# حطأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حطأ

حطأ به الأرض، كمنع حطأ: صرعه، قاله أبو زيد، وقال الليث: الحطء، مهموز: شدة الصرع، يقال: احتمله فحطأ به الأرض وحطأ فلانا: ضرب ظهره بيده مبسوطة منشورة، أي الجسد أصابت، وهي الحطأة، قاله قطرب، وفي حديث ابن عباس رضي الله عنهما: أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم بقفاي فحطأني حطأة وقال:  اذهب فادع لي معاوية  وقال: وكان كاتبه. ويروى: حطاني حطوة، بغير همز، وقال خالد بن جنبة: لا تكون الحطأة إلا ضربة بالكف بين الكتفين أو على رأس الجنب أو الصدر أو على الكتد، فإن كانت بالرأس فهي صقعة وإن كانت بالوجه فهي لطمة، وقال أبو زيد: حطأت رأسه حطأة شديدة، وهي شدة القفد بالراحة، وأنشد:
  وإن حطأت كتفيه ذرملا وحطأ جامع، وحطأ ضرط وحبق، وحطأ يحطئ جعس جعسا رهوا، قال:
  احطئ فإنك أنت أقذر من مشى                      وبذاك سميت الحطيئة فـاذرق
  يحطأ ويحطئ كيمنع ويضرب، وحطأه بيده حطأ ضرب قاله شمر، وقيل: هو القفد، وقد تقدم. وحطأ به عن رأيه: دفعه عنه، ولما ولى معاوية عمرو بن العاص قال له المغيرة بن شعبة: ما لبثك السهمي إن حطأ بك إذ تشاورتما. أي دفعك عن رأيك، قاله ابن الأثير، ومثله في العباب. وحطأ بسلحه رمى به وحطأت القدر بزبدها: دفعته ورمت به، عند الغليان. والحطء بالكسر فالسكون: بقية الماء في الإناء، وفي النوادر: وحطء من تمر، وحتء من تمر، أي قدر ما يحمله الإنسان فوق ظهره. وقال أبو زيد: الحطيء كأمير: الرذال من الرجال، يقال:حطيء بطيء، إتباع، وهو حرف غريب، قاله شمر. والحطيئة: الرجل الدميم أو القصير ومنه لقب جرول الشاعر العبسي، لدمامته، قاله الجوهري، وقيل: كان يلعب مع الصبيان، فسمع منه صوت فضحكوا، فقال: ما لكم: إنما كانت حطيئة فلزمته نبزا، وقيل غير ذلك. والحنطأو كجردحل: العظيم البطن من الرجال كالحنطأوة بالهاء، والحنطأو: القصير، كالحنطئ كزبرج، قال الأعلم الهذلي:
  والحنطئ الحنطـئ يم                      ثج بالعظيمة والرغائب وهكذا فسره أبو سعيد السكري، والحنطيء بالمد: الذي غذاؤه الحنطة وسيأتي في مثج المزيد على ذلك. وقال الكسائي: عنز حنطئة كعلبطة إذا كانت عريضة ضخمة، ونونها ذات وجهين، قاله الصاغاني، وصرح أبو حيان بزيادتها. والحبنطأ في ح ب ط أ، ووهم الجوهري فذكره هنا، وقد تقدمت الإشارة إليه. والتركيب يدل على تطامن الشيء وسقوطه.

