# حضرم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حضرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حَضْرَمَ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف)
  وقد مضى فيما تقدم من هذا الكتاب أنّ الرباعيَّ وما زاد يكون منحوتاً، [و] موضوعاً كذا وضعاً من غير نحت.
  فمن المنحوت من هذا الباب (الحُرْقُوف): الدابة المهزول، فهذا من حرف وحقف. أمّا الحَرْف فالضَّامر مِن كلِّ شيء، وقد مرَّ تفسيره. وأما حقف فمنه المُحْقَوْقِف، وهو المنحنِي، وذلك أنَّه إذا هُزِلَ احدَوْدَب، كما يقال في الناقة إذا كانت تلك حالها حَدْباءُ حِدْبار.
  ومنه (الحُلْقُوم) وليس ذلك منحوتاً ولكنّه مما زيدت فيه الميم، والأصْل الحلْق، وقد مرَّ. والحَلْقَمة: قطع الحُلْقُوم.
  ومنه (المُحَلْقِنُ) من البُسْر، وذلك أنْ يبلُغ الإرطاب ثلُثَيْه. وهذا ممّا زِيدت فيه النون، وإنما هو من الحَلْق، كأنّ الإرْطاب إذا بلغ ذلك الموضعَ منه فقد بَلَغَ إلى حَلْقِه. ويقال له الحُلْقَان، الواحدة حُلْقَانة.
  ومنه (حَرْزَقْتُ)([1]) الرّجلَ: حبستُه، وهذا منحوتٌ من حَزَقَ وحَرَزَ، من قولهم أحرزت الشيء فهو حريز. والحَزْقُ فيه ضربٌ من التشديد، كما يقال حَزَقْتُ الوَتَرَ وغيرَه. قال الأعشى:
  * بِسَاباطَ حتَّى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ([2]) *
  ومنه (الحبجر([3]))، وهو الوتر الغليظ، ويقال في غير الوتر أيضاً، والحاء فيه زائدة، وإنما الأصل الباء والجيم والراء. وكلُّ شديد عظيمٍ بَجْرٌ وبُجْر. وقد مَرَّ.
  ومنه (الحِسْكل): الصِّغار مِن كلِّ شيء. وهذا ممّا زِيدت فيه الكاف، وإنما الأصل الحِسْل. يقال لولد الضبِّ حسْل.
  ومنه (الحَقَلَّد([4]))، وهو البخيل الشديد، واللام فيه زائدة. وهو من أحقد القومُ، إذا لم يصِيبوا من المَعْدِن شيئاً. ويقال الحَقَلّدُ الآثِم([5]). فإن كان كذا فاللام أيضاً زائدة، وفيه قياسٌ من الحِقْد، والله أعلم.
  ومنه (الحَذْلَقة)، وأظنُّها ليست عربيةً أصلية، وإنما هي مولَّدة واللام فيها زائدة. وإنما أصله الحِذْق. والحَذْلقة: ادّعاء الإنسان أكثَرَ مما عنده، يريد إظهار حِذْق بالشيء.
  ومن ذلك (احرَنْجَمَت) الإبل، إذا ارتدَّ بعضُها على بعض. واحرنجم القومُ، إذا اجتمعوا. وهذه فيها نون وميم، وإنما الأصل الحَرَجُ، وهو الشجر المجتمع الملتف، وقد مرّ اشتقاقُهُ وقياسُه.
  ومن ذلك رجل (مُحَصْرَمٌ): قليلُ الخَيْر. والأصل أنّ الميم زائدة، وإنما هو من الحَصُور والحَصِر.
  ومن هذا الباب (الحِصْرِم). ومنه (الحِثْرِمَة) وهي الدائرة التي تحت الأنف وَسَطَ الشفةِ العُلْيا. وهذه منحوتةٌ من حَثَم وثرم. فحثم من الجمع؛ وثَرَم من أن ينثرم الشيء.
  ومن ذلك (الحِنْزَقْرَة)، وهو القَصير. وهذا من الحزق والحَقْر، مع زيادة النون. فالحَقْر من الحَقارة والصِّغر، والحزق كأن خَلْقَه حُزِق بعضُه إلى بعض.
