# حطأ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حطأ

(باب الحاء والطاء وما يثلثهما)
  (حطم) الحاء والطاء والميم أصلٌ واحد، وهو كَسْر الشيء. يقال حطمت الشيءَ حَطْماً كسرتُه. ويقال للمتكسَّر في نفسه حَطِم. ويقال للفرس إذا تهدَّم لطول عمره حَطِمٌ. ويقال بل الحَطَمُ داءٌ يصيب الدابّة في قوائمها أو ضَعْفٌ. وهو فرسٌ حَطِم. والحُطْمة: السنة الشديدة؛ لأنها تَحْطِم كلّ شيء. والحُطَم: السوَّاق يَعنف، يحطِم بعضَ الإبل ببعض. قال الراجز:
  * قد لفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ *
  وسمِّيت النارُ الحُطَمةَ لِحَطْمِها ما تَلْقَى. ويقال للعَكَرة من الإبل حُطَمَة لأنها تحطِم كلَّ شيءٍ تلقاه. وحُطْمة السَّيل: دُفَّاعُ مُعظَمِهِ. وهذا ليس أصلاً؛ لأنه مقلوب من الطُّحْمة. فأما الحطيم فممكنٌ أن يكون من هذا، وهو الحِجْر، لكثرة من ينْتابُه، كأنه يُحْطَم.
  (حطأ) الحاء والطاء والهمزة أصلٌ منقاس، وهو تطامُن الشَّيءِ وسقوطُه. يقال حَطَأْتُ الرجل بالأرض: ضربته. والحُطيئة: الرجل القصير. قال ثعلب: سمِّي الحُطيئة لدَمامَته.
  قال أبو زيد: الحطِيء من الرّجال مثال فَعيل: الرُّذَال. قال ابن عباس: "أَخَذَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم بقَفائي فحطأني حَطْأةً وقال: اذهبْ فادعُ لي فلاناً". يقول: دَفَعني دَفْعة. ويقال حَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها: رمَت. ويقال حطأ الرجُل المرأةَ: جامَعَها.
  (حطب) الحاء والطاء والباء أصلٌ واحد، وهو الوَقود، ثمّ يحمل عليه ما يشبَّه به. فالحطب معروف. يقال حطبت أحْطِب حَطْبا. قال امرؤ القيس:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ  ويقال للمخلِّط في كلامِهِ "حاطب لَيْل". ويقال حَطَبَنِي عَبْدي، إذا أتاك بالحَطَب. قال:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])  ويقال مكان حَطِيبٌ: كثير الحَطَب. ويقال ناقة مُحَاطِبَةٌ، تأكل الشَّوكَ اليابسَ. وقالوا في قوله تعالى: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4]، هي كنايةٌ عن النميمة. يقال حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ: سَعَى به. ويقال إنَّ الأحطبَ الشديدُ الهُزال وكذلك* الحَطِب، كأنَّه شُبِّه بالحطب اليابس. وقوله في النميمة يشهد لـه قولُ القائل:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])-----------------------------------------------------------------------------
([1]) للجليح الراجز، انظر ديوان الشماخ 107. وقد نسب في اللسان (حطب) إلى الشماخ.
([2]) في اللسان "على ظهر لأمة". وأنشد عجزه في (حظر) برواية: "بالحظر الرطب".

ـ

### Türkçe

(حâ ve **طاء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**حطم**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyin kırılmasıdır. Denir: **حطمتُ الشيءَ حَطْماً**: onu kırdım. Ve kendi içinde kırılmış olana **حَطِم** denir. Ve at için, uzun ömründen dolayı yıkılıp çöktüğü zaman, **حَطِمٌ** denir. Ve denir: bilakis **الحَطَمُ** binek hayvanına ayaklarında isabet eden bir hastalıktır yahut bir zayıflıktır. Ve o, **حَطِم** bir attır. Ve **الحُطْمة**: şiddetli senedir; çünkü her şeyi kırar. Ve **الحُطَم**: sert davranan sürücüdür; develerin bir kısmını bir kısmıyla kırar. Râciz dedi ki:
  * Gece onu sert bir sürücüyle sardı *
  Ve ateşe, karşılaştığını kırmasından dolayı **الحُطَمة** adı verildi. Ve develerden huysuz olana **حُطَمَة** denir; çünkü karşılaştığı her şeyi kırar. Ve **حُطْمة السَّيل**: onun çoğunun itişi (şiddetli akışı). Ve bu bir asıl değildir; çünkü **الطُّحْمة**’den kalbedilmiştir. Amma **الحطيم** ise bunun(dan) olması mümkündür; ve o **الحِجْر**’dir; ona çokça gidilip gelinmesinden dolayı, sanki o kırılır.

  (**حطأ**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الهمزة** kıyaslı bir asıldır; o da şeyin alçalması ve düşmesidir. Denir: **حَطَأْتُ الرجل بالأرض**: onu yere vurdum. Ve **الحُطيئة**: kısa boylu adamdır. Sa‘leb dedi: çirkinliğinden dolayı **الحُطيئة** diye adlandırıldı.

  Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الحطِيء** (fa‘îl vezninde) **الرُّذَال**(dır). İbn Abbâs dedi: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ensemdən tuttu da beni bir **حَطْأةً** ile **حطأني** ve dedi: git, benim için falancayı çağır.” Yani: beni bir itişle itti. Ve denir: **حَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها**: fırlattı. Ve denir: **حطأ الرجُل المرأةَ**: onunla cinsel birleşmede bulundu.

  (**حطب**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yakıttır; sonra onun üzerine, ona benzetilen taşınır. **الحطب** ise bilinir. Denir: **حطبتُ أحْطِب حَطْبا**. İmru’ul-Kays dedi:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ
  Ve sözünde karıştırana “**حاطب لَيْل**” denir. Ve denir: **حَطَبَنِي عَبْدي**; yani sana odunla geldiği zaman. Dedi ki:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])
  Ve denir: **حَطِيبٌ** yer: odunu çok. Ve denir: **مُحَاطِبَةٌ** deve: kuru dikeni yer. Ve Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dediler: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4] o, kovculuğa bir kinayedir. Denir: **حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ**: onunla (aleyhine) koşuşturdu. Ve denir ki: **الأحطب** şiddetli zayıflıktır; aynı şekilde **الحَطِب**; sanki kuru oduna benzetilmiştir. Ve kovculuk hakkında onun için, söyleyenin sözü şahitlik eder:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])-----------------------------------------------------------------------------
([1]) Râciz el-Celîh’indir; Dîvânu’ş-Şemmâh 107’ye bak. Ve Lisân’da (**حطب**) Şemmâh’a nispet edilmiştir.
([2]) Lisân’da “**على ظهر لأمة**”. Ve onun ikinci mısraını (**حظر**)da şu rivayetle okuttu: “**بالحظر الرطب**”.

ـ