### Türkçe

**حطأ** ile yere (düşürdü); **منع** gibi **حطأ**: onu yere serdi; bunu Ebû Zeyd söyledi. Leys dedi ki: **الحطء** (hemzeli): yere sermenin şiddetidir; “Onu taşıdı da onunla yere **حطأ** etti” denir. Ve “**حطأ** falancayı”: elini açık yayılmış halde onun sırtına vurdu; yani (elin) bedene isabet etti; bu **الحطأة**’dir; bunu Kutrub söyledi. İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun) hadîsinde: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ensemdən tuttu da bana bir **حطأة** ile **حطأ** etti ve dedi ki: ‘Git, bana Muâviye’yi çağır.’” Ve dedi ki: “O, onun kâtibiydi.” Şöyle de rivayet edilir: “Bana **حطوة** ile **حطا** etti”, hemzesiz. Hâlid b. Cunbe dedi ki: **الحطأة** ancak iki kürek kemiği arasına yahut yanın başına yahut göğse yahut omuza avuçla bir vuruştur; eğer başa olursa o **صقعة**’dır; eğer yüze olursa o **لطمة**’dır. Ebû Zeyd dedi ki: “Başını şiddetli bir **حطأة** ile **حطأت**”; bu, avuçla **القفد**’in şiddetidir. Şiir okudu:
  وإن حطأت كتفيه ذرملا

Ve **حطأ جامع**; ve **حطأ ضرط وحبق**; ve **حطأ يحطئ**: **جعس جعسا رهوا**. Dedi ki:
  احطئ فإنك أنت أقذر من مشى                      وبذاك سميت الحطيئة فـاذرق

**يحطأ** ve **يحطئ**; **منع** ve **ضرب** gibi. “Onu eliyle **حطأ** etti”: bir vuruşla **حطأ** etti; bunu Şemmer söyledi. Ve denildi ki: o **القفد**’dir; daha önce geçti. “Onunla görüşünden **حطأ** etti”: onu ondan itti. Muâviye, Amr b. el-Âs’ı vali tayin edince, Muğîre b. Şu‘be ona dedi ki: “Siz ikiniz danıştığınızda, es-Sehmî’nin oku seni **حطأ** edince seni ne alıkoydu?” Yani seni görüşünden itti; bunu İbnü’l-Esîr söyledi; bunun benzeri **العباب**’da da vardır. “Silahıyla **حطأ** etti”: onunla attı. “Tencereyi köpüğüyle **حطأت**”: onu itti ve onunla attı; kaynama esnasında.

**الحطء** (kesre ile sonra sükûn): kap içindeki suyun kalıntısıdır. **النوادر**’de: “**حطء** hurmadan” ve “**حتء** hurmadan”; yani insanın sırtının üstünde taşıdığı miktar. Ebû Zeyd dedi ki: **الحطيء** **أمير** gibi: erkeklerin aşağılıklarıdır; “**حطيء بطيء**” denir; (lafız) izleme (itbâ‘)dir; bu garip bir harftir; bunu Şemmer söyledi.

**الحطيئة**: çirkin yahut kısa adam; bundan, çirkinliğinden dolayı, Absî şair Cerûl’un lakabıdır; bunu Cevherî söyledi. Ve denildi ki: çocuklarla oynardı; ondan bir ses işitti de güldüler; o da dedi ki: “Size ne oluyor? Bu ancak bir **حطيئة** idi”; böylece ona lakap olarak yapıştı. Ve bundan başka da denildi.

**الحنطأو** **جردحل** gibi: erkeklerden büyük karınlı olan; **الحنطأوة** (ه ile) gibi. Ve **الحنطأو**: kısa; **الحنطئ** **زبرج** gibi. el-A‘lem el-Huzelî dedi ki:
  والحنطئ الحنطـئ يم                      ثج بالعظيمة والرغائب

Ebû Saîd es-Sukkerî bunu böyle tefsir etti. **الحنطيء** (med ile): gıdası buğday olan; bunun fazlası, **مثج** maddesinde gelecektir. Kisâî dedi ki: “**عنز حنطئة**” **علبطة** gibi; eğer geniş, iri olursa; onun **نون**’u iki yüzlüdür; bunu Sâğânî söyledi; Ebû Hayyân onun ziyadeliğini açıkça belirtti.

**الحبنطأ** “**ح ب ط أ**”da (geçer); Cevherî yanıldı da onu burada zikretti; ona işaret daha önce geçti.

Terkip, şeyin alçalmasına ve düşmesine delâlet eder.
