# حطب (ح-ط-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hatab: Odun demektir

- Harfler: ح - ط - ب
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْحَطَبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A8%D9%90.md) | الْفَعَلِ | Odun | 1 | 1 | [111:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/ayet/111:4.md) |
| [حَطَبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Odun | 1 | 1 | [72:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/ayet/72:15.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
2. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
3. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
4. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
5. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حطب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md), [جزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%84.md), [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaçtan kesilip kırılan, kuruyarak yeşilliğini ve canlılığını yitirmiş yakacak dal ve odun |
| Çekirdek Özet 2 | Kendi öz varlığını tüketerek yıkıcı bir ateşe malzeme olma ve fitneyi körükleme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Üretkenliğini kaybetmiş varlığın nihai bir enerji ve ceza girdisine dönüşmesi kanunu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir orman emvali sayıp mecazi ve ahlaki boyuttaki yıkıcı tutuşturuculuk işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حط | Bir şeyi yukarıdan aşağıya indirmek, kırmak, ufalamak ve baskı uygulayarak parçalamak; nitekim [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) yere indirmeyi ve yükü düşürmeyi, [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) ise kırıp un ufak etmeyi bildirir | ب | İndirme ve kırma eylemine temas, toplanma ve nesneleşme vasfı katarak dalın ağaçtan koparılıp biriktirilen kuru odun haline getirilmesini ifade eder |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dalın ana gövdeden ve canlı dokudan koparılarak ayrılmasını temsil eder |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Kırılan kuru parçaların bir araya getirilip toplanmasını ve demetlenmesini simgeler |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Biriktirilen nesnenin yakılacağı ocağın veya kabın içine dahil edilmesini gösterir |
| حطب | Canlı bütünlüğünden koparılıp ayrılan parçaların toplanarak yakıcı bir merkeze girdi kılınması hareketi | Kökün tamamı, canlılığını ve nemini yitirmiş kısımların toplanıp yakılmaya hazır hale getirilmesi sürecini canlandırır |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaçtan kesilip toplanan, ateşi tutuşturmak ve alevlendirmek için kurutulmuş dal parçaları ve odun yığını |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde av öncesi odun toplama işini tasvir ederken kökü fiil olarak kullanır: إذا ما ركبنا قال ولدان أهلنا / تعالوا إلى أن يأتي الصيد نحطب |
| Erken Arapça kullanım | Celîh el-Râciz, kabilesine odun ve su temin etmeyen asalak bir şahsı yererken kökü zikreder: خب جروز وإذا جاع بكى / لا حطب القوم ولا القوم سقى |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حطب kökü, özellikle Batı ve Kuzeybatı Sami grubunda düzenli ses ve anlam denkliğiyle doğrudan ağaç kesme, odun yarma ve yakacak temin etme temel eylemini karşılar. İbranicede חָטַב biçimi "odun kesmek, baltayla yarmak veya yontmak" manasındadır; Tevrat metinlerinde odun kesiciler için doğrudan bu kökten türeyen isimler kullanılır. Süryanice ve Aramicede ܚܛܒ kökü benzer biçimde kesme, parçalama ve yakacak hazırlama semantik alanında korunmuştur. Erken Sami katmanında kökün çekirdeği, sert ve kuru bir cismi kesici bir aletle gövdeden ayırma hareketidir. Arapçada ise bu ilksel eylem hem somut yakacak maddesini hem de geceleri ne topladığını bilmeksizin çalı çırpı toplayan kişinin durumundan mülhem olarak söz taşıyıcılığı ve fitne körükleyiciliğini ifade eden zengin bir deyimleşme kazanmıştır. Kullanıcının notundaki nikâh veya hitap türevleri bu köke değil, fonetik olarak yakın duran [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) köküne aittir ve aralarında etimolojik bağ yoktur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ح-ط-ب üçlüsü | Kuru odun toplama, zayıflayıp kuruma ve söz taşıyarak fitne ateşini tutuşturma anlamlarına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָטַב, Süryanice ܚܛܒ | Kök, Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan odun yarma ve kesme fiili olarak mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde doğrulanabilir Afroasyatik ortak kök tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حطب | Anlamlı | Odun ve yakacak toplamak | Kuru dalları kırıp ateşe atmak veya söz taşıyarak fitneyi alevlendirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) | Anlamlı | Boşa gitmek, silinmek | Hayvanın zararlı ot yiyip karnının şişmesi ve ölmesi; amellerin boşa çıkması | Kur'an'da geçer |
| [طحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [طبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| بحط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [بطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD.md) | Anlamlı | Yere sermek, düzlemek | Bir şeyi yüzüstü yere yatırmak, geniş ve düz vadi yatağı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حطب | Merkez | Yanma ve yakılma malzemesi | Canlılığını yitirmiş, toplanıp ateşe atılmaya hazır kuru organik madde | Ateşi alevlendiren ve kendisi de yok olan yakıt |
| [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Tutuşma ve alev alma hali | Ateşin fiilen parlaması ve yanma sürecinin başlaması | حطب yakıtın kendisidir; [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) ise o yakıtın alevlenip ışık ve ısı saçmasıdır |
| [جزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Odunun kalın ve iri olması | Kolayca tükenmeyen, közü uzun süre dayanan kalın ağaç gövdesi | حطب her türlü kuru çalı çırpıyı içerirken [جزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%84.md) nitelikli ve iri odunu belirtir |
| [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) | Komşu | Kırılma ve parçalanma | Bir şeyin sert darbeyle çiğnenip un ufak edilmesi | [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) mekanik parçalanmaya odaklanır; حطب ise kırılan parçanın yakıt olmasına bakar |
| [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) | Zıt | Canlılık, tazelik ve yeşillik | Suyunu muhafaza eden, büyüyen ve ateşe dirençli olan taze nebat | حطب kökünün kuruluk ve yanıcılık niteliğinin tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حطب | Odun, yakacak | Kuru dal yığını; mecazen fitne malzemesi ve dedikodu | Kesin |
| Latince | lignum, fomes | Yakacak odun, tutuşturucu malzeme | Ağaçtan elde edilen odun kütlesini ve yangın başlatıcı maddeyi karşılar; dedikodu mecazını içermez | Güçlü |
| İngilizce | firewood, fuel, kindling | Yakacak odun, tutuşturucu | Katı yakıtı ve ateşi körükleyen unsuru tam karşılar; fitne körükleme mecazı kısmen kinaye olarak aktarılabilir | Güçlü |
| Almanca | Brennholz, Zündstoff | Odun, tutuşturucu madde | Somut odun yanında "Zündstoff" fitne ve kavga çıkarıcı unsuru da mecazen karşılar | Güçlü |
| Fransızca | bois de chauffage, brandon | Yakacak odun, fitne meşalesi | Somut yakacağı ve kavga çıkaran şahsı ("brandon de discorde") ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَمَّالَةَ الْحَطَبِ | Fitne ve düşmanlığı körükleyen, dedikodu taşıyıcısı | Peygamber’e düşmanlık eden kadının tavrı ve uhrevi cezası bağlamında (Mesed [111:4](https://lisan.digital/tr/ayet/111:4.md)) |
| حَطَبًا | Cehennem ateşinin yakıtı ve tutuşturucusu olan kimseler | Adaletten ve haktan sapan azgınların kendi sonlarını hazırlamaları bağlamında (Cin [72:15](https://lisan.digital/tr/ayet/72:15.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ve cehennem tasviri | İnsanın cehennemde sadece cezalandırılan bir nesne mi yoksa azabı bizzat besleyen yakıt mı olduğu | Azabın dışsal değil, insanın kendi inkâr ve zulmünün bir tecessümü olması |
| Fıkıh | İbaha ve kamu malları | Sahipsiz arazilerden odun toplama hakkı ve bunun mülkiyet doğurup doğurmayacağı | Emek sarfıyla sahipsiz bir doğal kaynaktan mubah yararlanma |
| Tefsir | Mesed ve Cin sureleri tefsiri | Odun taşıyıcılığı ifadesinin hakiki mi (diken dökme) yoksa mecazi mi (söz taşıma) olduğu | Dedikodu ve gıybetin toplumsal barışı yakan bir ateşe dönüştüğü tespiti |
| Hadis | Ahlak ve ilim rivayetleri | Gece ne topladığını bilmeyen oduncuya ("hâtıbu leyl") benzetilen denetimsiz râvi ve lafazanlar | Sözde ve bilgide seçicilik yapmayıp zararlı ile faydalıyı birbirine karıştırma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ceza yasası | Tüketici girdi | Helak sürecini besleme | Canlı ve fıtri bağını koparmış bireyin nihayetinde yıkıcı ateşe yakıt olması | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve metodoloji | Ayıklanmamış veri | Yozlaşmayı hızlandırma | Gece karanlığında odun toplayan gibi sağlam ile çürüğü ayırmadan bilgi aktarmak | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kutuplaşma | Fitne unsuru | İç barışı kundaklama | Kitleleri tahrik ederek siyasal ve toplumsal çatışmaları körükleyen yıkıcı propaganda | Güçlü |
| İktisadi | Temel enerji kaynağı | Katı biyokütle | Isınma ve üretim girdisi | İlkel ve geleneksel ekonomilerde üretimi ve ısınmayı sağlayan temel ham madde | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yanma reaksiyonundaki indirgeyici yakıt reaktantı | Bir kimyasal yanma tepkimesinde oksijenle birleşerek hızla tüketilen ve geriye yalnızca atık kül bırakan karbon kütlesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal çatışmada kışkırtıcı kutuplaştırma faili | Toplumsal gerilim alanlarına dedikodu, dezenformasyon ve nefret söylemi taşıyarak krizin şiddetini artıran yıkıcı aktör | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca kırsal alanda ocak yakmak için kullanılan basit bir ağaç parçasına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kendi iradesiyle ahlaki veya ontolojik bir çöküşe uğrayarak bizzat azabı alevlendiren bir mahiyete dönüşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetlerdeki tasvirleri sadece bedensel bir işçilik zannedip fitne, koğuculuk ve zulmün kozmik bir azap yakıtına dönüştüğü hakikatini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın günah ve zulüm ile cehennem arasındaki nedensellik bağını nasıl somutlaştırdığını gösterir; inkârcı birey azabın pasif kurbanı değil, alevin kaynağıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zalimlerin akıbetini tasvir eden eskatolojik ayetlerde ve Peygamber'e karşı sinsi propaganda yürütenlerin nitelendiği surelerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cehennem ateşinin sadece dışarıdan yaratılmış bağımsız bir unsur olduğu zannını yıkar; insanın bizzat kendi kuru ve verimsiz amelleriyle o ateşi beslediğini bildirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlılığını ve öz suyunu kaybetmiş ağaçtan koparılarak ateşe atılmak üzere toplanan kuru dal ve yakacak kütlesi.
- Soyut anlam: Özündeki fıtri bereketi yitiren, gıybet ve husumetle toplumsal ateşi körükleyen ve ahirette bizzat kendi azabının maddesi haline gelen insan hali.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki entropik ve üretkenliğini yitirmiş elemanların, sistemin kendi kendini imha etme sürecinde yakıt vazifesi görmesi.
- LaTeX modeli: $$F(t) = \int_{0}^{t} \alpha \cdot [1 - C(\tau)] \, d\tau \implies Q \propto F$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $C(\tau)$ bireyin veya sistemin canlılık, fıtrat ve ahlaki üretkenlik derecesini ($0 \le C \le 1$), $[1 - C(\tau)]$ ise kuruluk, verimsizlik ve yabancılaşma miktarını gösterir. $\alpha$ katsayısı bu kuru kalıntıların toplanma ve biriktirilme hızını, $F(t)$ biriken toplam yakıt ($[[حطب]]$) miktarını simgeler. Ortaya çıkan $Q$ ise tutuşan nihai ceza ve yıkım enerjisidir; yakıt miktarıyla doğru orantılıdır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Cin 72:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/ayet/72:15.md) — حَطَبًا

وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا

Meal (IK): Kendilerine yazık edenlere gelince; onlar da cehenneme odun oldular.

