# حضض (ح-ض-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B6%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Hadz” oturaklı yer demek

- Harfler: ح - ض - ض
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَحُضُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D8%B6%D9%8F%D9%91.md) | يَفْعُلُ | Teşvik eder | 2 | 2 | [69:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/ayet/69:34.md) |
| [تَحَاضُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B6%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَتَفَاعَلُونَ | Birbirini teşvik ederler | 1 | 1 | [89:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/ayet/89:18.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 30 · Yiyecek demektir
2. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 27 · “Sikkin” bıçak demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حضض |
| Yapı | Üçlü (mücerred sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md), [حرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6.md), [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dağ eteğindeki çukur ve oturaklı tabana nesnelerin hızla yuvarlanıp yönelmesi gibi, birini bir fiile güçlü bir itkiyle sevk etmek |
| Çekirdek Özet 2 | Zayıf ve yoksulun hakkını koruma hususunda toplumsal bilinci, yardımlaşma iradesini ve kolektif sorumluluğu harekete geçirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel infak eylemini aşarak hak sahibine ulaşacak kurumsal ve sosyal teşvik ağını ahlaki bir zorunluluk haline getirmek |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca kişinin kendi malından vermesine indirgeyip, başkalarını teşvik etme ve sosyal mekanizma kurma sorumluluğunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حض | İki nesne arasındaki sınırın kuşatılması, bir alana toplanıp oraya yönelinmesi veya bir tabana varılması anlamını taşır; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) kökünde de bir yerde toplanma, hazır bulunma ve mekana yerleşme anlamı esastır. | ض | İkizleşen harf, meyil ve yönelme hareketine süreklilik, içsel bir basınç ve kesintisiz bir kışkırtma/itki niteliği katarak fiili şiddetli bir teşvik ve sevk haline dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı sınırlama, etrafını çevirme ve dikkat veya faaliyeti belirli bir koruma çemberine alma hareketini gösterir. |
| ض | Ezme, baskı yapma, tutunma (ikiz harf ص imgesinden türetme) | Yan dişlerden gelen sürtünmeli baskı ve kuvveti temsil ederek çember içindeki nesneyi veya iradeyi sıkıştırıp yönlendirmeyi ifade eder. |
| ض | Ezme, baskı yapma, tutunma (ikiz harf ص imgesinden türetme) | Baskının yinelenmesiyle hareketin gevşemesini önler, sürekli ve ısrarlı bir ivme kazandırır. |
| حضض | Çevrelenmiş iradeye sürekli itki uygulama | İradeyi korunaklı bir hedefe doğru art arda gelen tazyiklerle sevk etme, kişiyi duraksamadan bir hayra yöneltme hareketini bütünler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın eteğindeki düzlük veya çukur zemin (el-hadiyd). Etekteki taş ve suların aşağıya doğru kaçınılmaz bir ivmeyle yuvarlanıp toplanması gibi, bir kimseyi belirli bir yöne durmaksızın itmek, kışkırtmak ve sevk etmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis ve erken rivayet metinlerinde aceleyle ve var gücüyle yönelme anlamında kullanılmıştır; nitekim erken metinlerde hızlı teşvik için bu kökten türeyen isim geçer: فأين الحضيضى |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asāsü’l-Belâga sözlüklerinin حضض maddeleri.

### Sami etimolojik katman

Arapça حضض kökü, Proto-Sami kök katmanındaki itme, sevk etme ve iki sınır arasında sıkıştırarak yönlendirme matrisine dayanır. Kökün ilk fiziksel açılımı olan ve dağ eteğindeki alçak yeri niteleyen Arapça yapı, yerçekimsel bir meyli ve tabii bir iniş ivmesini barındırır. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi yerine, baskı uygulayarak yönlendirme veya taşları/taneleri bir araya toplayıp ayırma anlamı taşıyan köklerle fonetik ve anlamsal bir temas kurulabilir. Ancak Klasik Arapçada bu kök, hem morfolojik olarak katmerlenerek (muzaaf) bir işe kesintisiz kışkırtma (el-hadd alâ'l-hayr) anlamına hasredilmiş hem de topoğrafik bir terim olarak zemin tabanını (hadiydü'l-ard) karşılama noktasında bağımsız bir derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yerçekimli iniş ve şevk | Dağın tabanındaki çöküntü alanı (hadiyd) ile bir işe meyledip yönelme arasında doğrudan fiziksel-semantik bir bağ kurulur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İtme ve baskıyla sevk etme | Batı Sami dillerindeki baskı ve sınırlama semantiğiyle kökteş bir soyutlama gösterir; doğrudan üçlü eşdeğer sınırlıdır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab; Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حضض | Anlamlı | Teşvik etmek, yöneltmek, taban | Birini ısrarla bir hayra veya hedefe sevk etmek; dağ eteğindeki çukur zemin. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| ضحض | Anlamlı | Sığlık, serap çalkantısı | Suyun topuk boyunda sığ olması veya serabın düzlükte dalgalanması. | Kur'an'da geçmez; sığlık ve serap hareketini anlatır. |
| ضضح | Anlamlı | Güneş ışığının yayılması | Güneş ışığının yere iyice yerleşmesi, aydınlığın düz zemine vurması. | Kur'an'da geçmez; ışığın yayılımını ifade eder. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حضض | Merkez | Teşvik ve sevk | Bir işi dert edinip başkalarını da o işe ısrarla, coşkuyla ve süreklilikle yöneltmek. | İçsel bir sorumluluktan kaynaklanan ve başkasını harekete geçiren güçlü itki. |
| [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) | Komşu | Hızlandırma | Bir kimseyi zaman darlığı veya acele sebebiyle süratle davranmaya zorlamak. | حضض daha çok hayra ve ahlaki eyleme yöneltirken, [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) yürüyüş ve eylemdeki hıza odaklanır. |
| [حرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6.md) | Komşu | Kışkırtma ve hırslandırma | Bir kimseyi neredeyse helak olacak derecede aşırı bir arzu veya gayrete sevk etmek. | Genellikle savaş ve zorlu mücadele ortamlarında psikolojik sınırları zorlayan teşviktir. |
| [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) | Komşu | İstek uyandırma | Bir şeyi sevdirmek ve ona karşı içsel bir arzu, iştiyak oluşturmak. | Dışsal bir itmeden ziyade nefiste çekim alanı oluşturmaya dayanır. |
| [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Zıt | Alıkoyma ve ağırlaştırma | Bir kimsenin azmini kırmak, eylemini yavaşlatmak, onu uyuşturup engellemek. | حضض kökünün ürettiği ivme ve sevk eyleminin tam karşıtı olarak pasifize etmeyi anlatır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حضض | Teşvik etmek, sevk etmek | Birini ısrarla ve süreklilikle bir hayra veya sorumluluğa yöneltme eylemidir. | Kesin |
| Latince | incitare, urgere | Harekete geçirmek, zorlamak | Dışsal baskı ve itkiyi karşılar; ancak kökün içerdiği ahlaki ve hayra yönelik özü tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | to urge, to spur on, to exhort | Teşvik etmek, ısrarla sevk etmek | Bir kimseyi bir amaca doğru gayretle yönlendirmeyi karşılar; toplumsal dayanışma nüansı bağlama bağlıdır. | Güçlü |
| Almanca | antreiben, anspornen | İtmek, harekete geçirmek | Bir iradeye dışarıdan dinamizm kazandırmayı iyi verir; dert edinme anlamı eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | inciter, exhorter | Teşvik etmek, cesaretlendirmek | Sözle ve eylemle bir yöne sürükleme boyutunu karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَحُضُّ | Bireysel duyarsızlık ve teşvik etmeme | Yoksulun ve muhtacın doyurulmasını şahsi ve ahlaki bir mesele haline getirmeme, başkalarını da bu yönde sevk etmeme kınaması (Hâkka [69:34](https://lisan.digital/tr/ayet/69:34.md), Mâûn [107:3](https://lisan.digital/tr/ayet/107:3.md)). |
| تَحَاضُّونَ | Toplumsal teşvik ağını ve dayanışmayı terk etme | Toplum fertlerinin birbirini muhtacın ihtiyacını gidermeye teşvik etmemesi, kolektif sorumluluğun yıkıma uğraması bağlamı (Fecr [89:18](https://lisan.digital/tr/ayet/89:18.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret sorumluluğu ve imanın ameli göstergesi | Bir kimsenin yoksulun doyurulmasını dert edinmemesinin hesap gününü yalanlamakla eşdeğer sayılması. | İmanın sadece zihinsel kabul değil, sosyal adaletsizliğe karşı duyarlılık gerektirdiği fikri. |
| Fıkıh | Nafaka, infak ve kifâî sorumluluk | Muhtacın hakkının sadece zenginlerin bireysel zekatıyla değil, toplumun birbirini sevk ettiği bir kamu düzeniyle karşılanması gereği. | Farz-ı kifâyenin ihmal edilmesi durumunda ortaya çıkan kolektif günah hali. |
| Tefsir | Karşılıklı teşvikin (tehâdd) lüzumu | Ayetlerdeki sîga farkları (yahuddu ve tehâddûn) üzerinden bireysel cimrilik ile kolektif duyarsızlık arasındaki rabıtanın tahlili. | Eylemi sadece bizzat yapmanın değil, ortamını hazırlamanın ve teşvik mekanizmasını kurmanın zorunluluğu. |
| Hadis | Hayra öncülük ve kışkırtma | Bir hayra vesile olanın veya başkasını o hayra sevk edenin bizzat o hayrı işlemiş gibi ecir alacağı ilkesi. | Toplumsal sevk ve seferberlik ahlakı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul hakkı ve infak ahlakı | Vicdani duyarlılık | İmanın gereği olarak sosyal yaraları dert edinme | Dini samimiyetin ölçütü muhtacın doyurulması için çabalamakla test edilir. | Kesin |
| İlmi | Sosyal bilinç ve pedagoji | Kamuoyu oluşturma | Bilgi ve telkinle toplumsal iradeyi yönlendirme | Toplumu cehalet ve ataletten kurtarıp dayanışmaya sevk eden zihniyet inşasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve refah politikası | Sosyal devlet ilkesi | Yoksullukla mücadeleyi kurumsal politikalara dönüştürme | Yöneticilerin ve halkın kaynakları ihtiyaç sahiplerine kanalize etme zorunluluğudur. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve pazar ahlakı | Sosyal transfer itkisi | Sermayenin alt tabakalara akışını zorlayıcı sosyal baskı | Zenginliğin belirli ellerde birikmesini önleyen tabandan teşvik mekanizmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel gradyanı ve ivmelenme | Bir cismin yüksek potansiyelli bir alandan zemin tabanına (hadiyd) doğru yerçekimsel bir ivmeyle akması gibi, sistemdeki enerjinin direnci kırarak akışa geçmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal katalizör ve sivil seferberlik | Bireysel eylemsizliği aşmak için kitleleri ortak bir amaca yönlendiren pozitif sosyal baskı ve kolektif eylem dinamiği. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حضض kökünü yalnızca bireyin cebinden bir şey vermesi veya vermemesi şeklinde algılayıp, sözlü ve kurumsal teşvik boyutunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, malı olmayan yoksul bir kimsenin dahi başkalarını teşvik etme ve yoksulun doyurulmasını mesele edinme yükümlülüğü altında olduğunu gösterir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal dayanışma yalnızca zenginlerin bir lütfu olarak görülür; bireylerin kamuoyu oluşturma, sistemi harekete geçirme ve hak savunuculuğu yapma vazifesi ihmal edilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ibadet ve din anlayışının sosyal sorumluluktan bağımsız olmadığını; namaz kılsa dahi yoksulun hakkını dert edinmeyen ve bunu teşvik etmeyen zihniyetin sahte dindarlık ürettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dini yalanlama ve riya bağlamını kuran surelerde (Mâûn) ile toplumların çöküş sebeplerinin ve ahiret sorgusunun işlendiği pasajlarda (Fecr, Hâkka) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yoksullukla mücadelenin sadece bireysel bir sadaka meselesi olduğu yanılgısını yıkar; toplumun kolektif olarak birbirini denetlemesi ve hayra sevk etmesi gereken kurumsal bir vazife olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağın eteğindeki çukur ve oturaklı tabana nesnelerin yerçekimiyle yuvarlanıp yönelmesi gibi, bir varlığı belirli bir noktaya doğru kesintisiz bir itkiyle sevk etme hali.
- Soyut anlam: Bir kimsenin ahlaki bir sorumluluğu derinlemesine dert edinerek hem kendi iradesini hem de çevresindekileri o hedefe doğru süreklilikle harekete geçirmesi, teşvik etmesi.
- Sistematik karşılık: İnfak ve sosyal adalet mekanizmalarını salt bireysel niyetten çıkarıp kolektif bir zorunluluğa ve kamusal teşvik düzenine dönüştüren sosyal motor gücü.
- LaTeX modeli: $$F = m \cdot \frac{d^2 x}{dt^2} + \sum_{i=1}^{n} \lambda_i$$
- LaTeX açıklaması: Formüldeki $F$ sembolü hedefe doğru uygulanan toplam sevk kuvvetini ve teşviki, $m$ bireyin içsel ahlaki ağırlığını ve sorumluluk bilincini, $\frac{d^2 x}{dt^2}$ eylemin zaman içindeki ivmelenmesini ve dinamizmini, $\sum_{i=1}^{n} \lambda_i$ ise toplumdaki diğer fertlerin birbirine uyguladığı kolektif teşvik ve karşılıklı yönlendirme bileşenlerini temsil eder. Tek tek bireylerin durağanlığı, bu toplam ivme ve karşılıklı etkileşim gücü sayesinde aşılarak sosyal adalete yönelen bir akışa dönüşür.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Hakka 69:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/ayet/69:34.md) — يَحُضُّ

وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ

Meal (IK): Ve yoksulu doyurmaktan hoşlanmazdı. 69

### [Fecr 89:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/ayet/89:18.md) — تَحَاضُّونَ

وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ

Meal (IK): Yoksulu yedirmek için birbirinizi teşvik etmezsiniz.

