# حطأ (ح-ط-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ط - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حطء

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والطاء و وايء معهما
ح ط أ، ح و ط، ط ح و، ط و ح، ط ي ح، و ط ح مستعملات
حطأ:
الحطأُ- مهموز- شدّة الصرع. تقول: احتمله فحَطَأَ به الأرض. وحطأتُ رأسَهُ بيدي حطأة، وهو شدّة القَفْدِ براحتك. قال:
وإن حَطَأْتُ كَتِفَيْهِ ذَرْمَلا
حوط:
حاط يَحُوطُ حَوْطاً وحِياطةً. والحمارُ يَحُوطُ عانتَهُ: يَجْمَعُها، والاسم: الحِيطة: يقال: حاطَهُ حيِطةً إذا تعاهده.
واحتاطت الخيلُ بفلان وأحاطت به، أي: أحدقت.
وكلُّ من أَحْرَزَ شيئاً كلَّه، وبلغ عِلْمُه أقصاه فقد أحاط به يقال: هذا أمرٌ ما أَحَطْتُ به علما.
وسُمّيَ الحائِطُ، لأنّه يَحُوط ما فيه. وتقول: حَوَّطتُ حائِطاً.
والحِواطُ: حضيرةٌ تُتَّخذ للطّعام، والشّيءُ يُقْلَع عنه سريعاً. قال:
إنّا وجدنا عُرُسَ الحَنَّاِط		مذمومةً لئيمةَ الحِواطِ
ويُروَى: لئيمة الحُوّاط.
والحُوّاطُ: هم الّذين يحوطونها يمنعون من ذلك.
وجماعةُ الحائِط: حيِطانٌ.
طحو:
الطَّحْوُ: شِبْهُ الدَّحْوِ، وهو البَسْطُ وفيه لغتان: طحا يَطْحُو وطَحَى يَطْحَى.
وطَحا بك همُّك، أي: ذهَبَ بك في مَذهبٍ بعيد، وهو يَطْحَى بك طَحْياً وطَحْواً. قال:
طحابك قلبٌ للحِسانِ طروب
والطُّحِيُّ من النّاس: الرُّذَّال. والقومُ يَطْحَى بعضُهم بعضاً، أي: يدفَع.
وسألتُ أبا الدُّقَيْش عن المُدَوّمِة الطّواحى. فقال: هنّ النّسور تستدير حوالي القَتْلَى.
طوح:
طيح:
الطّائحُ: الهالِكُ، أو المُشْرفُ على الهَلاكِ. وكلُّ شَيءٍ ذهب وفَنِيَ فقد طاح يَطيحُ طَيْحاً وطَوْحاً- لغتان- والطَّيْح: الهلاك.
وطوَّحْتُ به: حَمَلْتُه على رُكوبِ مَفازةٍ يُخافُ هلاكُه فيها. قال أبو النجم:
يُطوّحُ الهادي به تطويحا
وقال ذو الرمة:
ونَشوانَ من كأس النُّعاس كأنّه		بحبلَيْنِ في مَشْطُونةٍ يتطوَّحُ
أي: يَجيءُ ويَذهبُ في الهواء. طوَّح الرّجل بثوبه إذا رمَى به في مَهْلَكة. وطيّح به مثله.
وطح:
الوَطْحُ: ما تعلَّق بالأَظْلاف ومَخالب الطّير من العُرَّةِ والطّين ونحوه. الواحدة: وَطْحة مجزومة الطّاء.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الطاء** ve onlarla birlikte **وايء**

**ح ط أ**، **ح و ط**، **ط ح و**، **ط و ح**، **ط ي ح**، **و ط ح** kullanımdadırlar.

**حطأ**:
**الحطأُ** -hemzeli- sara şiddetidir. Dersin ki: Onu taşıdı da onunla yere **حَطَأَ**. Ve başını elimle bir **حطأة** ile **حطأتُ**; o, avucunla bastırmanın şiddetidir. Dedi ki:
وإن حَطَأْتُ كَتِفَيْهِ ذَرْمَلا

**حوط**:
**حاط** **يَحُوطُ** **حَوْطاً** ve **حِياطةً**. Ve eşek, **عانتَهُ**’sini **يَحُوطُ**: onu toplar; isim: **الحِيطة**. Denir ki: Ona **حيِطةً** ile **حاطَهُ**; onu gözetip kolladıysa.
Ve atlar falan kimseyi **احتاطت** ve onu **أحاطت**; yani: çepeçevre kuşattı.
Ve her kim bir şeyi bütünüyle muhafaza altına alır ve bilgisi onun en uç noktasına ulaşırsa, onu **أحاط** olur. Denir ki: Bu, benim onu bilgi bakımından **أَحَطْتُ** olmadığım bir iştir.
Ve **الحائِطُ** diye adlandırıldı; çünkü içindekini **يَحُوط**. Ve dersin ki: Bir duvarı **حَوَّطتُ**.
Ve **الحِواطُ**: yiyecek için yapılan bir ağıl; ve şey ondan çabucak sökülüp çıkarılır. Dedi ki:
إنّا وجدنا عُرُسَ الحَنَّاِط		مذمومةً لئيمةَ الحِواطِ
Ve şöyle rivayet edilir: **لئيمة الحُوّاط**.
Ve **الحُوّاطُ**: onlar, onu **يحوطونها** (koruyup kuşatırlar); bundan men ederler.
Ve **الحائِط**’ın topluluğu: **حيِطانٌ**.