### [Tebbet 111:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/ayet/111:4.md) — الْحَطَبِ

وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ

Meal (IK): Karısı da odun taşıyarak;

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hatab: Odun demektir.
“Hetba”  kına yakılmış el demektir. Nişanlanmış kimselerin nişanını göstermek için elin kınalanması bugüne kadar gelmektedir. “Hitbe” mastar olarak bir erkeğin bir kadına evlenmek için talib olmasıdır. Hitab etmek, karşılıklı talepte bulunmak, bir şeyi istemek için konuşmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والطاء والباء معهما
ح ط ب، ح ب ط، ب ط ح مستعملات
حطب:
الحَطَب معروف، حَطَبَ يَحطِب حَطْباً وحَطَباً. والمخفَّف مصدر، والمثَّقَل اسم.
وحطَبْتُ القوم إذا احتَطَبتَ لهم، قال:
وهل أحطِبَنَّ القوم وهي عَرِيَّةٌ
ويقال للمُخلِّط في كلامه وأمره: حاطبُ لَيْلٍ، مَثَلاً له لأنّه لا يَتَفَقّد كلامَه كحاطب اللَّيل لا يُبصر ما يجمع في حَبْله من رديء وجيّد.
وحَطَب فلان بفُلان إذا سَعَى به. والحَطَب في القرآن النَّميمة، ويقال: هو الشَّوك كانت تَحمله فتلقيه على طريق رسول الله - صلى الله عليه وآله وسلم-.
ويقال للشديد الهزال حَطِبٌ.
حبط:
الحَبَط: وَجَع يأخُذُ البعيرَ في بَطْنه من كَلأَ يَسْتَوْبِلُه، يقال: حَبِطَتِ الإبِل تحبَط حَبَطاً. وحَبِطَ عَمَلُه: فَسَدَ، وأحبَطَه صاحبُه، واللهُ مُحْبِطٌ عَمَلَ من أشرَكَ.
والحَبِطات: حيٌّ من تميم.
بطح:
بَطَحْتُه فانبَطَحَ. والبَطْحاء: مَسيل فيه دُقاق الحَصَى، فإنْ عَرُضَ واتَّسَعَ سُمِّيَ أبطَح.
والبَطيحة: ماء مستنقِع بينَ واسِطٍ والبصرة، لا يُرَى طَرَفاه من سَعَته، وهو مَغيض دجلةَ والفُرات، وكذلك مَغايض ما بين البصرة والأهواز، والطَّفُ: ساحل البَطيحة.
وتَبَطَّحَ السَّيْل أي: سالَ سَيْلاً عريضاً، قال ذو الرمة:
ولا زالَ من نَوْء السِّماكِ عليكُما		ونَوْءِ الثُرَيّا، وابِلٌ مُتَـبَـطِّـحُ
وقال الراجز:
إذا تَبَطَّحْنَ على المحامِلِ		تَبَطُّحَ البَطِّ بشَطِّ الساحِلِ
والبَطْحاءُ والأبْطَحُ ومنِىً من الأبْطح. ويقال: بين قَرْية كذا وقَرْية كذا بطحة بعيدة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** bunlarla birlikte
**ح ط ب**، **ح ب ط**، **ب ط ح** kullanımdadırlar.

**حطب**:
**الحَطَب** bilinir; **حَطَبَ** **يَحطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**. Hafifletilmiş olan mastardır, ağırlaştırılmış olan isimdir.
**وحطَبْتُ** kavmi, onlara odun topladığın zaman (denir); dedi ki:
Ve kavme odun toplayacak mıyım, hâlbuki o çıplaktır
Ve sözünde ve işinde karıştıran kimseye: **حاطبُ لَيْلٍ**, ona bir mesel olarak (denir); çünkü o, sözünü teftiş etmez; gece odun toplayan gibi, ipinde topladığı şeyde kötü ve iyiyi görmez.
Ve falan, falan ile **حَطَب** etti; onunla (aleyhine) koştuğu zaman. Ve Kur’an’da **الحَطَب** koğuculuktur; ve denir ki: o, diken idi; onu taşırdı da Resûlullah’ın -Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun- yoluna atardı.
Ve şiddetli zayıflığa **حَطِبٌ** denir.

**حبط**:
**الحَبَط**: bir ağrıdır; deveye karnında, onu ağırlaştırdığı bir ottan dolayı isabet eder; denir ki: **حَبِطَتِ الإبِل** **تحبَط** **حَبَطاً**. Ve **حَبِطَ عَمَلُه**: bozuldu; ve sahibi onu **أحبَطَه** etti; ve Allah, şirk koşanın amelini **مُحْبِطٌ**tur.
Ve **الحَبِطات**: Temîm’den bir kabiledir.

**بطح**:
Onu **بَطَحْتُ**; böylece **انبَطَحَ**. Ve **البَطْحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir akıntı yatağıdır; eğer genişler ve yayılırsa **أبطَح** diye adlandırılır.
Ve **البَطيحة**: Vâsıt ile Basra arasında birikmiş sudur; genişliğinden iki ucu görülmez; o, Dicle ve Fırat’ın çekildiği yerdir; ve Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri de böyledir; ve **الطَّفُ**: **البَطيحة**’nin kıyısıdır.
Ve sel **تَبَطَّحَ** etti; yani: geniş bir akışla aktı; Zû’r-Rumme dedi ki:
Ve semâkın doğuşundan üzerinize, ikinize, hâlâ; ve süreyya’nın doğuşundan; genişçe yayılan bir sağanak
Ve recez söyleyen dedi ki:
Mahmiller üzerine yayıldıkları zaman, kıyı kenarında ördeğin yayılışı gibi yayılış
Ve **البَطْحاءُ** ve **الأبْطَحُ**; ve Minâ, **الأبْطح**’tandır. Ve denir: filan köy ile filan köy arasında uzak bir **بطحة** vardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَطَبُ معروف، تقول منه: حَطَبْتُ واحتطبتُ، إذا جمعته. ويقال لمن يتكلّم بالغَثِّ والسمين: حاطِبُ لَيْلٍ، لأنّه لا يبصر ما يجمع في حَبْلِهِ. وحطَبني فلان، إذا أتاك بالحَطب. قال الراجز:
خَبٌّ جَروزٌ وإذا جاع بَكى
لا حَطَبَ القومَ ولا القومَ سَقى
والحَطَّابَةُ: الذين يحتطبون. وأحطب الكَرْمُ: حان أن يُقْطَعَ منه الحطبُ. وناقة مُحاطِبَةٌ: تأكل الشوكَ اليابس. ومكانٌ حطيبٌ: كثير الحطب. والحَطِبُ: الرجل الشديد الهُزالِ. والأحطب مثله.

