# حطأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حطأ

حَطَأَ به الأَرضَ حَطْأً: ضَرَبَها به وصَرَعَه، قال:
قد حَطَأَتْ أُمُّ خُثَيْمٍ بأَذَنْ، *  بِخارِجِ الخَثْلةِ، مُفْسُوءِ القَطَنْ أَراد بأَذَّنَ، فَخَفَّف؛ قال الأَزهري: وأَنشد شمر:
وواللّهِ، لا آتِي ابْنَ حاطِئةِ اسْتِها، *  سَجِيسَ عُجَيْسٍ، ما أَبانَ لِسانِيا \<ص:57>
أي ضاربة اسْتِها.
وقال الليث: الحَطْءُ، مهموز: شِدّة الصَّرْعِ، يقال: احْتَمَلَه فَحَطَأَ به الأَرضَ؛ أَبو زيد: حَطَأْتُ الرَّجل حَطْأً إِذا صَرَعْتَه؛ قال: وحَطَأْته بيدي حَطأً: إِذا قَفَدْته؛ وقال شمر: حَطَأْتُه بيدي أَي ضَربته. والحُطَيْئَةُ من هذا، تصغير حَطْأَة، وهي الضرب بالأَرض؛ قال: أَقرأَنيه الإِيادِيُّ، وقال قُطْرُبٌ: الحَطْأَة: ضَربة باليد مَبْسُوطةً أَيَّ الجَسَدِ أَصابَتْ، والحُطَيئَةُ منه مأْخوذ. وحَطَأَه بيده حَطْأً: ضَرَبه بها مَنشُورةً أَيَّ موضعٍ أَصابَتْ. وحَطَأَه: ضرَب ظهرَه بيده مبسوطة؛ وفي حديث ابن عباس رضي اللّه عنهما: أَخَذَ رسولُ اللّهِ صلى اللّه عليه وسلم بقَفَايَ فحَطَأَني حَطْأَةً، وقال اذْهَبْ فادْعُ لي فلاناً؛ وقد روي غير مهموز، رواه ابن الأَعرابي: فحَطاني حَطْوةً؛ وقال خالد بن جَنْبةَ: لا تكون الحَطْأَة إِلاَّ ضربة بالكَفِّ بين الكَتِفين أَو على جُراشِ(1) (1 قوله «جراش» كذا في نسخة التهذيب مضبوطاً.) الجنب أَو الصدر أَو على الكَتِدِ، فان كانت بالرأْس فهي صَقْعةٌ، وان كانت بالوجه فهي لَطْمةٌ؛ وقال أَبو زيد: حَطَأْت رأْسَه حَطْأَة شديدة: وهي شِدَّة القَفْدِ بالرَّاحةِ، وأَنشد: وإِنْ حَطَأْتُ كتِفَيْه ذَرْمَلا
ابن الاثير: يقال حَطَأَه يَحْطَؤُهُ حَطْأً إِذا دَفَعَه بِكَفِّه. ومنه حديث المُغيرة، قال لمعاويةَ حينَ وَلَّى عمْراً: ما لبَّثَكَ السَّهْمِيُّ أَنْ حَطَأَ بك إِذا تشاورْتُما، أَي دَفَعَك عن رأْيك. وحَطَأَتِ القِدْرُ بِزَبَدها أَي دَفَعَتْه ورَمَت به عند الغَلَيان، وبه سمي الحُطَيئة. وحَطَأَ بسَلْحه: رمى به. وحَطَأَ المرأَة حَطْأً: نكَحها. وحَطَأَ حَطْأً: ضَرطَ.
وحَطَأَ بها: حَبَقَ.
والحَطِيءُ من الناس، مهموز، على مثال فَعِيل: الرُّذالُ من الرِّجال. وقال شمر: الحَطِيءُ حرف غريب، يقال: حَطِيءٌ نَطِيءٌ، إِتباع له. والحُطَيْئةُ: الرجل القصير، وسمي الحُطَيئة لدَمامته.
والحُطَيئة: شاعر معروف.
التهذيب: حَطَأَ يحْطِئُ إِذا جَعَس جَعْساً رَهْواً، وأَنشد: أَحْطِئْ، فإِنَّكَ أَنـْتَ أَقْذَرُ مَنْ مَشَى  * وبذاك سُمِّيتَ الحُطَيئَة، فاذْرُقِ، أَي اسْلَحْ.
وقيل: الحَطْءُ: الدَّفْع.
وفي النوادر يقال: حِطْءٌ من تمر وحِتْءٌ من تَمْر أَي رَفَضٌ قَدْرُ ما يَحْمِله الإِنسان فوق ظهره. وقال الأَزهري في أَثناء ترجمة طحا وحَطَى(2)
(2 قوله «وحطى» كذا في النسخ ونسخة التهذيب بالياء والذي يظهر أنه ليس من المهموز فلا وجه لإيراده هنا وأورده مجدالدين بهذا المعنى في طحا من المعتل بتقديم الطاء.): أَلقَى الانسان على وَجْهِه.

