# حصي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حصي

الحَصَى: صِغارُ الحجارة، الواحدةُ منه حَصاة. ابن سيده: الحَصَاة من الحجارة معروفة، وجمعها حَصَياتٌ وحَصىً وحُصِيٌّ وحِصِيٌّ؛ وقول أَبي ذؤَيب يصف طَعْنَةً:
مُصَحْصِحَة تَنْفِي الحَصَى عن طَرِيقِها،
يُطَيِّر أَحْشاء الرَّعيبِ انْثِرَارُها
يقول: هي شديدة السَّيَلان حتى إنه لو كان هنالك حَصىً لدفعته. وحَصَيْتُه بالحَصَى أَحْصِيه أَي رميته. وحَصَيْتُه ضربته بالحَصَى. ابن شميل: الحَصَى ما حَذَفْتَ به حَذْفاً، وهو ما كان مثلَ بعر الغنم. وقال أَبو أَسلم: العظيمُ مثلُ بَعَرِ البعير من الحَصَى، قال: وقال أَبو زيد حَصَاةٌ وحُصِيّ وحِصِيّ مثل قَناة وقُنِيّ وقِنِيّ ونَواة ونُوِيّ ودَواة ودُوِيّ، قال: هكذا قيده شمر بخطه، قال: وقال غيره تقول حَصَاة وحَصىً بفتح أَوله، وكذلك قَناةٌ وقَنىً ونَواةٌ ونَوىً مثل ثَمَرة وثَمَر؛ قال: وقال غيره تقول نَهَرٌ حَصَوِيٌّ أَي كثير الحَصَى، وأَرض مَحْصَاة وحَصِيَةٌ كثيرة الحَصَى، وقد حَصِيَتْ تَحْصَى. وفي الحديث: نَهَى عن بَيْعِ الحَصَاة، قال: هو أَن يقول المشتري أَو البائع إذا نَبَذْتُ الحَصاةَ إليك فقد وَجَب البيعُ، وقيل: هو أَن يقول بِعْتُك من السِّلَع ما تَقَعُ عليه حَصاتُك إذا رميت بها، أَو بِعْتُك من الأَرض إلى حيثُ تَنْتَهي حَصاتُك، والكُلُّ فاسد لأَنه من بيوع الجاهلية، وكلها غَرَرٌ لما فيها من الجَهالة.والحَصَاةُ: داءٌ يَقع بالمَثانة وهو أَن يَخْثُرَ البولُ فيشتدَّ حتى يصير كالحَصاة، وقد حُصِيَ الرجلُ فهو مَحْصِيٌّ. وحَصاةُ القَسْمِ: الحِجارةُ التي يَتَصافَنُون عليها الماء. والحَصَى: العددُ الكثير، تشبيهاً بالحَصَى من الحجارة في الكثرة؛ قال الأَعشى يُفَضِّلُ عامراً على عَلْقمة:ولَسْتَ بالأَكثرِ منهم حصىً،
وإنما العِزَّةُ للْكَاثِرِ
وأَنشد ابن بري:
وقد عَلِمَ الأَقْوامُ أَنك سَيِّدٌ،
وأَنك منْ دارٍ شَديدٍ حَصاتُها
وقولهم: نحن أَكثر منهم حَصىً أَي عَدَداً.
والحَصْوُ: المَنْع؛ قال بَشِيرٌ الفَرِيرِيُّ:
أَلا تَخافُ اللهَ إذ حَصَوْتَنِي
حَقِّي بلا ذَنْبٍ، وإذْ عَنَّيْتَنِي؟
ابن الأَعرابي: الحَصْوُ هو المَغَسُ في البَطْن. والحَصَاةُ: العَقُْل والرَّزانَةُ. يقال: هو ثابت الحَصاةِ إذا كان عاقلاً. وفلان ذو حَصاةٍ وأَصاةٍ أَي عقلٍ ورَأْيٍ؛ قال كعب بن سَعْد الغَنَوي:
وأَعْلَم عِلْماً، ليس بالظَّنِّ، أَنَّه
إذا ذَلَّ مَوْلَى المَرْءِ، فهُوَ ذَلِيلُ
وأَنَّ لِسانَ المَرْءِ، ما لم يَكُنْ له
حَصَاةٌ، على عَوْراتِهِ، لَدَلِىلُ
ونسبه الأَزهري إلى طَرَفة، يقول: إذا لم يكن مع اللسان عقل يحجُزه عن بَسْطِه فيما لا يُحَبُّ دلَّ اللسان على عيبه بما يَلْفِظ به من عُورِ الكلام. وما له حَصَاة ولا أَصَاة أَي رأْي يُرْجَع إليه. وقال الأَصمعي في معناه: هو إذا كان حازماً كَتُوماً على نفسه يحفَظ سرَّه، قال: والحَصَاة العَقْل، وهي فَعَلة من أَحْصَيْت. وفلان حَصِيٌّ وحَصِيفٌ ومُسْتَحْصٍ إذا كان شديد العقل. وفلان ذو حَصىً أَي ذو عدَدٍ، بغير هاءٍ؛ قال: وهو من الإحْصاء لا من حَصَى الحجارة. وحَصاةُ اللِّسانِ: ذَرابَتُه. وفي الحديث: وهل يَكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهِم في جَهَنَّم إلاَّ حَصَا أَلْسِنَتِهِمْ؟ قال الأَزهري: المعروف في الحديث والرواية الصحيحة إلاَّ حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِم، وقد ذكر في موضعه، وأَما الحَصَاة فهو العقل نفسهُ. قال ابن الأَثير: حَصَا أَلْسِنَتِهِم جمعُ حَصاةِ اللِّسانِ وهي ذَرابَتُه. والحَصَاةُ: القِطْعة من الـمِسْك. الجوهري: حَصاةُ المِسْك قطعة صُلْبة توجد في فأْرة المِسْك. قال الليث: يقال لكل قطعة من المِسْك حَصاة.وفي أَسماء الله تعالى: المُحْصِي؛ هو الذي أَحْصَى كلَّ شيءٍ بِعِلْمِه فلا يَفُوته دَقيق منها ولا جَليل. والإحْصاءُ: العَدُّ والحِفْظ. وأَحْصَى الشيءَ: أَحاطَ به. وفي التنزيل: وأَحْصَى كلَّ شيءٍ عدداً؛ الأَزهري: أي أَحاط علمه سبحانه باستيفاء عدد كلِّ شيء. وأَحْصَيْت الشيءَ: عَدَدته؛ قال ساعدة بن جؤية:
فَوَرَّك لَيْثاً أَخْلَصَ القَيْنُ أَثْرَه،
حاشِكةً يُحْصِي الشِّمالَ نَذيرُها
قيل: يُحْصِي في الشِّمال يؤثِّر فيها. الأَزهري: وقال الفراءُ في قوله: علم أَنْ لَنْ تُحْصُوه فتاب عليكم، قال: علم أَن لَنْ تَحفَظوا مواقيت الليل، وقال غيره: علم أَن لَنْ تُحْصوه أَي لن تُطيقوه. قال الأَزهري: وأَما قول النبي، صلى الله عليه وسلم: إنَّ لله تعالى تسعة وتسعين اسماً من أَحصاها دخَل الجنةَ، فمعناه عندي، والله أَعلم، من أَحصاها علْماً وإيماناً بها ويقيناً بأَنها صفات الله عزَّ وجل، ولم يُرِد الإحْصاءَ الذي هو العَدُّ. قال: والحصاةُ العَدُّ اسم من الإحصاء؛ قال أَبو زُبَيْد: يَبْلُغُ الجُهْد ذا الحَصاة من القَوْمِ، ومنْ يُلْفَ واهِناً فهَو مُودِ وقال ابن الأَثير في قوله من أَحصاها دخل الجنة: قيل من أَحصاها من حَفِظَها عن ظَهْرِ قلبه، وقيل: من استخرجها من كتاب الله تعالى وأَحاديث رسوله، صلى الله عليه وسلم، لأَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لم يعدّها لهم إلاَّ ما جاء في رواية عن أَبي هريرة وتكلموا فيها، وقيل: أَراد من أَطاقَ العمل بمقتضاها مثلُ من يعلَمُ أنه سميع بصير فيَكُفُّ سَمْعَه ولسَانَه عمَّا لا يجوزُ له، وكذلك في باقي الأَسماء، وقيل: أَراد من أَخْطَرَ بِباله عند ذكرها معناها وتفكر في مدلولها معظِّماً لمسمَّاها، ومقدساً معتبراً بمعانيها ومتدبراً راغباً فيها وراهباً، قال: وبالجملة ففي كل اسم يُجْريه على لسانه يُخْطِر بباله الوصف الدالَّ عليه.
وفي الحديث: لا أُحْصِي ثَناءً عليك أي لا أُحْصِي نِعَمَك والثناءَ بها عليك ولا أَبْلغُ الواجِب منه. وفي الحديث: أَكُلَّ القرآن أَحْصَيْتَ أَي حَفِظْت. وقوله للمرأَة: أَحْصِيها أَي احْفَظِيها. وفي الحديث: اسْتَقِيمُوا ولَنْ تُحْصُوا واعْلَموا أَنَّ خيرَ أَعمالِكُم الصَّلاةُ أَي اسْتَقِيموا في كلّ شيء حتى لا تَمِيلوا ولن تُطِيقوا الاسْتقامة من قوله تعالى: علم أَنْ لَنْ تُحْصُوه؛ أَي لن تُطِيقوا عَدَّه وضَبْطَه.