##### Türkçe

**الحَطَبُ** bilinen (şey)dir; ondan şöyle dersin: **حَطَبْتُ** ve **احتطبتُ**, onu topladığın zaman. Ve yağlısı–yağsızı (karışık) söz söyleyen kimse için: **حاطِبُ لَيْلٍ** denir; çünkü o, ipinde ne topladığını görmez. Ve “Falan kimse beni **حَطَبني** etti”, yani sana **الحَطب** ile geldiği zaman. **الراجز** dedi ki:
خَبٌّ جَروزٌ وإذا جاع بَكى
لا حَطَبَ القومَ ولا القومَ سَقى
Ve **الحَطَّابَةُ**: odun toplayanlar. Ve “**أحطب** **الكَرْمُ**”, yani ondan odunun kesilmesinin vakti geldi. Ve **مُحاطِبَةٌ** deve: kuru dikeni yer. Ve **حطيبٌ** yer: odunu çok. Ve **الحَطِبُ**: şiddetli zayıflık sahibi adam. Ve **الأحطب** onun gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ط ب
حطب ، حبط ، بطح : مستعملة .
حطب : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الأمر يُبرم ولم يشهده صاحبه قولهم : ( صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب ) . قال : وكان أصله أن بعض آل حاطب باع بيعة غُبِن فيها فقيل ذلك .
قال أبو عُبَيد : وقال أكثم بن صَيْفي : المِكْثَارُ كحاطب ليل .
قال أبو عُبَيد : وإنما شبهه بحاطب الليل : لأنه ربما نهشته الحية ، كذلك المِكثارُ ربما أصابه في إكثاره بعضُ ما يكره ) .
قال الليث : الحَطَب : معروف ، والفعل منه حَطَب يَحْطِب حَطْباً وحَطَباً . المُخفَّفُ مصدر ، وإذا ثُقِّلَ فهو اسم .
واحْتَطَب احْتِطَاباً ، وحَطَبْتُ فُلاَناً إذا احْتَطَبْتَ لَهُ .
وقال ذو الرُّمَّة :
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ
ويقال للمُخَلِّط في كلامه أو أَمْرِه حاطِب ليل ، معناه أنه لا يَتَفَقَّد كلامَه كالحاطب بالليل الذي يحطِبُ كُلَّ رَديء وجَيّد لأنه لا يُبْصِر ما يَجْمَع في حَبْله .
وقال غَيْرُه : شُبِّه الجانِي على نفسه بلسانه بحاطب الليل لأنه إذا حطب لَيْلاً ربما وقَعتْ يَدُه على أَفْعَى فَنَهَشَتْه ، وكذلك الذي لا يَزُمُّ لِسانَه ويَهْجُو الناسَ ويذُمُّهم رُبَّما كان ذلك سَبَباً لِحَتْفه .
وقال الليث : يقال : حَطَبَ فُلاَنٌ بفُلاَن إذا سَعَى به .
وأما قول الله تعالى : ( لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ ) ( المَسَد : 4 ) فإنه جاء في التفسير أنها أُمّ جَمِيل امرأةُ أبي لَهَب ، وكانتْ تمْشي بالنَّمِيمَةِ ، ومن ذلك قَوْل الشَّاعِر :
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
أي بالنميمة ، وقيل إنها كانت تحمل شَوْك العِضاه فتطرحه في طريق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وطريق أصحابه .
وقال ابن شُمَيْل : العِنَبُ كل عام يُقْطَع من أعاليه شَيْءٌ ويُسَمَّى ما يُقْطَع منه الحِطَابُ ، يقال : قد اسْتَحْطَبَ عِنَبُكم فاحْطِبُوه حَطْباً أي اقْطَعوا حَطَبَه .
ويقال للذي يَحْتَطِب الحَطَبَ فيبِيعُه حَطَّاب ، ويقال : جاءَتِ الحَطَّابة .
وقال أبو تراب : سَمِعتُ بعضَهم يقول : احْتَطَبَ عليه في الأمر واحْتَقَبَ بمعنى واحد .
حبط : قال الليث : الحَبَطُ : وَجَعٌ يأخذ البَعِيرَ في بَطْنِه من كلأ يَسْتَوْبِلُه ، يقال : حَبِطَت الإبلُ تَحْبَط حَبَطاً ، قال : وإذا عَمِل الرجلُ عملاً ثم أفسده قيل : حَبِطَ عَمَلُه ، وأَحْبَطه صاحِبُه ، وأَحْبطَ الله أعْمَالَ مَنْ يُشْرِك به .
وقال ابن السكيت : يقال : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حَبْطاً وحُبُوطاً بسكون الباء ، وحَبِطَ بطنُه إذا انْتَفَخَ يَحْبَطُ حَبَطاً فهو حَبِطٌ ، ورأيت بخط الأقْرَع في كتاب ابن هانىء : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حُبُوطاً وحَبْطاً وهو أصَحّ .
وأمَّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) فإن أَبَا عُبَيد فَسَّرَ الحَبَط ، وترك من تفسير هذا الحديث أشياء لا يستغني أهل العلم عن معرفتها ، فذكرتُ الحديثَ على وجهه لأفَسِّر منه كلَّ ما يُحتَاج إليه من تفسيره .
حَدّثنا عبد الله بن محمد بن هاجَك قال :
حدثنا علي بن حُجْر ، قال : حدثنا إسماعيل بن إبراهيم عن هشام عن يحيى بن أبي كثير عن هلال بن أبي مَيْمُونةَ عن عَطاءِ بن يَسَار عن أبي سَعِيد الخُدْرِي أنه قال : جلس رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على المِنْبَر وجَلَسْنا حَوْلَه فقال : ( إني أخاف عليكم بعدي ما يُفْتَح عليكم من زهرة الدنيا وزينتها ) . قال : فقال رجُلٌ : أو يَأْتي الخَيْرُ بالشرِّ يا رسول الله ؟ قال : فسكت عنه رسول الله وَرَأَيْنا أَنّه يُنْزَلُ عليه فأَفَاقَ يمْسَح عنه الرُّحَضاء ، وقال : أَيْنَ هذا السائل وكأنّه حَمِده فقال : إنه لا يأْتي الْخَيْرُ بالشَّرِّ وإن مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقتُل حَبطاً أو يُلِمّ إلا آكِلةَ الْخَضِر ، فإنها أكلت حتى إذا امتلأت خاصِرَتاها استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رَتَعَتْ ، وإنَّ هذا المال خَضِرَةٌ حُلْوَة ، ونِعْمَ صاحِبُ المُسْلِم هو لمن أعطى المسكين واليَتِيم وابنَ السبيل أو كما قال رسول الله : ( وإنّه مَنْ يأْخُذْه بغير حَقِّه فهو كالآكل الذي لا يَشبَع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة .
قلت : وإنما تَقَصَّيْتُ رِواية هذا الخبر لأنه إذا بُتِر اسْتَغْلَقَ معناه ، وفيه مَثَلان : ضَرَبَ أحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا ومَنْع ما جَمَع من حَقّه ، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمع المال وبذله في حَقّه .
وأما قوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُل حَبَطاً فهو مَثَلُ الحرِيص المُفْرِط في الجمع والمَنْع وذلك أن الرَّبيع يُنبِت أَحْرارَ العُشْب التي تحْلَوْلِيها الماشِيَة فَتَسْتَكْثِر منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكُ ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويحرص عليها ويَشحُّ على ما جَمَعَ حتى يمنَع ذا الحقِّ حَقّه منها ، يَهلِكُ في الآخرة بدخول النار واستِيجابِ العذاب ) . وأمَّا مَثَلُ المُقْتَصِد المحمود ، فقوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إلا آكِلَة الخَضِر فإنها أكلَتْ حتى إذا امتلأت خواصِرُها استَقْبَلَتْ عينَ الشَّمْس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَت ، وذلك أن الخَضِر ليس من أَحْرار البقول التي تستكثر منها الماشية فتُهْلكُه أكْلاً ولكنه من الجَنْبَة التي ترْعاها بَعدَ هَيْج العُشبِ ويُبْسِه . وأكثرُ ما رأيت العرب يَجعَلون الخضِرَ ما اخضَرَّ من الحَلِيّ الذي لم يَصْفَرّ ، والماشِيَةُ ترتَع منه شَيئاً شَيئاً ولا تستكثر منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه ، وقد ذكره طرفَةُ فَبيَّن أنه من نبات الصيف في قوله :
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
فالخَضِر من كلأ الصيف ، وليس من أحرار بقول الربيع ، والنَّعَم لا تَسْتَوْبله ولا تحبَط بُوطنها عنه ، وأمَّا الخُضارَة فهي من البقول الشتوية وليست من الْجَنبة فضرب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) آكلة الخَضِر مثلاً لمن يَقْتَصِد في أخذ الدنيا وجمعها ولا يسرف في قَمّها والحِرْص عَلَيْها وأنه ينجو من وَبَالِها كما نَجَت آكِلَة الخَضِر ، ألا تَرَاه قال : فإنها إذا أصابت من الخِضِر استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَت وبالت ، وإذا ثَلَطَت فقد ذهب حَبَطُها ، وإنما تَحْبَطُ الماشِيَةُ إذا لم تَثْلِط ولَمْ تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها . وأما قوله ج : ( إن هَذَا
المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة ) فالخَضِرَةُ هاهنا الناعمة الغَضَّةُ ، وحَثَّ على إعطاء المسكين واليتيم منه مع حَلاَوَتِه ورغبته ورغبة الناس فيه لِيَقِيَه الله وَبالَ نَعْمتها في دنياه وآخرته .
وقال الليث : الحَبِطَاتُ : حَيٌّ من تميم ، منهم المِسْوَر بن عَبّادٍ الحَبَطِيّ .
قال أبو عُبَيد : إنما سُمُّوا الحَبطات : لأن أحدهم الحارثَ بن مازن بن عمرو بن تميم الحَبِط كان في سفر فأَصابه مِثْلُ الحَبَط الذي يُصِيبُ المَاشِيَة فَنُسِبُوا إليه ، وقيل : فُلاَنٌ الحَبَطيّ ، قال وإذا نَسَبُوا إلى الحَبِط قالوا حَبَطِيٌّ ، وإلى سَلِمَة قالوا سَلَمِيّ ، وإلى شَقِرَة قالوا شَقَرِيّ ، وذلك أنهم كرهوا كَثْرةَ الكسرات فَفَتَحُوا .
قلت : ولا أرى حَبْطَ العَمَلَ وبُطْلاَنَه مأخوذاً إلا من حبَط البَطْن : لأن صاحب الحَبط يَهْلِك وكذلك عَمَل المُنافق والمُشْرِك يَحْبط غير أنَّهم سكنوا الباء من قولهم : حَبِطَ عملُه يَحْبَطَ حَبْطاً وحركوها من حَبِط بَطْنَه يَحْبَط حَبَطاً ، كذلك أُثْبِتَ لنا عن ابن السِّكِّيت وغَيْرِه .
ويقال : حَبِطَ دَمُ القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إذا هُدِرَ ، وحَبِط مَاءُ البئر حَبْطاً إذا ذَهَب .
وأخبرني أبو بكر بن عثمان عن أبي حاتم عن أبي زيد أنه حكى عن أَعْرَابي قرأ : ( فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه ) بفتح الباء ، وقال : يَحْبُط حُبُوطاً .
قلت : ولم أسمع هذا لغيره ، والقِرَاءةُ : ( فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ ) ( المائدة : 5 ) .
ويقال : فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى إذا كان مُنْتَفِخَ الخَاصِرَتَيْن ، ومنه قول الجَعْدي :
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
ولا يقولون حَبِط للفرس حتى يُضِيفُوه إلى القُصَيْرى أو إلى الخاصرة أو إلى الموقف ، لأنَّ حَبَطَه انْتِفاخُ خَوَاصِرِه .
( بطح ) : قال الليث : البَطْحُ من قولك : بَطَحَه على وجهه فانْبَطَح ، قال والبَطْحاءُ : مَسِيلٌ فيه دُقَاقُ الحَصَى ، فإذا اتَّسَع وعَرُض فهو أَبْطَحُ ، وبَطْحَاءُ مَكَّة وأَبْطَحُها .
قال : ومِنًى من الأبْطِح .
وقال ابن الأعرابي : قريش البِطَاح هم الذين ينزلون الشِّعْبَ بين أَخْشَبَيْ مكّة ، وقُريش الظواهر : الذين ينزلون خَارِجَ الشِّعْبِ ، وأكرمهما قُرَيْش البِطَاح .
وتَبَطَّح فلانٌ إذا اسْبَطَرَّ على وجهه مُمْتداً على وجه الأرض ، ومنه قول الراجز :
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ
وفي ( النوادر ) : البُطاحُ : مرض يأخذ من الحُمَّى .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : البُطَاحِيُّ مأخوذ من البُطَاح ، وهو المرض الشديد .
وبُطَاح : منزل لبني يَرْبُوع وقد ذكره لبيد
فقال :
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ
والبَطِيحَةُ ما بَيْنَ واسِط والبَصْرَة : ماءٌ مُسْتَنْقِعٌ لا يُرى طرفاه من سعته ، وهو مَغِيضُ مَاء دِجْلَة والفرات ، وكذلك مَغَايض ما بَيْنَ البصرة والأهْوَاز ، والطَّفُّ : ساحِلُ البَطِيحَة وهي البَطَائح .
وتَبَطَّحَ السَّيلُ إذا سَالَ سَيْلاً عريضاً ، وقال ذو الرُّمَّة :
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح
وقال أبو سعيد : يقال : هو بَطْحَةُ رَجُل مثل قولك : قامةُ رَجُل .
وقال النضر : الأبْطَحُ : بَطْنُ المَيْثَاء والتَّلْعة والوادي وهو البَطْحَاء ، وهو التراب السهل في بطونها مِمَّا قد جَرَّتْه السيول ، يُقَالُ : أَتَيْنَا أَبْطَحَ الوَادِي فَنِمْنَا عَلَيْه ، وبَطْحَاؤُه مِثْلُه ، وهو تُرَابُه وحَصَاهُ السهل اللَّيِّنُ ، والجميع الأبَاطِحُ لا تنبت شيئاً إنما هي بَطْن المَسيل ، ويقال : قد انْبَطَح الوادي بهذا المكان أي اسْتَوْسَع فيه .
أبو عَمْرو : البَطِحُ : رمل في بطحاء وسُمِّي المكانُ أَبْطَح : لأن الماء يَنْبَطِح فيه أي يَذهبَ يَميناً وشمالاً ، والبَطِحُ بمعنى الأَبْطَح . وقال لبيد :
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ
حَدَّثَنا أبُو يَزِيد عن عبد الجَبّار عن سفيان عن هشام بن عروة عن أبيه قال : كان عُمَرُ أولَ مَنْ بَطَحَ المَسْجِدَ ، وقال : ابْطَحُوه من الوادي المُبَارك ، وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نائماً بالعَقِيقِ فقيل له : إنَّكَ بالوادي المُبَارَك . قوله : بَطَحَ المسجد أي ألْقَى فيه الحَصَى وَوَثَّرَه بِهِ .
قال ابن شُمَيْل : بَطْحَاءُ الوادي وأَبَطَحُه : حَصَاهُ السَّهْلُ اللَّيِّنُ في بَطْن المَسِيل .

##### Türkçe

ح ط ب
**حطب** ، **حبط** ، **بطح** : kullanımdadır.

**حطب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: İşte sağlamlaştırılıp da sahibi hazır bulunmadığı iş hakkında onların darbımesellerinden, sözleri: ( **صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب** ) . Dedi: Aslı şu idi: **حاطب** ailesinden bazısı, içinde aldatıldığı bir satış yaptı; bunun üzerine bu söylendi.

Ebû Ubeyd dedi: Aksem b. Sayfî de dedi: **المِكْثَارُ** gece odun toplayan gibidir.

Ebû Ubeyd dedi: Onu gece odun toplayana benzetti; çünkü belki yılan onu ısırır; işte **المِكثارُ** da çok konuşmasında belki hoşlanmadığı şeylerden bir kısmı ona isabet eder.

Leys dedi: **الحَطَب**: bilinen (şey)dir; fiili ondan **حَطَب** **يَحْطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**. Hafifletilmiş olan masdardır; ağırlaştırılırsa isimdir.

Ve **احْتَطَب** **احْتِطَاباً**; ve “**حَطَبْتُ** falancayı” denir, “sen onun için **احْتَطَبْتَ**” (odun topladın) ise.

Zü’r-Rumme dedi:
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ

Ve sözünde yahut işinde karıştırana “gece odun toplayan” denir; manası: sözünü teftiş etmez; geceleyin odun toplayan gibi ki, ipinde ne topladığını görmediği için her kötü ve iyiyi odun toplar.

Başkası dedi: Kişinin diliyle kendi aleyhine cinayet işlemesi, gece odun toplayana benzetildi; çünkü gece odun topladığında belki eli bir engereğe rastlar da onu ısırır; aynı şekilde dilini zapt etmeyen, insanlara söven ve onları yeren kimse de belki bu, helâkine sebep olur.

Leys dedi: Denir ki: “Falanca, falanca ile **حَطَبَ**” yani onunla (aleyhine) koştu.

Yüce Allah’ın sözüne gelince: ( **لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ** ) ( **المَسَد** : 4 ) ; tefsirde, onun Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemîl olduğu geldi; ve o, koğuculukla yürürdü. Bundan da şairin sözü:
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
yani koğuculukla. Ve denildi ki: O, **العِضاه** dikenini taşırdı da onu Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) yoluna ve ashabının yoluna atardı.

İbn Şümeyl dedi: Üzüm her yıl üst taraflarından bir şey kesilir; ve ondan kesilene **الحِطَابُ** denir. Denir ki: “Üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** oldu; onu **احْطِبُوه** **حَطْباً**” yani odununu kesin.

Ve odunu toplayıp da satan kimseye **حَطَّاب** denir; ve “**الحَطَّابة** geldi” denir.

Ebû Turâb dedi: Bazılarının şöyle dediğini işittim: “İşte onun üzerine işte **احْتَطَبَ**” ve “**احْتَقَبَ**” bir manadadır.

**حبط** : Leys dedi: **الحَبَطُ**: deveye karnında, kendisine ağır gelen ottan isabet eden bir ağrıdır. Denir ki: Develer **حَبِطَت** **تَحْبَط** **حَبَطاً**. Dedi: Adam bir iş yapıp sonra onu bozarsa “Ameli **حَبِطَ** oldu” denir; ve sahibi onu **أَحْبَطَ** etti; ve Allah, kendisine ortak koşanın amellerini **أَحْبطَ** eder.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir ki: “Ameli **حَبَطَ** olur” **يَحْبُط** **حَبْطاً** ve **حُبُوطاً**; **الباء**’nın sükûnu ile. Ve “Karnı **حَبِطَ** oldu” denir, şiştiğinde; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**dur. Ve İbn Hânî’nin kitabında el-Akra‘ın hattıyla gördüm: “Ameli **حَبَطَ** olur” **يَحْبُط** **حُبُوطاً** ve **حَبْطاً**; ve bu daha sahihdir.

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözüne gelince: ( وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) ; Ebû Ubeyd **الحَبَط**’ı tefsir etti; ve bu hadisin tefsirinden, ilim ehlinin bilmekten müstağni olamayacağı şeyler bıraktı; ben de hadisi, ondan tefsirine ihtiyaç duyulan her şeyi tefsir etmek için, olduğu vechiyle zikrettim.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcik haber verdi, dedi ki:
Bize Ali b. Hucr haber verdi, dedi ki: Bize İsmail b. İbrahim, Hişâm’dan, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den, Hilâl b. Ebî Meymûne’den, Atâ b. Yesâr’dan, Ebû Saîd el-Hudrî’den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) minber üzerine oturdu, biz de etrafında oturduk; dedi ki: ( Ben, benden sonra size, dünya çiçeğinden ve ziynetinden size açılacak şeyden korkarım ) . Dedi: Bir adam dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, hayır şer ile gelir mi? Dedi: Resûlullah ona karşı sustu; ve biz, ona vahiy indirildiğini gördük; sonra kendine geldi, üzerinden teri siliyordu; ve dedi ki: Bu soran nerede? Sanki onu övdü; dedi ki: Hayır şer ile gelmez; ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut (ölüme) yaklaştıran vardır; ancak **آكِلةَ الْخَضِر** müstesna: çünkü o yedi; nihayet iki böğrü dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı. Ve şüphesiz bu mal, yumuşak yeşil ve tatlıdır; Müslümanın ne güzel arkadaşıdır: miskine, yetime ve yol oğluna verene; yahut Resûlullah’ın dediği gibi. ( Ve şüphesiz onu hakkı olmaksızın alan, doymayan yiyen gibidir; ve kıyamet günü onun aleyhine şahit olur. )

Dedim: Bu haberin rivayetini ancak, kesilip kısaltıldığında manası kapalılaştığı için, sonuna kadar takip ettim. Ve onda iki mesel vardır: Birini, dünyayı toplamaya aşırı giden ve topladığından hakkını men eden için vurdu; diğer meseli de, malı toplamaya iktisat eden ve onu hakkına sarf eden için vurdu.