### Türkçe

**حَطَأَ** onunla yeri **حَطْأً**: onu onunla vurdu ve onu yere serdi; dedi ki:

“Ümmü Huseym, **أَذَنْ** ile vurdu,
**الخَثْلة**’nin dış tarafında, pamuğu bozulmuş (kimseye).”

**أَذَّنَ** ile kastetti, sonra hafifletti; Ezherî dedi ki: Şemmer de inşad etti:

“Vallahi, İbn **حاطِئة**’nin kıçına gelmem,
**سَجِيسَ عُجَيْسٍ** (süresince), dilim açığa çıkmadıkça.”

\<ص:57>
Yani: kıçına vuran.

Leys dedi ki: **الحَطْءُ** hemzelidir: yere sermenin şiddetidir; “onu yüklendi de onunla yeri **حَطَأَ**” denir. Ebû Zeyd: “Adamı **حَطَأْتُ** **حَطْأً**: onu yere serdiğim zaman”; dedi ki: “Onu elimle **حَطَأْتُه** **حَطْأً**: onu **قَفَدْته** ettiğim zaman.” Şemmer dedi ki: “Onu elimle **حَطَأْتُه**: yani onu vurdum.” **الحُطَيْئَةُ** bunun(dan)dır; **حَطْأَة**’nin küçültmesidir; o, yere vurmadır. Dedi ki: Bunu bana İyâdî okuttu. Kutrub dedi ki: **الحَطْأَة**: el açıkken, bedenin hangi yerine isabet ettiyse, elle bir vuruştur; **الحُطَيئَةُ** ondan alınmıştır.

Onu eliyle **حَطَأَه** **حَطْأً**: onu onunla, (el) yayılmış olarak, hangi yere isabet ettiyse, vurdu.

**حَطَأَه**: sırtını eli açık olarak vurdu. İbn Abbâs hadîsinde (Allah ikisinden de razı olsun): “Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم ensemdən tuttu da beni bir **حَطْأَةً** ile **حَطَأَ** etti ve ‘Git, benim için falancayı çağır’ dedi.” Hemzesiz olarak da rivayet edilmiştir; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “Beni bir **حَطْوةً** ile **حَطاني** etti.” Hâlid b. Cenebe dedi ki: **الحَطْأَة** ancak iki kürek kemiği arasına yahut yanın yahut göğsün yahut **الكَتِدِ** üzerine avuçla bir vuruş olur; eğer başa olursa o **صَقْعةٌ**’dır; eğer yüze olursa o **لَطْمةٌ**’dır. Ebû Zeyd dedi ki: “Başını şiddetli bir **حَطْأَة** ile **حَطَأْتُ**: o, avuç içiyle **القَفْدِ**’in şiddetidir.” Ve inşad etti:

“Eğer iki omzunu **ذَرْمَلا** olarak **حَطَأْتُ** edersem.”

İbnü’l-Esîr: “**حَطَأَه** onu **يَحْطَؤُهُ** **حَطْأً**: onu avucuyla ittiği zaman” denir. Ondandır: Muğîre hadîsi; Muâviye’ye, Amr’ı vali tayin ettiğinde dedi ki: “Siz ikiniz danıştığınızda, Sehmî’nin seni **حَطَأَ** etmesi seni ne geciktirdi?” yani seni görüşünden itti.

Tencere köpüğüyle **حَطَأَتِ**: yani onu itti ve kaynama sırasında onunla fırlattı; onunla **الحُطَيئة** adlandırıldı. Dışkısıyla **حَطَأَ**: onunla attı.

Kadını **حَطَأَ** **حَطْأً**: onunla cinsel ilişkide bulundu. **حَطَأَ** **حَطْأً**: yellenme çıkardı.

Onunla **حَطَأَ**: **حَبَقَ** etti.

İnsanlardan **الحَطِيءُ**, hemzelidir, **فَعِيل** vezni üzere: erkeklerin aşağılıklarıdır.

Şemmer dedi ki: **الحَطِيءُ** garip bir harftir; “**حَطِيءٌ نَطِيءٌ**” denir; ona tâbî kılmadır.

**الحُطَيْئةُ**: kısa boylu adamdır; çirkinliğinden dolayı **الحُطَيئة** diye adlandırıldı.

**الحُطَيئة**: bilinen bir şairdir.

Tehzîb: **حَطَأَ** **يحْطِئُ**: gevşek bir **جَعْساً** ile **جَعَس** ettiği zaman; ve inşad etti:

“**أَحْطِئْ**; çünkü sen yürüyenlerin en pisisin;
ve bununla **الحُطَيئَة** diye adlandırıldın; öyleyse **فاذْرُقِ**,”

yani: **اسْلَحْ**.

Ve denildi ki: **الحَطْءُ**: itmedir.

Nevâdir’de denir ki: hurmadan bir **حِطْءٌ** ve hurmadan bir **حِتْءٌ**: yani, insanın sırtının üstünde taşıdığı miktar kadar bir **رَفَضٌ**.

Ezherî, **طحا** ve **حَطَى** tercümesi sırasında dedi: insanı yüzü üzerine attı.