### Türkçe

**الحَصَى**: küçük taşlar; onun tekili **حَصاة**’dır. İbn Sîde: **الحَصَاة** taşlardan bilinen (bir şey)dir; çoğulu **حَصَياتٌ** ve **حَصىً** ve **حُصِيٌّ** ve **حِصِيٌّ**’dir; Ebû Züeyb’in bir mızrak darbesini vasfederek sözü:
مُصَحْصِحَة تَنْفِي الحَصَى عن طَرِيقِها،
يُطَيِّر أَحْشاء الرَّعيبِ انْثِرَارُها
Der ki: o, akışı şiddetlidir; öyle ki orada **حَصىً** olsaydı onu iterdi.

Ve **حَصَيْتُه بالحَصَى أَحْصِيه**: yani onu attım. Ve **حَصَيْتُه**: onu **الحَصَى** ile vurdum. İbn Şümeyl: **الحَصَى**: onunla atışla attığın şeydir; ve o, koyun dışkısı gibi olan şeydir. Ebû Eslem dedi: **الحَصَى**’dan büyük olan, deve dışkısı gibidir; dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **حَصَاةٌ** ve **حُصِيّ** ve **حِصِيّ**; **قَناة** ve **قُنِيّ** ve **قِنِيّ** ve **نَواة** ve **نُوِيّ** ve **دَواة** ve **دُوِيّ** gibi; dedi: Şemmer bunu kendi hattıyla böyle kaydetti; dedi: başkası dedi: **حَصَاة** ve **حَصىً** dersin, başını fetha ile; aynı şekilde **قَناةٌ** ve **قَنىً** ve **نَواةٌ** ve **نَوىً**; **ثَمَرة** ve **ثَمَر** gibi; dedi: başkası dedi: **نَهَرٌ حَصَوِيٌّ** dersin, yani **الحَصَى**’sı çok; ve **أَرض مَحْصَاة** ve **حَصِيَةٌ**: **الحَصَى**’sı çok; ve **حَصِيَتْ تَحْصَى**.

Ve hadiste: **بَيْعِ الحَصَاة**’dan nehyetti; dedi: o, müşterinin yahut satıcının “**الحَصاة**’ı sana attığımda satış vacip olmuştur” demesidir; ve denildi: o, “mallardan, onunla attığında **حَصاتُك**’ın üzerine düştüğü şeyi sana sattım” demesidir; yahut “araziden, **حَصاتُك**’ın bittiği yere kadar sana sattım” demesidir; hepsi fâsittir, çünkü câhiliye satışlarındandır; ve hepsi **غَرَرٌ**’dır, içindeki **الجَهالة** sebebiyle.