### [Maun 107:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/ayet/107:3.md) — يَحُضُّ

وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ

Meal (IK): Yoksulu doyurmaya teşvik etmeyen,

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Hadz” oturaklı yer demek. Eteklerinde bulunan taşların o tarafa yuvarlanıp akmasından dolayı meyletmek, sürüklenmek ve yönelmek anlamlarına gelir. Bir kimsenin bir şeye kendisini vermesi o işi dert edinmesi “hadze” fili ile ifade edilir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع الضاد
ح ض، ض ح مستعملان
حض:
حضَّ: الحِضِّيضَى والحِثِّيَثى من الحَضِّ والحَثِّ. وقد حَضَّ يحُضُّ حضّاً.
والحُضضُ: دَواء يُتَّخَذُ من أبوال الإبِلِ. والحَضيض: قَرارُ الأرض عند سفح الجبل.
ضح:
الضِّحُّ والضَّيْحُ: ضوء الشَّمس إذا استَمْكَنَ من الأرض. والضَّحْضاحُ: الماءُ إلى الكَعْبَيْن، أو إلى أنصاف السُّوقِ. والضَحْضَحةُ والتَّضَحْضُحُ: جَرْيُ السَّراب وتَلَعْلُعُهُ:

##### Türkçe

باب **الحاء** مع **الضاد**
**ح ض**، **ض ح** kullanımdadırlar.
**حض**:
**حضَّ**: **الحِضِّيضَى** ve **الحِثِّيَثى**, **الحَضِّ** ve **الحَثِّ**’dendir. Ve **حَضَّ** **يحُضُّ** **حضّاً**.
Ve **الحُضضُ**: develerin idrarlarından yapılan bir ilaçtır. Ve **الحَضيض**: dağın eteği yanında yerin tabanıdır.
**ضح**:
**الضِّحُّ** ve **الضَّيْحُ**: güneşin ışığı; yerden sağlamca yerleştiği zaman. Ve **الضَّحْضاحُ**: topuklara kadar, yahut baldırların yarılarına kadar olan su. Ve **الضَحْضَحةُ** ve **التَّضَحْضُحُ**: serabın akışı ve onun parıldaması:

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَضَّهُ على القتال حَضَّاً، أي حَثَّهُ. وحَضّضَهُ، أي حَرَّضَهُ. والاسم الحِضِّيضي.
 والتَّحاضُّ: التحاثُّ. والمُحاضَّةُ: أن يحثَّ كلُّ واحد منهما صاحبَه. وقرئ: "ولا تُحاضُّونَ على طَعامِ المِسْكينِ". والحُضُّ بالضم: الاسمُ. والحَضيضُ: القرارُ من الأرض عند مُنقَطع الجبلِ. وكتب يزيد بن المهلّب إلى الحجاج: إنَّا لَقينا العدوَّ ففعلنا واضطررناهم إلى عُرْعُرَةِ الجبل ونحنُ بِحَضيضِه. وفي الحديث أنَّهُ أُهْديَ إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم هديّةٌ فلمْ يجدْ شيئاً يضعهُ عليه، فقال: "ضعه بالحَضيضِ، فإنّما أنا عبدٌ آكل كما يأكل العبدُ" يعني بالأرض.
قال الأصمعيُّ: الحُضِّيُّ بضم الحاء: الحجرُ الذي تجده بِحَضيضِ الجبلِ. وهو منسوبٌ كالسُهْلِيِّ والدُهْريِّ. والحُضُضُوالحُضَض، بضم الضاد الأولى وفتحها: دواءٌ معروفٌ، وهو صمغٌ مُرٌّ كالصَبرِ.

##### Türkçe

**حَضَّهُ**’yu savaş üzerine **حَضّاً** ile (yani) **حَثَّهُ** etti. Ve **حَضّضَهُ**: yani **حَرَّضَهُ**. İsim: **الحِضِّيضي**.

Ve **التَّحاضُّ**: **التحاثُّ**. Ve **المُحاضَّةُ**: ikisinden her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Ve şöyle okunmuştur: “ولا **تُحاضُّونَ** على **طَعامِ المِسْكينِ**”. Ve **الحُضُّ** (ضمة ile): isimdir. Ve **الحَضيضُ**: dağın kesildiği yerde yerin tabanı (en alt kısmı)dır. Ve Yezîd b. el-Muhellib, el-Haccâc’a yazdı: Biz düşmanla karşılaştık; yaptık ve onları dağın **عُرْعُرَةِ**’sine sıkıştırdık; biz ise onun **بِحَضيضِه**’sindeydik. Ve hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e bir hediye getirildi; onu üzerine koyacağı bir şey bulamadı; şöyle dedi: “Onu **بالحَضيضِ**’e koy; çünkü ben ancak bir kulum, kulun yediği gibi yerim” yani yer ile (kastetti).

el-Asma‘î dedi: **الحُضِّيُّ** (ح’nın ضamme’siyle): dağın **بِحَضيضِ**’inde bulduğun taştır. Ve o, **السُهْلِيِّ** ve **الدُهْريِّ** gibi nisbetlidir. Ve **الحُضُضُ** ile **الحُضَض** (birinci ض’nin ضamme’siyle ve fetha’sıyla): bilinen bir ilaçtır; ve o, **الصَبرِ** gibi acı bir zamktır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ض ض
حضه على الخير‏.‏
وتركه في الحضيض‏.‏

##### Türkçe

ح ض ض
Onu **الخير** üzerine teşvik etti.‏
Ve onu **الحضيض** içinde terk etti.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَضُّ: ضرْبٌ من الحثّ في السير والسوق وكل شيء. والحَضُّ أَيضاً: أَن تَحُثَّه على شيءٍ لا سير فيه ولا سَوْقَ، حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً وحَضَّضَه وهم يَتَحاضّون، والاسم الحُضّ والحِضِّيضَى كالحِثِّيثَى؛ ومنه الحديث: فأَين الحِضِّيضَى؟ والحُضِّيضَى أَيضاً، والكسر أَعلى، ولم يأْت على فُعِّيلَى، بالضم، غيرها. قال ابن دريد: الحَضُّ والحُضُّ لغتان كالضَّعْف والضعْف، قال: والصحيح ما بدأْنا به أَن الحَضّ المصدر والحُضّ الاسم. الأَزهري: الحَضُّ الحَثُّ على الخير.
ويقال: حَضَّضْت القوم على القتال تَحْضِيضاً إِذا حَرَّضْتهم. وفي الحديث ذكر الحَضّ على الشيء جاء في غير موضع. وحَضَّضَه أَي حَرَّضه. والمُحاضَّة: أَن يَحُثَّ كلُّ واحد منهما صاحبَه. والتحاضُّ: التحاثٌ، وقرئَ: ولا تَحاضُّون على طعام المِسْكِين؛ قرأَها عاصم والأَعمش بالأَلف وفتح التاء، وقرأَ أَهل المدينة: ولا يَحُضُّون، وقرأَ الحسن: ولا تَحُضُّون، وقرأَ بعضهم: ولا تُحاضُّون، برفع التاء؛ قال الفراء: وكلٌّ صوابٌ، فمن قرأَ تُحاضُّون فمعناه تُحافِظون، ومن قرأَ تَحاضُّون فمعناه يَحُضُّ بعضُكم بعضاً، ومن قرأَ تَحُضُّون فمعناه تأْمرون بإِطعامه، وكذلك يحُضُّون. ابن الفرج: يقال احْتَضَضْتُ نفسي لفلان وابْتَضَضْتُها إِذا اسْتَزَدْتها.
والحُضُضُ والحُضَضُ: دواءٌ يتخذ من أَبوال الإِبل، وفيه لغات أُخَر، روى أَبو عبيد عن اليزيدي: الحُضَضُ والحُضَظُ والحُظُظُ والحُظَظُ، قال شمر: ولم أَسمع الضاد مع الظاء إِلا في هذا، قال: وهو الحُدُلُ. قال ابن بري: قال ابن خالويه الحُظُظُ والحُظَظُ بالظاء، وزاد الخليل: الحُضَظُ بضاد بعدها ظاء، وقال أَبو عمر الزاهد: الحُضُذُ بالضاد والذال، وفي حديث طاووس: لا بَأْسَ بالحُضَضِ، روى ابن الأَثير فيه هذه الوجوهَ كلَّها ما خلا الضادَ والذالَ، وقال: هو دواء يُعْقَدُ من أَبوال الإِبل: وقيل: هو عَقّارٌ منه مكي ومنه هندي، قال: وهو عُصارة شجر معروف؛ وقال ابن دريد: الحُضُض والحُضَض صمغ من نحو الصَّنَوْبَرِ والمُرِّ وما أَشبههما له ثمرة كالفُلْفل وتسمى شجرته الحُضَض؛ ومنه حديث سُلَيم بن مُطَيْرٍ: إِذا أَنا برجلٍ قد جاء كأَنه يطلب دواءً أَو خُضَضاً. والحُضُض: كُحْلُ الخُولانِ؛ قال ابن سيده: والحُضَضُ والحُضُضُ، بفتح الضاد الأُولى وضمِّها، داءٌ؛ وقيل: هو دواءٌ، وقيل: هو عُصارة الصَّبِرِ.
والحَضِيضُ: قَرارُ الأَرض عند سَفْح الجَبَل، وقيل: هو في أَسفله، والسَّفْحُ مِنْ وراءِ الحَضِيض، فالحَضِيض مما يلي السفح والسفح دون ذلك، والجمع أَحِضَّة وحُضُضٌ. وفي حديث عثمان: فتحرك الجبَلُ حتى تَساقَطت حِجارتُه بالحَضِيض. وقال الجوهري: الحَضيضُ القرار من الأَرض عند مُنْقَطَع الجبل؛ وأَنشد الأَزهري لبعضهم:
الشِّعْرُ صَعْبٌ وطَويلٌ سُلَّمُهْ،
إِذا ارْتَقى فيه الذي لا يَعْلَمُهْ،
زلَّتْ به إِلى الحَضِيضِ قَدَمُهْ،
يُرِيدُ أَن يُعْرِبَه فيُعْجِمُهْ،
والشِّعْرُ لا يَسْطِيعُه مَنْ يَظْلِمُهْ
وفي حديث يحيى بن يعمر: كَتَبَ عن يزيدَ بن المُهَلَّب إِلى الحجاج: إِنا لَقِينا العَدُوَّ ففَعَلْنا واضْطَرَرْناهم إِلى عُرْعُرَةِ الجَبَل ونحنُ بِحَضِيضه. وفي الحديث: أَنه أَهدى إِلى رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، هَدِيَّة فلم يَجِدْ شيئاً يضَعها عليه؛ فقال: ضَعْه بالحَضِيض فإِنما أَنا عبدٌ آكِلٌ كما يأْكل العبد، يعني بالأَرض. قال الأَصمعي: الحُضِّيُّ، بضم الحاء، الحجرُ الذي تجده بحَضِيض الجَبَل وهو منسوب كالسُّهْلِيّ والدُّهْرِيّ؛ وأَنشد لحميد الأَرقط يصف فرساً: وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا
وأَحمر حُضِّيٌّ: شديد الحمرة. والحُضْحُضُ: نبْتٌ.

##### Türkçe

**الحَضُّ**: yürüyüşte ve sevk etmede ve her şeyde, teşvikten bir tür vuruştur. Ve **الحَضُّ** ayrıca: onda yürüyüş ve sevk bulunmayan bir şeye onu teşvik etmendir; onu **حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً** (diye) teşvik etti; ve onu **حَضَّضَه**; ve onlar **يَتَحاضّون** (birbirlerini teşvik ediyorlar); isim **الحُضّ** ve **الحِضِّيضَى**dır, **الحِثِّيثَى** gibi; ve ondan hadis: “Peki **الحِضِّيضَى** nerede?” Ve **الحُضِّيضَى** da (vardır); ve kesre daha üstündür; ve (bu kalıp) **فُعِّيلَى** üzerine, zamme ile, ondan başkası gelmemiştir. İbn Düreyd dedi: **الحَضُّ** ve **الحُضُّ** iki dildir (iki lehçedir), **الضَّعْف** ve **الضعْف** gibi; dedi: ve doğru olan, bizim başladığımız şeydir: **الحَضّ** mastardır, **الحُضّ** isimdir. Ezherî: **الحَضُّ** hayra teşviktir.