  ومن ذلك (الحَلْبَس)، وهو الشُّجاع. وهذا منحوتٌ من حَلَسَ وحَبَسَ. فالحِلْس: اللازم للشيء لا يفارقه، والحَبْس معروف، فكأنه حَبَس نَفْسه على قِرْنه وحَلِسَ به لا يفارقُه. ومثله: (الحُلابِس). قال الكميت:
فلما دنَتْ للكاذَتَيْنِ وأحْرَجَت *** به حَلْبَساً عند اللِّقاء حُلابِسا([6])  ومن ذلك (تَحَتْرَشَ) القومُ: حَشَدُوا، والتاء فيه زائدة، وإنما الأصل الحرش والتحريش، وقد مرَّ. وفيه أيضاً أن يكون من حَتَر، وأصله حَتَار الخَيمة وما أطاف بها من أذيالها، فكذلك *هؤلاء تجمَّعُوا وأطافَ بعضُهم ببعض، فقد صارت الكلمة إذاً من باب النحت.
  ومن ذلك (الحَوْأَبُ): الوادي الواسع العَُرض، والحاء فيه زائدة، وإنّما
الأصل الوأْب، والوأْبُ الواسع المقعَّر من كلِّ شيء.
  ومن ذلك (الحُمَارِس)، وهو الرّجُل الشّديد. وهذه منحوتةٌ من كلمتين، من حَمَس ومَرَس. فالمَرِسُ المتمرِّس بالشيء، والحمَِسُ الشديد. وقد مضى شرْحُه.
  ومن ذلك (المُحدْرَج)، وهو المفتول حتَّى يتداخَلَ بعضُه في بعض فَيَمْلاَسَّ وهي منحوتةٌ من كلمتين، من حدر ودرج. فحدر فَتَل، ودَرَج من أدرجت.
  ومن ذلك (حَضْرَمَ) في كلامه حَضْرَمَةً، فقد قيل كذا بالضّاد. فإنْ كانت صحيحةً فالميم زائدة، كأنه تَشَبَّهَ بالحاضرة الذين لا يُقيمونَ إعرابَ الكلام. والحَضْرَمة: مخالفة الإعراب واللَّحنُ.
  ومن ذلك (المُحَمْلَج)، وهو الحَبْلُ الشَّديد الفَتْل. وهذا عندِي من حمج، فاللام زائدة. فحمج جنسٌ من التّشديد، نحو حَمّج الرّجلُ عينَيه إذا حَدَّق وأحَدَّ([7]) النّظَر. وقد مضى ذكره. وعلى هذا يحمل (الحِمْلاج)، وهو مِنْفاخُ الصَّائغ. والحملاج: قَرْنُ الثَّور. قال رؤبة في المحَمْلَج:
  * مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدراجَ الطَّلَقْ([8]) *
  وهذا ما أمكَنَ استخراجُ قياسِه من هذا الباب. أمّا الذي هو عندنا موضوعٌ وضعاً فقد يجوز أن يكون لـه قياسٌ خَفِيَ علينا موضعُه. والله أعلم بذلك.
  فمن ذلك (الحَِنْدِيرَة، والحُنْدُورة): الحَدَقة، والحَِنْدِيرة أجود؛ كذا قال أبو عبيد.
  والحَرْقَفَةُ: عَظْم الْحَجَبَة، وهو رأس الورِك.
  ومنه (الحِمْلاق) وهو ما غطّتْه الجفونُ من بياض المُقْلة. ويقال حَمْلَق، إذَا فَتَح عينَه ونَظَر نَظَراً شديداً.
  و(الحُرْقُوص) دويْبَّة. و(الحَبَلَّقُ): جماعة الغنَم. و(الحَبَرْكَى): الطويل الظَّهر القصير الرِّجْلين. و(الحُرْجُل): الطويل. و(الحَرْجَفُ): الرِّيح الباردة. و(الحَشْرَجَة): تردُّد صوت النَّفَس. و(الحَشْرَجَة): حُفَيْرة تُحفَر كالحِسْيِ. و(الحَشْرَجُ): كوزٌ صغير. و(حَرْشَفُ) السِّلاحِ: ما زُيِّن به.