Ve onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren vardır ) ; bu, toplamaya ve men etmeye aşırı giden hırslının meselidir. Bu, baharın, hayvanın tatlı bulduğu otların serbest (taze) olanlarını bitirmesi sebebiyledir; hayvan ondan çokça yer; nihayet karınları şişer ve helâk olurlar. Aynı şekilde dünyayı toplayan, ona hırs gösteren ve topladığına cimrilik edip ondan hak sahibinin hakkını men eden kimse, âhirette ateşe girmek ve azabı hak etmekle helâk olur. Ve övülen iktisat sahibinin meseline gelince; onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( ancak **آكِلَة الخَضِر**; çünkü o yedi; nihayet böğürleri dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı ) . Bu, **الخَضِر**’in, hayvanın çokça yiyip helâk olduğu bahar baklagillerinin serbest (taze) olanlarından olmaması sebebiyledir; bilakis o, otun kabarıp sonra kurumasından sonra otlanan **الجَنْبَة**’dendir. Arapların çoğunun **الخضِر**’i, sararmamış **الحَلِيّ**’den yeşermiş olan şey olarak kıldıklarını gördüm; hayvan ondan azar azar otlar; ondan çokça yemez; böylece karınları ondan **تحبَطُ** olmaz. Tarafe onu zikretti; ve onun yaz bitkisinden olduğunu şu sözünde beyan etti:
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
İşte **الخَضِر** yaz otundandır; bahar baklagillerinin serbest olanlarından değildir; ve davar onu ağır bulmaz, karınları ondan şişmez. **الخُضارَة**’ya gelince, o kış baklagillerindendir; **الْجَنبة**’den değildir. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) **آكلة الخَضِر**’i, dünyayı almada ve toplamda iktisat eden, onu yığmada ve ona hırsta israf etmeyen kimseye mesel yaptı; ve onun, **آكِلَة الخَضِر**’in kurtulduğu gibi onun vebalinden kurtulacağını (bildirdi). Görmüyor musun, dedi ki: O, **الخِضِر**’den isabet ettirdiğinde güneşin gözüne yönelir; dışkılar ve idrar yapar; dışkıladığında **حَبَطُ**’ı gitmiş olur. Hayvan ancak dışkılamaz ve idrar yapmaz, karınları üzerine bağlanırsa **تَحْبَطُ** olur. Ve onun sözü: ( إن هَذَا المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة ) ; buradaki **الخَضِرَةُ** yumuşak, taze olandır. Onun tatlılığına ve ona rağbetine ve insanların ona rağbetine rağmen, Allah’ın onu, dünyasında ve âhiretinde nimetinin vebalinden koruması için, ondan miskine ve yetime vermeye teşvik etti.

Leys dedi: **الحَبِطَاتُ**: Temîm’den bir kabiledir; onlardan el-Misver b. Abbâd el-Habatî vardır.

Ebû Ubeyd dedi: Onlara ancak **الحَبطات** denildi; çünkü onlardan biri olan el-Hâris b. Mâzin b. Amr b. Temîm **الحَبِط** bir seferde idi; ona, davara isabet eden **الحَبَط** benzeri isabet etti; böylece ona nisbet edildiler. Ve “Falanca **الحَبَطيّ**” denildi. Dedi: **الحَبِط**’a nisbet ettiklerinde **حَبَطِيٌّ** derler; **سَلِمَة**’ye nisbet ettiklerinde **سَلَمِيّ** derler; **شَقِرَة**’ye nisbet ettiklerinde **شَقَرِيّ** derler. Bu, çok kesreyi kerih gördükleri için, fetha yaptıklarındandır.

Dedim: Amelin **حَبْط**’ı ve bâtıl oluşunun, ancak karnın **حبَط** olmasından alınmış olduğunu görürüm; çünkü **الحَبط** sahibi helâk olur; aynı şekilde münafığın ve müşrikin ameli de **يَحْبط** olur. Ancak onlar, “Ameli **حَبِطَ** olur” sözünden **الباء**’yı sâkin kıldılar: **يَحْبَطَ** **حَبْطاً**; ve “Karnı **حَبِط** oldu”dan onu harekeli kıldılar: **يَحْبَط** **حَبَطاً**. Bu, bize İbnü’s-Sikkît ve başkasından böylece sabit kılındı.

Ve denir ki: “Öldürülmüşün kanı **حَبِطَ** olur” **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**; heder edildiğinde. Ve “Kuyunun suyu **حَبِط** oldu” **حَبْطاً**; gittiğinde.

Ebû Bekir b. Osman bana haber verdi; Ebû Hâtim’den; Ebû Zeyd’den: Bir bedevîden, ( **فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه** ) **الباء**’yı fetha ile okuduğunu nakletti; ve dedi ki: **يَحْبُط** **حُبُوطاً**.

Dedim: Bunu ondan başkasından işitmedim; kıraat: ( **فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ** ) ( **المائدة** : 5 ) .

Ve denir ki: “At, **حَبِطُ القُصَيْرَى**”dır; iki böğrü şişkin olduğunda. Ondan Câ‘dî’nin sözü:
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
At için **حَبِط** demezler; ta ki onu **القُصَيْرى**’ya yahut böğre yahut **الموقف**’e izafe edinceye kadar; çünkü onun **حَبَط**’ı, böğürlerinin şişmesidir.

( **بطح** ) : Leys dedi: **البَطْحُ** senin “Onu yüzüstü **بَطَحَه** etti” sözündendir; o da **انْبَطَح** etti. Dedi: **البَطْحاءُ**: içinde küçük çakıl bulunan bir sel yatağıdır; genişleyip enine olursa o **أَبْطَحُ**tur; ve Mekke’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبْطَح**’ı.

Dedi: Ve Minâ, **الأبْطِح**’dendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **قريش البِطَاح**: Mekke’nin iki **أَخْشَب**’i arasındaki **الشِّعْب**’e inenlerdir. Ve **قُريش الظواهر**: **الشِّعْب**’in dışına inenlerdir. Ve ikisinin en kerîmi **قُرَيْش البِطَاح**’tır.

Ve falanca **تَبَطَّح** etti; yüzüstü, yer yüzü üzerine uzanmış olarak yayıldığında. Ondan râcizin sözü:
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ

Ve ( **النوادر** )’de: **البُطاحُ**: hummadan (kaynaklanan) bir hastalıktır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **البُطَاحِيُّ** **البُطَاح**’tan alınmıştır; o da şiddetli hastalıktır.

Ve **بُطَاح**: Benî Yerbû‘ için bir menzildir; Lebîd onu zikretti; dedi ki:
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ

Ve **البَطِيحَةُ**: Vâsıt ile Basra arasındadır: genişliğinden iki ucu görülmeyen, birikmiş sudur; Dicle ve Fırat suyunun çekildiği yerdir; aynı şekilde Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri. Ve **الطَّفُّ**: **البَطِيحَة**’nin sahilidir; o da **البَطَائح**’tir.

Ve sel **تَبَطَّحَ** etti; geniş bir akışla aktığında. Zü’r-Rumme dedi:
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح

Ebû Saîd dedi: Denir ki: “O, bir adamın **بَطْحَةُ**’sıdır”; senin “bir adamın boyu” demen gibi.

Nadr dedi: **الأبْطَحُ**: **المَيْثَاء**’nın, **التَّلْعة**’nın ve vadinin karnıdır; o da **البَطْحَاء**’dır. O, içlerinde sellerin sürüklediği şeylerden, kolay (düz) topraktır. Denilir: “Vadi’nin **أَبْطَح**’ına geldik; onun üzerinde uyuduk.” Ve onun **بَطْحَاؤُه** da onun gibidir; o, onun toprağı ve yumuşak, kolay çakılıdır. Çoğulu **الأبَاطِحُ**’tır; hiçbir şey bitirmez; ancak sel yatağının karnıdır. Ve denilir: “Vadi bu yerde **انْبَطَح** etti” yani orada genişledi.

Ebû Amr: **البَطِحُ**: **بطحاء** içinde kumdur. Mekâna **أَبْطَح** adı verildi; çünkü su onda **يَنْبَطِح** eder, yani sağa ve sola gider. Ve **البَطِحُ** **الأَبْطَح** manasındadır. Lebîd dedi:
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ

Bize Ebû Yezîd, Abdülcebbâr’dan, Süfyân’dan, Hişâm b. Urve’den, babasından rivayet etti; dedi ki: Ömer, mescidi **بَطَحَ** eden ilk kimsedir; ve dedi ki: “Onu, mübarek vadiden **ابْطَحُوه** edin.” Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) **العَقِيق**’te uyuyordu; ona denildi ki: “Şüphesiz sen mübarek vadidesin.” Onun sözü: “Mescidi **بَطَحَ** etti” yani içine çakıl attı ve onu onunla döşedi.

İbn Şümeyl dedi: Vadi’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبَطَح**’ı: sel yatağının karnındaki yumuşak, kolay çakılıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والطاء وما يثلثهما)
  (حطم) الحاء والطاء والميم أصلٌ واحد، وهو كَسْر الشيء. يقال حطمت الشيءَ حَطْماً كسرتُه. ويقال للمتكسَّر في نفسه حَطِم. ويقال للفرس إذا تهدَّم لطول عمره حَطِمٌ. ويقال بل الحَطَمُ داءٌ يصيب الدابّة في قوائمها أو ضَعْفٌ. وهو فرسٌ حَطِم. والحُطْمة: السنة الشديدة؛ لأنها تَحْطِم كلّ شيء. والحُطَم: السوَّاق يَعنف، يحطِم بعضَ الإبل ببعض. قال الراجز:
  * قد لفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ *
  وسمِّيت النارُ الحُطَمةَ لِحَطْمِها ما تَلْقَى. ويقال للعَكَرة من الإبل حُطَمَة لأنها تحطِم كلَّ شيءٍ تلقاه. وحُطْمة السَّيل: دُفَّاعُ مُعظَمِهِ. وهذا ليس أصلاً؛ لأنه مقلوب من الطُّحْمة. فأما الحطيم فممكنٌ أن يكون من هذا، وهو الحِجْر، لكثرة من ينْتابُه، كأنه يُحْطَم.
  (حطأ) الحاء والطاء والهمزة أصلٌ منقاس، وهو تطامُن الشَّيءِ وسقوطُه. يقال حَطَأْتُ الرجل بالأرض: ضربته. والحُطيئة: الرجل القصير. قال ثعلب: سمِّي الحُطيئة لدَمامَته.
  قال أبو زيد: الحطِيء من الرّجال مثال فَعيل: الرُّذَال. قال ابن عباس: "أَخَذَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم بقَفائي فحطأني حَطْأةً وقال: اذهبْ فادعُ لي فلاناً". يقول: دَفَعني دَفْعة. ويقال حَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها: رمَت. ويقال حطأ الرجُل المرأةَ: جامَعَها.
  (حطب) الحاء والطاء والباء أصلٌ واحد، وهو الوَقود، ثمّ يحمل عليه ما يشبَّه به. فالحطب معروف. يقال حطبت أحْطِب حَطْبا. قال امرؤ القيس:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ  ويقال للمخلِّط في كلامِهِ "حاطب لَيْل". ويقال حَطَبَنِي عَبْدي، إذا أتاك بالحَطَب. قال:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])  ويقال مكان حَطِيبٌ: كثير الحَطَب. ويقال ناقة مُحَاطِبَةٌ، تأكل الشَّوكَ اليابسَ. وقالوا في قوله تعالى: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4]، هي كنايةٌ عن النميمة. يقال حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ: سَعَى به. ويقال إنَّ الأحطبَ الشديدُ الهُزال وكذلك* الحَطِب، كأنَّه شُبِّه بالحطب اليابس. وقوله في النميمة يشهد لـه قولُ القائل:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])-----------------------------------------------------------------------------
([1]) للجليح الراجز، انظر ديوان الشماخ 107. وقد نسب في اللسان (حطب) إلى الشماخ.
([2]) في اللسان "على ظهر لأمة". وأنشد عجزه في (حظر) برواية: "بالحظر الرطب".