**طحو**:
**الطَّحْوُ**: **الدَّحْوِ**’ye benzer; o, yaymadır. Ve onda iki lehçe vardır: **طحا يَطْحُو** ve **طَحَى يَطْحَى**.
Ve senin kederin seni **طحا**; yani: seni uzak bir yola götürdü. Ve o, seni **طَحْياً** ve **طَحْواً** ile **يَطْحَى**. Dedi ki:
طحابك قلبٌ للحِسانِ طروب
Ve insanlardan **الطُّحِيُّ**: aşağılık kimselerdir. Ve kavim, birbirlerini **يَطْحَى**; yani: iter.
Ve **أبا الدُّقَيْش**’e **المُدَوّمِة الطّواحى** hakkında sordum. Dedi ki: Onlar, ölülerin çevresinde dönen akbabalardır.

**طوح**:

**طيح**:
**الطّائحُ**: helâk olan; yahut helâke yaklaşmış olan. Ve her şey ki gitti ve yok oldu, artık **طاح يَطيحُ طَيْحاً** ve **طَوْحاً** -iki lehçe-; ve **الطَّيْح**: helâktir.
Ve onunla **طوَّحْتُ**: onu, içinde helâkinden korkulan bir çölü binmeye sevk ettim. **أبو النجم** dedi ki:
يُطوّحُ الهادي به تطويحا
Ve **ذو الرمة** dedi ki:
ونَشوانَ من كأس النُّعاس كأنّه		بحبلَيْنِ في مَشْطُونةٍ يتطوَّحُ
Yani: havada gelir ve gider. Adam, elbisesini bir helâk yerine attığında, elbisesiyle **طوَّح** eder. Ve onunla **طيّح** da bunun gibidir.

**وطح**:
**الوَطْحُ**: tırnaklara ve kuşun pençelerine yapışan; **العُرَّةِ**den, çamurdan ve benzerinden olan şeydir. Tekili: **وَطْحة**; **الطّاء**’ı cezmedilmiş.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَطأْتُ به الأرض حَطْأ: صَرَعْتُه. وحَطأَ بِسَلْحِهِ: رمى به. وحطأ بها: حَبَقَ. وحَطَأَها: باضعه. وحطأه، إذا ضرب ظهره بيده مبسوطة. قال ابن عباس: أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم بقفاي فحطأني حَطْأَةً، وقال: اذهب فادْعُ لي فلاناً. وحَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدِها، أي: رَمَتْهُ. أبو زيد: الحَطؤءُ على فَعِيل: الرُذال من الرجال، يقال حَطِيءٌ نَطِيءٌ، إتْباعٌ له. والحُطَيْئَة: الرجل القصير. قال ثعلب: وسُمِّيَ الحُطَيْئَةُ لدمامته.

##### Türkçe

**حَطأْتُ** onunla yere **حَطْأ** (ettim): onu devirdim.

Ve **حَطأَ بِسَلْحِهِ**: onunla attı.

Ve **حطأ بها**: yellenmiş oldu.

Ve **حَطَأَها**: onunla cima etti.

Ve **حطأه**: elini açmış olarak eliyle sırtına vurduğu zaman.

İbn Abbas dedi: Resûlullah صلى الله عليه وسلم ensemdən tuttu da beni bir **حَطْأَةً** ile **حطأني** (etti) ve dedi: “Git de benim için falancayı çağır.”

Ve **حَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدِها**; yani: onu fırlattı.

Ebu Zeyd: **الحَطؤءُ** **فَعِيل** vezni üzere: erkeklerden aşağılıklar; **حَطِيءٌ نَطِيءٌ** denir; ona tâbî kılmadır.

Ve **الحُطَيْئَة**: kısa adam.

