# حضج — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%AC/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B6%D8%AC/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حضج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%AC.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حضج

ح ج ض
حضج
استعمل من وجوهه : ( حضج ) .
حضج : قال الليث : انْحَضَجَ الرجل إذا ضَرَبَ بنفسه الأرضَ ، ويقال ذلك إذا اتَّسَع بَطْنُه ، فإذا فعلتَ أنت به ذلك قلتَ : حضجتُه كأنّك أدخلت عليه ما كاد يَنْشَقُّ منه . ورُوِي عن أبي الدّرْداءِ أَنّه قال في الرَّكعتين بعد العصر : ( أَمَّا أنا فلا أدَعهُما ، فمن شاء أَنْ يَنْحَضِج فَلْيَنْحَضج ) قال أبو عُبَيد : قوله : أن ينحضج يعني أن يَنْقَدَّ من الغَيْظ ويَنْشَقَّ . ومنه قيل للرّجل إذا اتَّسَع
بطنُه وتَفَتَّقَ : قد انْحَضَج . ويقال ذلك أيضاً إذا ضَرَب بنفسه الأرضَ ، فإذا فعلت به أنتَ ذلك ، قلت : حَضَجْتُه .
وقال ابن شميل : يَنْحَضِجُ : يَضْطَجعُ .
أبو عُبيد عن الأصمعي : أخذتُه فحَضَجْتُ به الأرضَ ، أي ضَرَبْتُ به الأرض . وقال مُزاحم :
إذا ما السوْطُ شَمَّر حالِبيْه
وقلَّص بُدْنُه بعد انْحضَاج
الحَالِبان : عِرْقان يكُونان من الخَصْرين يعني بعد انتِفاح وسِمَن . وامرأة مِحْضاج : واسعَةُ البَطْن .
وقال الليث : الحَضيجُ : الماء القليل . يقال : حِضْج وحَضْج . قال أبو عُبَيْد عن الأصمعي : الحِضْجُ : الماءُ الذي فيه الطِّين يَتَمَطَّطُ . قال : وأخبَرني أبو مَهْدِيّ قال : سمعت هِمْيان بن قُحافة ينشده :
فأسْأرَتْ في الحوض حِضْجاً حاضِجا
وقال أبو عَمْرو في قول رُؤْبة :
في ذِي عُبابٍ مالىء الأحضَاجِ
قال : الأحضاجُ : الحِياضُ ويقال : حِضْجُ الوادي : ناحِيَتُه .
وقال أبو سعيد : حَضَجَ إذا عدا والمُحْضَجُ : الحائِدُ عن السبيل .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء قال : المِحْضَبُ والمِحْضج والمِسْعَر : ما يُحرَّك به النار . يقال : حَضَجْتُ النارَ وحَضبْتها .
أبو زيْد : حَضَجَ البعِيرُ بِحمْله وانْحضَجَت عنه أداتُه انْحضاجا .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء : حَضَجتُ فلاناً ومغَثْتُه ومثْمَثْتُه وبرْطَلْته كله بمعنى غَرَّقْته . وفي الحديث أنَّ بَغْلَةَ النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) لمَّا تناول الحصى ليَرْمِي به يوم حُنَيْن فَهِمَت ما أراد فانْحضجَت أي انْبسطَت ، قاله ابن الأعرابي فيما رَوى عنه أبو العبَّاس ، وأنشد :
ومُقَتَّتٍ حضجَتْ به أيّامُه
قد قاد بعْدُ قلائِصا وعِشارا
قال : مُقَتِّتٌ : فقير . حَضَجَت : قال : انْبسطَت أيامه في الفقّرِ فأغناه الله وصار ذا مال .

### Türkçe

ح ج ض
**حضج**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: (**حضج**).

**حضج**: Leys dedi: Adam, kendisiyle yere vurduğunda **انْحَضَجَ** olur; karnı genişlediğinde de bu söylenir. Sen ona bunu yaptığında: **حضجتُه** dersin; sanki ona, neredeyse ondan yarılacağı şeyi içeri sokmuşsun gibidir. Ebû’d-Derdâ’dan, ikindiden sonraki iki rek‘at hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ben ise onları bırakmam; kim **أَنْ يَنْحَضِج** isterse, **فَلْيَنْحَضج**.” Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: **أن ينحضج**; yani öfkeden çökmek ve yarılmak demektir. Bundan dolayı, karnı genişleyip çatlayan adama: “**قد انْحَضَج**” denilmiştir. Kendisiyle yere vurduğunda da bu söylenir; sen ona bunu yaptığında: “**حَضَجْتُه**” dersin.

İbn Şümeyl dedi: **يَنْحَضِجُ**: yan yatar.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Onu aldım da onunla yere **حَضَجْتُ**; yani onunla yere vurdum. Müzâhim dedi:
إذا ما السوْطُ شَمَّر حالِبيْه
وقلَّص بُدْنُه بعد انْحضَاج

**الحَالِبان**: belin iki yanından olan iki damardır; yani şişkinlik ve semizlikten sonra. Ve **مِحْضاج** kadın: karnı geniş olan.

Leys dedi: **الحَضيجُ**: az su. **حِضْج** ve **حَضْج** denir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi: **الحِضْجُ**: içinde çamur bulunan, uzayıp yayılan sudur. Dedi: Ebû Mehdî bana haber verdi, dedi: Himyân b. Kuhâfe’yi onu inşad ederken işittim:
فأسْأرَتْ في الحوض حِضْجاً حاضِجا

Ebû Amr, Ru’be’nin şu sözü hakkında:
في ذِي عُبابٍ مالىء الأحضَاجِ
Dedi: **الأحضاجُ**: havuzlardır. Ve “**حِضْجُ الوادي**”: onun tarafı denir.

Ebû Saîd dedi: **حَضَجَ**: koştuğunda; ve **المُحْضَجُ**: yoldan sapan.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: **المِحْضَبُ** ve **المِحْضج** ve **المِسْعَر**: ateşin onunla hareket ettirildiği şeydir. “Ateşi **حَضَجْتُ** ve onu **حَضبْتها**” denir.

Ebû Zeyd: Deve, yüküyle **حَضَجَ**; ve onun takımı ondan **انْحضَجَت**; **انْحضاجا**.

Seleme, Ferrâ’dan: “Falancayı **حَضَجتُ** ve **مغَثْتُه** ve **مثْمَثْتُه** ve **برْطَلْته**”; hepsi “onu boğdum” mânâsındadır. Hadiste: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) katırı, Huneyn günü onunla atmak için çakılı alınca, ne istediğini anladı da **انْحضجَت**; yani yayıldı; bunu, Ebû’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiği üzere İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve şu beyti inşad etti:
ومُقَتَّتٍ حضجَتْ به أيّامُه
قد قاد بعْدُ قلائِصا وعِشارا
Dedi: **مُقَتِّتٌ**: fakir. **حَضَجَت**: dedi: Günleri fakirlikte yayıldı da Allah onu zengin etti ve mal sahibi oldu.