  و ( الحَفَلَّج): الرَّجُل الأفْحَج. و(الحيفس([9])): القصير. وكذلك (الحَفَيْسَأ).
  و(الحَزَوَّر): الغلام اليافع. و(الحَزْوَرَةُ): تلٌّ صغير.
  (والحَنَاتِم): سحائب سُودٌ. وكلُّ أسودَ حَنْتمٌ. وكذلك الخُضْرُ عِند العرب سُودٌ، ومنها سمّيت الجِرَار حَناتِمَ، وكانت الجِرارُ في الجاهليَّة خُضْراً، فسمَّتْها العربُ حَنَاتم.
  (وحَبَوْكَر([10])): الدَّاهية.
  ويقال (احْبَنْطَى)، إذا انتفَخَ كالمُتَغضِّب. وهذه الكلمة قد مرَّ قياسُها في الحَبَط.
  ويقال مالِي من هذا الأمر (حُنْتَالٌ([11]))، أي بُدٌّ.
  و(الحُنْظَب): الذَّكر من الجَرَاد. و(الحُرْبُث([12])): نبتٌ. و(حَضاجِرُ): الضَّبع. (والْحَزَنْبَلُ) و(الحَبْرَكَل): القصير.
  والأصل في هذه الأبواب أنَّ كلَّ ما لم يصحَّ وجهُه من الاشتقاق الذي نذكره فمنظورٌ فيه، إلاّ [ما] رواه الأكابر الثقات. والله أعلم.
(تم كتاب الحاء)
------------------------------------------ـ
([1]) يقال حرزق، بتقديم الراء، وحزرق بتقديم الزاي، وهما بمعنى.
([2]) ديوان الأعشى 147 واللسان (حزرق)، وقد نص فيه على رواية "محرزق". وصدره:
* فذاك وما أنجى من الموت ربه *
([3]) يقال على وزان قمطر ودرهم.
([4]) الحقلد، كعملس. وفي الأصل: "الحلقد" وليس مراداً، إذ الحلقد كزبرج: السيئ الخلق الثقيل الروح، ومثله الحقلد بوزن زبرج.
([5]) في الأصل: "الحلقد"، وانظر التنبيه السابق. وفي قول زهير:
تقيّ نقيّ لم يكثر غنيمة *** بنكهة ذي قربى ولا بحقلد([6]) البيت في اللسان (كوز، حلبس). والكاذتان: ما نتأ من اللحم أعالي الفخذ. وأحرجت بالحاء المهملة، وفي الأصل: "أخرجت"، تحريف.
([7]) في الأصل: "وأشد".
([8]) ديوان رؤبة 104 واللسان (حملج).
([9]) في الأصل: "الحفيس". وصوابه الحيفس، بفتح الحاء والفاء، وكهزبر.
([10]) يقال للداهية حبوكر، وأم حبوكر، وحبوكرى، وأم حبوكرى، وأم حبوكران، والحبوكرى.
([11]) يقال حنتأل وحنتال، بالهمز وبدونه.
([12]) في الأصل: "الحرتب"، وفي المجمل: "الحربت"، والوجه ما أثبت.
كتاب الخاء:
ـ

### Türkçe

(**باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف**)
  Bu kitabın önceki kısmında, dörtlü ve daha fazla olanın yontulmuş (منحوت) olacağı, [ve] yontma olmaksızın da öylece konulmuş (موضوعاً) olarak konulacağı geçmişti.
  Bu bâbdan yontulmuş olanlardan: (**الحُرْقُوف**): zayıf düşmüş binek hayvanı; bu, **حرف** ve **حقف**’ten (yontulmuştur). **الحَرْف** ise her şeyden zayıf/ince olan (şey)dir; onun tefsiri geçmişti. **حقف**’tan da **المُحْقَوْقِف** vardır; o, eğri/bükük olandır; çünkü o zayıflayınca kamburlaşır; nitekim o hâlde olan deve hakkında **حَدْباءُ حِدْبار** denir.