Sa‘leb dedi: Ve çirkinliğinden dolayı **الحُطَيْئَة** adlandırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والطاء وما يثلثهما)
  (حطم) الحاء والطاء والميم أصلٌ واحد، وهو كَسْر الشيء. يقال حطمت الشيءَ حَطْماً كسرتُه. ويقال للمتكسَّر في نفسه حَطِم. ويقال للفرس إذا تهدَّم لطول عمره حَطِمٌ. ويقال بل الحَطَمُ داءٌ يصيب الدابّة في قوائمها أو ضَعْفٌ. وهو فرسٌ حَطِم. والحُطْمة: السنة الشديدة؛ لأنها تَحْطِم كلّ شيء. والحُطَم: السوَّاق يَعنف، يحطِم بعضَ الإبل ببعض. قال الراجز:
  * قد لفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ *
  وسمِّيت النارُ الحُطَمةَ لِحَطْمِها ما تَلْقَى. ويقال للعَكَرة من الإبل حُطَمَة لأنها تحطِم كلَّ شيءٍ تلقاه. وحُطْمة السَّيل: دُفَّاعُ مُعظَمِهِ. وهذا ليس أصلاً؛ لأنه مقلوب من الطُّحْمة. فأما الحطيم فممكنٌ أن يكون من هذا، وهو الحِجْر، لكثرة من ينْتابُه، كأنه يُحْطَم.
  (حطأ) الحاء والطاء والهمزة أصلٌ منقاس، وهو تطامُن الشَّيءِ وسقوطُه. يقال حَطَأْتُ الرجل بالأرض: ضربته. والحُطيئة: الرجل القصير. قال ثعلب: سمِّي الحُطيئة لدَمامَته.
  قال أبو زيد: الحطِيء من الرّجال مثال فَعيل: الرُّذَال. قال ابن عباس: "أَخَذَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم بقَفائي فحطأني حَطْأةً وقال: اذهبْ فادعُ لي فلاناً". يقول: دَفَعني دَفْعة. ويقال حَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها: رمَت. ويقال حطأ الرجُل المرأةَ: جامَعَها.
  (حطب) الحاء والطاء والباء أصلٌ واحد، وهو الوَقود، ثمّ يحمل عليه ما يشبَّه به. فالحطب معروف. يقال حطبت أحْطِب حَطْبا. قال امرؤ القيس:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ  ويقال للمخلِّط في كلامِهِ "حاطب لَيْل". ويقال حَطَبَنِي عَبْدي، إذا أتاك بالحَطَب. قال:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])  ويقال مكان حَطِيبٌ: كثير الحَطَب. ويقال ناقة مُحَاطِبَةٌ، تأكل الشَّوكَ اليابسَ. وقالوا في قوله تعالى: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4]، هي كنايةٌ عن النميمة. يقال حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ: سَعَى به. ويقال إنَّ الأحطبَ الشديدُ الهُزال وكذلك* الحَطِب، كأنَّه شُبِّه بالحطب اليابس. وقوله في النميمة يشهد لـه قولُ القائل:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])-----------------------------------------------------------------------------
([1]) للجليح الراجز، انظر ديوان الشماخ 107. وقد نسب في اللسان (حطب) إلى الشماخ.
([2]) في اللسان "على ظهر لأمة". وأنشد عجزه في (حظر) برواية: "بالحظر الرطب".

ـ

##### Türkçe

(حâ ve **طاء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**حطم**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyin kırılmasıdır. Denir: **حطمتُ الشيءَ حَطْماً**: onu kırdım. Ve kendi içinde kırılmış olana **حَطِم** denir. Ve at için, uzun ömründen dolayı yıkılıp çöktüğü zaman, **حَطِمٌ** denir. Ve denir: bilakis **الحَطَمُ** binek hayvanına ayaklarında isabet eden bir hastalıktır yahut bir zayıflıktır. Ve o, **حَطِم** bir attır. Ve **الحُطْمة**: şiddetli senedir; çünkü her şeyi kırar. Ve **الحُطَم**: sert davranan sürücüdür; develerin bir kısmını bir kısmıyla kırar. Râciz dedi ki:
  * Gece onu sert bir sürücüyle sardı *
  Ve ateşe, karşılaştığını kırmasından dolayı **الحُطَمة** adı verildi. Ve develerden huysuz olana **حُطَمَة** denir; çünkü karşılaştığı her şeyi kırar. Ve **حُطْمة السَّيل**: onun çoğunun itişi (şiddetli akışı). Ve bu bir asıl değildir; çünkü **الطُّحْمة**’den kalbedilmiştir. Amma **الحطيم** ise bunun(dan) olması mümkündür; ve o **الحِجْر**’dir; ona çokça gidilip gelinmesinden dolayı, sanki o kırılır.

  (**حطأ**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الهمزة** kıyaslı bir asıldır; o da şeyin alçalması ve düşmesidir. Denir: **حَطَأْتُ الرجل بالأرض**: onu yere vurdum. Ve **الحُطيئة**: kısa boylu adamdır. Sa‘leb dedi: çirkinliğinden dolayı **الحُطيئة** diye adlandırıldı.

  Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الحطِيء** (fa‘îl vezninde) **الرُّذَال**(dır). İbn Abbâs dedi: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ensemdən tuttu da beni bir **حَطْأةً** ile **حطأني** ve dedi: git, benim için falancayı çağır.” Yani: beni bir itişle itti. Ve denir: **حَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها**: fırlattı. Ve denir: **حطأ الرجُل المرأةَ**: onunla cinsel birleşmede bulundu.