ـ

##### Türkçe

(حâ ve طâ ve bunların üçlüleri bâbı)
  (حطم) **الحاء** ve **الطاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyin kırılmasıdır. Denir: **حطمتُ الشيءَ حَطْماً**: onu kırdım. Ve kendi içinde kırılmış olana **حَطِم** denir. Ve at için, ömrünün uzunluğundan dolayı yıkılıp çöktüğü vakit **حَطِمٌ** denir. Ve denir ki: bilakis **الحَطَمُ** binek hayvanına ayaklarında isabet eden bir hastalıktır yahut bir zayıflıktır. O, **حَطِم** bir attır. Ve **الحُطْمة**: şiddetli senedir; çünkü her şeyi kırar. Ve **الحُطَم**: sert davranan sürücüdür; develerin bir kısmını bir kısmıyla kırar (birbirine vurur). Râciz dedi ki:
  * Gece onu sert bir sürücüyle sardı *
  Ve ateşe **الحُطَمة** adı verildi; karşılaştığı şeyi kırmasından dolayı. Ve develerden huysuz olana **حُطَمَة** denir; çünkü karşılaştığı her şeyi kırar. Ve **حُطْمة السَّيل**: onun çoğunun itişi (şiddetli akışı)dır. Bu asl değildir; çünkü **الطُّحْمة**’den kalb edilmiştir. **الحطيم** ise bundan olması mümkündür; o da **الحِجْر**’dir; ona çokça gidilip gelinmesinden dolayı, sanki kırılır.

  (حطأ) **الحاء** ve **الطاء** ve **الهمزة** kıyaslı bir asıldır; o da şeyin alçalması ve düşmesidir. Denir: **حَطَأْتُ الرجل بالأرض**: onu vurdum. Ve **الحُطيئة**: kısa adamdır. Sa‘leb dedi ki: çirkinliğinden dolayı **الحُطيئة** diye adlandırıldı.
  Ebû Zeyd dedi ki: erkeklerden **الحطِيء** (fa‘îl vezninde) **الرُّذَال**dır. İbn Abbâs dedi ki: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem ensemdən tuttu da beni bir **حَطْأةً** ile **حطأني** ve dedi: git, benim için falancayı çağır.” Yani: beni bir itişle itti. Ve denir: **حَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها**: attı. Ve denir: **حطأ الرجُل المرأةَ**: onunla cima etti.

  (حطب) **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yakıttır; sonra onun üzerine ona benzetilen taşınır. **الحطب** mâlûmdur. Denir: **حطبتُ أحْطِب حَطْبا**. İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ
  Ve sözünde karıştırana “**حاطب لَيْل**” denir. Ve denir: **حَطَبَنِي عَبْدي**; yani sana odunla geldiği vakit. Dedi ki:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])
  Ve **حَطِيبٌ** yer denir: odunu çok. Ve **مُحَاطِبَةٌ** deve denir: kuru dikeni yer. Ve Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dediler: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4], o, nemîmeye kinayedir. Denir: **حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ**: onunla (aleyhine) koştu. Ve denir ki: **الأحطب** şiddetli zayıflıktır; aynı şekilde **الحَطِب**; sanki kuru oduna benzetilmiştir. Nemîme hakkında olan sözüne şu söyleyenin sözü şahitlik eder:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])
-----------------------------------------------------------------------------
([1]) Râciz el-Culeyh’indir; Dîvânu’ş-Şemmâh 107’ye bak. Lisân’da (حطب) Şemmâh’a nispet edilmiştir.
([2]) Lisân’da “**على ظهر لأمة**”. Ve onun ikinci mısraını (حظر)’da şu rivayetle inşâd etti: “**بالحظر الرطب**”.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿فكانوا لجهنم حطبا﴾ [الجن/15]، أي: ما يعد للإيقاد، وقد حطبت حطبا (انظر: الأفعال 1/389) واحتطبت، وقيل للمخلط في كلامه: حاطب ليل؛ لأنه لا يبصر ما يجعله في حلبه، وحطبت لفلان حطبا: عملته له، ومكان حطيب: كثير الحطب، وناقة محاطبة: تأكل الحطب، وقوله تعالى: ﴿حمال الحطب﴾ [المسد/4]، كناية عنها بالنميمة، وحطب فلان بفلان: سعى به، وفلان يوقد بالحطب الجزل: كناية عن ذلك (قال الجرجاني: والعرب تقول: فلان يحمل الحطب: إذا كان نماما، وقالوا: هو يوقد بين الناس الحطب الرطب، وفي معناه: يمشي بالحطب الرطب. انظر المنتخب من كنايات الأدباء ص 12).

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Böylece onlar cehenneme **حطبا** oldular﴾ [el-Cinn/15]; yani: tutuşturma için hazırlanan şey; ve “**حطبت** **حطبا**” (bkz. el-Ef‘âl 1/389) ve “**احتطبت**”; ve “sözünde karıştıran” kimseye “**حاطب ليل**” denildi; çünkü o, topladığına ne koyduğunu görmez; ve “**حطبت** لفلان **حطبا**”: onu onun için yaptım; ve “**مكان حطيب**”: odunu çok olan; ve “**ناقة محاطبة**”: odun yiyen; ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**حمال الحطب**﴾ [el-Mesed/4]; onun hakkında koğuculuk ile kinayedir; ve “**حطب** فلان بفلان”: onunla (aleyhine) koşuşturdu; ve “Falanca iri odunla tutuşturur”: buna kinayedir. (el-Cürcânî dedi ki: Araplar der ki: “Falanca **يحمل الحطب**”: koğucu olduğu zaman; ve dediler ki: “O, insanlar arasında yaş odunu tutuşturur”; ve onun mânâsında: “yaş odunla yürür.” Bkz. el-Müntehab min Kinâyâti’l-Udebâ, s. 12).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ط ب
حطب الحطاب واحتطب‏.‏
وإماء حواطب‏.‏
وفلان يحطب رفقاءه ويسقيهم‏.‏
قال الجليح‏:‏ خـبّ جـزوع وإذا جاع بكى لا حطب القوم ولا القوم سقى ومن المجاز‏:‏ هو حاطب ليل‏:‏ للمخلط في كلامه‏.‏
وفلان يحمل الحطب بين القوم إذا مشـى بالنمائـم وحطـب فلـان بصاحبه‏:‏ سعى به‏.‏
وحطب في حبله‏:‏ نصره وأعانه وإنّك لتحطب في حبله وتميل إلى هواه‏.‏
وحطبت علينا بخير‏.‏
وماله حطب‏:‏ هزل‏.‏
وقد أحطـب عنبكـم‏.‏
وأستحطـب إذا حـان أن يقنـب ويقطـع مـا يجـب قطعـه وقـد حطبوا كرمهم حطباً وقطعوا حطبه وحطابه‏.‏

##### Türkçe

ح ط ب
**حطب**: odun topladı; **الحطاب**: oduncu; ve **احتطب**: odun topladı.
Ve **إماء حواطب**: odun toplayan cariyeler.
Ve falan, arkadaşlarına **يحطب**: (odun toplar gibi) onlar için (bir şey) toplar ve onlara su verir.
**الجليح** dedi ki:
“**خـبّ**: koştu; **جـزوع**: sabırsız; ve acıkınca ağladı; ne kavmin odunu (vardı) ne de kavim su verdi.”
Ve mecazdan: **هو حاطب ليل**: sözünde karıştıran kimse için.
Ve falan, kavim arasında odunu taşır; **إذا مشـى بالنمائـم**: koğuculuklarla yürüdüğü zaman; ve falan, arkadaşı hakkında **حطـب**: onunla (aleyhine) çalıştı.
Ve ipinde **حطب**: ona yardım etti ve onu destekledi; ve şüphesiz sen onun ipinde **تحطب** ediyorsun ve onun hevasına meylediyorsun.
Ve bize hayır ile **حطبت**.
Ve onun malı **حطب** değildir: zayıflıktır.
Ve gerçekten üzümleriniz **أحطـب** etti.
Ve **أستحطـب**: salkım bağlamasının ve kesilmesi gerekeni kesmesinin zamanı geldiğinde; ve gerçekten onlar bağlarını **حطباً** **حطبوا** ettiler ve onun **حطبه**sini ve **حطابه**sini kestiler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: الحَطَبُ مَعْرُوفٌ. والحَطَبُ: ما أُعِدَّ مِن الشجَرِ شَبُوباً للنَّارِ.
 حَطَبَ يَحْطِبُ حَطْباً وحَطَباً: المخفف مصدر، وإِذا ثُقِّلَ، فهو اسم. واحْتَطَبَ احْتِطاباً: جَمَع الحَطَبَ. وحَطَبَ فلاناً حَطَباً يَحْطِبُه واحْتَطَبَ له: جَمَعَه له وأَتاهُ به؛ قال ذو الرُّمة: وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ، وهي عَرِيَّةٌ، *  أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ وحَطَبَنِي فلان إِذا أَتاني بالحَطَبِ؛ وقال الشماخ:
خَبٌّ جَرُوزٌ، وإِذا جاعَ بَكَى،  * لاحَطَبَ القَوْمَ، ولا القومَ سَقَى ابن بري: الخَبُّ: اللَّئِيمُ. والجَرُوزُ: الأَكُولُ. ويقال للذي يَحْتَطِبُ الحَطَبَ فيَبِيعُه: حَطَّابٌ. يقال: جاءَتِ الحَطَّابةُ. والحَطّابةُ: الذين يَحْتَطِبُون.
الأَزهري: قال أَبو تراب: سمعت بعضهم يقول: احْتَطَبَ عليه في الأَمر، واحتَقَبَ بمعنى واحد. ورَجُل حاطِبُ لَيْلٍ: يتَكلّم بالغَثِّ والسمين، مُخَلِّطٌ في كلامِه وأَمـْرِه، لا يَتَفَقَّدُ كَلامَه، كالحاطِبِ بالليل الذي يَحْطِبُ كُلَّ رَدِيءٍ وجَيِّدٍ، لأَنه لا يُبْصِرُ ما يَجْمعُ في حَبْلِه. الأَزهري: شُبِّه الجانِي على نَفْسه بِلِسانِه، بحاطِبِ اللَّيلِ، لأَنه إِذا حَطَبَ ليلاً، رُبما وقَعَتْ يَدُه على أَفْعَى فنَهَسَتْه، وكذلك الذي لا يَزُمُّ لِسانَه ويَهْجُو الناسَ ويَذُمُّهمْ، رُبما كان ذلك سَبَباً لِحَتْفِه. وأَرضٌ حَطِيبةٌ: كثيرة الحَطَبِ، وكذلك وادٍ حَطِيبٌ؛ قال: وادٍ حَطِيبٌ عَشِيبٌ ليسَ يَمْنَعُه *  مِنَ الأَنِيسِ حِذارُ اليَوْمِ ذِي الرَّهَجِ وقدَحَطِبَ وأَحْطَبَ. واحْتَطَبتِ الإِبلُ: رَعَتْ دِقَّ الحَطَبِ؛ قال الشاعر وذكر إِبلاً:
إِنْ أَخْصَبَتْ تَرَكَتْ ما حَوْلَ مَبْرَكِها  * زَيْناً، وتُجْدِبُ، أَحْياناً، فَتَحْتَطِبُ وقال القطامي:
إِذا احْتَطَبَتْه نِيبُها، قَذَفَتْ به *  بَلاعِيمُ أَكْراشٍ، كأَوْعِيةِ الغَفْرِ وبعير حَطَّابٌ: يَرْعَى الحَطَبَ، ولا يكون ذلك إِلاّ مِن صِحَّةٍ، وفَضْلِ قُوَّةٍ. والأُنثى حَطَّابةٌ.
وناقة مُحاطِبةٌ: تأْكل الشَّوْكَ اليابِسَ.
والحِطابُ في الكَرْمِ: أَن يُقْطَعَ حتى يُنْتَهى إِلى ما جَرَى فيه الماءُ.
واسْتَحْطَبَ العِنَبُ: احْتاجَ أَن يُقْطَع شيءٌ من أَعالِيهِ. وحَطَبُوه: قَطَعُوه. وأَحْطَبَ الكَرْمُ: حانَ أَن يُقْطَعَ منه الحَطَبُ. ابن شميل: العِنَبُ كُلَّ عامٍ يُقْطَعُ من أَعالِيهِ شيءٌ، ويُسمَّى ما يُقْطَعُ منه: الحِطابُ. يقال: قد اسْتَحْطَبَ عِنَبُكم، فاحْطِبُوه حَطْباً أَي اقْطَعُوا حَطَبَه.
والمِحْطَبُ: المِنْجَلُ الذي يُقْطَعُ به. وحَطَبَ فلان بفلان: سَعَى به. وقوله تعالى في سُورة تَبَّتْ: وامْرَأَتُه حَمَّالَةَ الحَطَبِ؛ قيل: هو النَّمِيمةُ؛ وقيل: إِنها كانت تَحْمِل الشَّوْك، شَوْكَ العِضاهِ، فتُلْقِيهِ على طَرِيقِ سَيِّدِنا رَسُول اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، وطَريقِ أَصحابه، رضي اللّه عنهم. قال الأَزهري: جاءَ في التفسير أَنـَّها أُمُّ جَميلٍ امرأَةُ أَبي لَهَبٍ، وكانتْ تَمْشِي بالنَّمِيمة؛ ومن ذلك قولُ الشاعر: مِن البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ، *  ولم تَمْشِ، بينَ الحَيِّ، بالحَطَبِ الرَّطْبِ يعني بالحَطَبِ الرَّطْبِ النَّمِيمةَ. والأَحْطَبُ: الشَّدِيدُ الهُزال. والحَطِبُ مِثْلُه. وخصَّصه الجوهري فقال: الرَّجل الشَّديدُ الهُزالِ وقد سمت حاطِباً وحُوَيْطِباً.
وقولُهم: صَفْقةٌ لم يَشْهَدْها حاطِبٌ، هو حاطِبُ ابنُ أَبي بَلْتَعةَ، وكان حازِماً.
وبنو حاطِبةَ: بطن.
وحَيْطُوبٌ: موضع.