  Ondan (**الحُلْقُوم**) vardır; bu yontulmuş değildir; fakat ona **الميم** artırılmış olanlardandır; asl(ı) **الحلْق**tır; geçmişti. **الحَلْقَمة**: **الحُلْقُوم**’u kesmek.
  Ondan, **البُسْر**’dan (**المُحَلْقِنُ**) vardır; bu, **الإرطاب**’ın üçte ikisine ulaşmasıdır. Bu da **النون** artırılmış olanlardandır; o ancak **الحَلْق**’tandır; sanki **الإرْطاب** ondan o mevkiye ulaşınca onun boğazına ulaşmış olur. Ona **الحُلْقَان** denir; tekili **حُلْقَانة**.
  Ondan (**حَرْزَقْتُ**)([1]) adamı: onu hapsettim; bu, **حَزَقَ** ve **حَرَزَ**’dan yontulmuştur; “şeyi korumaya aldım; o da korunmuş (**حريز**)dur” sözlerindendir. **الحَزْقُ**’ta bir tür sıkılaştırma vardır; nitekim “teli ve başkasını sıktım” denir. A‘şâ dedi ki:
  * بِسَاباطَ حتَّى ماتَ وهو مُحَرْزَقُ([2]) *
  Ondan (**الحبجر**([3])) vardır; o, kalın kiriş/teldir; tel dışında da söylenir; içindeki **الحاء** ziyadedir; asl(ı) ancak **الباء** ve **الجيم** ve **الراء**dır. Her sert büyük (şey) **بَجْرٌ** ve **بُجْر**dür. Geçmişti.
  Ondan (**الحِسْكل**) vardır: her şeyin küçükleri. Bu, içine **الكاف** artırılmış olanlardandır; asl(ı) ancak **الحِسْل**dir. Kertenkele yavrusuna **حسْل** denir.
  Ondan (**الحَقَلَّد**([4])) vardır; o, şiddetli cimridir; içindeki **اللام** ziyadedir. “Kavim **أحقد** oldu”ndandır; yani maden(den) hiçbir şey elde edemediklerinde. **الحَقَلّدُ الآثِم**([5]) de denir. Eğer böyle ise **اللام** da ziyadedir; onda **الحِقْد**’dan bir kıyas vardır; Allah daha iyi bilir.
  Ondan (**الحَذْلَقة**) vardır; zannederim ki o, aslî Arapça değildir; ancak o, müvelleddir ve içindeki **اللام** ziyadedir. Aslı ancak **الحِذْق**tır. **الحَذْلقة**: kişinin kendisinde olandan daha çoğunu iddia etmesi; bir şeyde **حِذْق**ını (ustalığını) göstermeyi ister.
  Bundan (**احرَنْجَمَت**) develer vardır; yani bir kısmı bir kısmının üzerine geri döndüğünde. Kavim de **احرنجم** olur; yani toplandıklarında. Bunun içinde **نون** ve **ميم** vardır; asl(ı) ancak **الحَرَجُ**dur; o da, birbirine girmiş, sarmaş dolaş olmuş toplu ağaçlıktır; onun iştikakı ve kıyası geçmişti.
  Bundan, (**مُحَصْرَمٌ**) adam vardır: hayrı az. Asıl olan, **الميم**’in ziyade olmasıdır; o ancak **الحَصُور** ve **الحَصِر**’dendir.
  Bu bâbdan (**الحِصْرِم**) vardır. Ondan (**الحِثْرِمَة**) vardır; o, burnun altında üst dudağın ortasındaki dairedir. Bu, **حَثَم** ve **ثرم**’dan yontulmuştur. **حثم** toplama(ya) dair olandır; **ثَرَم** ise şeyin parçalanıp dökülmesi (ان ينثرم الشيء)ndandır.
  Bundan (**الحِنْزَقْرَة**) vardır; o, kısa boyludur. Bu, **الحزق** ve **الحَقْر**’dandır; **النون** ziyadesiyle. **الحَقْر** ise **الحَقارة** ve küçüklüktendir; **الحزق** da sanki yaratılışı, bir kısmı bir kısmına doğru sıkıştırılmış gibidir.