  (**حطب**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yakıttır; sonra onun üzerine, ona benzetilen taşınır. **الحطب** ise bilinir. Denir: **حطبتُ أحْطِب حَطْبا**. İmru’ul-Kays dedi:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ
  Ve sözünde karıştırana “**حاطب لَيْل**” denir. Ve denir: **حَطَبَنِي عَبْدي**; yani sana odunla geldiği zaman. Dedi ki:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])
  Ve denir: **حَطِيبٌ** yer: odunu çok. Ve denir: **مُحَاطِبَةٌ** deve: kuru dikeni yer. Ve Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dediler: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4] o, kovculuğa bir kinayedir. Denir: **حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ**: onunla (aleyhine) koşuşturdu. Ve denir ki: **الأحطب** şiddetli zayıflıktır; aynı şekilde **الحَطِب**; sanki kuru oduna benzetilmiştir. Ve kovculuk hakkında onun için, söyleyenin sözü şahitlik eder:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])-----------------------------------------------------------------------------
([1]) Râciz el-Celîh’indir; Dîvânu’ş-Şemmâh 107’ye bak. Ve Lisân’da (**حطب**) Şemmâh’a nispet edilmiştir.
([2]) Lisân’da “**على ظهر لأمة**”. Ve onun ikinci mısraını (**حظر**)da şu rivayetle okuttu: “**بالحظر الرطب**”.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَطَأَ به الأَرضَ حَطْأً: ضَرَبَها به وصَرَعَه، قال:
قد حَطَأَتْ أُمُّ خُثَيْمٍ بأَذَنْ، *  بِخارِجِ الخَثْلةِ، مُفْسُوءِ القَطَنْ أَراد بأَذَّنَ، فَخَفَّف؛ قال الأَزهري: وأَنشد شمر:
وواللّهِ، لا آتِي ابْنَ حاطِئةِ اسْتِها، *  سَجِيسَ عُجَيْسٍ، ما أَبانَ لِسانِيا \<ص:57>
أي ضاربة اسْتِها.
وقال الليث: الحَطْءُ، مهموز: شِدّة الصَّرْعِ، يقال: احْتَمَلَه فَحَطَأَ به الأَرضَ؛ أَبو زيد: حَطَأْتُ الرَّجل حَطْأً إِذا صَرَعْتَه؛ قال: وحَطَأْته بيدي حَطأً: إِذا قَفَدْته؛ وقال شمر: حَطَأْتُه بيدي أَي ضَربته. والحُطَيْئَةُ من هذا، تصغير حَطْأَة، وهي الضرب بالأَرض؛ قال: أَقرأَنيه الإِيادِيُّ، وقال قُطْرُبٌ: الحَطْأَة: ضَربة باليد مَبْسُوطةً أَيَّ الجَسَدِ أَصابَتْ، والحُطَيئَةُ منه مأْخوذ. وحَطَأَه بيده حَطْأً: ضَرَبه بها مَنشُورةً أَيَّ موضعٍ أَصابَتْ. وحَطَأَه: ضرَب ظهرَه بيده مبسوطة؛ وفي حديث ابن عباس رضي اللّه عنهما: أَخَذَ رسولُ اللّهِ صلى اللّه عليه وسلم بقَفَايَ فحَطَأَني حَطْأَةً، وقال اذْهَبْ فادْعُ لي فلاناً؛ وقد روي غير مهموز، رواه ابن الأَعرابي: فحَطاني حَطْوةً؛ وقال خالد بن جَنْبةَ: لا تكون الحَطْأَة إِلاَّ ضربة بالكَفِّ بين الكَتِفين أَو على جُراشِ(1) (1 قوله «جراش» كذا في نسخة التهذيب مضبوطاً.) الجنب أَو الصدر أَو على الكَتِدِ، فان كانت بالرأْس فهي صَقْعةٌ، وان كانت بالوجه فهي لَطْمةٌ؛ وقال أَبو زيد: حَطَأْت رأْسَه حَطْأَة شديدة: وهي شِدَّة القَفْدِ بالرَّاحةِ، وأَنشد: وإِنْ حَطَأْتُ كتِفَيْه ذَرْمَلا
ابن الاثير: يقال حَطَأَه يَحْطَؤُهُ حَطْأً إِذا دَفَعَه بِكَفِّه. ومنه حديث المُغيرة، قال لمعاويةَ حينَ وَلَّى عمْراً: ما لبَّثَكَ السَّهْمِيُّ أَنْ حَطَأَ بك إِذا تشاورْتُما، أَي دَفَعَك عن رأْيك. وحَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدها أَي دَفَعَتْه ورَمَت به عند الغَلَيان، وبه سمي الحُطَيئة. وحَطَأَ بسَلْحه: رمى به. وحَطَأَ المرأَة حَطْأً: نكَحها. وحَطَأَ حَطْأً: ضَرطَ.
وحَطَأَ بها: حَبَقَ.
والحَطِيءُ من الناس، مهموز، على مثال فَعِيل: الرُّذالُ من الرِّجال. وقال شمر: الحَطِيءُ حرف غريب، يقال: حَطِيءٌ نَطِيءٌ، إِتباع له. والحُطَيْئةُ: الرجل القصير، وسمي الحُطَيئة لدَمامته.
والحُطَيئة: شاعر معروف.
التهذيب: حَطَأَ يحْطِئُ إِذا جَعَس جَعْساً رَهْواً، وأَنشد: أَحْطِئْ، فإِنَّكَ أَنـْتَ أَقْذَرُ مَنْ مَشَى  * وبذاك سُمِّيتَ الحُطَيئَة، فاذْرُقِ، أَي اسْلَحْ.
وقيل: الحَطْءُ: الدَّفْع.
وفي النوادر يقال: حِطْءٌ من تمر وحِتْءٌ من تَمْر أَي رَفَضٌ قَدْرُ ما يَحْمِله الإِنسان فوق ظهره. وقال الأَزهري في أَثناء ترجمة طحا وحَطَى(2)
(2 قوله «وحطى» كذا في النسخ ونسخة التهذيب بالياء والذي يظهر أنه ليس من المهموز فلا وجه لإيراده هنا وأورده مجدالدين بهذا المعنى في طحا من المعتل بتقديم الطاء.): أَلقَى الانسان على وَجْهِه.