Ve denir: kavmi savaş üzerine **حَضَّضْت** (diye) **تَحْضِيضاً** (şeklinde) teşvik ettim; onları **حَرَّضْتهم** (kışkırttığım) zaman. Ve hadiste, şey üzerine **الحَضّ** zikri, birden fazla yerde gelmiştir. Ve **حَضَّضَه** yani onu **حَرَّضه** (kışkırttı). Ve **المُحاضَّة**: ikisinden her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Ve **التحاضُّ**: **التحاثٌ**tır; ve okundu: “ولا **تَحاضُّون** على طعام **المِسْكِين**”; onu Âsım ve A‘meş elif ile ve **التاء**’yı fetha ile okudu; Medine ehli okudu: “ولا **يَحُضُّون**”; Hasan okudu: “ولا **تَحُضُّون**”; ve bazısı okudu: “ولا **تُحاضُّون**”, **التاء**’yı ref‘ ile; Ferrâ dedi: hepsi doğrudur; kim “**تُحاضُّون**” okursa, manası “**تُحافِظون**”dur; kim “**تَحاضُّون**” okursa, manası “bazınız bazınızı **يَحُضُّ** (teşvik eder)”dir; kim “**تَحُضُّون**” okursa, manası “onu yedirmeyi emredersiniz”dir; ve aynı şekilde “**يحُضُّون**”.

İbnü’l-Ferec: denir: falan için nefsimi **احْتَضَضْتُ** ve onu **ابْتَضَضْتُها**; onu **اسْتَزَدْتها** (arttırdığım) zaman.

Ve **الحُضُضُ** ve **الحُضَضُ**: develerin idrarlarından yapılan bir ilaçtır; ve onda başka diller (varyantlar) vardır. Ebû Ubeyd, Yezîdî’den rivayet etti: **الحُضَضُ** ve **الحُضَظُ** ve **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ**. Şemr dedi: **الضاد** ile **الظاء**’ı birlikte ancak bunda işittim; dedi: ve o **الحُدُلُ**dur. İbn Berrî dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ** **بالظاء** (ظاء ile); ve Halîl artırdı: **الحُضَظُ** (bir **ضاد** ardından **ظاء** ile). Ve Ebû Ömer ez-Zâhid dedi: **الحُضُذُ** (**بالضاد والذال**: ضاد ve ذال ile). Ve Tâvûs’un hadisinde: “**لا بَأْسَ بالحُضَضِ**”; İbnü’l-Esîr onda bu vecihlerin hepsini, **الضادَ والذالَ** hariç, rivayet etti; ve dedi: o, develerin idrarlarından bağlanan (kıvamlaştırılan) bir ilaçtır. Ve denildi: o, ondan bir **عَقّارٌ**dır; ondan Mekki ve ondan Hindî (olanı vardır); dedi: ve o, bilinen bir ağacın özsuyudur. Ve İbn Düreyd dedi: **الحُضُض** ve **الحُضَض** çamgillerden ve mürden ve onlara benzerlerden bir zamktır; onun biber gibi bir meyvesi vardır; ve ağacına **الحُضَض** denir. Ve ondan Süleym b. Mutayr hadisi: “Ben bir adamın yanına vardım; sanki bir ilaç yahut **خُضَضاً** arıyor gibi gelmişti.” Ve **الحُضُض**: **الخُولانِ**’ın sürmesidir. İbn Sîde dedi: ve **الحُضَضُ** ve **الحُضُضُ**, ilk **الضاد**’ın fethası ve zammı ile, bir hastalıktır; ve denildi: o bir ilaçtır; ve denildi: o, **الصَّبِرِ**’in özsuyudur.

Ve **الحَضِيضُ**: dağın eteği yanında yerin dibi (tabanı)dır; ve denildi: o, onun aşağısındadır; ve **السَّفْحُ** **الحَضِيض**’ın arkasındandır; öyleyse **الحَضِيض**, eteğe bitişik olandır; ve **السفح** ondan aşağıdadır. Çoğulu **أَحِضَّة** ve **حُضُضٌ**dur. Ve Osman hadîsinde: “Dağ hareket etti; ta ki taşları **بالحَضِيض**’e dökülünceye kadar.” Cevherî dedi: **الحَضيضُ** dağın kesildiği yerde yerin tabanıdır. Ezherî, bazısına ait olarak inşad etti:
الشِّعْرُ صَعْبٌ وطَويلٌ سُلَّمُهْ،
إِذا ارْتَقى فيه الذي لا يَعْلَمُهْ،
زلَّتْ به إِلى الحَضِيضِ قَدَمُهْ،
يُرِيدُ أَن يُعْرِبَه فيُعْجِمُهْ،
والشِّعْرُ لا يَسْطِيعُه مَنْ يَظْلِمُهْ

Ve Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinde: Yezîd b. el-Mühelleb’den Haccâc’a yazdı: “Biz düşmanla karşılaştık; yaptık; ve onları dağın **عُرْعُرَةِ**’sine (sarp yerine) mecbur ettik; ve biz onun **بِحَضِيضه**’indeyiz.” Ve hadiste: ona, Allah’ın Resulü’ne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir hediye sunduğu; fakat onu üzerine koyacağı bir şey bulamadığı; bunun üzerine dediği: “Onu **بالحَضِيض**’e koy; çünkü ben ancak bir kulum; kulun yediği gibi yerim”; yer ile kasteder. Asma‘î dedi: **الحُضِّيُّ**, **الحاء**’ın zammı ile, dağın **حَضِيض**’inde bulduğun taştır; ve o, **السُّهْلِيّ** ve **الدُّهْرِيّ** gibi nisbetlidir. Ve Humeyd el-Arkat’tan, bir atı vasfederken, inşad etti:
وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا

Ve **أَحمر حُضِّيٌّ**: kızıllığı şiddetli (olan). Ve **الحُضْحُضُ**: bir bitkidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ض ض * * حَضَّهُ * على القتال حثه وبابه رد و * حضّضه تحضيضا * حرضه و * التَّحَاضُّ * التحاث و * المُحاضَّةُ * أن يحث كل واحد منهما صاحبه وقُرئ ﴿ولا تحاضون على طعام المسكين﴾ و * الحَضِيضُ * القرار من الأرض عند منقطع الجبل وفي الحديث ﴿أنه أُهدي إلى رسول الله ]ص[ هدية فلم يجد شيئا يضعه عليه فقال ضعه بالحضيض فإنما أنا عبد آكل كما يأكل العبيد﴾ يعني ضعه بالأرض و * الحُضُّض * بضم الضاد الأولى وفتحها دواء معروف

##### Türkçe

* ح ض ض * **حَضَّهُ**: savaş üzerine onu teşvik etti; onu kışkırttı. Babı **رد**’dür. Ve **حضّضه تحضيضا**: onu **حرضه** (tahrik etti). Ve **التَّحَاضُّ**: **التحاث** (karşılıklı teşvikleşme). Ve **المُحاضَّةُ**: ikisinden her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Ve okundu: ﴿**ولا تحاضون على طعام المسكين**﴾. Ve **الحَضِيضُ**: dağın bittiği yerde yerin kararı (en alçak yeri); ve hadiste: ﴿Resûlullah’a ]ص[ bir hediye hediye edildi de onu üzerine koyacağı bir şey bulamadı; şöyle dedi: “Onu **بالحضيض**’e koy; çünkü ben ancak bir kulum, kölelerin yediği gibi yerim.”﴾ yani: onu yere koy. Ve **الحُضُّض**: birinci **الضاد**’ın dammesiyle ve fethasıyla, bilinen bir ilaçtır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حضه عليه  يحضه، من حد نصر،  حضا  ، بالفتح،  وحضا  ، بالضم،  وحضيضى  ، كحثيثى،  وحضيضى  ، بالضم. والكسر أعلى ولم يأت على فعيلى بالضم، غيرها:  حثه  ، وحرضه،  وأحماه عليه  ، كما في الصحاح. وفي المحكم: الحض: ضرب من الحث في السير والسوق وكل شيء. والحض أيضا: أن تحثه في شيء. لا سير فيه ولا سوق. حضه حضا،  كحضضه  تحضيضا. وفي التهذيب: الحض: الحث على الخير. ويقال: حضضت القوم على القتال تحضيضا: إذا حرضتهم. وقال ابن دريد: الحض والحض لغتان، كالضعف والضعف.  أو الاسم الحض، بالضم  ، كالحضيضى بلغتيه، والمصدر بالفتح.  والحضيض  ، كأمير:  القرار في  -وفي الصحاح: من-  الأرض، عند منقطع الجبل  . قاله الجوهري، وقال غيره: هو قرار الأرض عند سفح الجبل. وقيل: هو في أسفله، والسفح من وراء الحضيض. فالحضيض مما يلي السفح، والسفح دون ذلك.  ج أحضة، وحضض  ، بضمتين، وأنشد الأزهري لبعضهم:
  الشعر صعب وطويل سلمـه
  إذا ارتقى فيه الذي لا يعلمـه
  زلت به إلى الحضيض قدمه
  يريد أن يعربه فيعـجـمـه
  والشعر لا يسطيعه من يظلمه

  قلت: وقد أطلق الحضيض على كل سافل في الأرض، وكأنه لاحظه المصنف فأسقط القيد الذي قيده الجوهري وغيره، وهو قولهم: عند منقطع الجبل أو أسفله أو غير ذلك، ويشهد لذلك ما جاء في الحديث  أنه أهدي إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم هدية فلم يجد شيئا يضعها عليه فقال: ضعه بالحضيض، فإنما أنا عبد آكل كما يأكل العبد  يعني بالعبد نفسه.  والحضض، كزفر، وعنق  ، كلاهما عن ابن دريد، وهكذا ضبطها الجوهري وابن سيده، وفي لغات أخرى، روى أبو عبيد عن اليزيدي: الحضض، والحضظ والحظظ  والحظظ  . قال شمر: ولم أسمع الضاد مع الظاء إلا في هذا. وقال ابن بري: قال ابن خالويه: الحظظ والحظظ: وزاد الخليل: الحضظ، بضاد بعدها ظاء. وقال أبو عمر الزاهد: الحضذ، بالضاد والذال، روى ابن الأثير هذه الأوجه ما خلا الضاد والذال. وقال الصاغاني: هو عصارة شجر، وهو نوعان:  العربي، منه عصارة الخولان  ، ويعرف بالمكي أيضا، يطبخ فيجعل في أجربة، وهو الأجود، قال:  والهندي عصارة  شجرة  الفيلزهرج  . وقال أبو حنيفة عن أبي عبيدة: المقر يخرج منه الصبر أولا، ثم الحضض، ثم ثفله، وقال صاحب المنهاج: ويغش المكي بالدبس البصري المغلى فيه صبر، ومر، وزعفران، وعروق ماء الآس، وماء قشور الرمان. قال: ويغش الهندي بعصارة الأمبر باريس، يطبخ بالماء حتى يجمد،  وكلاهما  ، أي النوعين  نافع للأورام الرخوة والخوارة، والقروح والنفاخات  والنملة والخبثة والدواحس خاصة بماء ورد، وهو يشد الأعضاء، وينفع من القلاع.  والرمد  ، وغشاوة العين، وجرب العين،  والجذام، والبواسير  ، وشقوق السفل، والإسهال، واليرقان الأسود، والطحال، شربا وضمادا،  ولسع الهوام والخوانيق غرغرة  بمائه. الهندي منه يشفي من  عضة الكلب الكلب طلاء وشربا كل يوم نصف مثقال بماء  . وفي الهندي تحليل وقبض يسير ينفع كل نزف، هو  يغزر الشعر  ويحمره ويقويه، ويقال: المكي أجود للأورام، والهندي أجود للشعر. قيل: هو  نبات  يعمل بعصارته هذا الدواء، وقال ابن دريد: هو صمغ من نحو الصنوبر والمر وما أشبههما، مما له ثمرة كالفلفل، وتسمى شجرته الحضض. قيل: هو  دواء  ، وعليه اقتصر الجوهري، ووقع في نسخ المحكم: داء، وقيل: دواء. وفي حديث سليمان بن مطير  إذا أنا برجل قد جاء كأنه يطلب دواء أو حضضا  . وهذا يقتضي أن الحضض غير الدواء، وقيل: هو دواء  آخر يتخذ من أبوال الإبل  ، قاله الليث. وفي بعض الأصول: يعقد، وهذا القول قد دفعه الصاغاني في العباب وصوب ما ذكرناه أولا أنه عصارة شجر. الحضوض، كصبور: نهر كان بين القادسية والحيرة  . في الجمهرة:  الحضحض كقنفذ: نبت  ، عن أبي مالك.  وحضوضى كشرورى، و  يقال أيضا: حضوض، مثل  صبور: جبل في البحر  أو جزيرة فيه،  كانت العرب تنفي إليه خلعاءها  ، كما في العباب والتكملة.  والحضوضى: البعد  ، عن ابن عباد. الحضوضى:  النار  ، عنه أيضا.  والحضوضاة: الضوضاة  ، عنه أيضا. يقال:  ما عنده حضض ولا بضض  ، محركتين، أي  شيء  عنه أيضا. يقال:  أخرجت إليه