  Bundan (**الحَلْبَس**) vardır; o, yiğittir. Bu, **حَلَسَ** ve **حَبَسَ**’dan yontulmuştur. **الحِلْس**: şeye yapışık olan, ondan ayrılmayan; **الحَبْس** bilinir; sanki kendini rakibine karşı hapsetmiş ve ona yapışmış, ondan ayrılmıyor gibidir. Benzeri: (**الحُلابِس**). Kümeyt dedi ki:
فلما دنَتْ للكاذَتَيْنِ وأحْرَجَت *** به حَلْبَساً عند اللِّقاء حُلابِسا([6])  Bundan (**تَحَتْرَشَ**) kavim vardır: toplandılar; içindeki **التاء** ziyadedir; asl(ı) ancak **الحرش** ve **التحريش**tir; geçmişti. Onda ayrıca, **حَتَر**’dan olması da vardır; aslı, çadırın **حَتَار**’ı ve onun etrafını kuşatan etekleridir; işte bunlar da toplandılar ve bir kısmı bir kısmını kuşattı; böylece kelime, o hâlde, yontma bâbından olmuş oldu.
  Bundan (**الحَوْأَبُ**) vardır: geniş enli vadi; içindeki **الحاء** ziyadedir; asl(ı) ancak **الوأْب**’dir; **الوأْبُ** her şeyden geniş çukurumsu olandır.
  Bundan (**الحُمَارِس**) vardır; o, şiddetli adamdır. Bu, iki kelimeden yontulmuştur: **حَمَس** ve **مَرَس**’tan. **المَرِسُ**: şeyde tecrübe kazanmış olan; **الحمَِسُ**: şiddetli. Onun şerhi geçmişti.
  Bundan (**المُحدْرَج**) vardır; o, bükülüp/fitillenip bir kısmı bir kısmının içine girince kayganlaşan (فَيَمْلاَسَّ)dır; o da iki kelimeden yontulmuştur: **حدر** ve **درج**’den. **حدر**: büktü/fitilledi; **دَرَج** ise “**أدرجت**”ten.
  Bundan, konuşmasında (**حَضْرَمَ**) (**حَضْرَمَةً**) vardır; **الضّاد** ile böyle denildi. Eğer sahih ise **الميم** ziyadedir; sanki, sözün i‘rabını ikame etmeyen şehirli(ler)e benzemiştir. **الحَضْرَمة**: i‘raba muhalefet ve lahn (dil sürçmesi/yanlış i‘rab).
  Bundan (**المُحَمْلَج**) vardır; o, bükümü/fitili şiddetli iptir. Bu, bence **حمج**’dendir; **اللام** ziyadedir. **حمج** bir tür şiddetlendirmedir; mesela adam gözlerini diktiğinde ve bakışı keskinleştirdiğinde “**حَمّج**” denir. Onun zikri geçmişti. Buna göre (**الحِمْلاج**) da taşınır; o, kuyumcunun körüğüdür. **الحملاج**: öküzün boynuzu. Ru’be **المحَمْلَج** hakkında dedi ki:
  * مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدراجَ الطَّلَقْ([8]) *
  Bu, bu bâbdan kıyasını çıkarmak mümkün olan şeydir. Bizce “öylece konulmuş” (موضوع وضعاً) olana gelince: onun, yeri bize gizli kalmış bir kıyası bulunması caizdir. Allah bunu daha iyi bilir.
  Bundan (**الحَِنْدِيرَة، والحُنْدُورة**) vardır: göz bebeği/iris; **الحَِنْدِيرة** daha iyidir; Ebû Ubeyd böyle dedi.
  **الحَرْقَفَةُ**: **الْحَجَبَة** kemiği; o, kalçanın başıdır.
  Ondan (**الحِمْلاق**) vardır; o, göz kapaklarının göz bebeğinin beyazından örttüğü şeydir. “**حَمْلَق**” denir; yani gözünü açıp şiddetli bir bakışla baktığında.
