# حضب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B6%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حضب

ح ض ب
حبض ، حضب ، ضبح
استعمل من وجوهها : حبض ، حضب ، ضبح .
ضبح : قال الليث : ضبحتُ العودَ في النار إذا أَحْرَقْت من أعاليه شيئاً ، وكذلك حِجارةُ القدّاحة إذا طلعت كأنها مُتَحَرِّقة مَضبُوحة ، وقال رؤبة :
والمَرْوَذَا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ
الحرّاني عن ابن السكيت : ضَبَحَتْه الشمسُ وضَبَتْه إذا غَيَّرت لَوْنَه ولَوَّحته ، وكذلك النار ، وأنشد :
عُلِّقْتُها قبل انْضباح لَوْني
وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ
قال : الانْضِباح : تَغَيُّر اللون .
وقال الليث : الضُّباحُ : صَوْتُ الثَّعالِب وقال ذو الرُّمّة :
سَبَارِيتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتَازِ رَكْبها
من الصوت إلا من ضُباحِ الثّعالبِ
قال : والهام تَضْبَحُ أيضاً ضُباحا ، ومنه قول العَجَّاج :
من ضابِح الهام وبُومٍ بَوَّامِ
وقال الله جلّ وعزّ : ( ) ( العَاديَات : 1 ) . قال بعضهم : يعني الْخَيْل تَضْبَح في عَدْوها ضَبْحاً تسمع من أفواهها صوتاً ليس بِصَهِيل ولا حَمْحَمة . وقال الفرّاء فيما روى سَلَمة عنه : الضّبح : أصوات أنفاس الخيل إذا عَدَوْن ، وكان ابن عبّاس يقول : هي الخَيْلُ تَضْبَح ، وكان عَلِيٌّ يجعل و ) الْعادِيَتِ ضَبْحًا الإبِلَ . وقال بعض أهل اللغة : مَنْ جعلها الإبل جعل ضَبْحاً بمعنى ضَبْعاً ، يقال : ضبحت الناقة في سيرها ، وضَبَعَت إذا مَدّتْ ضَبْعَيْها في السَّير .
وقال أبو إسحاق : ضَبْح الخَيْلِ وصَوْتُ أجوافها إذا عَدت .
وقال أبو عُبَيدة : ضَبَحَت الخيلُ وضَبَعَت إذا عَدَتْ وهو السَّيْر ، وقال في ( كتاب الخيل ) : هو أن يَمُدَّ الفَرَسُ ضَبْعيه إذا عَدَا حتى كأنه على الأرض طُولاً ، يقال : ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ ، وأنشد :
إنّ الجِيادَ الضَّابِحَاتِ في الغَدَرْ
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة قال : الضَّبْح : الرَّماد ، قلتُ : أصله من ضَبَحته النَّارُ .
حضب : قال ابن المظفّر : قرأ بعض القرّاء : حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبياء : 98 ) ، وأنشد :
فلا تَكُ في حَربنا مِحْضَباً
فتَجْعَلَ قومَك شَتّى شُعُوبا
وقال الفرّاء : روي عن ابن عباس أَنَّه قال : ( حَضَب جَهَنّم ) مَنْقُوطة ، قال : وكل ما هَيَّجْتَ به النار أو أَوقَدْتها به فهو حَضَب .
وقال الكسائي : حَضَبتُ النارَ إذا خَبَتْ فألقيتَ عليها الحَطَب لتَقِد .
وقال الفرّاء : هو المَحْضَب والمحْضَأ والمِحْضَجُ والمِسْعر بمعنى واحد .
وحكى ابن دريد عن أبي حاتم أنه قال : تُسمّى المِقْلَى المِحْضَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أحضاب الجَبل : جَوَانِبه ، واحدها حِضْب ، وهو سَفْحُه .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الحِضْبُ : صوت القَوْسِ وجمعه أَحْضابٌ .
وقال شَمِر : يقال : حِضْب وحَبْض ، وهو صَوْتُ القوس وجمعه أحضاب قال : والحِضْب : الحيّة ، وقال رُؤْبَة :