##### Türkçe

**حَطَأَ** onunla yeri **حَطْأً**: onu onunla vurdu ve onu yere serdi; dedi ki:

“Ümmü Huseym, **أَذَنْ** ile vurdu,
**الخَثْلة**’nin dış tarafında, pamuğu bozulmuş (kimseye).”

**أَذَّنَ** ile kastetti, sonra hafifletti; Ezherî dedi ki: Şemmer de inşad etti:

“Vallahi, İbn **حاطِئة**’nin kıçına gelmem,
**سَجِيسَ عُجَيْسٍ** (süresince), dilim açığa çıkmadıkça.”

\<ص:57>
Yani: kıçına vuran.

Leys dedi ki: **الحَطْءُ** hemzelidir: yere sermenin şiddetidir; “onu yüklendi de onunla yeri **حَطَأَ**” denir. Ebû Zeyd: “Adamı **حَطَأْتُ** **حَطْأً**: onu yere serdiğim zaman”; dedi ki: “Onu elimle **حَطَأْتُه** **حَطْأً**: onu **قَفَدْته** ettiğim zaman.” Şemmer dedi ki: “Onu elimle **حَطَأْتُه**: yani onu vurdum.” **الحُطَيْئَةُ** bunun(dan)dır; **حَطْأَة**’nin küçültmesidir; o, yere vurmadır. Dedi ki: Bunu bana İyâdî okuttu. Kutrub dedi ki: **الحَطْأَة**: el açıkken, bedenin hangi yerine isabet ettiyse, elle bir vuruştur; **الحُطَيئَةُ** ondan alınmıştır.

Onu eliyle **حَطَأَه** **حَطْأً**: onu onunla, (el) yayılmış olarak, hangi yere isabet ettiyse, vurdu.

**حَطَأَه**: sırtını eli açık olarak vurdu. İbn Abbâs hadîsinde (Allah ikisinden de razı olsun): “Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم ensemdən tuttu da beni bir **حَطْأَةً** ile **حَطَأَ** etti ve ‘Git, benim için falancayı çağır’ dedi.” Hemzesiz olarak da rivayet edilmiştir; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “Beni bir **حَطْوةً** ile **حَطاني** etti.” Hâlid b. Cenebe dedi ki: **الحَطْأَة** ancak iki kürek kemiği arasına yahut yanın yahut göğsün yahut **الكَتِدِ** üzerine avuçla bir vuruş olur; eğer başa olursa o **صَقْعةٌ**’dır; eğer yüze olursa o **لَطْمةٌ**’dır. Ebû Zeyd dedi ki: “Başını şiddetli bir **حَطْأَة** ile **حَطَأْتُ**: o, avuç içiyle **القَفْدِ**’in şiddetidir.” Ve inşad etti:

“Eğer iki omzunu **ذَرْمَلا** olarak **حَطَأْتُ** edersem.”

İbnü’l-Esîr: “**حَطَأَه** onu **يَحْطَؤُهُ** **حَطْأً**: onu avucuyla ittiği zaman” denir. Ondandır: Muğîre hadîsi; Muâviye’ye, Amr’ı vali tayin ettiğinde dedi ki: “Siz ikiniz danıştığınızda, Sehmî’nin seni **حَطَأَ** etmesi seni ne geciktirdi?” yani seni görüşünden itti.

Tencere köpüğüyle **حَطَأَتِ**: yani onu itti ve kaynama sırasında onunla fırlattı; onunla **الحُطَيئة** adlandırıldı. Dışkısıyla **حَطَأَ**: onunla attı.

Kadını **حَطَأَ** **حَطْأً**: onunla cinsel ilişkide bulundu. **حَطَأَ** **حَطْأً**: yellenme çıkardı.

Onunla **حَطَأَ**: **حَبَقَ** etti.

İnsanlardan **الحَطِيءُ**, hemzelidir, **فَعِيل** vezni üzere: erkeklerin aşağılıklarıdır.

Şemmer dedi ki: **الحَطِيءُ** garip bir harftir; “**حَطِيءٌ نَطِيءٌ**” denir; ona tâbî kılmadır.

**الحُطَيْئةُ**: kısa boylu adamdır; çirkinliğinden dolayı **الحُطَيئة** diye adlandırıldı.

**الحُطَيئة**: bilinen bir şairdir.

Tehzîb: **حَطَأَ** **يحْطِئُ**: gevşek bir **جَعْساً** ile **جَعَس** ettiği zaman; ve inşad etti:

“**أَحْطِئْ**; çünkü sen yürüyenlerin en pisisin;
ve bununla **الحُطَيئَة** diye adlandırıldın; öyleyse **فاذْرُقِ**,”

yani: **اسْلَحْ**.