##### Türkçe

الليث: **الحَطَبُ** bilinir. Ve **الحَطَبُ**: ağaçtan ateş için tutuşturucu olarak hazırlanmış şeydir.

**حَطَبَ** **يَحْطِبُ** **حَطْباً** ve **حَطَباً**: hafifletilmiş olan mastardır; eğer ağırlaştırılırsa, o isimdir.

Ve **احْتَطَبَ** **احْتِطاباً**: **الحَطَبَ** topladı. Ve falan kimseyi **حَطَبَ** **حَطَباً** **يَحْطِبُه** ve onun için **احْتَطَبَ**: onun için onu topladı ve onu ona getirdi; Zû’r-Rumme dedi ki:
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ، وهي عَرِيَّةٌ، *  أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ

Ve falan kimse beni **حَطَبَنِي**: bana **الحَطَبِ** ile geldiği zaman; ve eş-Şemmâh dedi ki:
خَبٌّ جَرُوزٌ، وإِذا جاعَ بَكَى،  * لاحَطَبَ القَوْمَ، ولا القومَ سَقَى

İbn Berrî: **الخَبُّ**: alçak (kimse)dir. Ve **الجَرُوزُ**: obur olandır. Ve **الحَطَبَ** toplayıp sonra onu satan kimseye: **حَطَّابٌ** denir. Denir ki: **الحَطَّابةُ** geldi.
Ve **الحَطّابةُ**: **يَحْتَطِبُون** olanlardır.

el-Ezherî: Ebû Turâb dedi: Bazılarının şöyle dediğini işittim: işte **احْتَطَبَ** onun aleyhine işte işte, ve **احتَقَبَ** tek bir anlamdadır.

Ve **حاطِبُ لَيْلٍ** adam: kötü ve iyiyi konuşur; sözünde ve işinde karıştırıcıdır; sözünü yoklamaz; geceleyin odun toplayan kimse gibi ki her kötü ve iyiyi toplar; çünkü ipinde ne topladığını görmez. el-Ezherî: Kişinin kendi aleyhine, diliyle işleyen (kimse), **حاطِبِ اللَّيلِ**e benzetildi; çünkü geceleyin **حَطَبَ** ettiği zaman, belki eli bir engereğe düşer de onu ısırır; aynı şekilde dilini tutmayan ve insanlara söven ve onları yeren kimse, belki bu onun helâkinin sebebi olur.

Ve **أَرضٌ حَطِيبةٌ**: **الحَطَبِ**ı çok olan (yer); aynı şekilde **وادٍ حَطِيبٌ**; dedi ki:
وادٍ حَطِيبٌ عَشِيبٌ ليسَ يَمْنَعُه *  مِنَ الأَنِيسِ حِذارُ اليَوْمِ ذِي الرَّهَجِ

Ve **حَطِبَ** ve **أَحْطَبَ**. Ve develer **احْتَطَبتِ الإِبلُ**: **الحَطَبِ**ın ince kısmını otladı; şair dedi ve develeri zikretti:
إِنْ أَخْصَبَتْ تَرَكَتْ ما حَوْلَ مَبْرَكِها  * زَيْناً، وتُجْدِبُ، أَحْياناً، فَتَحْتَطِبُ

Ve el-Kutâmî dedi:
إِذا احْتَطَبَتْه نِيبُها، قَذَفَتْ به *  بَلاعِيمُ أَكْراشٍ، كأَوْعِيةِ الغَفْرِ

Ve **بعير حَطَّابٌ**: **الحَطَبَ**ı otlar; bu ancak sıhhatten ve kuvvet fazlalığından olur. Dişisi **حَطَّابةٌ**dur.

Ve **ناقة مُحاطِبةٌ**: kuru dikeni yer.

Ve bağda **الحِطابُ**: suyun içinde aktığı şeye varıncaya kadar kesilmesidir.

Ve üzüm **اسْتَحْطَبَ العِنَبُ**: üst taraflarından bir şeyin kesilmesine ihtiyaç duydu.

Ve onu **حَطَبُوه**: onu kestiler. Ve bağ **أَحْطَبَ الكَرْمُ**: ondan **الحَطَبُ**ın kesilme zamanı geldi. İbn Şümeyl: Üzüm her yıl üst taraflarından bir şey kesilir; ondan kesilen şeye **الحِطابُ** denir. Denir ki: üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** oldu, o hâlde onu **احْطِبُوه** **حَطْباً**; yani onun **حَطَبَ**ını kesin.

Ve **المِحْطَبُ**: onunla kesilen oraktır. Ve falan kimse falan kimse hakkında **حَطَبَ**: onunla (aleyhine) koşuşturdu. Ve Yüce Allah’ın **سُورة تَبَّتْ**’teki sözü: **وامْرَأَتُه حَمَّالَةَ الحَطَبِ**; denildi ki: o **النَّمِيمةُ**dir; ve denildi ki: o, **العِضاهِ**ın dikeni olan dikeni taşırdı da onu efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, yoluna ve ashabının yoluna, Allah onlardan razı olsun, atardı. el-Ezherî dedi: Tefsirde onun Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemîl olduğu geldi; ve o **النَّمِيمة** ile yürürdü; bununla ilgili şairin sözü:
مِن البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ، *  ولم تَمْشِ، بينَ الحَيِّ، بالحَطَبِ الرَّطْبِ

**الحَطَبِ الرَّطْبِ** ile **النَّمِيمةَ**yı kastediyor. Ve **الأَحْطَبُ**: şiddetli zayıflıktır. **الحَطِبُ** de onun gibidir. Cevherî onu tahsis etti de dedi ki: şiddetli zayıflık sahibi adamdır.

Ve **حاطِباً** ve **حُوَيْطِباً** diye adlandırılmıştır.

Ve onların sözü: **صَفْقةٌ لم يَشْهَدْها حاطِبٌ**; o, Ebû Beltea’nın oğlu **حاطِبُ**dur; ve o, tedbirli idi.

Ve **بنو حاطِبةَ**: bir koldur.

Ve **حَيْطُوبٌ**: bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحطب محركة معروف، ومثله في الصحاح والمجمل والخلاصة، وقال ابن سيده: الحطب: ما أعد من الشجر شبوبا للنار، حطب كضرب يحطب حطبا وحطبا، المخفف مصدر، وإذا ثقل فهو اسم: جمعه، كاحتطب احتطابا وحطب فلانا يحطبه، واحتطب له: جمعه له وأتاه به قال الجوهري: وحطبني فلان، إذا أتاك بالحطب، قال ذو الرمة:
  وهل أحطبن القوم وهي عرية                      أصول ألاء في ثرى عمد جعد وقال الشماخ:
  خب جروز وغذا جاع بكى
  لا حطب القوم ولا القوم سقى قال ابن بري:  الخب: اللئيم، والجروز: الأكول.
 ويقال للذي يحتطب الحطب فيبيعه: حطاب، يقال: جاءت الحطابة، وهم الذين يحتطبون، وإماء حواطب، وفلان يحطب رفقاءه ويسقيهم.
 وأرض حطيبة: كثيرة الحطب ومثله مكان حطيب وواد حطيب قال:
  واد حطيب عشيب ليس يمـنـعـه                      من الأنيس حذار الموت ذي الرهج وقد حطب الرجل وأحطب، ومن المجاز قولهم هو حاطب ليل، يتكلم بالغث والسمين مخلط في كلامه وأمره، لا يتفقد كلامه، كالحاطب بالليل الذي يحطب كل رديء وجيد، لأنه لا يبصر ما يجمع في حبله، وقال الأزهري: شبه الجاني على نفسه بلسانه بحاطب الليل، لأنه إذا حطب ليلا ربما وقعت يده على أفعى فنهشته، وكذلك الذي لا يزم لسانه ويهجو الناس ويذمهم ربما كان ذلك سببا لحتفه. وفي أمثال أبي عبيد:  المكثار حاطب ليل  وأول من قاله أكثم بن صيفي، أورده الميداني في حرف الميم، والثعالبي في المضاف والمنسوب.
 واحتطب البعير: رعى دق الحطب، قال الشاعر، وذكر إبلا:
  إن أخصبت تركت ما حول مبركهازينا وتجدب أحيانا فتحتطب وبعير حطاب: يرعاه، ولا يكون ذلك إلا من صحة وفضل قوة، والأنثى: حطابة.
 والحطاب ككتاب: هو أن يقطع الكرم حتى ينتهي إلى حد ما جرى فيه الماء.
 ومن المجاز استحطب العنب: احتاج أن يقطع شيء من أعاليه.
 وفي الأساس: وأحطب عنبكم واستحطب: حان أن يقنب انتهى. وحطبوه: قطعوه، وأحطب الكرم: حان أن يقطع منه الحطب، وقال ابن شميل: العنب كل عام يقطع من أعاليه شيء، ويسمى ما يقطع منه الحطاب، يقال: قد استحطب عنبكم فاحطبوه حطبا، أي اقطعوا حطبه.
 والمحطب: المنجل الذي يقطع به.
 ومن المجاز حطب فلان به أي سعى ومنه قوله تعالى  وامرأته حمالة الحطب  قيل: هو النميمة، وقيل: إنها كانت تحمل الشوك شوك العضاه فتلقيه على طريق سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم، قال الأزهري: جاء في التفسير أنها أم جميل، وكانت تمشي بالنميمة، ومن ذلك قول الشاعر:
  من البيض لم تصطد على ظهر لأمةولم تمش بين الحي بالحطب الرطب يعني بالحطب الرطب: النميمة.
 والأحطب، قال الجوهري: هو الرجل الشديد الهزال، كالحطب، ككتف، أو هو المشؤوم، وفي بعض النسخ: الموسوم، وهي حطباء.
 ومن المجاز: حطب في حبلهم يحطب: نصرهم وأعانهم، وإنك تحطب في حبله وتميل إلى هواه، كما في الأساس.
 والحطوبة: شبه حزمة من حطب، وهي الضغث.

  وحويطب بن عبد العزى القرشي العامري أبو محمد وقيل أبو الإصبع وحاطب بن أبي بلتعة عمرو بن عمير بن سلمة اللخمي، حليف بني أسد بن عبد العزى، وهو المراد من قولهم:  صفقة لم يشهدها حاطب  وكان حازما، صحابيان وحاطب بن عمرو بن عتيك الأنصاري الأوسي، وحاطب بن الحارث، وحاطب بن عمرو، وحاطب بن عبد العزى العامريان، القرشيون، وحاطب بن الحارث بن قيس، وإليه نسبت حرب حاطب، كانت بين الأوس والخزرج، قاله السهيلي في الروض الأنف.
 وحطاب بن حنش الجهني كقصاب، فارس مشهور وحطاب ابن الحارث بن معمر الجمحي، هاجر مع أخيه حاطب إلى الحبشة فمات في الطريق، رضي الله عنه، وابنه عبد الحميد بن حطاب له ذكر صحابي، أو هو بالخاء المعجمة، القولان حكاهما الحفاظ وصححوا أنه بالحاء المهملة، وهو قرشي جمحي، كما في الإصابة وحطاب التميمي اليربوعي ذكره الحافظ، ويوسف بن حطاب المدني شيخ شبابة، هكذا ذكره الحافظ، وعبد السيد بن عتاب الحطاب مقرىء العراق قرأ على أبي العلاء الواسطي وغيره، وعبد الله بن ميمون الحطاب شيخ للإمام أحمد ابن حنبل، رضي الله عنه، روى عنه في الزهد، وهو يروي عن أبي المليح الرقي.
 وفاته محمد بن عبد الله الحطاب، روى عنه أبو حفص بن شاهين في معجمه وأبو طاهر بن أحمد بن قيداس الحطاب، شيخ للسلفي، والحسن بن عبد الرحمن الحطاب شيخ لأبي إسحاق الحبال، وسالم بن أبي بكر الحطاب، عن أبي السعادات بن القزاز، وابنه علي: سمع منه ابن نقطة، ومحمد بن أبي بكر بن الحطاب التميمي اليمني مات بشزبيد سنة 665 يأتي ذكره في ز ق ر وأبو عبد الله محمد بن أبي العباس أحمد بن إبراهيم بن أحمد المعروف بابن الحطاب الرازي الفقيه الشافعي، توفي والده بالإسكندرية سنة 491 وقد أجاز لولده هذا جميع سماعاته ورواياته، نقلت من خط حسن بن محمد بن صالح النابلسي كما نقله عن خط الحافظ عبد العظيم المنذري، وهو صاحب المشيخة المشتملة على ستة وأربعين شيخا، ممن سمع عليهم الحديث والقرآن من أهل مصر ومن قدم عليها من الواردين، وهي انتقاء الحافظ ابن طاهر السلفي وقد أتمها في سنة اثنتي عشرة وخمسمائة بثغر الإسكندرية، وأبو علي علان بن إبراهيم الحطاب الفامي البغدادي، وأبو بكر عبد الله بن إبراهيم الحطابي محدثان والسداسيات، نسخة مشهورة، وهي رواية أبي طاهر الشفيقي وأبي القاسم بن الموقا، وقد ملكتها بحمد الله تعالى كما ملكت المشيخة، محدثون.
 وعن الأزهري: قال أبو تراب: سمعت بعضهم يقول: احتطب عليه في الأمر واحتقب بمعنى واحد، واحتطب المطر: قلع أصول الشجر.
 ويقال: ناقة محاطبة: تأكل الشوك اليابس.
 وبنو حاطبة: بطن من العرب.
 وحطيب كأمير: واد باليمن نقله الصاغاني.
 وحيطوب: ع.