جَاءَتْ تَصَدَّى خَوْفَ حِضْبِ الاَّحْضاب
وقال في كتابه في ( الحَيّات ) : الحِضْب : الضَّخم من الحَيَّات الذَّكر ، وقال : كل ذكر من الحَيَّات حِضْب مثل الأسود والحُفَّاثِ ونحوها ، وقال رؤبة :
وقد تَطَوَّيْتُ انْطِوَاء الحِضْبِ
بَيْنَ قَتَادِ رَدْهَةٍ وشِقْبِ
أبو العَباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : الحَضْب بالفتح : سُرعة أَخْذِ الطَّرْقِ الرَّهْدَنَ إذا نَقَرَ الحَبَّةَ . الطَّرقُ : الفَخّ ، والرَّهْدَنُ : العُصْفُورُ إذا نَقَر الحَبَّة .
قال : والحَضْب أيضاً : انقلاب الْحَبْل حتى يسقط . والحَضْبُ أيضاً : دخول الحَبْل بين القَعْو والبَكْرة ، وهو مثل المَرَس ، تقول : حَضِبَت البَكْرَةُ ومَرِسَت ، وتأْمُر فتقول : أَحْضِبْ بمعنى أَمْرِس أي رُدَّ الحَبْل إلى مجراه .
حبض : قال الليث : حَبَض القلبُ فهو يَحْبِض حَبْضاً أي يضرب ضَرَباناً شديداً ، وكذلك العِرْق يَحْبِض ثم يَسْكن ، وهو أشدُّ من النَّبْض ، قال : وتَمُدّ الوتَر ثم ترسله فيحبض ، والسهمُ إذا ما وقع بالرّميّة وَقْعاً غير شديد ، يقال : حَبِضَ السَّهْمُ ، وأنشد :
والنَّبْلُ يَهْوِي خطأً وحَبْضا
قال : ويقال : أصاب القومَ داهية من حَبَضِ الدهر .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الحابِضُ من السّهام : الذي يقع بين يدي الرّامي .
وقال أبو زيد مِثْلَه ، قلت : وهذا هو الصواب ، فأمَّا ما قاله الليث : إن الحابِضَ الذي يقع بالرّمِيّة وقْعاً غير شديد فليس بصواب .
وجعل ابنُ مقبل المحابِضَ أوتارَ العود في قوله يذكر مُغَنِّيَة تحرك أوتار العُودِ مع غِنائها :
فُضُلاً يُنَازِعُها المحابضُ
رجعَهابِأَحَذَّ لا قَطِعٍ ولا مِصْحالِ
قال أبو عمرو : المحابِضُ : الأوتار في هذا البيت .
وقال ابنُ مُقْبِل أيضاً في محابض العسل :
كأنّ أصواتَها من حيث تَسْمَعُها
صَوْتُ المحابِض يَنْزِعْن المَحارِينا
قال الأصمعي : المحابِضُ : المَشاوِرُ ، وهي عِيدان يُشَارُ بها العَسَل . وقال الشَّنفَري :
أو الخَشْرَمُ المَبْثُوثُ حَثْحَث دَبْرَه
محابيضُ أَرْساهنَّ شارٍ مُعَسِّلُ
أراد بالشّاري الشّائرَ فَقَلَبه ، والمحارين : ما تساقط من الدَّبْر في العسل فمات فيه .
أبو عُبَيد عن أصحابه : أحبَضْتُ حَقَّه إِحْباضاً أي أبطَلْته فحبَضَ حُبُوضاً . أي بَطَل وذهب .
شَمِر : ما له حَبْضٌ ولا نَبْض أي حَرَكة .
قال : ويقال : الحبْضُ : حَبْضُ الحياة ، والنَّبْضُ : نَبْضُ العِرْق .
وروى أبو عُبَيد عن الأحمر في باب الإتباع : ( ما به حَبَض ولا نَبَض ) محرّك الباء أي ما يتحرك ، وكذلك قال ابن السكيت : ما به حَبَضٌ ولا نَبَضٌ أي ما به حَرَاك ، والقياس ما قاله شَمِر .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : حَبَض ماءُ الرَكِيَّة إذا انحدَرَ ونقص
قال أبو زيد : ومنه يقال : حَبَضَ حَقُّ الرجل إذا بَطَل .
وقال ابن الفَرَج : قال أبو عمرو : الإحْباضُ : أن يكُدّ الرجل رَكِيَّتَه فلا يَدَعُ فيها ماء ، قال : والإحباط : أن يذهب ماؤُها فلا يعود كما كان ، قال وسألت الحُصَيْنيّ عنه ، فقال : هما بمعنى واحد .