Ve **الحَصَاةُ**: mesanede vâki olan bir hastalıktır; o, idrarın pıhtılaşıp şiddetlenmesi, nihayet **الحَصاة** gibi olmasıdır; ve **حُصِيَ** adam, o hâlde o **مَحْصِيٌّ**’dir. Ve **حَصاةُ القَسْمِ**: su üzerinde saf tutup (yarışıp) durdukları taşlardır.

Ve **الحَصَى**: çok sayı; çoklukta taşlardan **الحَصَى**’ya benzetme olarak; A‘şâ, Âmir’i Alkame’ye üstün tutarak dedi:
ولَسْتَ بالأَكثرِ منهم حصىً،
وإنما العِزَّةُ للْكَاثِرِ
İbn Berrî inşâd etti:
وقد عَلِمَ الأَقْوامُ أَنك سَيِّدٌ،
وأَنك منْ دارٍ شَديدٍ حَصاتُها
Ve onların sözü: “Biz onlardan **حَصىً** bakımından daha çoğuz” yani sayı bakımından.

Ve **الحَصْوُ**: men‘ (engelleme); Beşîr el-Ferîrî dedi:
أَلا تَخافُ اللهَ إذ حَصَوْتَنِي
حَقِّي بلا ذَنْبٍ، وإذْ عَنَّيْتَنِي؟
İbnü’l-A‘râbî: **الحَصْوُ** karındaki **المَغَسُ**’tur.

Ve **الحَصَاةُ**: akıl ve ağırbaşlılık. Denir ki: o, akıllı ise **ثابت الحَصاةِ**’dır. Ve falan **ذو حَصاةٍ** ve **أَصاةٍ**: yani akıl ve görüş sahibi; Ka‘b b. Sa‘d el-Ganevî dedi:
وأَعْلَم عِلْماً، ليس بالظَّنِّ، أَنَّه
إذا ذَلَّ مَوْلَى المَرْءِ، فهُوَ ذَلِيلُ
وأَنَّ لِسانَ المَرْءِ، ما لم يَكُنْ له
حَصَاةٌ، على عَوْراتِهِ، لَدَلِىلُ
Ezherî onu Tarafe’ye nisbet etti; der ki: dil ile beraber, onu sevilmeyen şeyde yaymaktan alıkoyacak bir akıl olmazsa, dil, söylediği kusurlu sözle onun ayıbına delâlet eder. Ve onun için ne **حَصَاة** vardır ne **أَصَاة**: yani kendisine dönülecek bir görüş. Asma‘î onun mânasında dedi: o, azimli, kendine karşı ketum olup sırrını koruyan olduğu zamandır; dedi: **الحَصَاة** akıldır; ve o, **أَحْصَيْت**’ten **فَعَلة** veznindedir. Ve falan **حَصِيٌّ** ve **حَصِيفٌ** ve **مُسْتَحْصٍ**’dır, aklı şiddetli olduğu zaman. Ve falan **ذو حَصىً**: yani sayı sahibi; هاء’sız; dedi: o, taşların **حَصَى**’sından değil, **الإحْصاء**’dandır.

Ve **حَصاةُ اللِّسانِ**: onun keskinliğidir. Ve hadiste: “İnsanları cehennemde burunları üzerine ancak **حَصَا أَلْسِنَتِهِمْ** mı yüzüstü düşürür?” Ezherî dedi: hadiste ve sahih rivayette bilinen “ancak **حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِم**”dir; o, yerinde zikredilmiştir; **الحَصَاة** ise aklın kendisidir. İbnü’l-Esîr dedi: **حَصَا أَلْسِنَتِهِم**: **حَصاةِ اللِّسانِ**’ın cem‘idir; o da onun keskinliğidir.

