# حضض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B6%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حضض

الحَضُّ: ضرْبٌ من الحثّ في السير والسوق وكل شيء. والحَضُّ أَيضاً: أَن تَحُثَّه على شيءٍ لا سير فيه ولا سَوْقَ، حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً وحَضَّضَه وهم يَتَحاضّون، والاسم الحُضّ والحِضِّيضَى كالحِثِّيثَى؛ ومنه الحديث: فأَين الحِضِّيضَى؟ والحُضِّيضَى أَيضاً، والكسر أَعلى، ولم يأْت على فُعِّيلَى، بالضم، غيرها. قال ابن دريد: الحَضُّ والحُضُّ لغتان كالضَّعْف والضعْف، قال: والصحيح ما بدأْنا به أَن الحَضّ المصدر والحُضّ الاسم. الأَزهري: الحَضُّ الحَثُّ على الخير.
ويقال: حَضَّضْت القوم على القتال تَحْضِيضاً إِذا حَرَّضْتهم. وفي الحديث ذكر الحَضّ على الشيء جاء في غير موضع. وحَضَّضَه أَي حَرَّضه. والمُحاضَّة: أَن يَحُثَّ كلُّ واحد منهما صاحبَه. والتحاضُّ: التحاثٌ، وقرئَ: ولا تَحاضُّون على طعام المِسْكِين؛ قرأَها عاصم والأَعمش بالأَلف وفتح التاء، وقرأَ أَهل المدينة: ولا يَحُضُّون، وقرأَ الحسن: ولا تَحُضُّون، وقرأَ بعضهم: ولا تُحاضُّون، برفع التاء؛ قال الفراء: وكلٌّ صوابٌ، فمن قرأَ تُحاضُّون فمعناه تُحافِظون، ومن قرأَ تَحاضُّون فمعناه يَحُضُّ بعضُكم بعضاً، ومن قرأَ تَحُضُّون فمعناه تأْمرون بإِطعامه، وكذلك يحُضُّون. ابن الفرج: يقال احْتَضَضْتُ نفسي لفلان وابْتَضَضْتُها إِذا اسْتَزَدْتها.
والحُضُضُ والحُضَضُ: دواءٌ يتخذ من أَبوال الإِبل، وفيه لغات أُخَر، روى أَبو عبيد عن اليزيدي: الحُضَضُ والحُضَظُ والحُظُظُ والحُظَظُ، قال شمر: ولم أَسمع الضاد مع الظاء إِلا في هذا، قال: وهو الحُدُلُ. قال ابن بري: قال ابن خالويه الحُظُظُ والحُظَظُ بالظاء، وزاد الخليل: الحُضَظُ بضاد بعدها ظاء، وقال أَبو عمر الزاهد: الحُضُذُ بالضاد والذال، وفي حديث طاووس: لا بَأْسَ بالحُضَضِ، روى ابن الأَثير فيه هذه الوجوهَ كلَّها ما خلا الضادَ والذالَ، وقال: هو دواء يُعْقَدُ من أَبوال الإِبل: وقيل: هو عَقّارٌ منه مكي ومنه هندي، قال: وهو عُصارة شجر معروف؛ وقال ابن دريد: الحُضُض والحُضَض صمغ من نحو الصَّنَوْبَرِ والمُرِّ وما أَشبههما له ثمرة كالفُلْفل وتسمى شجرته الحُضَض؛ ومنه حديث سُلَيم بن مُطَيْرٍ: إِذا أَنا برجلٍ قد جاء كأَنه يطلب دواءً أَو خُضَضاً. والحُضُض: كُحْلُ الخُولانِ؛ قال ابن سيده: والحُضَضُ والحُضُضُ، بفتح الضاد الأُولى وضمِّها، داءٌ؛ وقيل: هو دواءٌ، وقيل: هو عُصارة الصَّبِرِ.
والحَضِيضُ: قَرارُ الأَرض عند سَفْح الجَبَل، وقيل: هو في أَسفله، والسَّفْحُ مِنْ وراءِ الحَضِيض، فالحَضِيض مما يلي السفح والسفح دون ذلك، والجمع أَحِضَّة وحُضُضٌ. وفي حديث عثمان: فتحرك الجبَلُ حتى تَساقَطت حِجارتُه بالحَضِيض. وقال الجوهري: الحَضيضُ القرار من الأَرض عند مُنْقَطَع الجبل؛ وأَنشد الأَزهري لبعضهم:
الشِّعْرُ صَعْبٌ وطَويلٌ سُلَّمُهْ،
إِذا ارْتَقى فيه الذي لا يَعْلَمُهْ،
زلَّتْ به إِلى الحَضِيضِ قَدَمُهْ،
يُرِيدُ أَن يُعْرِبَه فيُعْجِمُهْ،
والشِّعْرُ لا يَسْطِيعُه مَنْ يَظْلِمُهْ
وفي حديث يحيى بن يعمر: كَتَبَ عن يزيدَ بن المُهَلَّب إِلى الحجاج: إِنا لَقِينا العَدُوَّ ففَعَلْنا واضْطَرَرْناهم إِلى عُرْعُرَةِ الجَبَل ونحنُ بِحَضِيضه. وفي الحديث: أَنه أَهدى إِلى رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، هَدِيَّة فلم يَجِدْ شيئاً يضَعها عليه؛ فقال: ضَعْه بالحَضِيض فإِنما أَنا عبدٌ آكِلٌ كما يأْكل العبد، يعني بالأَرض. قال الأَصمعي: الحُضِّيُّ، بضم الحاء، الحجرُ الذي تجده بحَضِيض الجَبَل وهو منسوب كالسُّهْلِيّ والدُّهْرِيّ؛ وأَنشد لحميد الأَرقط يصف فرساً: وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا
وأَحمر حُضِّيٌّ: شديد الحمرة. والحُضْحُضُ: نبْتٌ.