### Türkçe

ح ض ب
**حبض** ، **حضب** ، **ضبح**
Şekillerinden kullanılmıştır: **حبض** , **حضب** , **ضبح** .

**ضبح** : Leys dedi: Ateşte üst taraflarından bir şeyini yaktığım zaman odunu **ضبحتُ**; aynı şekilde çakmak taşları çıktığı zaman sanki yanmış, **مَضبُوحة** (ضبح edilmiş) gibi olur; Rü’be dedi:
ve çakmak taşı olan **المَرْوَذَا**: parçaları **مَضْبُوحَ** (ضبح edilmiş) yarık

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Güneş onu **ضَبَحَتْه** ve **ضَبَتْه**; rengi değiştirdiği ve onu esmerleştirip parlatıp kavurduğu zaman; aynı şekilde ateş de (böyledir). Şu beyit okunmuştur:
Onu, rengimin **انْضباح**’ından önce astım
Ve uzak mesafeli, parıltılı bir (yeri) aştım

Dedi: **الانْضِباح**: rengin değişmesidir.

Leys dedi: **الضُّباحُ**: tilkilerin sesidir. Zü’r-Rumme dedi:
Onun kervanının geçeninin işitmesi boş kalır
sesten; ancak tilkilerin **ضُباحِ**’ından (başka)

Dedi: ve **الهام** da ayrıca **ضُباحا** olarak **تَضْبَحُ**; ondan A‘câc’ın sözü:
**الهام**’ın **ضابِح**’ından ve ötüşen baykuşlardan

Allah, celîl ve azîz, dedi: ( ) ( **العَاديَات** : 1 ). Bazıları dedi: yani atlar, koşmalarında **ضَبْحاً** olarak **تَضْبَح**; ağızlarından, ne kişneme ne de hımhımlama olan bir ses işitilir. Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiği şeyde dedi: **الضّبح**: atlar koştukları zaman nefeslerinin sesleridir. İbn Abbâs derdi: o, atlardır; **تَضْبَح**. Ali ise **و** ) **الْعادِيَتِ ضَبْحًا**’yı develer yapardı. Dil ehlinden bazıları dedi: onu develer yapan kimse, **ضَبْحاً**’yı **ضَبْعاً** manasında yapmıştır; denir ki: deve yürüyüşünde **ضبحت**; ve **ضَبَعَت**: yürüyüşte iki **ضَبْع**’ını uzattığı zaman.

Ebû İshâk dedi: **ضَبْح**’ı atların; ve koştukları zaman iç boşluklarının sesidir.

Ebû Ubeyde dedi: Atlar koştukları zaman **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَت**; o, yürüyüştür. ( **كتاب الخيل** )’de dedi: o, atın koştukça iki **ضَبْع**’ını uzatmasıdır; ta ki sanki yerde boylu boyunca (uzanmış) gibi olur. Denir ki: **ضَبَحَتْ** ve **ضَبَعَتْ**. Şu beyit okunmuştur:
Şüphesiz bataklıkta **الضَّابِحَاتِ** olan atlar

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الضَّبْح**: küldür. Dedim: aslı, ateşin onu **ضَبَحته**’sindendir.

**حضب** : İbnü’l-Muzaffer dedi: Kurrâdan bazıları okudu: **حَصَبُ جَهَنَّمَ** ) ( **الأنبياء** : 98 ) ; ve şu beyit okunmuştur:
Savaşımızda **مِحْضَباً** olma
da kavmini ayrı ayrı topluluklar yapasın

Ferrâ dedi: İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki o dedi: ( **حَضَب جَهَنّم** ) noktalıdır. Dedi: Ateşi onunla alevlendirdiğin yahut onunla yaktığın her şey **حَضَب**’dır.

Kisâî dedi: Ateş söndüğü zaman ona odun atıp tutuşsun diye (ateşi) **حَضَبتُ**.

Ferrâ dedi: O, **المَحْضَب** ve **المحْضَأ** ve **المِحْضَجُ** ve **المِسْعر**; tek bir manadadır.

İbn Düreyd, Ebû Hâtim’den nakletti ki o dedi: **المِقْلَى**’ya **المِحْضَب** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أحضاب الجَبل**: dağın yanlarıdır; tekili **حِضْب**’dır; o da onun eteğidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الحِضْبُ**: yayın sesidir; çoğulu **أَحْضابٌ**’dır.

Şemir dedi: Denir ki: **حِضْب** ve **حَبْض**; o, yayın sesidir; çoğulu **أحضاب**. Dedi: ve **الحِضْب**: yılandır. Rü’be dedi:
**الاَّحْضاب**’ın **حِضْب**’inden korkarak karşı koymaya geldi

( **الحَيّات** ) hakkındaki kitabında dedi: **الحِضْب**: erkek olan yılanların iri olanıdır. Dedi: yılanların her erkeği **حِضْب**’dır; kara (yılan) ve **الحُفَّاثِ** ve benzerleri gibi. Rü’be dedi:
Ve ben **الحِضْب**’in kıvrılışı gibi kıvrıldım
Bir çalı çitinin ve bir tulumun arasında

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan dedi: **الحَضْب** (fetha ile): **الطَّرْقِ الرَّهْدَنَ**’ın taneyi gagaladığı zaman yolu kapmasının süratidir. **الطَّرقُ**: tuzaktır; **الرَّهْدَنُ**: taneyi gagaladığı zaman serçedir.