Ve denildi ki: **الحَطْءُ**: itmedir.

Nevâdir’de denir ki: hurmadan bir **حِطْءٌ** ve hurmadan bir **حِتْءٌ**: yani, insanın sırtının üstünde taşıdığı miktar kadar bir **رَفَضٌ**.

Ezherî, **طحا** ve **حَطَى** tercümesi sırasında dedi: insanı yüzü üzerine attı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ط أ * * حَطَأهُ * ضرب ظهره بيده مبسوطة وفي حديث بن عباس رضي الله تعالى عنه ﴿أخذ رسول الله ]ص[ بقفاي فحطأني حطأة وقال اذهب فادع لي فلانا﴾

##### Türkçe

* **ح ط أ** * * **حَطَأهُ** * elini açarak onun sırtına vurdu. İbn عباس’tan (Allah Teâlâ ondan razı olsun) bir hadiste: ﴿Resûlullah ]ص[ ensemdən tuttu da beni bir **حطأة** ile **حطأ** etti ve dedi: “Git, benim için falancayı çağır.”﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حطأ به الأرض، كمنع حطأ: صرعه، قاله أبو زيد، وقال الليث: الحطء، مهموز: شدة الصرع، يقال: احتمله فحطأ به الأرض وحطأ فلانا: ضرب ظهره بيده مبسوطة منشورة، أي الجسد أصابت، وهي الحطأة، قاله قطرب، وفي حديث ابن عباس رضي الله عنهما: أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم بقفاي فحطأني حطأة وقال:  اذهب فادع لي معاوية  وقال: وكان كاتبه. ويروى: حطاني حطوة، بغير همز، وقال خالد بن جنبة: لا تكون الحطأة إلا ضربة بالكف بين الكتفين أو على رأس الجنب أو الصدر أو على الكتد، فإن كانت بالرأس فهي صقعة وإن كانت بالوجه فهي لطمة، وقال أبو زيد: حطأت رأسه حطأة شديدة، وهي شدة القفد بالراحة، وأنشد:
  وإن حطأت كتفيه ذرملا وحطأ جامع، وحطأ ضرط وحبق، وحطأ يحطئ جعس جعسا رهوا، قال:
  احطئ فإنك أنت أقذر من مشى                      وبذاك سميت الحطيئة فـاذرق
  يحطأ ويحطئ كيمنع ويضرب، وحطأه بيده حطأ ضرب قاله شمر، وقيل: هو القفد، وقد تقدم. وحطأ به عن رأيه: دفعه عنه، ولما ولى معاوية عمرو بن العاص قال له المغيرة بن شعبة: ما لبثك السهمي إن حطأ بك إذ تشاورتما. أي دفعك عن رأيك، قاله ابن الأثير، ومثله في العباب. وحطأ بسلحه رمى به وحطأت القدر بزبدها: دفعته ورمت به، عند الغليان. والحطء بالكسر فالسكون: بقية الماء في الإناء، وفي النوادر: وحطء من تمر، وحتء من تمر، أي قدر ما يحمله الإنسان فوق ظهره. وقال أبو زيد: الحطيء كأمير: الرذال من الرجال، يقال:حطيء بطيء، إتباع، وهو حرف غريب، قاله شمر. والحطيئة: الرجل الدميم أو القصير ومنه لقب جرول الشاعر العبسي، لدمامته، قاله الجوهري، وقيل: كان يلعب مع الصبيان، فسمع منه صوت فضحكوا، فقال: ما لكم: إنما كانت حطيئة فلزمته نبزا، وقيل غير ذلك. والحنطأو كجردحل: العظيم البطن من الرجال كالحنطأوة بالهاء، والحنطأو: القصير، كالحنطئ كزبرج، قال الأعلم الهذلي:
  والحنطئ الحنطـئ يم                      ثج بالعظيمة والرغائب وهكذا فسره أبو سعيد السكري، والحنطيء بالمد: الذي غذاؤه الحنطة وسيأتي في مثج المزيد على ذلك. وقال الكسائي: عنز حنطئة كعلبطة إذا كانت عريضة ضخمة، ونونها ذات وجهين، قاله الصاغاني، وصرح أبو حيان بزيادتها. والحبنطأ في ح ب ط أ، ووهم الجوهري فذكره هنا، وقد تقدمت الإشارة إليه. والتركيب يدل على تطامن الشيء وسقوطه.