  حضيضتي وبضيضتي  ، أي  ملك يدي  ، عنه أيضا.  والمحاضة: أن يحض  ، أي يحث  كل  واحد منهما  صاحبه  . وقرأ شعبة بن الحجاج  ولا يحاضون على طعام المسكين  بالتحتية المضمومة. وقرأ ابن المبارك بالمثناة الفوفية المضمومة. وقرأ أهل المدينة: ولا يحضون، وقرأ الحسن: ولا تحضون.  والتحاض: التحاث  ، وبه قرأ الأعمش، وعاصم، ويزيد بن القعقاع،  ولا تحاضون  بالفتح. قال الفراء: وكل صواب، فمن قرأ: تحاضون فمعناه تحافظون، ومن قرأ: تحاضون فمعناه يحض بعضكم بعضا، ومن قرأ تحضون فمعناه تأمرون بإطعامه.  واحتضضت نفسي  لفلان: استزدتها،  كابتضضت  . وائتضضت، عن ابن الفرج. ومما يستدرك عليه: الحضي، بالضم: الحجر الذي تجده بحضيض الجبل، وهو منسوب كالسهلي والدهري، نقله الجوهري عن الأصمعي، وكذا الصاغاني في كتابيه، وصاحب اللسان. وعجيب من المصنف كيف أغفل عنه. وأنشد الجوهري لحميد الأرقط:ضيضتي وبضيضتي  ، أي  ملك يدي  ، عنه أيضا.  والمحاضة: أن يحض  ، أي يحث  كل  واحد منهما  صاحبه  . وقرأ شعبة بن الحجاج  ولا يحاضون على طعام المسكين  بالتحتية المضمومة. وقرأ ابن المبارك بالمثناة الفوفية المضمومة. وقرأ أهل المدينة: ولا يحضون، وقرأ الحسن: ولا تحضون.  والتحاض: التحاث  ، وبه قرأ الأعمش، وعاصم، ويزيد بن القعقاع،  ولا تحاضون  بالفتح. قال الفراء: وكل صواب، فمن قرأ: تحاضون فمعناه تحافظون، ومن قرأ: تحاضون فمعناه يحض بعضكم بعضا، ومن قرأ تحضون فمعناه تأمرون بإطعامه.  واحتضضت نفسي  لفلان: استزدتها،  كابتضضت  . وائتضضت، عن ابن الفرج. ومما يستدرك عليه: الحضي، بالضم: الحجر الذي تجده بحضيض الجبل، وهو منسوب كالسهلي والدهري، نقله الجوهري عن الأصمعي، وكذا الصاغاني في كتابيه، وصاحب اللسان. وعجيب من المصنف كيف أغفل عنه. وأنشد الجوهري لحميد الأرقط:
  يكسو الصوى أسمر صلبيا
  وأبا يدق الحجر الحضيا وأحمر حضي: شديد الحمرة، كما في اللسان. والأحضوض، بالضم: بطن من خولان باليمن، نقله الهمداني. والنسبة حضضي. ومنهم سلمة بن الحارث الحضضي، الذي شهد فتح مصر.

##### Türkçe

**حضه عليه**: onu ona karşı teşvik etti; **يحضه**; (babı) **نصر**’ın haddi üzere; **حضا** (fetha ile), ve **حضا** (damme ile), ve **وحضيضى** ( **حثيثى** gibi), ve **وحضيضى** (damme ile). Kesre daha yüksektir; damme ile **فعيلى** vezni üzere bunun dışındakinden gelmemiştir: **حثه** ve **حرضه** ve **أحماه عليه**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المحكم**’de: **الحض**: yürüyüşte ve sürmede ve her şeyde bir tür **حث** (dürtme/teşvik)tir. **الحض** ayrıca: onu bir şeyde teşvik etmendir; onda ne yürüyüş vardır ne sürme. **حضه حضا**; **كحضضه تحضيضا**. **التهذيب**’de: **الحض**: hayra teşviktir. Ve denilir: **حضضت القوم على القتال تحضيضا**: onları kışkırttığın zaman. İbn Düreyd dedi: **الحض** ve **الحض** iki lugattır; **الضعف** ve **الضعف** gibi. Yahut isim **الحض** (damme ile), **كالحضيضى** iki lugatiyle; masdar ise fetha iledir.

**الحضيض** ( **أمير** gibi): yerin kararıdır; -**الصحاح**’ta: - dağın kesildiği yerde. Bunu el-Cevherî söyledi; başkası dedi: o, dağın eteği yanında yerin kararıdır. Ve denildi: o, onun en altındadır; **السفح** ise **الحضيض**’in arkasındandır. Öyleyse **الحضيض**, **السفح**’a bitişik olandır; **السفح** ise bunun aşağısındadır. Çoğulu: **أحضة** ve **حضض** (iki damme ile). Ezherî bazılarına ait olarak inşad etti:

  Şiir zordur ve merdiveni uzundur;
  onu bilmeyen kimse onda yükselirse,
  ayağı onunla **الحضيض**’e kayar;
  onu i‘rab etmek ister de onu a‘cemleştirir;
  şiiri, ona zulmeden kimse yapamaz.

Dedim: **الحضيض** yerin her alçağı üzerine de ıtlak edilmiştir; sanki musannif bunu fark etti de Cevherî’nin ve başkalarının kayıtladığı kaydı düşürdü; bu da onların sözü olan “dağın kesildiği yerde” yahut “onun en altında” yahut bunun dışında bir şeydir. Buna, hadiste gelen şey şahitlik eder: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e bir hediye hediye edildi de onu üzerine koyacağı bir şey bulamadı; şöyle dedi: “Onu **بالحضيض**’e koy; çünkü ben ancak bir kulum, kulun yediği gibi yerim”; **بالعبد** ile kendisini kastediyor.

**الحضض** ( **زفر** ve **عنق** gibi): ikisi de İbn Düreyd’dendir; Cevherî ve İbn Sîde onu böyle ضبط etti. Başka lugatlarda: Ebû Ubeyd, Yezîdî’den rivayet etti: **الحضض** ve **الحضظ** ve **الحظظ** ve **الحظظ**. Şemmer dedi: **الضاد** ile **الظاء**’ı birlikte ancak bunda işittim. İbn Berrî dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **الحظظ** ve **الحظظ**; Halîl de ziyade etti: **الحضظ**; **ضاد** sonra **ظاء** ile. Ebû Ömer ez-Zâhid dedi: **الحضذ**; **الضاد** ve **الذال** ile. İbnü’l-Esîr bu vecihleri, **الضاد** ve **الذال** hariç, rivayet etti.

Sâğânî dedi: o, bir ağacın özsuyudur; iki türdür: Arap olanı; ondan **عصارة الخولان** vardır; **المكي** diye de bilinir; pişirilir de tulumlara konur; o daha iyidir. Dedi: ve Hint olanı, **شجرة الفيلزهرج**’in özsuyudur. Ebû Hanîfe, Ebû Ubeyde’den: **المقر**’dan önce **الصبر** çıkar, sonra **الحضض**, sonra onun tortusu, dedi. **المنهاج** sahibi dedi: Mekki olan, içinde **صبر** ve **مر** ve **زعفران** ve **عروق ماء الآس** ve **ماء قشور الرمان** kaynatılmış Basra pekmeziyle tağşiş edilir. Dedi: Hint olan, **عصارة الأمبر باريس** ile tağşiş edilir; suyla pişirilir, ta ki donar. Ve ikisi de, yani iki tür, yumuşak şişliklere ve zayıflığa, yaralara ve şişmelere, ve **النملة**’ye ve **الخبثة**’ye ve **الدواحس**’e (özellikle gül suyuyla) faydalıdır; organları sıkar ve **القلاع**’dan fayda verir. Ve **الرمد**’e, ve göz perdesine, ve göz uyuzuna, ve **الجذام**’a, ve **البواسير**’e, ve alt taraf çatlaklarına, ve ishale, ve kara sarılığa, ve dalağa; içerek ve merhem olarak. Ve haşerat sokmasına ve boğaz şişmelerine, suyuyla gargara (olarak). Hint olanından, kuduz köpeğin ısırığından şifa verir; sürme ve içme olarak; her gün suyla yarım miskal. Hint olanında çözme ve az bir kabızlık vardır; her kanamaya fayda verir; saçı gürleştirir, onu kızartır ve onu kuvvetlendirir. Ve denilir: Mekki olan şişliklere daha iyidir; Hint olan saça daha iyidir. Denildi: o, bir bitkidir; bu ilaç onun özsuyuyla yapılır. İbn Düreyd dedi: o, çam ve mür ve benzerleri gibi şeylerden bir zamktır; biber gibi meyvesi olan şeylerdendir; ağacına **شجرته الحضض** denir. Denildi: o, bir **دواء**’dır; Cevherî bununla iktifa etti. **المحكم** nüshalarında **داء** vaki oldu; ve denildi: **دواء**. Süleyman b. Mutayr hadîsinde: “Bir de baktım ki bir adam gelmiş; sanki bir **دواء** yahut **حضضا** arıyor.” Bu, **الحضض**’ın **الدواء**’dan başka olduğunu gerektirir. Ve denildi: o, başka bir **دواء**’dır; develerin idrarlarından yapılır; bunu Leys söyledi. Bazı asıllarda: “bağlanır” (diye geçer). Bu sözü Sâğânî **العباب**’da reddetti ve önce zikrettiğimizi, onun ağaç özsuyu olduğunu, doğru saydı.

**الحضوض** ( **صبور** gibi): **القادسية** ile **الحيرة** arasında olan bir nehirdir. **الجمهرة**’de: **الحضحض** ( **قنفذ** gibi): bir bitkidir; Ebû Mâlik’ten. Ve **حضوضى** ( **شرورى** gibi); ve ayrıca denilir: **حضوض** ( **صبور** misali): denizde bir dağ yahut onda bir adadır; Araplar serserilerini oraya sürgün ederdi; **العباب** ve **التكملة**’de olduğu gibi. Ve **الحضوضى**: uzaklık; İbn Abbâd’dan. **الحضوضى**: **النار**; ondan da. **الحضوضاة**: **الضوضاة**; ondan da. Denilir: **ما عنده حضض ولا بضض** (ikisi de harekeli): yani bir **شيء**; ondan da. Denilir: **أخرجت إليه حضيضتي وبضيضتي**: yani **ملك يدي**; ondan da.

**المحاضة**: **أن يحض**; yani iki kişinin her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Şu‘be b. el-Haccâc **ولا يحاضون على طعام المسكين**’i, dammeli **التحتية** ile okudu. İbnü’l-Mübârek, dammeli **المثناة الفوفية** ile okudu. Medineliler: **ولا يحضون** okudu; Hasan: **ولا تحضون** okudu. **التحاض**: **التحاث**; A‘meş, Âsım ve Yezîd b. el-Ka‘kâ‘ bununla okudu: **ولا تحاضون** fetha ile. Ferrâ dedi: hepsi doğrudur; kim **تحاضون** okursa manası “koruyorsunuz”dur; kim **تحاضون** okursa manası “biriniz birinizi teşvik ediyor”dur; kim **تحضون** okursa manası “onu yedirmeyi emrediyorsunuz”dur.

**واحتضضت نفسي لفلان**: onu artırmasını istedim; **كابتضضت**. Ve **وائتضضت**; İbnü’l-Ferec’den.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **الحضي** (damme ile): dağın **حضيض**’inde bulduğun taştır; **السهلي** ve **الدهري** gibi nisbetlidir. Cevherî bunu Asma‘î’den nakletti; Sâğânî de iki kitabında ve **اللسان** sahibi de (böyle nakletti). Musannifin onu nasıl ihmal ettiği şaşırtıcıdır. Cevherî, Humeyd el-Arkat’a ait olarak inşad etti:

  **الصوى**’yı esmer, sert bir (şey) giydirir;
  ve baba, **الحجر الحضيا**’yı döver.

Ve **أحمر حضي**: şiddetli kızıllıktır; **اللسان**’da olduğu gibi. **الأحضوض** (damme ile): Yemen’de **خولان**’dan bir batındır; Hemdânî nakletti. Nisbesi **حضضي**’dir. Onlardandır: Mısır’ın fethine şahit olan Selâme b. el-Hâris **الحضضي**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَضَّ
حَضَّ U ( n. ac. حَضّ 1 )
a.  [ acc. &  'Ala ], Urged, excited, incited against or to.

حَاْضَضَ
حَاْضَضَ III ,  تَحَاْضَضَ VI ,
a.  Urged, excited one another.

حَضِيْض
حَضِيْض 25 , ( pl. حُضُض 10 ,  أَحْضِضَة 15t ),
a.  Foot, bottom, base of a mountain.

حَضَّضَ
N. Ac. حَضَّضَ II ,
a.  Instigation.

##### Türkçe

حَضَّ
**حَضَّ** U ( n. ac. **حَضّ** 1 )
a. [ acc. & 'Ala ], -e karşı veya -e (yapmaya) sevk etti, heyecanlandırdı, kışkırttı.

حَاْضَضَ
**حَاْضَضَ** III , **تَحَاْضَضَ** VI ,
a. Birbirlerini sevk ettiler, heyecanlandırdılar.

حَضِيْض
**حَضِيْض** 25 , ( pl. **حُضُض** 10 , **أَحْضِضَة** 15t ),
a. Bir dağın ayağı, dibi, tabanı.