##### Türkçe

**الحطب** (harekeli): bilinen (ma‘rûf); **الصحاح** ve **المجمل** ve **الخلاصة**’da da bunun gibidir. İbn Sîde dedi: **الحطب**: ağaçtan ateş için tutuşturma (yakacak) olarak hazırlanmış şeydir. **حطب** ( **ضرب** gibi) **يحطب** **حطبا** ve **حطبا**; hafifletilmiş olan masdardır; ağırlaştırılırsa isimdir: çoğulu; **كاحتطب** **احتطابا** ve **حطب** falancayı **يحطبه**; ve **احتطب** onun için: onun için topladı ve onu ona getirdi. el-Cevherî dedi: ve **حطبني** falanca, sana odun getirdiği zaman. Zû’r-Rumme dedi:
  “Ve kavmi odunlar mıyım, o (dişi) çıplak iken,                      kıvrımlı direkli toprağın içinde **ألاء**’ın kökleri?”
ve eş-Şemmâh dedi:
  “Koşucu; obur; acıkınca ağladı;
  Ne kavmin odunu (vardı) ne de kavim sulandı.”
İbn Berrî dedi: **الخب**: alçak (lâ’îm); ve **الجروز**: çok yiyen.

Ve odunu toplayıp da onu satan kimseye: **حطاب** denir; denir ki: **الحطابة** geldi; onlar, odun toplayanlardır; ve **إماء حواطب**; ve falanca, arkadaşlarına odun toplar ve onları sular.

Ve **أرض حطيبة**: odunu çok olan; bunun gibidir: **مكان حطيب** ve **واد حطيب**. Dedi:
  “Otlu, odunu bol bir vadi; onu                      ölüm korkusu, tozlu (ölüm) insanlardan alıkoymaz.”
Ve adam **حطب** etti ve **أحطب** etti. Mecazdan onların sözü: o, **حاطب ليل**’dir; karışık olarak kötü ve iyiyi konuşur, sözünde ve işinde; sözünü yoklamaz; gece odun toplayan gibi ki her kötü ve iyiyi odun yapar; çünkü ipinde ne topladığını görmez. el-Ezherî dedi: Kişinin kendi aleyhine diliyle cinayet işleyeni gece odun toplayana benzetti; çünkü gece odun toplarsa belki eli bir yılana düşer de onu ısırır; aynı şekilde dilini dizginlemeyen ve insanlara söven ve onları yeren kimse, belki bu onun helâkine sebep olur. Ebû Ubeyd’in darbımesellerinde: “Çok konuşan, **حاطب ليل**’dir.” Onu ilk söyleyen Eksem b. Sayfî’dir; el-Meydânî onu **حرف الميم**’de, es-Seâlibî de **المضاف والمنسوب**’da zikretti.

Ve **احتطب** deve: ince odunu otladı. Şair dedi ve develer zikretti:
  “Eğer ot bol olursa, çöktüğü yerin çevresini süs olarak bırakır; ve bazen kıtlık olur da odun otlar.”
Ve **بعير حطاب**: onu otlayan (deve); bu ancak sıhhatten ve kuvvet fazlalığından olur; dişisi: **حطابة**.

Ve **الحطاب** ( **كتاب** gibi): asmayı kesmektir; ta ki onda suyun aktığı sınırın haddine varıncaya kadar.

Mecazdan: **استحطب العنب**: üst taraflarından bir şey kesmeye ihtiyaç duydu.

Ve **الأساس**’ta: ve üzümünüz **أحطب** etti ve **استحطب**: budanmasının vakti geldi; bitti. Ve onu **حطبوه**: onu kestiler. Ve asma **أحطب** etti: ondan odun kesilmesinin vakti geldi. İbn Şümeyl dedi: Üzüm (asma) her yıl üst taraflarından bir şey kesilir; ondan kesilene **الحطاب** denir. Denir ki: üzümünüz **استحطب** etti; öyleyse onu **احطبوه** **حطبا**; yani onun odununu kesin.

Ve **المحطب**: onunla kesilen orak.

Mecazdan: falanca onunla **حطب** etti; yani çalıştı. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **وامرأته حمالة الحطب**. Denildi: o, koğuculuktur (nemîme). Ve denildi: o, diken taşırdı; **شوك العضاه** dikenini taşırdı da Efendimiz Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yoluna atardı. el-Ezherî dedi: Tefsirde geldi ki o, Ümmü Cemîl’dir; ve koğuculukla yürürdü. Bundan şairin sözü:
  “Beyazlardan; zırhın sırtında avlanmadı;
  Ve mahalle arasında yaş odunla yürümedi.”
**الحطب الرطب** ile kasteder: koğuculuk (nemîme).

Ve **الأحطب**: el-Cevherî dedi: o, şiddetli zayıflık sahibi adamdır; odun gibi. ( **كتف** gibi.) Yahut o, uğursuz olandır. Bazı nüshalarda: **الموسوم**; ve o (dişisi) **حطباء**’dır.

Mecazdan: onların ipinde **حطب** etti, **يحطب**: onlara yardım etti ve destek oldu. Ve sen onun ipinde odun topluyorsun ve onun hevasına meylediyorsun; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **الحطوبة**: odun demetine benzer; o, **الضغث**’tir.

**وحويطب** b. Abdüluzzâ el-Kureşî el-Âmirî, Ebû Muhammed; ve denildi: Ebû’l-İsba‘. Ve **حاطب** b. Ebî Belte‘a: Amr b. Umeyr b. Seleme el-Lahmî; Benî Esed b. Abdüluzzâ’nın müttefiki; ve onların sözüyle kastedilen odur: “**صفقة لم يشهدها حاطب**.” Ve o, tedbirli idi. İkisi sahâbîdir. Ve **حاطب** b. Amr b. Atîk el-Ensârî el-Evsî; ve **حاطب** b. el-Hâris; ve **حاطب** b. Amr; ve **حاطب** b. Abdüluzzâ el-Âmirîler; Kureyşliler. Ve **حاطب** b. el-Hâris b. Kays; ve ona nispetle **حرب حاطب** nispet edildi; Evs ile Hazrec arasında idi; es-Süheylî bunu **الروض الأنف**’te söyledi.

Ve **حطاب** b. Haneş el-Cühenî ( **قصاب** gibi): meşhur bir süvari. Ve **حطاب** İbnü’l-Hâris b. Muammer el-Cumahî: kardeşi **حاطب** ile Habeşistan’a hicret etti; yolda öldü; Allah ondan razı olsun. Ve oğlu Abdülhamîd b. **حطاب**: onun için sahâbî zikri vardır. Yahut o, noktalı **الخاء** iledir; iki görüşü hâfızlar nakletti ve onun noktasız **الحاء** ile olduğunu sahih gördüler; ve o, Kureyşli Cumahî’dir; **الإصابة**’da olduğu gibi. Ve **حطاب** et-Temîmî el-Yerbû‘î: hâfız onu zikretti. Ve Yûsuf b. **حطاب** el-Medenî: Şebâbe’nin şeyhi; hâfız onu böyle zikretti. Ve Abdüsseyyid b. Attâb **الحطاب**: Irak’ın kurrâsı; Ebû’l-Alâ el-Vâsıtî ve başkaları üzerine okudu. Ve Abdullah b. Meymûn **الحطاب**: İmam Ahmed b. Hanbel’in şeyhi; Allah ondan razı olsun; ondan **الزهد**’de rivayet etti; ve o, Ebû’l-Melîh er-Rakkî’den rivayet eder.

Ve onun vefatı: Muhammed b. Abdullah **الحطاب**; Ebû Hafs b. Şâhîn ondan **معجمه**’sinde rivayet etti. Ve Ebû Tâhir b. Ahmed b. Kîdâs **الحطاب**: es-Silefî’nin şeyhi. Ve el-Hasen b. Abdurrahman **الحطاب**: Ebû İshak el-Habbâl’ın şeyhi. Ve Sâlim b. Ebî Bekr **الحطاب**: Ebû’s-Seâdât b. el-Kazzâz’dan; ve oğlu Ali: İbn Nukta ondan işitti. Ve Muhammed b. Ebî Bekr b. **الحطاب** et-Temîmî el-Yemenî: 665 yılında Şezbîd’de öldü; zikri **ز ق ر**’da gelecektir. Ve Ebû Abdullah Muhammed b. Ebî’l-Abbâs Ahmed b. İbrâhîm b. Ahmed, **ابن الحطاب** er-Râzî diye bilinen, Şâfiî fakihi: babası 491 yılında İskenderiye’de vefat etti; ve bu oğluna bütün semâlarını ve rivayetlerini icazet etti. Hasan b. Muhammed b. Sâlih en-Nâbulsî’nin hattından nakledildi; hâfız Abdülazîm el-Münzirî’nin hattından naklettiği gibi. Ve o, kırk altı şeyhi ihtiva eden meşyehanın sahibidir; Mısır ehlinden ve ona gelen vâridlerden, üzerlerine hadis ve Kur’an işittiği kimselerdendir. Ve o, hâfız İbn Tâhir es-Silefî’nin seçmesidir; onu 512 yılında İskenderiye sahilinde tamamlamıştır. Ve Ebû Ali Allân b. İbrâhîm **الحطاب** el-Fâmî el-Bağdâdî; ve Ebû Bekr Abdullah b. İbrâhîm **الحطابي**: iki muhaddis. Ve **السداسيات**: meşhur bir nüsha; o, Ebû Tâhir eş-Şefîkî ve Ebû’l-Kâsım b. el-Mûkâ’nın rivayetidir; Allah Teâlâ’ya hamd ile onu mülk edindim; meşyehayı mülk edindiğim gibi; (onlar) muhaddislerdir.

Ve el-Ezherî’den: dedi: Ebû Turâb dedi: Bazılarını işittim, şöyle diyorlardı: işte **احتطب** onun aleyhine işte (bu) işte; ve **احتقب** bir mânâdadır. Ve yağmur **احتطب** etti: ağaçların köklerini söktü.

Ve denir: **ناقة محاطبة**: kuru dikeni yer.

Ve **بنو حاطبة**: Araplardan bir batındır.

Ve **حطيب** ( **أمير** gibi): Yemen’de bir vadidir; es-Sağânî onu nakletti.