##### Türkçe

**حطأ** ile yere (düşürdü); **منع** gibi **حطأ**: onu yere serdi; bunu Ebû Zeyd söyledi. Leys dedi ki: **الحطء** (hemzeli): yere sermenin şiddetidir; “Onu taşıdı da onunla yere **حطأ** etti” denir. Ve “**حطأ** falancayı”: elini açık yayılmış halde onun sırtına vurdu; yani (elin) bedene isabet etti; bu **الحطأة**’dir; bunu Kutrub söyledi. İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun) hadîsinde: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ensemdən tuttu da bana bir **حطأة** ile **حطأ** etti ve dedi ki: ‘Git, bana Muâviye’yi çağır.’” Ve dedi ki: “O, onun kâtibiydi.” Şöyle de rivayet edilir: “Bana **حطوة** ile **حطا** etti”, hemzesiz. Hâlid b. Cunbe dedi ki: **الحطأة** ancak iki kürek kemiği arasına yahut yanın başına yahut göğse yahut omuza avuçla bir vuruştur; eğer başa olursa o **صقعة**’dır; eğer yüze olursa o **لطمة**’dır. Ebû Zeyd dedi ki: “Başını şiddetli bir **حطأة** ile **حطأت**”; bu, avuçla **القفد**’in şiddetidir. Şiir okudu:
  وإن حطأت كتفيه ذرملا

Ve **حطأ جامع**; ve **حطأ ضرط وحبق**; ve **حطأ يحطئ**: **جعس جعسا رهوا**. Dedi ki:
  احطئ فإنك أنت أقذر من مشى                      وبذاك سميت الحطيئة فـاذرق

**يحطأ** ve **يحطئ**; **منع** ve **ضرب** gibi. “Onu eliyle **حطأ** etti”: bir vuruşla **حطأ** etti; bunu Şemmer söyledi. Ve denildi ki: o **القفد**’dir; daha önce geçti. “Onunla görüşünden **حطأ** etti”: onu ondan itti. Muâviye, Amr b. el-Âs’ı vali tayin edince, Muğîre b. Şu‘be ona dedi ki: “Siz ikiniz danıştığınızda, es-Sehmî’nin oku seni **حطأ** edince seni ne alıkoydu?” Yani seni görüşünden itti; bunu İbnü’l-Esîr söyledi; bunun benzeri **العباب**’da da vardır. “Silahıyla **حطأ** etti”: onunla attı. “Tencereyi köpüğüyle **حطأت**”: onu itti ve onunla attı; kaynama esnasında.

**الحطء** (kesre ile sonra sükûn): kap içindeki suyun kalıntısıdır. **النوادر**’de: “**حطء** hurmadan” ve “**حتء** hurmadan”; yani insanın sırtının üstünde taşıdığı miktar. Ebû Zeyd dedi ki: **الحطيء** **أمير** gibi: erkeklerin aşağılıklarıdır; “**حطيء بطيء**” denir; (lafız) izleme (itbâ‘)dir; bu garip bir harftir; bunu Şemmer söyledi.

**الحطيئة**: çirkin yahut kısa adam; bundan, çirkinliğinden dolayı, Absî şair Cerûl’un lakabıdır; bunu Cevherî söyledi. Ve denildi ki: çocuklarla oynardı; ondan bir ses işitti de güldüler; o da dedi ki: “Size ne oluyor? Bu ancak bir **حطيئة** idi”; böylece ona lakap olarak yapıştı. Ve bundan başka da denildi.

**الحنطأو** **جردحل** gibi: erkeklerden büyük karınlı olan; **الحنطأوة** (ه ile) gibi. Ve **الحنطأو**: kısa; **الحنطئ** **زبرج** gibi. el-A‘lem el-Huzelî dedi ki:
  والحنطئ الحنطـئ يم                      ثج بالعظيمة والرغائب

Ebû Saîd es-Sukkerî bunu böyle tefsir etti. **الحنطيء** (med ile): gıdası buğday olan; bunun fazlası, **مثج** maddesinde gelecektir. Kisâî dedi ki: “**عنز حنطئة**” **علبطة** gibi; eğer geniş, iri olursa; onun **نون**’u iki yüzlüdür; bunu Sâğânî söyledi; Ebû Hayyân onun ziyadeliğini açıkça belirtti.

**الحبنطأ** “**ح ب ط أ**”da (geçer); Cevherî yanıldı da onu burada zikretti; ona işaret daha önce geçti.

Terkip, şeyin alçalmasına ve düşmesine delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَطَأَ
1 حَطَأَ ذ He cast, or threw; syn. رَمَى [and, like this, trans. by means of بِ]. (K.) [Hence,] حَطَأَ بِهِ الأَرْضَ, (AZ, S, K,) aor. حَطَاَ , (K,) inf. n. حَطْءٌ, (S,) He cast him, or threw him, down prostrate upon the ground: (AZ, S, K:) or, with violence: one says, اِحْتَمَلَهُ فَحَطَأَ بِهِ الأَرْضَ [He raised him upon his back, and threw him down violently upon the ground]. (Lth, TA.) And حَطَأَتْ بِوَلَدِهَا She (a woman) cast forth her child from her womb. (TA in art. زكب.) And حَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدِهَا The cooking-pot cast forth its froth, or scum, (S, TA,) in boiling. (TA.) And حَطَأَ بِسَلْحِهِ He cast forth his excrement, or ordure. (S.) And حَطَأَ [alone], aor. حَطَاَ and حَطِاَ , He cast forth his excrement, or ordure, at once, (K, TA,) quietly, or gently. (TA.) And حَطَأَ, (K,) or حَطَأَ بِهَا, (S,) He broke wind, with a sound. (S, K.) ― -b2- حَطَأَ بِهِ عَنْ رَأْيِهِ He turned him back from the opinion, or judgment, that he had formed. (IAth, K.) ― -b3- حَطَأَهُ He struck him, or slapped him, on the back with his open hand: (S, K:) or struck him gently on the back with the palm of his hand: (S in art. لطح:) or slapped him on the back, or between the shoulders, or on the upper part of the side, or on the chest; (Khلlid Ibn-Jembeh, TA;) or on the back of the head: (AZ, TA:) and he struck him, or beat him, (Sh, K, *) with his hand; (Sh, TA;) but it is said that the meaning is, he struck him on the back of the neck: (TA:) it also occurs without ء. (TA.) ― -b4- حَطَأَهَا He lay with her. (S, K. *)