حَضَّضَ
N. Ac. **حَضَّضَ** II ,
a. Kışkırtma.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حضض
حَضَّ - يَحُضُّ - تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ

حَضَّ - يَحُضُّ + كائن + كائناً + على أمر: يحثه ويحرضه ويهيجه عليه بتزيينه له: يزين بالقول أو بالفعل لكائن فعلاً ليقوم به
تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ: على و وزن " تفاعل" من " حَضَّ - يَحُضُّ "  يتبادل مع آخر أو آخرين فعل " حَضَّ - يَحُضُّ " بشكل ذاتي فيسعى كل واحد ليحض ويحرض الآخر للقياك بفعل مراد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التحريك والتنشيط والإثارة والاستفزاز تهيئة للحركة والانطلاق" وهي:
بَعَثَ - يَبْعَثُ، حَضَّ - يَحُضُّ، فَزَّ - يَفِزُّ، أزَّ - يَؤُزُّ، سَعَرَ - يَسْعَرُ، غَاظَ - يَغِيْظُ
حَضَّ - يحض
 	﴿ولا يحض على طعام المسكين(34)﴾ الحاقة ﴿ولا يحض على طعام المسكين(3)﴾ الماعون
يتحاضُّ -  تحاضون
 ﴿ولا تحاضون على طعام المسكين (18)﴾ الفجر
مختار الصحاح
● [حضض] ح ض ض: حَضَّهُ على القتال حثه وبابه رد و حضّضه تحضيضا حرضه و التَّحَاضُّ التحاث و المُحاضَّةُ أن يحث كل واحد منهما صاحبه وقُرئ ﴿ولا تحاضون على طعام المسكين﴾ و الحَضِيضُ القرار من الأرض عند منقطع الجبل وفي الحديث ﴿أنه أُهدي إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم هدية فلم يجد شيئا يضعه عليه فقال ضعه بالحضيض فإنما أنا عبد آكل كما يأكل العبيد﴾ يعني ضعه بالأرض و الحُضُّض بضم الضاد الأولى وفتحها دواء معروف
الراغب
حض
- الحض: التحريض كالحث، إلا أن الحث يكون بسوق وسير، والحض لا يكون بذلك (انظ: المجمل 1/214).
وأصله من الحث على الحضيض، وهو قرار الأرض، قال الله تعالى: }ولا يحض على طعام المسكين{ [الحاقة/34].
ملخص اللسان
1.     حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً , الحَضُّ: ضرْبٌ من الحثّ في السير والسوق وكل شيء.
2.     والحَضُّ : أَن تَحُثَّه على شيءٍ لا سير فيه ولا سَوْقَ،
3.     الحَضُّ الحَثُّ على الخير.
4.     حَضَّضْت القوم على القتال تَحْضِيضاً إِذا حَرَّضْتهم.
5.     والمُحاضَّة: أَن يَحُثَّ كلُّ واحد منهما صاحبَه.
6.     والتحاضُّ: التحاثٌ،
7.     تُحاضُّون تُحافِظون،
8.     تَحاضُّون يَحُضُّ  بعضُكم بعضاً،
9.     تَحُضُّون تأْمرون بإِطعامه،
10.                        احْتَضَضْتُ نفسي لفلان وابْتَضَضْتُها إِذا  اسْتَزَدْتها.
11.                        والحُضُضُ والحُضَضُ: دواءٌ يتخذ من أَبوال الإِبل،
12.                        الحُضَضُ والحُضَظُ والحُظُظُ والحُظَظُ: وهو الحُدُلُ.
13.                          الحُضُض والحُضَض صمغ من نحو الصَّنَوْبَرِ والمُرِّ وما أَشبههما له ثمرة  كالفُلْفل وتسمى شجرته الحُضَض؛
14.                        والحُضُض: كُحْلُ الخُولانِ؛
15.                        والحُضَضُ والحُضُضُ داءٌ؛
16.                        والحَضِيضُ: قَرارُ الأَرض عند سَفْح الجَبَل،
17.                        الحَضِيض مما يلي السفح والسفح دون ذلك،
18.                        الحَضيضُ القرار من الأَرض عند مُنْقَطَع  الجبل؛
19.                        ضَعْه بالحَضِيض  فإِنما أَنا عبدٌ آكِلٌ كما يأْكل العبد، يعني بالأَرض.
20.                        الحُضِّيُّ، الحجرُ الذي تجده بحَضِيض الجَبَل وهو منسوب  كالسُّهْلِيّ والدُّهْرِيّ؛
21.                        وأَحمر حُضِّيٌّ: شديد الحمرة.
22.                        والحُضْحُضُ: نبْتٌ.
لسان العرب
● - حضض: الحَضُّ: ضرْبٌ من الحثّ في السير والسوق وكل شيء. والحَضُّ  أَيضاً: أَن تَحُثَّه على شيءٍ لا سير فيه ولا سَوْقَ، حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً  وحَضَّضَه وهم يَتَحاضّون، والاسم الحُضّ والحِضِّيضَى كالحِثِّيثَى؛  ومنه الحديث: فأَين الحِضِّيضَى؟ والحُضِّيضَى أَيضاً، والكسر أَعلى، ولم  يأْت على فُعِّيلَى، بالضم، غيرها. قال ابن دريد: الحَضُّ والحُضُّ لغتان  كالضَّعْف والضعْف، قال: والصحيح ما بدأْنا به أَن الحَضّ المصدر والحُضّ  الاسم. الأَزهري: الحَضُّ الحَثُّ على الخير.  ويقال: حَضَّضْت القوم على القتال تَحْضِيضاً إِذا حَرَّضْتهم. وفي  الحديث ذكر الحَضّ على الشيء جاء في غير موضع. وحَضَّضَه أَي حَرَّضه.  والمُحاضَّة: أَن يَحُثَّ كلُّ واحد منهما صاحبَه. والتحاضُّ: التحاثٌ، وقرئَ:  ولا تَحاضُّون على طعام المِسْكِين؛ قرأَها عاصم والأَعمش بالأَلف وفتح  التاء، وقرأَ أَهل المدينة: ولا يَحُضُّون، وقرأَ الحسن: ولا تَحُضُّون،  وقرأَ بعضهم: ولا تُحاضُّون، برفع التاء؛ قال الفراء: وكلٌّ صوابٌ، فمن  قرأَ تُحاضُّون فمعناه تُحافِظون، ومن قرأَ تَحاضُّون فمعناه يَحُضُّ  بعضُكم بعضاً، ومن قرأَ تَحُضُّون فمعناه تأْمرون بإِطعامه، وكذلك يحُضُّون.  ابن الفرج: يقال احْتَضَضْتُ نفسي لفلان وابْتَضَضْتُها إِذا  اسْتَزَدْتها.  والحُضُضُ والحُضَضُ: دواءٌ يتخذ من أَبوال الإِبل، وفيه لغات أُخَر،  روى أَبو عبيد عن اليزيدي: الحُضَضُ والحُضَظُ والحُظُظُ والحُظَظُ، قال  شمر: ولم أَسمع الضاد مع الظاء إِلا في هذا، قال: وهو الحُدُلُ. قال ابن  بري: قال ابن خالويه الحُظُظُ والحُظَظُ بالظاء، وزاد الخليل: الحُضَظُ  بضاد بعدها ظاء، وقال أَبو عمر الزاهد: الحُضُذُ بالضاد والذال، وفي حديث  طاووس: لا بَأْسَ بالحُضَضِ، روى ابن الأَثير فيه هذه الوجوهَ كلَّها ما  خلا الضادَ والذالَ، وقال: هو دواء يُعْقَدُ من أَبوال الإِبل: وقيل: هو  عَقّارٌ منه مكي ومنه هندي، قال: وهو عُصارة شجر معروف؛ وقال ابن دريد:  الحُضُض والحُضَض صمغ من نحو الصَّنَوْبَرِ والمُرِّ وما أَشبههما له ثمرة  كالفُلْفل وتسمى شجرته الحُضَض؛ ومنه حديث سُلَيم بن مُطَيْرٍ: إِذا أَنا  برجلٍ قد جاء كأَنه يطلب دواءً أَو خُضَضاً. والحُضُض: كُحْلُ الخُولانِ؛  قال ابن سيده: والحُضَضُ والحُضُضُ، بفتح الضاد الأُولى وضمِّها، داءٌ؛  وقيل: هو دواءٌ، وقيل: هو عُصارة الصَّبِرِ.  والحَضِيضُ: قَرارُ الأَرض عند سَفْح الجَبَل، وقيل: هو في أَسفله،  والسَّفْحُ مِنْ وراءِ الحَضِيض، فالحَضِيض مما يلي السفح والسفح دون ذلك،  والجمع أَحِضَّة وحُضُضٌ. وفي حديث عثمان: فتحرك الجبَلُ حتى تَساقَطت  حِجارتُه بالحَضِيض. وقال الجوهري: الحَضيضُ القرار من الأَرض عند مُنْقَطَع  الجبل؛ وأَنشد الأَزهري لبعضهم:  الشِّعْرُ صَعْبٌ وطَويلٌ سُلَّمُهْ،  إِذا ارْتَقى فيه الذي لا يَعْلَمُهْ،  زلَّتْ به إِلى الحَضِيضِ قَدَمُهْ،  يُرِيدُ أَن يُعْرِبَه فيُعْجِمُهْ،  والشِّعْرُ لا يَسْطِيعُه مَنْ يَظْلِمُهْ  وفي حديث يحيى بن يعمر: كَتَبَ عن يزيدَ بن المُهَلَّب إِلى الحجاج:  إِنا لَقِينا العَدُوَّ ففَعَلْنا واضْطَرَرْناهم إِلى عُرْعُرَةِ الجَبَل  ونحنُ بِحَضِيضه. وفي الحديث: أَنه أَهدى إِلى رسول اللّه، صلّى اللّه  عليه وسلّم، هَدِيَّة فلم يَجِدْ شيئاً يضَعها عليه؛ فقال: ضَعْه بالحَضِيض  فإِنما أَنا عبدٌ آكِلٌ كما يأْكل العبد، يعني بالأَرض. قال الأَصمعي:  الحُضِّيُّ، بضم الحاء، الحجرُ الذي تجده بحَضِيض الجَبَل وهو منسوب  كالسُّهْلِيّ والدُّهْرِيّ؛ وأَنشد لحميد الأَرقط يصف فرساً:  وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا  وأَحمر حُضِّيٌّ: شديد الحمرة. والحُضْحُضُ: نبْتٌ.
مقايس اللغة:
(حض)  الحاء والضاد أصلان: أحدهما البَعْث على الشيء، والثاني القَرارُ المسْتَفِلُ.
فالأول حضَضْته على كذا، إذا حَضّضْتَه عليه وحَرّضْتَه. قال الخليل: الفرق بين الحضّ والحثّ أنّ الحثّ يكون في السير والسَّوْقِ وكلِّ شيءٍ، والحضّ لا يكون في سير ولا سَوْق. والثاني الحضيض، وهو قَرار الأرض. قال:
* نزَلْتُ إليه قائماً بالحَضِيضِ([45]) *
القاموس المحيط:
حَضَّهُ عليه حَضّاً وحُضّاً وحِضِّيضَى وحُضِّيضَى حَثَّهُ، وأحْماهُ عليه، كحَضَّضَهُ، أو الاسمُ الحُضُّ، بالضم.والحَضيضُ القَرارُ في الأرضِ ج أحِضَّةٌ وحُضُضٌ. والحُضَضُ، كزُفَرَ وعُنُقٍ العَرَبيُّ منه عُصارةُ الخَوْلانِ، والهِنْدِيُّ عُصارَةُ الفِيْلَزَهْرَجِ، وكِلاهُما نافعٌ للأَوْرامِ الرّخْوَةِ والخَوَّارَةِ، والقُروحِ، والنُّفَّاخاتِ، والرَّمَدِ، والجُذام، والبَواسِيرِ، ولَسْعِ الهَوامِّ، والخوانيقِ، غَرْغَرَةً، وعَضَّةِ الكلْبِ الكَلِبِ، طِلاءً وشُرْباً كلَّ يومٍ نِصْفَ مِثْقالٍ بماءٍ، ويُغَزّرُ الشَّعَرَ، ونباتٌ، ودواءٌ آخَرُ يُتَّخَذُ من أبْوالِ الإِبِلِ. وكصَبورٍ نَهَرٌ كانَ بينَ القادِسِيَّةِ والحِيرةِ.
والحُضْحُضُ، كقُنْفُذٍ: نَبْتٌ. وحَضَوْضَى، كشَرَوْرَى وصَبورٍ: جبلٌ في البَحْرِ، كانتِ العَرَبُ تَنْفِي إليه خُلَعاءَها. والحَضَوْضَى: البُعْدُ، والنارُ. والحَضَوْضاةُ: الضَّوْضاةُ. وما عنده حَضَضٌ ولا بَضَضٌ: شيءٌ. وأخْرَجْتُ إليه حَضيضَتِي وبَضيضَتِي: مِلْكَ يَدِي. والمُحاضَّةُ: أن يَحُضَّ كلٌّ صاحِبَهُ. والتَّحاضُّ: التَّحاثُّ. واحْتَضَضْتُ نَفْسِي: كابْتَضَضْتُ.
تاج العروس:
حضض