### Türkçe

**الحَضُّ**: yürüyüşte ve sevk etmede ve her şeyde, teşvikten bir tür vuruştur. Ve **الحَضُّ** ayrıca: onda yürüyüş ve sevk bulunmayan bir şeye onu teşvik etmendir; onu **حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً** (diye) teşvik etti; ve onu **حَضَّضَه**; ve onlar **يَتَحاضّون** (birbirlerini teşvik ediyorlar); isim **الحُضّ** ve **الحِضِّيضَى**dır, **الحِثِّيثَى** gibi; ve ondan hadis: “Peki **الحِضِّيضَى** nerede?” Ve **الحُضِّيضَى** da (vardır); ve kesre daha üstündür; ve (bu kalıp) **فُعِّيلَى** üzerine, zamme ile, ondan başkası gelmemiştir. İbn Düreyd dedi: **الحَضُّ** ve **الحُضُّ** iki dildir (iki lehçedir), **الضَّعْف** ve **الضعْف** gibi; dedi: ve doğru olan, bizim başladığımız şeydir: **الحَضّ** mastardır, **الحُضّ** isimdir. Ezherî: **الحَضُّ** hayra teşviktir.

Ve denir: kavmi savaş üzerine **حَضَّضْت** (diye) **تَحْضِيضاً** (şeklinde) teşvik ettim; onları **حَرَّضْتهم** (kışkırttığım) zaman. Ve hadiste, şey üzerine **الحَضّ** zikri, birden fazla yerde gelmiştir. Ve **حَضَّضَه** yani onu **حَرَّضه** (kışkırttı). Ve **المُحاضَّة**: ikisinden her birinin arkadaşını teşvik etmesidir. Ve **التحاضُّ**: **التحاثٌ**tır; ve okundu: “ولا **تَحاضُّون** على طعام **المِسْكِين**”; onu Âsım ve A‘meş elif ile ve **التاء**’yı fetha ile okudu; Medine ehli okudu: “ولا **يَحُضُّون**”; Hasan okudu: “ولا **تَحُضُّون**”; ve bazısı okudu: “ولا **تُحاضُّون**”, **التاء**’yı ref‘ ile; Ferrâ dedi: hepsi doğrudur; kim “**تُحاضُّون**” okursa, manası “**تُحافِظون**”dur; kim “**تَحاضُّون**” okursa, manası “bazınız bazınızı **يَحُضُّ** (teşvik eder)”dir; kim “**تَحُضُّون**” okursa, manası “onu yedirmeyi emredersiniz”dir; ve aynı şekilde “**يحُضُّون**”.

İbnü’l-Ferec: denir: falan için nefsimi **احْتَضَضْتُ** ve onu **ابْتَضَضْتُها**; onu **اسْتَزَدْتها** (arttırdığım) zaman.