  Ve (**الحُرْقُوص**) küçük bir haşerat. Ve (**الحَبَلَّقُ**): koyun topluluğu. Ve (**الحَبَرْكَى**): sırtı uzun, bacakları kısa. Ve (**الحُرْجُل**): uzun. Ve (**الحَرْجَفُ**): soğuk rüzgâr. Ve (**الحَشْرَجَة**): nefes sesinin gidip gelmesi. Ve (**الحَشْرَجَة**): **الحِسْي** gibi kazılan küçük çukur. Ve (**الحَشْرَجُ**): küçük testi. Ve silahın (**حَرْشَفُ**’u): onunla süslenen şey.
  Ve (**الحَفَلَّج**): **الأفْحَج** adam. Ve (**الحيفس**([9])): kısa. Aynı şekilde (**الحَفَيْسَأ**).
  Ve (**الحَزَوَّر**): yeni yetme oğlan. Ve (**الحَزْوَرَةُ**): küçük tepe.
  (**والحَنَاتِم**): siyah bulutlar. Her siyah **حَنْتمٌ**dur. Aynı şekilde yeşiller de Araplar yanında siyahtır; ondan dolayı küplere **حَناتِمَ** adı verilmiştir; câhiliyede küpler yeşildi; Araplar onları **حَنَاتم** diye adlandırdı.
  (**وحَبَوْكَر**([10])): musibet/büyük felaket.
  “(**احْبَنْطَى**)” denir; yani öfkelenmiş gibi şiştiğinde. Bu kelimenin kıyası **الحَبَط**’ta geçmişti.
  “Bu işten benim için (**حُنْتَالٌ**([11])) yok” denir; yani kaçış/çare yok.
  Ve (**الحُنْظَب**): çekirgenin erkeği. Ve (**الحُرْبُث**([12])): bir bitki. Ve (**حَضاجِرُ**): sırtlan. (**والْحَزَنْبَلُ**) ve (**الحَبْرَكَل**): kısa.
  Bu bâblarda asıl olan şudur: zikrettiğimiz iştikaktan yönü sahih olmayan her şey, büyük güvenilirlerin rivayet ettiği hariç, üzerinde düşünülür. Allah daha iyi bilir.
(**تم كتاب الحاء**)
------------------------------------------ـ
([1]) **حرزق** denir; **الراء**’ı öne alarak; ve **حزرق** **الزاي**’ı öne alarak; ikisi de aynı mânâdadır.
([2]) A‘şâ divanı 147 ve Lisân (**حزرق**); onda “**محرزق**” rivayetine açıkça hükmedilmiştir. İlk mısraı:
* فذاك وما أنجى من الموت ربه *
([3]) **قمطر** ve **درهم** vezninde denir.
([4]) **الحقلد**; **عملس** gibi. Asılda: “**الحلقد**”tır; murad edilen değildir; çünkü **الحلقد** **زبرج** gibi: kötü huylu, ağır ruhlu; bunun benzeri **الحقلد** de **زبرج** veznindedir.
([5]) Asılda: “**الحلقد**”; önceki uyarıya bak. Züheyr’in sözünde:
تقيّ نقيّ لم يكثر غنيمة *** بنكهة ذي قربى ولا بحقلد([6]) Beyit Lisân’da (**كوز، حلبس**). **الكاذتان**: uyluğun üst taraflarında etten kabaran şey. **أحرجت** **الحاء**’ı noktasız olanla; asılda: “**أخرجت**”, tahriftir.
([7]) Asılda: “**وأشد**”.
([8]) Ru’be divanı 104 ve Lisân (**حملج**).
([9]) Asılda: “**الحفيس**”. Doğrusu **الحيفس**’tir; **الحاء** ve **الفاء** fethalı; ve **كهزبر** gibi.
([10]) Musibete **حبوكر** denir; ve **أم حبوكر**; ve **حبوكرى**; ve **أم حبوكرى**; ve **أم حبوكران**; ve **الحبوكرى**.
([11]) **حنتأل** ve **حنتال** denir; hemzeli ve hemzesiz.
([12]) Asılda: “**الحرتب**”; ve **المجمل**’de: “**الحربت**”; doğru olan, sabit kıldığımızdır.

**كتاب الخاء:**
ـ