" حَضَّه عَلَيْه " يَحُضُّه من حَدِّ نَصَرَ " حَضَّاً " بالفَتْحِ " وحُضّاً " بالضَّمِّ " وحِضِّيضَى " كحِثِّيثَى " وحُضِّيضَى " بالضَّمِّ . والكَسْرُ أَعْلَى ولم يَأْتِ على فُعِّيلَى بالضَّمِّ غَيْرُهَا : " حَثَّهُ " وحَرَّضَه " وأَحْمَاهُ عَلَيْه " كما في الصّحاح . وفي المُحْكَم : الحَضُّ : ضَرْبٌ من الحَثِّ في السَّيْرِ والسَّوْقِ وكُلِّ شَيْءٍ . والحَضُّ أَيْضاً : أَنْ تَحُثَّه في شَيْءٍ . لا سَيْرَ فِيهِ ولا سَوْقَ . حَضَّه حَضّاً " كحَضَّضَه " تَحْضِيضاً . وفي التَّهْذِيب : الحَضُّ : الحَثُّ على الخَيْر . ويُقَالُ : حَضَّضْتُ القَوْمَ على القِتَالِ تَحْضِيضاً : إِذا حَرَّضْتَهم . وقال ابنُ دُرَيْد : الحَضُّ والحُضُّ لُغَتَان كالضَّعْفِ والضُّعْفِ . " أَو الاسْمُ الحُضُّ بالضَّمِّ " كالِحُضِّيضَى بلُغَتَيْه والمَصْدَر بالفَتْح . " والحَضِيضُ " كأَمِيرٍ : " القَرَارُ فِي " - وفي الصّحاح : مِنَ - " الأَرْضِ عِنْدَ مُنْقَطَعِ الجَبَلِ " . قاله الجَوْهَرِيّ وقال غَيْرُه : هو قَرَارُ الأَرْضِ عِنْدَ سَفْحِ الجَبَل . وقِيلَ : هو في أَسْفَلِه والسَّفْحُ من وَرَاءِ الحَضِيض . فالحَضِيضُ مِمَّا يَلِي السَّفْحَ والسَّفْحُ دُونَ ذلِكَ . " ج أَحِضَّةٌ وحُضُضٌ " بضَمَّتَيْن وأَنْشَدَ الأَزْهَرِيُّ لبَعْضهِمْ :
" الشِّعْرُ صَعْبٌ وطَوِيلٌ سُلَّمُهْ
" إِذَا ارْتَقَى فِيهِ الَّذِي لا يَعْلَمُه
" زَلَّتْ بِهِ إِلى الحَضِيضِ قَدَمُه
" يُرِيدُ أَنْ يُعْرِبَهُ فيُعْجمُه
" والشِّعْرُ لا يَسْطِيعُهُ مَنْ يَظْلِمُه
قلتُ : وقد أُطْلِق الحَضِيضُ على كُلّ سَافِلٍ في الأَرْضِ وكأَنَّه لاَحَظَهُ المُصَنِّفٌ فأَسْقَطَ القَيْدَ الَّذِي قَيَّدَه الجَوْهَرِيّ وغَيْرُه وهو قَوْلُهُم : عِنْدَ مُنْقَطَعِ الجَبَلِ أَو أَسْفَله أَو غَيْر ذلِكَ ويَشْهَدُ لذلِكَ ما جَاءَ في الحَدِيث " أَنَّهُ أُهِدِيَ إِلَى رَسُولِ اللهِ صَلَّى الله عَلَيْه وسَلَّمَ هَدِيَّةٌ فلم يَجِدْ شَيْئاً يَضَعُهَا عَلَيْه فقال : ضَعْهُ بالحَضيضِ فإِنَّمَا أَنا عَبْدٌ آكُلُ كما يأْكُلُ العَبْدُ " يَعْنِي بالعَبْدِ نَفْسَهُ . " والحَضضُ كزُفَر وعُنُق " كِلاَهُمَا عن ابْنِ دُرَيْد وهكذا ضَبَطَهَا الجَوْهَرِيّ وابنُ سِيدَه وفي لُغَاتٌ أُخْرَى رَوَى أَبو عُبَيْدٍ عن اليَزِيديّ : الحُضَضُ والحُضَظُ والحُظَظُ " والحُظُظُ " . قال شَمِرٌ : ولم أَسْمَعِ الضَّادَ مع الظَّاءِ إِلاّ في هذَا . وقال ابنُ بَرِّيّ : قال ابنُ خَالَوَيْه : الحُظُظُ والحُظَظُ : وزاد الخَلِيلُ : الحُضَظُ بضَادٍ بَعْدَهَا ظَاء . وقال أَبو عُمَرَ الزَّاهِد : الحُضُذُ بالضَّاد والذَّال رَوَى ابنُ الأَثِير هذِه الأَوْجُهَ ما خَلاَ الضَّادَ والذَّالَ . وقالَ الصّاغَانِيُّ : هو عُصَارَةُ شَجَرٍ وهو نَوْعَانِ : " العَرَبِيُّ منه عُصَارَةُ الخَوْلانِ " ويُعْرَفُ بالمَكِّيّ أَيْضاً يُطْبَخ فيُجْعَل في أَجْرِبَةٍ وهو الأَجْوَدُ قال : " والهِنْدِيُّ عُصَارَةُ " شَجَرَةِ " الفِيْلَزَهْرَجِ " . وقال أَبو حَنِيفَةَ عن أَبي عُبَيْدَةَ : المَقِرُ يَخْرُجُ منه الصَّبِرُ أَوَّلاً ثمّ الحُضَضُ ثُمَّ ثُفْلُه وقال صاحِب المِنْهَاج : ويُغَشُّ المَكِّيّ بالدِّبْسِ البَصْرِيّ المُغْلَى فيه صَبِرٌ ومُرٌّ وزَعْفَرَانٌ وعُرُوقُ ماءِ الآسِ وماءُ قُشُورِ الرُّمَّانِ . قال : ويُغَشُّ الهِنْدِيُّ بعُصَارَةِ الأَمْبَرِ بَارِيس يُطْبَخ بالماءِ حَتَّى يَجْمُدَ " وكِلاهُمَا " أَي النَّوْعَيْن " نَافِعٌ لِلأَورامِ الرِّخْوَةِ والخَوَّارَةِ والقُرُوحِ والنُّفَّاخَاتِ " والنَّمْلَة والخُبثَةِ والدَّوَاحِسِ خاصَّةً بماءِ وَرْدٍ وهو يَشُدُّ الأَعْضَاءَ ويَنْفَعُ من القُلاَع . " والرَّمَدِ " وغِشَاوَةِ العَيْنِ وجَرَبِ العَيْن " والجُذَامِ والبَوَاسِيرِ " وشُقُوقِ السِّفْلِ والإِسْهَالِ واليَرَقَانِ الأَسْوَدِ والطِّحَالِ شُرْباً وضِمَاداً " ولَسْعِ الهَوَامِّ والخَوَانِيقِ غَرْغَرَةً " بمَائِهِ . الهِنْدِيُّ منه يَشْفِي من " عَضَّةِ الكَلْبِ الكَلِبِ طِلاءً وشُرْباً كُلَّ يَوْم نِصْفُ مِثْقَالٍ بماءٍ " . وفي الهِنْدِيّ تَحْلِيلٌ وقَبْضٌ يَسِيرٌ يَنْفَع كُلَّ نَزْفٍ هو " يُغَزِّر الشَّعرَ " ويُحمِّرُه ويُقَوِّيه ويَقَال : المَكِّيّ أَجودُ للأَوْرَام والهِنْدِيّ أَجْوَدُ للشَّعرِ . قِيلَ : هو " نَبَاتٌ " يُعْمَلُ بعُصَارَتِه هذا الدّواءُ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : هو صَمْغٌ من نَحْوِ الصَّنَوْبَرِ والمُرِّ وما أَشْبَهَهُما مِمَّا له ثَمَرةٌ كالفُلْفُلِ وتُسَمَّى شَجَرَتُهُ الحُضَضَ . قِيلَ : هو " دَوَاءٌ " وعليه اقتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ ووَقَعَ في نُسَخِ المُحْكَمِ : دَاءٌ وقِيلَ : دَوَاءٌ . وفي حديث سُلَيْمَانَ بنِ مُطَيْرٍ " إِذا أَنا برَجُل قد جَاءَ كأَنَّه يَطْلبُ دَوَاءً أَو حُضَضاً " . وهذا يَقتضِي أَن الحُضَضَ غَيْرُ الدَّوَاءِ وقِيلَ : هو دَوَاءٌ " آخَرُ يُتَّخَذُ مِنْ أَبْوَالِ الإِبِلِ " قالَهُ اللَّيْثُ . وفي بَعْض الأُصُولِ : يُعْقَدُ وهذا القَوْلُ قد دَفَعَه الصّاغَانِيّ في العُبَابِ وصَوَّب ما ذَكَرْنَاهُ أَوَّلاً أَنَّه عُصَارَةُ شَجَرٍ . الحَضُوضُ كصَبُورٍ : نَهرٌ كَان بَيْنَ القَادِسِيَّةِ والحِيرَةِ " . في الجَمْهرَة : " الحُضْحُضُ كقُنْفُذٍ : نَبْتٌ " عن أَبي مالِكٍ . " وحَضَوْضَى كشَرَوْرَى و " يقال أَيَضاً : حَضُوضٌ مثل " صَبُورٍ : جبَلٌ في البَحْرِ " أَو جَزِيرَةٌ فيه " كانَتِ العَرَبُ تَنْفِي إِلَيْهِ خُلَعاءَهَا " كما في العُبَاب والتَّكْمِلَة . " والحَضَوْضَى : البُعْدُ " عن ابن عَبّاد . الحَضَوْضَى : " النَّارُ " عنه أَيِضاً . " والحَضَوْضَاةُ : الضَّوْضَاةُ " عنه أَيْضاً . يُقَالُ : " مَا عِنْدَه حَضَضٌ ولا بَضَضٌ " مُحَرَّكَتَيْن أَي " شَيءٌْ " عنه أَيْضاً . يُقَالُ : " أَخْرَجَتُ إِليه
حَضِيضَتِي وبَضِيضَتِي " أَي " مِلْكَ يَدِي " عنه أَيْضاً . " والمُحَاضَّةُ : أَنْ يَحْضَّ " أَي يَحُثَّ " كُلّ " وَاحِدٍ مِنْهُمَا " صَاحِبَهُ " . وقَرَأَ شُعْبَةُ بن الحَجَّاجِ " ولا يُحَاضُّونَ عَلى طَعَامِ المِسْكِينِ " بالتَّحْتِيَّةِ المَضْمُومَة . وقَرَأَ ابنُ المُبَارَكِ بالمُثَنَّاة الفَوْفِيّة المَضْمُومَةَ . وقَرَأَ أَهْلُ المَدِينَةِ : ولا يَحُضُّونَ وقَرَأَ الحَسَنُ : ولا تَحُضَّونَ . " والتَّحَاضُّ : التَّحَاثُّ " وبه قَرَأَ الأَعْمَشُ وعاصِمٌ ويَزِيدُ بن القَعْقَاع " ولا تَحَاضُّون " بالفَتْح . قال الفَرَّاءُ : وكُلٌّ صَوَابٌ فمَنْ قرأَ : تُحَاضُّون فمعْنَاه تُحَافِظُون ومَنْ قرأَ : تَحَاضُّونَ فمَعْناه يَحُضُّ بَعْضُكُم بَعْضاً ومَنْ قَرَأَ تَحُضُّون فمَعْنَاهُ تَأْمُرُونَ بإِطْعامِه . " واحْتَضَضْتُ نَفْسِي " لفُلانٍ : استَزَدْتُهَا " كابْتَضَضْتُ " . وائْتَضَضْتُ عن ابن الفَرَج . ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : الحُضِّيُّ بالضَّمِّ : الحَجَرُ الَّذِي تَجِدُه بحَضِيضِ الجَبَل وهو مَنْسُوبٌ كالسُّهْلِيّ والدُّهْرِيّ نقله الجَوْهَرِيّ عن الأَصْمَعِيّ وكَذَا الصَّاغَانِيّ في كِتَابَيْه وصاحِبُ اللِّسَان . وعَجِيبٌ من المُصَنِّف كَيْفَ أَغْفلَ عنه . وأَنشد الجَوْهَرِيُّ لحُمَيْدٍ الأَرْقَطِ : ضِيضَتِي وبَضِيضَتِي " أَي " مِلْكَ يَدِي " عنه أَيْضاً . " والمُحَاضَّةُ : أَنْ يَحْضَّ " أَي يَحُثَّ " كُلّ " وَاحِدٍ مِنْهُمَا " صَاحِبَهُ " . وقَرَأَ شُعْبَةُ بن الحَجَّاجِ " ولا يُحَاضُّونَ عَلى طَعَامِ المِسْكِينِ " بالتَّحْتِيَّةِ المَضْمُومَة . وقَرَأَ ابنُ المُبَارَكِ بالمُثَنَّاة الفَوْفِيّة المَضْمُومَةَ . وقَرَأَ أَهْلُ المَدِينَةِ : ولا يَحُضُّونَ وقَرَأَ الحَسَنُ : ولا تَحُضَّونَ . " والتَّحَاضُّ : التَّحَاثُّ " وبه قَرَأَ الأَعْمَشُ وعاصِمٌ ويَزِيدُ بن القَعْقَاع " ولا تَحَاضُّون " بالفَتْح . قال الفَرَّاءُ : وكُلٌّ صَوَابٌ فمَنْ قرأَ : تُحَاضُّون فمعْنَاه تُحَافِظُون ومَنْ قرأَ : تَحَاضُّونَ فمَعْناه يَحُضُّ بَعْضُكُم بَعْضاً ومَنْ قَرَأَ تَحُضُّون فمَعْنَاهُ تَأْمُرُونَ بإِطْعامِه . " واحْتَضَضْتُ نَفْسِي " لفُلانٍ : استَزَدْتُهَا " كابْتَضَضْتُ " . وائْتَضَضْتُ عن ابن الفَرَج . ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : الحُضِّيُّ بالضَّمِّ : الحَجَرُ الَّذِي تَجِدُه بحَضِيضِ الجَبَل وهو مَنْسُوبٌ كالسُّهْلِيّ والدُّهْرِيّ نقله الجَوْهَرِيّ عن الأَصْمَعِيّ وكَذَا الصَّاغَانِيّ في كِتَابَيْه وصاحِبُ اللِّسَان . وعَجِيبٌ من المُصَنِّف كَيْفَ أَغْفلَ عنه . وأَنشد الجَوْهَرِيُّ لحُمَيْدٍ الأَرْقَطِ :
" يَكْسُو الصُّوَى أَسْمَرَ صُلَّبِيَّا
" وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا وأَحْمَرُ حُضِّيّ : شَدِيدُ الحُمْرَةِ كما في اللِّسَان . والأُحْضُوضُ بالضَّمّ : بَطْنٌ من خَوْلانَ باليَمَن نَقَلَه الهَمْدَانِيّ . والنّسْبَةُ حُضَضِيٌّ . ومنهم سَلَمَةُ بنُ الحَارِث الحُضَضِيُّ الَّذِي شَهِد فَتْحَ مِصْر