Dedi: ve **الحَضْب** ayrıca: ipin dönmesi; ta ki düşsün. Ve **الحَضْبُ** ayrıca: ipin **القَعْو** ile makara arasına girmesidir; o, **المَرَس** gibidir. Dersin ki: makara **حَضِبَت** ve **مَرِسَت**. Emredersin de dersin ki: **أَحْضِبْ**; **أَمْرِس** manasında; yani ipi yatağına geri döndür.

**حبض** : Leys dedi: Kalp **حَبَض**; o halde **يَحْبِض** **حَبْضاً**; yani şiddetli bir çarpma ile çarpar. Aynı şekilde damar **يَحْبِض** sonra sakinleşir; o, **النَّبْض**’dan daha şiddetlidir. Dedi: kirişi uzatırsın sonra salıverirsin; böylece **يحبض**. Ok, hedefe şiddetli olmayan bir düşüşle düştüğü zaman denir ki: ok **حَبِضَ**. Şu beyit okunmuştur:
Ve oklar hata ile ve **حَبْضا** olarak düşer

Dedi: Denir ki: kavme, zamanın **حَبَض**’ından bir musibet isabet etti.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Oklardan **الحابِضُ**: atıcının önüne düşen (ok)tur.

Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi. Dedim: bu, doğru olanın ta kendisidir. Leys’in söylediğine gelince: **الحابِضَ** hedefe şiddetli olmayan bir düşüşle düşen (ok)tur; doğru değildir.

İbn Mukbil, şu sözünde **المحابِضَ**’ı udun telleri yaptı; şarkısıyla birlikte udun tellerini hareket ettiren bir şarkıcıyı zikreder:
Fazlalıklar; **المحابضُ** onunla çekişir
Keskin bir (şeye) döndü; ne kesik ne de **مِصْحالِ**

Ebû Amr dedi: **المحابِضُ**: bu beyitte tellerdir.

İbn Mukbil, balın **محابض**’ı hakkında da dedi:
Onun sesleri, onu işittiğin yerden sanki
**المحابِض**’ın sesi; **المَحارِينا**’yı çekip çıkarırlar

Asma‘î dedi: **المحابِضُ**: **المَشاوِرُ**’dur; o, balın onunla işaret edildiği çubuklardır. Şenferâ dedi:
Yahut saçılmış **الخَشْرَمُ**; arısını kışkırtıp dürttü
**محابيضُ**; onları bal toplayan bir **شارٍ** yerleştirdi

**الشّاري** ile **الشّائرَ**’i kastetti de onu ters çevirdi. **المحارين**: arıdan balın içine düşüp de orada ölen şeylerdir.

Ebû Ubeyd, ashabından: Onun hakkını **أحبَضْتُ** **إِحْباضاً**; yani onu iptal ettim; böylece **حَبَضَ** **حُبُوضاً**; yani boşa çıktı ve gitti.

Şemir: Onun için ne **حَبْضٌ** vardır ne de **نَبْضٌ**; yani hareket.

Dedi: ve denir ki: **الحبْضُ**: hayatın **حَبْضُ**’ıdır; ve **النَّبْضُ**: damarın **نَبْضُ**’ıdır.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den, **الإتباع** babında rivayet etti: ( onda **حَبَض** yok **نَبَض** yok ); **الباء**’yı harekeli (okuyarak); yani hareket etmez. İbnü’s-Sikkît de böyle dedi: onda **حَبَضٌ** yok **نَبَضٌ** yok; yani onda hareket yok. Kıyas, Şemir’in söylediğidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Kuyu suyunun **حَبَض**’ı; aşağı indiği ve azaldığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: Ondan denir ki: adamın hakkı **حَبَضَ**; boşa çıktığı zaman.

İbnü’l-Ferec dedi: Ebû Amr dedi: **الإحْباضُ**: adamın kuyusunu yormasıdır; onda su bırakmaz. Dedi: ve **الإحباط**: suyunun gitmesidir; artık olduğu gibi geri dönmez. Dedi: Husaynî’ye onu sordum; dedi ki: ikisi tek bir mana üzeredir.