Ve **الحَصَاةُ**: miskten parça. Cevherî: **حَصاةُ المِسْك**: misk faresi içinde bulunan katı parçadır. Leys dedi: miskten her parça için **حَصاة** denir.

Ve Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **المُحْصِي**; o, her şeyi ilmiyle **أَحْصَى** edendir; ondan ne ince bir şey ne de büyük bir şey kaçmaz. Ve **الإحْصاءُ**: sayma ve koruma. Ve **أَحْصَى الشيءَ**: onu kuşattı. Ve tenzilde: “Ve her şeyi sayı olarak **أَحْصَى**”; Ezherî: yani O’nun ilmi, her şeyin sayısını tam olarak kuşatmakla kuşattı. Ve **أَحْصَيْت الشيءَ**: onu saydım; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
فَوَرَّك لَيْثاً أَخْلَصَ القَيْنُ أَثْرَه،
حاشِكةً يُحْصِي الشِّمالَ نَذيرُها
Denildi: **يُحْصِي** kuzeyde, onda iz bırakır. Ezherî: Ferrâ, “Bilmiştir ki **لَنْ تُحْصُوه**; sonra size tevbe ile döndü” sözü hakkında dedi: bilmiştir ki gecenin vakitlerini koruyamayacaksınız; başkası dedi: bilmiştir ki **لَنْ تُحْصوه** yani ona güç yetiremeyeceksiniz. Ezherî dedi: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözüne gelince: “Şüphesiz Allah Teâlâ’nın doksan dokuz ismi vardır; kim onları **أَحصاها** ederse cennete girer”; bunun mânası benim yanımda, Allah daha iyi bilir, onları ilim ve onlara iman ve onların Allah عزّ وجل’in sıfatları olduğuna yakîn ile **أَحصاها** edendir; sayma olan **الإحْصاء**’ı kastetmedi. Dedi: ve **الحصاةُ** sayıdır; **الإحصاء**’dan bir isimdir; Ebû Zübeyd dedi:
يَبْلُغُ الجُهْد ذا الحَصاة من القَوْمِ، ومنْ يُلْفَ واهِناً فهَو مُودِ
İbnü’l-Esîr “Kim onları **أَحصاها** ederse cennete girer” sözü hakkında dedi: denildi: kim onları ezberden koruyarak **أَحصاها** ederse; ve denildi: kim onları Allah Teâlâ’nın kitabından ve Resûlü’nün, sallallahu aleyhi ve sellem, hadislerinden çıkarırsa; çünkü Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, onları onlara saymadı; ancak Ebû Hureyre’den bir rivayette gelen (şey) müstesna, onun hakkında konuştular; ve denildi: onunla amel etmeye güç yetiren kimseyi kastetti; meselâ O’nun işiten gören olduğunu bilir de işitmesini ve dilini kendisine câiz olmayan şeyden alıkoyar; ve diğer isimlerde de böyledir; ve denildi: onları zikrettiğinde mânasını zihninde hazır eden, delâlet ettiği medlûlü üzerinde tefekkür eden; adlandırılanı tazim eden, takdis eden; mânalarıyla ibret alan, tedebbür eden; rağbet eden ve korkan; dedi: ve özetle, diline getirdiği her isimde, ona delâlet eden vasfı zihninde hazır eder.

Ve hadiste: “Sana bir övgüyü **لا أُحْصِي**” yani nimetlerini ve onlarla sana övgüyü kuşatmam ve ondan vacip olana ulaşmam. Ve hadiste: “Kur’ân’ın hepsini mi **أَحْصَيْتَ**?” yani ezberledin mi. Ve kadına sözü: “**أَحْصِيها**” yani onu koru. Ve hadiste: “Dosdoğru olun; ve **لَنْ تُحْصُوا**; ve bilin ki amellerinizin hayırlısı namazdır” yani her şeyde dosdoğru olun, eğrilmeyin; ve dosdoğruluğa güç yetiremeyeceksiniz; Allah Teâlâ’nın “Bilmiştir ki **لَنْ تُحْصُوه**” sözünden; yani onu saymaya ve ضبط etmeye güç yetiremeyeceksiniz.