##### Türkçe

**حضض**
**حَضَّ - يَحُضُّ - تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ**

**حَضَّ - يَحُضُّ** + bir varlık + bir varlığı + bir iş üzerine: onu teşvik eder, kışkırtır ve ona karşı tahrik eder; onu kendisine süsleyerek: sözle veya fiille, fiilen bir varlık için, onu yapması için süsler.
**تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ**: “**تفاعل**” vezninde, “**حَضَّ - يَحُضُّ**”dan; “**حَضَّ - يَحُضُّ**” fiilini, özsel biçimde, bir başkasıyla veya başkalarıyla karşılıklı olarak değiş tokuş eder; böylece her biri, murad edilen bir fiili gerçekleştirmek için ötekini teşvik etmeye ve kışkırtmaya çalışır.
Ve lafız, “harekete hazırlık ve hareketlenme ve canlandırma ve tahrik ve kışkırtma; hareket ve atılışa hazırlama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَعَثَ - يَبْعَثُ**، **حَضَّ - يَحُضُّ**، **فَزَّ - يَفِزُّ**، **أزَّ - يَؤُزُّ**، **سَعَرَ - يَسْعَرُ**، **غَاظَ - يَغِيْظُ**
**حَضَّ - يحض**
 	﴿Ve yoksulun yemeğine teşvik etmez (34)﴾ **الحاقة** ﴿Ve yoksulun yemeğine teşvik etmez (3)﴾ **الماعون**
**يتحاضُّ -  تحاضون**
 ﴿Ve yoksulun yemeğine karşılıklı teşvik etmiyorsunuz (18)﴾ **الفجر**
**مختار الصحاح**
● [**حضض**] ح ض ض: **حَضَّهُ** onu savaş üzerine teşvik etti: onu teşvik etti; babı **رد**’dir. Ve **حضّضه** onu **تحضيضا** (tahdîz) ile: onu kışkırttı. Ve **التَّحَاضُّ**: **التحاث** (karşılıklı teşvik). Ve **المُحاضَّةُ**: ikisinden her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Ve ﴿**ولا تحاضون على طعام المسكين**﴾ diye okunmuştur. Ve **الحَضِيضُ**: dağın kesildiği yerde yerin tabanı/çukuru. Ve hadiste: ﴿Ona, Resûlullah’a صلى الله عليه وسلم bir hediye getirildi; onu üzerine koyacağı bir şey bulamadı; şöyle dedi: “Onu **بالحضيض**e koy; çünkü ben ancak bir kulum, kölelerin yediği gibi yerim.”﴾ yani onu yere koy. Ve **الحُضُّض**: ilk **الضاد**’ın dammesi ve fethasıyla, bilinen bir ilaçtır.

**الراغب**
**حض**
- **الحض**: **الحث** gibi tahriktir; ancak **الحث** sevk ve yürütme ile olur; **الحض** ise bununla olmaz (bkz.: **المجمل** 1/214).
Ve aslı, **الحضيض** üzerine **الحث**tendir; o, yerin tabanıdır. Allah Teâlâ dedi ki: }**ولا يحض على طعام المسكين**{ [**الحاقة**/34].

**ملخص اللسان**
1.     **حَضَّه** **يَحُضُّه** **حَضّاً**; **الحَضُّ**: yürüyüşte ve sevkte ve her şeyde, **الحثّ**in bir türüdür.
2.     Ve **الحَضُّ**: içinde yürüyüş ve sevk olmayan bir şey üzerine onu teşvik etmendir.
3.     **الحَضُّ**: hayır üzerine **الحَثُّ**tur.
4.     **حَضَّضْت** kavmi savaş üzerine **تَحْضِيضاً**: onları kışkırttığım zaman.
5.     Ve **المُحاضَّة**: ikisinden her birinin arkadaşını teşvik etmesidir.
6.     Ve **التحاضُّ**: **التحاث**tır.
7.     **تُحاضُّون**: koruyup gözetiyorsunuz.
8.     **تَحاضُّون**: bazınız bazınızı teşvik eder.
9.     **تَحُضُّون**: onu yedirmeyi emrediyorsunuz.
10.                        **احْتَضَضْتُ** nefsimi falan kimse için ve **ابْتَضَضْتُها**: onu artırmasını istediğim zaman.
11.                        Ve **الحُضُضُ** ve **الحُضَضُ**: develerin idrarlarından yapılan bir ilaçtır.
12.                        **الحُضَضُ** ve **الحُضَظُ** ve **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ**: o, **الحُدُلُ**dur.
13.                          **الحُضُض** ve **الحُضَض**: çam fıstığına ve mürre ve benzerlerine yakın bir şeyden bir zamktır; biber gibi bir meyvesi vardır ve ağacına **الحُضَض** denir;
14.                        Ve **الحُضُض**: **الخُولان**ın sürmesidir;
15.                        Ve **الحُضَضُ** ve **الحُضُضُ**: bir hastalıktır;
16.                        Ve **الحَضِيضُ**: dağın eteği yanında yerin tabanı;
17.                        **الحَضِيض** eteğe bitişik olandır; **السفح** ondan aşağıdadır,
18.                        **الحَضيضُ**: dağın kesildiği yerde yerin tabanı;
19.                        “Onu **بالحَضِيض**e koy; çünkü ben ancak bir kulum, kulun yediği gibi yerim”; yani yerde.
20.                        **الحُضِّيُّ**: dağın **حَضِيض**inde bulduğun taş; **السُّهْلِيّ** ve **الدُّهْرِيّ** gibi nisbetlidir;
21.                        Ve kızıl **حُضِّيٌّ**: kızıllığı şiddetli.
22.                        Ve **الحُضْحُضُ**: bir bitkidir.

**لسان العرب**
● - **حضض**: **الحَضُّ**: yürüyüşte ve sevkte ve her şeyde, **الحثّ**in bir türüdür. Ve **الحَضُّ** ayrıca: içinde yürüyüş ve sevk olmayan bir şey üzerine onu teşvik etmendir; **حَضَّه** **يَحُضُّه** **حَضّاً** ve **حَضَّضَه**; onlar **يَتَحاضّون**; isim **الحُضّ** ve **الحِضِّيضَى** tıpkı **الحِثِّيثَى** gibi; bundan hadiste: “Peki **الحِضِّيضَى** nerede?” Ve **الحُضِّيضَى** da; kesre daha üstündür; damme ile **فُعِّيلَى** vezninde ondan başka gelmemiştir. İbn Düreyd dedi: **الحَضُّ** ve **الحُضُّ** iki lehçedir; **الضَّعْف** ve **الضعْف** gibi. Dedi: doğru olan, başladığımız şeydir: **الحَضّ** masdardır, **الحُضّ** isimdir. Ezherî: **الحَضُّ** hayır üzerine **الحَثُّ**tur. Ve denir: **حَضَّضْت** kavmi savaş üzerine **تَحْضِيضاً**: onları kışkırttığım zaman. Hadiste, bir şey üzerine **الحَضّ** zikri, birden çok yerde gelmiştir. Ve **حَضَّضَه** yani onu kışkırttı. Ve **المُحاضَّة**: ikisinden her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Ve **التحاضُّ**: **التحاث**tır; ve şöyle okunmuştur: **ولا تَحاضُّون على طعام المِسْكِين**; onu Âsım ve A‘meş elif ile ve **التاء**’yı fetha ile okudu; Medine ehli: **ولا يَحُضُّون** okudu; Hasan: **ولا تَحُضُّون** okudu; bazıları: **ولا تُحاضُّون** **التاء**’yı ref‘ ile okudu. Ferrâ dedi: hepsi doğrudur; kim **تُحاضُّون** okursa manası “koruyup gözetiyorsunuz”dur; kim **تَحاضُّون** okursa manası “bazınız bazınızı teşvik eder”dir; kim **تَحُضُّون** okursa manası “onu yedirmeyi emrediyorsunuz”dur; **يحُضُّون** da böyledir. İbnü’l-Ferec: denir: **احْتَضَضْتُ** nefsimi falan kimse için ve **ابْتَضَضْتُها**: onu artırmasını istediğim zaman. Ve **الحُضُضُ** ve **الحُضَضُ**: develerin idrarlarından yapılan bir ilaçtır; onda başka lehçeler vardır. Ebû Ubeyd, Yezîdî’den rivayet etti: **الحُضَضُ** ve **الحُضَظُ** ve **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ**. Şemmer dedi: **الضاد** ile **الظاء**’ı birlikte yalnız bunda işittim; dedi: o, **الحُدُلُ**dur. İbn Berî dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ** **الظاء** ile; Halîl artırdı: **الحُضَظُ** (önce **ضاد** sonra **ظاء**). Ebû Ömer ez-Zâhid dedi: **الحُضُذُ** (**الضاد** ve **الذال** ile). İbnü’l-Esîr, Tâvûs hadisi içinde: “**لا بَأْسَ بالحُضَضِ**” dedi; onda bu vecihlerin hepsini, **الضاد** ile **الذال** hariç, rivayet etti; ve dedi: o, develerin idrarlarından bağlanan bir ilaçtır. Ve denildi: ondan Mekki olanı vardır ve ondan Hindi olanı vardır. Dedi: o, bilinen bir ağacın özsuyudur. İbn Düreyd dedi: **الحُضُض** ve **الحُضَض** çam fıstığına ve mürre ve benzerlerine yakın bir şeyden bir zamktır; biber gibi bir meyvesi vardır ve ağacına **الحُضَض** denir. Ve Süleym b. Mutayr hadisi: “Bir adam geldi; sanki bir ilaç veya **خُضَضاً** arıyor gibiydi.” Ve **الحُضُض**: **الخُولان**ın sürmesidir. İbn Sîde dedi: **الحُضَضُ** ve **الحُضُضُ**, ilk **الضاد**’ın fethası ve dammesiyle, bir hastalıktır; ve denildi: bir ilaçtır; ve denildi: **الصَّبِر**in özsuyudur. Ve **الحَضِيضُ**: dağın eteği yanında yerin tabanı; ve denildi: onun en altındadır; **السَّفْحُ** **الحَضِيض**in arkasındandır; böylece **الحَضِيض** eteğe bitişik olandır, **السفح** ondan aşağıdadır. Çoğulu **أَحِضَّة** ve **حُضُضٌ**dur. Osman hadisi: “Dağ hareket etti; taşları **بالحَضِيض**e kadar döküldü.” Cevherî dedi: **الحَضيضُ** dağın kesildiği yerde yerin tabanıdır. Ezherî, bazılarına ait şu beyti nakletti:
  Şiir zordur ve merdiveni uzundur;
  Onu bilmeyen onda yükselirse,
  Ayağı onunla **الحَضِيض**e kayar;
  Onu i‘rablamak ister de onu i‘câm eder;
  Şiiri, ona zulmeden kimse yapamaz.
Yahyâ b. Ya‘mer hadisi: Yezîd b. el-Mühelleb’den Haccâc’a yazdı: “Biz düşmanla karşılaştık; yaptık; onları dağın **عُرْعُرَة**sine kadar sıkıştırdık; biz de onun **بَحَضِيضه**indeyiz.” Ve hadiste: Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, bir hediye getirildi; onu üzerine koyacağı bir şey bulamadı; şöyle dedi: “Onu **بالحَضِيض**e koy; çünkü ben ancak bir kulum, kulun yediği gibi yerim”; yani yerde. Asmaî dedi: **الحُضِّيُّ** (hâ’nın dammesiyle): dağın **حَضِيض**inde bulduğun taş; **السُّهْلِيّ** ve **الدُّهْرِيّ** gibi nisbetlidir. Humeyd el-Erkat’tan, bir atı vasfederken:
  **وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا**
Ve kızıl **حُضِّيٌّ**: kızıllığı şiddetli. Ve **الحُضْحُضُ**: bir bitkidir.