Ve **الحُضُضُ** ve **الحُضَضُ**: develerin idrarlarından yapılan bir ilaçtır; ve onda başka diller (varyantlar) vardır. Ebû Ubeyd, Yezîdî’den rivayet etti: **الحُضَضُ** ve **الحُضَظُ** ve **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ**. Şemr dedi: **الضاد** ile **الظاء**’ı birlikte ancak bunda işittim; dedi: ve o **الحُدُلُ**dur. İbn Berrî dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **الحُظُظُ** ve **الحُظَظُ** **بالظاء** (ظاء ile); ve Halîl artırdı: **الحُضَظُ** (bir **ضاد** ardından **ظاء** ile). Ve Ebû Ömer ez-Zâhid dedi: **الحُضُذُ** (**بالضاد والذال**: ضاد ve ذال ile). Ve Tâvûs’un hadisinde: “**لا بَأْسَ بالحُضَضِ**”; İbnü’l-Esîr onda bu vecihlerin hepsini, **الضادَ والذالَ** hariç, rivayet etti; ve dedi: o, develerin idrarlarından bağlanan (kıvamlaştırılan) bir ilaçtır. Ve denildi: o, ondan bir **عَقّارٌ**dır; ondan Mekki ve ondan Hindî (olanı vardır); dedi: ve o, bilinen bir ağacın özsuyudur. Ve İbn Düreyd dedi: **الحُضُض** ve **الحُضَض** çamgillerden ve mürden ve onlara benzerlerden bir zamktır; onun biber gibi bir meyvesi vardır; ve ağacına **الحُضَض** denir. Ve ondan Süleym b. Mutayr hadisi: “Ben bir adamın yanına vardım; sanki bir ilaç yahut **خُضَضاً** arıyor gibi gelmişti.” Ve **الحُضُض**: **الخُولانِ**’ın sürmesidir. İbn Sîde dedi: ve **الحُضَضُ** ve **الحُضُضُ**, ilk **الضاد**’ın fethası ve zammı ile, bir hastalıktır; ve denildi: o bir ilaçtır; ve denildi: o, **الصَّبِرِ**’in özsuyudur.

Ve **الحَضِيضُ**: dağın eteği yanında yerin dibi (tabanı)dır; ve denildi: o, onun aşağısındadır; ve **السَّفْحُ** **الحَضِيض**’ın arkasındandır; öyleyse **الحَضِيض**, eteğe bitişik olandır; ve **السفح** ondan aşağıdadır. Çoğulu **أَحِضَّة** ve **حُضُضٌ**dur. Ve Osman hadîsinde: “Dağ hareket etti; ta ki taşları **بالحَضِيض**’e dökülünceye kadar.” Cevherî dedi: **الحَضيضُ** dağın kesildiği yerde yerin tabanıdır. Ezherî, bazısına ait olarak inşad etti:
الشِّعْرُ صَعْبٌ وطَويلٌ سُلَّمُهْ،
إِذا ارْتَقى فيه الذي لا يَعْلَمُهْ،
زلَّتْ به إِلى الحَضِيضِ قَدَمُهْ،
يُرِيدُ أَن يُعْرِبَه فيُعْجِمُهْ،
والشِّعْرُ لا يَسْطِيعُه مَنْ يَظْلِمُهْ

Ve Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinde: Yezîd b. el-Mühelleb’den Haccâc’a yazdı: “Biz düşmanla karşılaştık; yaptık; ve onları dağın **عُرْعُرَةِ**’sine (sarp yerine) mecbur ettik; ve biz onun **بِحَضِيضه**’indeyiz.” Ve hadiste: ona, Allah’ın Resulü’ne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir hediye sunduğu; fakat onu üzerine koyacağı bir şey bulamadığı; bunun üzerine dediği: “Onu **بالحَضِيض**’e koy; çünkü ben ancak bir kulum; kulun yediği gibi yerim”; yer ile kasteder. Asma‘î dedi: **الحُضِّيُّ**, **الحاء**’ın zammı ile, dağın **حَضِيض**’inde bulduğun taştır; ve o, **السُّهْلِيّ** ve **الدُّهْرِيّ** gibi nisbetlidir. Ve Humeyd el-Arkat’tan, bir atı vasfederken, inşad etti:
وَأْباً يَدُقُّ الحَجَرَ الحُضِّيَّا

Ve **أَحمر حُضِّيٌّ**: kızıllığı şiddetli (olan). Ve **الحُضْحُضُ**: bir bitkidir.