حَطْأَةٌ
حَطْأَةٌ ذ A slap on the back [&c. (see the verb)] with the open hand. (S, TA.) It also occurs without ء, written حَطْوَةٌ. (TA.)

حَطِىْءٌ
حَطِىْءٌ حطىء حطيء حطئ , applied to a man, Low, ignoble, mean, or sordid. (AZ, S, K.) You say also حَطِىْءٌ بَطِىْءٌ, using the latter word as an imitative sequent. (S.)

حُطَيْئَةٌ
حُطَيْئَةٌ ذ , applied to a man, Ugly; or contemptible; or ugly in aspect and small in body: (Th, S, K:) or short. (S, K.)

##### Türkçe

**حَطَأَ**
1 **حَطَأَ** ذ Attı veya fırlattı; eşanlamlısı **رَمَى** [ve bunun gibi, **بِ** vasıtasıyla geçişli kılınır]. (K.) [Bundan dolayı,] **حَطَأَ بِهِ الأَرْضَ**, (AZ, S, K,) muzârîsi **حَطَاَ**, (K,) mastarı **حَطْءٌ**, (S,) onu yere yüzüstü düşecek şekilde attı veya fırlattı: (AZ, S, K:) yahut, şiddetle: şöyle denir, **اِحْتَمَلَهُ فَحَطَأَ بِهِ الأَرْضَ** [onu sırtına aldı ve onu şiddetle yere attı]. (Lth, TA.) Ve **حَطَأَتْ بِوَلَدِهَا** O (bir kadın) çocuğunu rahminden dışarı attı. (TA, md. زكب’de.) Ve **حَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدِهَا** Tencere kaynarken köpüğünü yahut kaymağını dışarı attı, (S, TA,) kaynamada. (TA.) Ve **حَطَأَ بِسَلْحِهِ** Dışkısını yahut pisliğini dışarı attı. (S.) Ve **حَطَأَ** [yalnız], muzârîsi **حَطَاَ** ve **حَطِاَ**, dışkısını yahut pisliğini bir defada dışarı attı, (K, TA,) sessizce yahut yumuşakça. (TA.) Ve **حَطَأَ**, (K,) yahut **حَطَأَ بِهَا**, (S,) sesle yellenme çıkardı. (S, K.) ― -b2- **حَطَأَ بِهِ عَنْ رَأْيِهِ** Onu, oluşturmuş olduğu görüşten yahut hükümden geri çevirdi. (IAth, K.) ― -b3- **حَطَأَهُ** Onu, açık eliyle sırtına vurdu yahut tokatladı: (S, K:) yahut elinin ayasıyla sırtına yumuşakça vurdu: (S, md. لطح’de:) yahut onu sırtına, yahut iki omuz arasına, yahut yanın üst kısmına, yahut göğse tokatladı; (Khلlid Ibn-Jembeh, TA;) yahut başın arkasına: (AZ, TA:) ve onu eliyle vurdu yahut dövdü, (Sh, K, *) (Sh, TA;) fakat denilmiştir ki mânâ, onu boynun arkasına vurdu: (TA:) hemzesi olmaksızın da vâki olur. (TA.) ― -b4- **حَطَأَهَا** Onunla yattı. (S, K. *)

**حَطْأَةٌ**
**حَطْأَةٌ** ذ Açık elle sırta [&c. (fiile bak)] bir tokat. (S, TA.) Hemzesiz de vâki olur; **حَطْوَةٌ** yazılır. (TA.)

**حَطِىْءٌ**
**حَطِىْءٌ** حطىء حطيء حطئ , bir erkeğe nispetle, alçak, soysuz, bayağı yahut sefil. (AZ, S, K.) Şunu da dersin: **حَطِىْءٌ بَطِىْءٌ**, ikincisini taklidî bir ardıl olarak kullanarak. (S.)

**حُطَيْئَةٌ**
**حُطَيْئَةٌ** ذ , bir erkeğe nispetle, çirkin; yahut hor görülen; yahut görünüşte çirkin ve bedende küçük: (Th, S, K:) yahut kısa. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: حطء

حَطَأَ
حَطَأَ A ( n. ac. حَطْء 1 )
a.  [ Bi ], Threw down.

b.  Slapped, smacked; thumped.

##### Türkçe

**حَطَأَ**
**حَطَأَ** A (isim-fiil: **حَطْء** 1)
a. [Bi], aşağı attı.

b. tokatladı, şaplak attı; yumrukladı.