**مقايس اللغة**:
(**حض**) **الحاء** ve **الضاد** iki asıldır: biri, bir şey üzerine sevk/ba‘s; ikincisi, aşağıda olan taban/karar.
Birincisi: **حضَضْته** onu şuna karşı: onu ona **حَضّضْتَه** ve onu kışkırttığın zaman. Halîl dedi: **الحضّ** ile **الحثّ** arasındaki fark: **الحثّ** yürüyüşte ve sevkte ve her şeyde olur; **الحضّ** ise yürüyüşte ve sevkte olmaz. İkincisi: **الحضيض**; o, yerin tabanıdır. Dedi ki:
* Ona, ayakta olarak **بالحَضِيضِ** indim ([45]) *

**القاموس المحيط**:
**حَضَّهُ** onu ona karşı **حَضّاً** ve **حُضّاً** ve **حِضِّيضَى** ve **حُضِّيضَى**: onu teşvik etti; ve onu ona karşı kızıştırdı; tıpkı **حَضَّضَهُ** gibi. Yahut isim **الحُضُّ**dur, damme ile. Ve **الحَضيضُ**: yerde taban/çukur; çoğulu **أحِضَّةٌ** ve **حُضُضٌ**. Ve **الحُضَضُ**, **زُفَرَ** ve **عُنُقٍ** gibi: onun Arabîsi **الخَوْلان**ın özsuyudur; Hindîsi **الفِيْلَزَهْرَجِ**in özsuyudur; ikisi de yumuşak ve gevşek şişliklere, yaralara, kabarcıklara, göz iltihabına, cüzama, basurlara, haşerat sokmasına, boğaz şişmelerine gargara olarak, kuduz köpek ısırığına sürme ve içme olarak; her gün su ile yarım miskal; saçı çoğaltır; ve bir bitkidir; ve develerin idrarlarından yapılan başka bir ilaçtır. Ve **صَبورٍ** gibi: **القادِسِيَّة** ile **الحِيرة** arasında bulunan bir nehir idi.
Ve **الحُضْحُضُ**, **قُنْفُذٍ** gibi: bir bitkidir. Ve **حَضَوْضَى**, **شَرَوْرَى** ve **صَبورٍ** gibi: denizde bir dağdır; Araplar serserilerini ona sürgün ederdi. Ve **الحَضَوْضَى**: uzaklık ve ateştir. Ve **الحَضَوْضاةُ**: gürültüdür. Ve onda **حَضَضٌ** da yok **بَضَضٌ** da: bir şey. Ve ona **حَضيضَتِي** ve **بَضيضَتِي** çıkardım: elimin mülkü. Ve **المُحاضَّةُ**: her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Ve **التَّحاضُّ**: **التَّحاثُّ**tur. Ve **احْتَضَضْتُ** nefsimi: tıpkı **ابْتَضَضْتُ** gibi.

**تاج العروس**:
**حضض**
“**حَضَّه عَلَيْه**” onu ona karşı: **نَصَرَ** haddinden **يَحُضُّه**; “**حَضَّاً**” fetha ile, “**وحُضّاً**” damme ile, “**وحِضِّيضَى**” **حِثِّيثَى** gibi, “**وحُضِّيضَى**” damme ile. Kesre daha üstündür; damme ile **فُعِّيلَى** vezninde ondan başkası gelmemiştir: “onu teşvik etti” ve “onu kışkırttı” ve “onu ona karşı kızıştırdı”; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المُحْكَم**’de: **الحَضُّ** yürüyüşte ve sevkte ve her şeyde **الحَثِّ**in bir türüdür. Ve **الحَضُّ** ayrıca: içinde yürüyüş ve sevk olmayan bir şeyde onu teşvik etmendir. **حَضَّه** **حَضّاً**: tıpkı **حَضَّضَه** **تَحْضِيضاً** gibi. **التَّهْذِيب**’de: **الحَضُّ** hayır üzerine **الحَثُّ**tur. Ve denilir: **حَضَّضْتُ** kavmi savaş üzerine **تَحْضِيضاً**: onları kışkırttığın zaman. İbn Düreyd dedi: **الحَضُّ** ve **الحُضُّ** iki lehçedir; **الضَّعْفِ** ve **الضُّعْفِ** gibi. “Yahut isim **الحُضُّ**dur, damme ile”; **الحُضِّيضَى** gibi iki lehçesiyle; masdar fetha iledir. “Ve **الحَضِيضُ**”, **أَمِيرٍ** gibi: “yerdeki taban/çukur”; **الصحاح**’ta: “dağın kesildiği yerde”; bunu **الجَوْهَرِيّ** söyledi; başkası dedi: dağın eteği yanında yerin tabanıdır. Ve denildi: onun en altındadır; **السَّفْحُ** **الحَضِيض**in arkasındandır; böylece **الحَضِيض** eteğe bitişik olandır, **السَّفْحُ** ondan aşağıdadır. “Çoğulu **أَحِضَّةٌ** ve **حُضُضٌ**” iki damme ile. Ezherî, bazılarına ait şu beyti okudu:
“Şiir zordur ve merdiveni uzundur
“Onu bilmeyen onda yükselirse
“Onunla ayağı **الحَضِيض**e kayar
“Onu i‘rablamak ister de onu i‘câm eder
“Şiiri, ona zulmeden kimse yapamaz”
Ben dedim: **الحَضِيض** yerdeki her alçak yer için de kullanılmıştır; sanki musannif bunu gözetti de Cevherî ve başkasının kayıtladığı kaydı düşürdü; o da onların sözü: dağın kesildiği yerde yahut en altında yahut başka yerde; buna, hadiste gelen şu şahitlik eder: “Ona, Resûlullah’a صلى الله عليه وسلم bir hediye getirildi; onu üzerine koyacağı bir şey bulamadı; şöyle dedi: ‘Onu **بالحَضيض**e koy; çünkü ben ancak bir kulum, kulun yediği gibi yerim’”; yani kul ile kendisini kasteder. “Ve **الحَضضُ** **زُفَر** ve **عُنُق** gibi”: ikisi de İbn Düreyd’den; Cevherî ve İbn Sîde böyle ضبط etti. Ve başka lehçelerde, Ebû Ubeyd Yezîdî’den rivayet etti: **الحُضَضُ** ve **الحُضَظُ** ve **الحُظَظُ** “ve **الحُظُظُ**”. Şemmer dedi: **الضاد** ile **الظاء**’ı birlikte yalnız bunda işittim. İbn Berî dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ**; Halîl artırdı: **الحُضَظُ** (önce **ضاد** sonra **ظاء**). Ebû Ömer ez-Zâhid dedi: **الحُضُذُ** (**الضاد** ve **الذال** ile). İbnü’l-Esîr bu vecihleri, **الضاد** ile **الذال** hariç, rivayet etti. Sâğânî dedi: o, bir ağacın özsuyudur ve iki çeşittir: “onun Arabîsi **الخَوْلان**ın özsuyudur”; Mekki diye de bilinir; pişirilir, torbalara konur; o daha iyidir. Dedi: “ve Hindîsi, **الفِيْلَزَهْرَجِ** ağacının özsuyudur.” Ebû Hanîfe, Ebû Ubeyde’den: **المَقِرُ**dan önce **الصَّبِرُ**, sonra **الحُضَضُ**, sonra posası çıkar, dedi. **المِنْهَاج** sahibi dedi: Mekki olan, Basra pekmeziyle—içinde pişirilmiş **صَبِر** ve **مُرّ** ve safran ve mersin suyu damarları ve nar kabuğu suyu ile—hilelenir. Dedi: Hindî olan, **الأَمْبَرِ بَارِيس** özsuyuyla hilelenir; suyla pişirilir, donuncaya kadar. “Ve ikisi de”, yani iki tür, “yumuşak ve gevşek şişliklere, yaralara, kabarcıklara” ve **النَّمْلَة**ye ve **الخُبثَة**ye ve **الدَّوَاحِس**e—özellikle gül suyu ile—faydalıdır; organları sıkar ve **القُلاَع**dan fayda verir. “Ve **الرَّمَدِ**”e ve göz perdesine ve göz uyuzuna; “ve **الجُذَامِ** ve **البَوَاسِيرِ**”e ve alt çatlaklarına ve ishale ve kara sarılığa ve dalağa; içme ve yakı olarak. “Ve haşerat sokmasına ve boğaz şişmelerine gargara olarak” onun suyu ile. Onun Hindîsi, “kuduz köpek ısırığını sürme ve içme olarak; her gün su ile yarım miskal” şifa verir. Hindîde çözme ve az bir kabızlık vardır; her kanamaya fayda verir. “Saçı çoğaltır” ve kızartır ve güçlendirir; denilir: Mekki şişliklere daha iyidir, Hindî saça daha iyidir. Denildi: o, “bir bitkidir”; bu ilaç onun özsuyuyla yapılır. İbn Düreyd dedi: o, çam fıstığına ve mürre benzer, biber gibi meyvesi olan şeylerden bir zamktır; ağacına **الحُضَض** denir. Denildi: o, “bir ilaçtır”; Cevherî bununla yetindi; **المُحْكَم** nüshalarında “hastalık” geçmiştir; ve denildi: “ilaçtır”. Süleyman b. Mutayr hadisi: “Bir adam geldi; sanki bir ilaç veya **حُضَضاً** arıyor gibiydi.” Bu, **الحُضَض**ın ilaçtan başka olmasını gerektirir. Ve denildi: o, “develerin idrarlarından yapılan başka bir ilaçtır”; bunu Leys söyledi. Bazı asıllarda: “bağlanır” geçer. Bu söz, Sâğânî tarafından **العُبَاب**’da reddedildi ve önce zikrettiğimizi doğru saydı: onun bir ağacın özsuyu olduğu. **الحَضُوضُ** **صَبُورٍ** gibi: **القَادِسِيَّة** ile **الحِيرَة** arasında bulunan bir nehir. **الجَمْهرَة**’de: “**الحُضْحُضُ** **قُنْفُذٍ** gibi: bir bitkidir” Ebû Mâlik’ten. “Ve **حَضَوْضَى** **شَرَوْرَى** gibi ve”—ayrıca denilir: **حَضُوضٌ** **صَبُورٍ** gibi—“denizde bir dağ” yahut “onda bir ada”; Araplar serserilerini ona sürgün ederdi; **العُبَاب** ve **التَّكْمِلَة**’de olduğu gibi. “Ve **الحَضَوْضَى**: uzaklık” İbn Abbâd’dan. **الحَضَوْضَى**: “ateş” de ondan. “Ve **الحَضَوْضاةُ**: gürültü” de ondan. Denilir: “Onun yanında **حَضَضٌ** da yok **بَضَضٌ** da”—ikisi de harekeli—yani “bir şey”; yine ondan. Denilir: “Ona **حَضِيضَتِي** ve **بَضِيضَتِي** çıkardım”: yani “elimin mülkü”; yine ondan. “Ve **المُحَاضَّةُ**: **أَنْ يَحْضَّ**”, yani “teşvik etsin”; “ikisinden her biri arkadaşını.” Şu‘be b. el-Haccâc “**ولا يُحَاضُّونَ عَلى طَعَامِ المِسْكِينِ**”i, dammeli alttan harf ile okudu. İbnü’l-Mübârek, dammeli üstten ikili harf ile okudu. Medine ehli: **ولا يَحُضُّونَ** okudu; Hasan: **ولا تَحُضَّونَ** okudu. “Ve **التَّحَاضُّ**: **التَّحَاثُّ**”; A‘meş, Âsım ve Yezîd b. el-Ka‘kâ‘ “**ولا تَحَاضُّون**”u fetha ile böyle okudu. Ferrâ dedi: hepsi doğrudur; kim “**تُحَاضُّون**” okursa manası “koruyup gözetiyorsunuz”dur; kim “**تَحَاضُّون**” okursa manası “bazınız bazınızı teşvik eder”dir; kim “**تَحُضُّون**” okursa manası “onu yedirmeyi emrediyorsunuz”dur. “Ve **احْتَضَضْتُ نَفْسِي**” falan kimse için: onu artırmasını istedim; “tıpkı **ابْتَضَضْتُ** gibi.” Ve **ائْتَضَضْتُ** İbnü’l-Ferec’den. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **الحُضِّيُّ** damme ile: dağın **حَضِيض**inde bulduğun taş; **السُّهْلِيّ** ve **الدُّهْرِيّ** gibi nisbetlidir; Cevherî bunu Asmaî’den nakletti; Sâğânî de iki kitabında ve **اللِّسَان** sahibi de. Musannifin onu nasıl gözden kaçırdığı şaşırtıcıdır. Cevherî, Humeyd el-Erkat’tan şu beyti okudu:
“**يَكْسُو الصُّوَى أَسْمَرَ صُلَّبِيَّا**
“**وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا**”
Ve kızıl **حُضِّيّ**: kızıllığı şiddetli; **اللِّسَان**’da olduğu gibi. Ve **الأُحْضُوضُ** damme ile: Yemen’de **خَوْلان**dan bir batın; Hemedânî onu nakletti. Nisbesi **حُضَضِيٌّ**dur. Onlardandır: Mısır fethine şahit olan **سَلَمَةُ بنُ الحَارِث الحُضَضِيُّ**.