Ve **حيطوب**: ‘ayn (harfi).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَطَبَ
1 حَطَبَ حطب , (S, A, K,) aor. حَطِبَ , (K,) inf. n. حَطْبٌ, (TA,) He collected حَطَب, (S, A, K,) i. e. firewood; (A, K;) as also ↓ احتطب: (S, A, K:) [and] so حَطَبَ الحَطَبَ, (Mgh, Msb,) aor. and inf. n. as above; and ↓ احتطب. (Msb.) ― -b2- [Hence,] حَطَبَ فِى حَبْلِهِ, (A,) or فى حَبْلِهِمْ, (K,) [lit. He collected firewood in his, or their, rope; meaning] (tropical:) he aided, or assisted, (A, K,) him, (A,) or them. (K.) One says, اـِنَّكَ تَحْطِبُ فِى حَبْلِهِ وَ تَمِيلُ اـِلَى هَوَاهُ (tropical:) [Verily thou aidest him, and inclinest to his desire]. (A, TA.) ― -b3- And حَطَبَ عَلَيْهِ بِخَيْرٍ (A, Mgh) (tropical:) He brought to him خير, (Mgh,) meaning wealth, or property. (A.) ― -b4- And فُلَانٌ يَحْطِبُ عَلَى فُلَانٍ (assumed tropical:) Such a one incites, urges, or instigates, [others] against such a one. (Har p. 209.) ― -b5- And حَطَبَ بِهِ (tropical:) He calumniated him, or slandered him. (A, Mgh, Msb, K. [See حَطَبٌ, below.]) -A2- حَطَبَهُ, (S, K,) aor. حَطِبَ , (TA,) He collected firewood for him: (K:) or he brought firewood to him: (S, K:) as also لَهُ ↓ احتطب. (TA.) You say, فُلَانٌ يَحْطِبُ رُفَقَآءَهُ وَ يَسْقِيهِمْ [Such a one collects firewood for, or brings firewood to, his companions, and gives them to drink]. (A, TA.) ― -b2- Also He collected for him a thing as firewood. (TA.) ― -b3- حَطَبُوا كَرْمَهُمْ, inf. n. حَطْبٌ, [and app. also حِطَابٌ, which see below, or this may be a simple subst.,] (tropical:) They cut off the حَطَب of their grapevine; (A;) i. e. the dry portions thereof, that were of no use but for fire. (Mgh.) -A3- حَطَبَ and ↓ احطب It, (a place, K,) or he, (a man, TA,) abounded with firewood. (K, * TA.) -A4- حَطُبَ He was, or became, lean, or meagre. (A.)

احطب
4 احطب احطب أحطب حطب : see 1. ― -b2- Also (assumed tropical:) It (a grape-vine) attained to the time for having its حَطَب [q. v.] cut off from it: (S:) or (tropical:) attained to the time of bearing grapes and for the cutting off of what required to be cut off; as also ↓ استحطب: (A:) or the latter, it required to have its upper, or uppermost, portions cut off, (K,) or somewhat of those portions. (TA.)

احتطب
8 احتطب احتطب أحتطب ٱحتطب : see 1, in three places. ― -b2- Also (assumed tropical:) It (rain) tore up the roots, or stems, of the trees [as though it made firewood of them]. (K.) ― -b3- (assumed tropical:) He (a camel, TA) fed upon the small and dry parts of the branches. (K, TA.) This a camel does only by reason of soundness, and of surpassing strength. (TA.) ― -b4- احتطب عَلَيْهِ فِى الأَمْرِ i. q. احتقب [app. meaning (assumed tropical:) He took upon himself a burden, or a responsibility, in the affair; as though he bound it like a bundle of firewood upon his back]. (K.)

10 اـِسْتَحْطَبَ see 4.

حَطَبٌ
حَطَبٌ حطب Firewood; the portions of trees that are prepared for fuel: (M, A, K:) pl. أَحْطَابٌ. (Msb.) ― -b2- And hence, because enmity is kindled with it like as fire is with حَطَب [properly so called], (Har p. 209,) (tropical:) Calumny, or slander; (A, Mgh, TA;) also termed الحَطَبُ الرَّطْبُ. (TA.) The former is said to have this meaning in the Kur cxi. 4: (Mgh, TA:) or to mean thorns, which the woman there spoken of is related to have been in the habit of throwing in the way of Mohammad. (TA.) You say, يَحْمِلُ الحَطَبَ بَيْنَ النَّاسِ, meaning (tropical:) He goes about with calumny, or slander, among, or between, the people. (A.) ― -b3- Also (tropical:) The prunings of a grape-vine; (S, * A;) and so ↓ حِطَابٌ: (A:) the dry portions of a grape-vine that are of no use but for fire: (Mgh:) ― -b4- the latter is explained by ISh as meaning the prunings that are cut off each year from the upper, or uppermost, portions of a grape-vine. (TA.)

حَطِبٌ
حَطِبٌ حطب , applied to a man, (S,) [and app. to cattle, (see خَشَبٌ,)] (assumed tropical:) Very lean or meagre; as also ↓ أَحْطَبُ: (S, K:) or the latter means unlucky, or unfortunate; syn. مَشْؤُومٌ; (K;) in some copies of the K مَوْسُومٌ; (TA;) and its fem. is حَطْبَآءُ. (K.)

حِطَابٌ
حِطَابٌ حطاب [app. an inf. n., see 1,] (assumed tropical:) The pruning of a grape-vine until reaching the part in which the sap runs. (K.) ― -b2- See also حَطَبٌ, in two places.

حَطِيبٌ
حَطِيبٌ حطيب , (S, Msb, K,) fem. with ة, (K,) A place, (S, Msb, K,) or land, (K,) abounding with firewood. (S, * Msb, K.)

حَطُوبَةٌ
حَطُوبَةٌ حطوبه حطوبة A handful, or bundle, of firewood. (K, * TA.)

حَطَّابٌ
حَطَّابٌ حطاب : see حَاطِبٌ. ― -b2- Also (assumed tropical:) A camel that feeds upon the small and dry parts of branches: (K, TA:) fem. with ة. (TA.) [See 8.]

حَاطِبٌ
حَاطِبٌ حاطب A collector of firewood: (Msb, TA:) and so ↓ حَطَّابٌ, (A, Msb,) but in an intensive sense: (Msb:) or the latter, one who collects and sells firewood: (TA:) and حَطَّابَةٌ a company of collectors of firewood: (S, Mgh:) and اـِمَآءٌ حَوَاطِبُ [pl. of حَاطِبَةٌ] female slaves who collect firewood. (A, TA.) ― -b2- [Hence,] هُوَ حَاطِبُ لَيْلٍ (tropical:) He is one who confuses in his speech, (A, K,) and in his affair: (TA:) or one who speaks what is bad and what is good: (S, TA:) like him who collects firewood by night; (TA;) for this person sees not what he collects in his rope, (S, TA,) so he collects bad and good. (TA.) Az says, one who acts unjustly towards himself is likened to a collector of wood by night, because the latter may chance to put his hand upon a viper, and be bitten by it: and so is one who does not restrain his tongue, but censures others; by doing which a man sometimes occasions his own death. (TA.) It is said in a prov., المِكْثَارُ حَاطِبُ لَيْلٍ (tropical:) The loquacious is [like] a collector of firewood by night. (A 'Obeyd, TA.)

أَحْطَبُ
أَحْطَبُ ذ : see حَطِبٌ.

مِحْطَبٌ
مِحْطَبٌ محطب (assumed tropical:) A pruning-knife. (K, TA.)

مُحَاطِبَةٌ
مُحَاطِبَةٌ محاطبه محاطبة (assumed tropical:) A she-camel that eats dry thorns. (S, K.)

مُحْتَطِبٌ
مُحْتَطِبٌ محتطب (assumed tropical:) A small creeping thing that goes along upon the ground with pieces of wood, or stick, clinging to it. (Ham p. 207.)

##### Türkçe

**حَطَبَ**
1 **حَطَبَ** **حطب**, (S, A, K,) muzâri‘ı **حَطِبَ**, (K,) mastar ismi **حَطْبٌ**, (TA,) o **حَطَب**’ı, (S, A, K,) yani odunu topladı; (A, K;) bunun gibi ↓ **احتطب** da: (S, A, K:) [ve] böylece **حَطَبَ الحَطَبَ**, (Mgh, Msb,) muzâri‘ı ve mastar ismi yukarıdaki gibidir; ve ↓ **احتطب**. (Msb.) ― -b2- [Bundan,] **حَطَبَ فِى حَبْلِهِ**, (A,) yahut **فى حَبْلِهِمْ**, (K,) [lafzen: Onun, yahut onların, ipinde odun topladı; mânâsı] (mecazen:) ona, (A,) yahut onlara, (K,) yardım etti, destek oldu. (A, K.) Şöyle denir: **اـِنَّكَ تَحْطِبُ فِى حَبْلِهِ وَ تَمِيلُ اـِلَى هَوَاهُ** (mecazen:) [Şüphesiz sen ona yardım ediyorsun ve onun hevesine meylediyorsun]. (A, TA.) ― -b3- Ve **حَطَبَ عَلَيْهِ بِخَيْرٍ** (A, Mgh) (mecazen:) ona **خير** getirdi, (Mgh,) yani mal, yahut mülk. (A.) ― -b4- Ve **فُلَانٌ يَحْطِبُ عَلَى فُلَانٍ** (farzedilen mecaz:) falan kimse, falan kimseye karşı [başkalarını] kışkırtır, tahrik eder, teşvik eder. (Har p. 209.) ― -b5- Ve **حَطَبَ بِهِ** (mecazen:) ona iftira etti, yahut onu çekiştirdi. (A, Mgh, Msb, K. [Aşağıda **حَطَبٌ**’a bak.])

-A2- **حَطَبَهُ**, (S, K,) muzâri‘ı **حَطِبَ**, (TA,) onun için odun topladı: (K:) yahut ona odun getirdi: (S, K:) bunun gibi **لَهُ** ↓ **احتطب** da. (TA.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ يَحْطِبُ رُفَقَآءَهُ وَ يَسْقِيهِمْ** [Falan kimse, arkadaşları için odun toplar, yahut onlara odun getirir, ve onlara içirir]. (A, TA.) ― -b2- Yine onun için, odun gibi bir şeyi topladı. (TA.) ― -b3- **حَطَبُوا كَرْمَهُمْ**, mastar ismi **حَطْبٌ**, [ve görünüşe göre ayrıca **حِطَابٌ** da, aşağıda ona bak; yahut bu basit bir isim olabilir,] (mecazen:) asmalarının **حَطَب**’ını kestiler; (A;) yani ondan, ateşten başka işe yaramayan kuru kısımlarını. (Mgh.)

-A3- **حَطَبَ** ve ↓ **احطب** o, (bir yer, K,) yahut o, (bir adam, TA,) odun bakımından bol oldu. (K, * TA.)

-A4- **حَطُبَ** o zayıf, yahut cılız oldu. (A.)

**احطب**
4 **احطب** **احطب** **أحطب** **حطب**: 1’e bak. ― -b2- Yine (farzedilen mecaz:) o (bir asma) ondan **حَطَب** [bk.] kesilme vaktine ulaştı: (S:) yahut (mecazen:) üzüm verme vaktine ve kesilmesi gereken şeyin kesilmesine ulaştı; bunun gibi ↓ **استحطب**: (A:) yahut ikincisi, onun üst, yahut en üst, kısımlarının kesilmesini gerektirdi, (K,) yahut o kısımlardan bir miktarını. (TA.)

**احتطب**
8 **احتطب** **احتطب** **أحتطب** **ٱحتطب**: 1’e, üç yerde, bak. ― -b2- Yine (farzedilen mecaz:) o (yağmur) ağaçların köklerini, yahut gövdelerini, söküp kopardı [sanki onlardan odun yapmış gibi]. (K.) ― -b3- (farzedilen mecaz:) o (bir deve, TA) dalların küçük ve kuru kısımlarından yedi. (K, TA.) Bunu deve ancak sıhhat sebebiyle ve üstün kuvvet sebebiyle yapar. (TA.) ― -b4- **احتطب عَلَيْهِ فِى الأَمْرِ** **احتقب** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre mânâ: (farzedilen mecaz:) işte bir yükü, yahut bir sorumluluğu, üzerine aldı; sanki onu sırtına odun demeti gibi bağladı]. (K.)

10 **اـِسْتَحْطَبَ** 4’e bak.

**حَطَبٌ**
**حَطَبٌ** **حطب** Odun; yakıt için hazırlanan ağaç parçaları: (M, A, K:) çoğulu **أَحْطَابٌ**. (Msb.) ― -b2- Ve bundan, çünkü düşmanlık onunla, ateşin [asıl mânâdaki] **حَطَب** ile tutuşması gibi tutuşur, (Har p. 209,) (mecazen:) iftira, yahut çekiştirme; (A, Mgh, TA;) ayrıca **الحَطَبُ الرَّطْبُ** diye de adlandırılır. (TA.) Bunun, Kur’ân cxi. 4’te bu mânâda olduğu söylenmiştir: (Mgh, TA:) yahut, orada sözü edilen kadının Muhammed’in yoluna atma âdetinde olduğu rivayet edilen dikenler mânâsınadır. (TA.) Şöyle dersin: **يَحْمِلُ الحَطَبَ بَيْنَ النَّاسِ**, mânâsı (mecazen:) insanlar arasında, yahut insanlar arasında gidip gelerek, iftira yahut çekiştirme taşır. (A.) ― -b3- Yine (mecazen:) asmanın budantıları; (S, * A;) ve böylece ↓ **حِطَابٌ**: (A:) ateşten başka işe yaramayan asmanın kuru kısımları: (Mgh:) ― -b4- ikincisi, ISh tarafından, her yıl asmanın üst, yahut en üst, kısımlarından kesilen budantılar mânâsıyla açıklanır. (TA.)

**حَطِبٌ**
**حَطِبٌ** **حطب**, bir adama nispetle, (S,) [ve görünüşe göre davara da, (bk. **خَشَبٌ**,)] (farzedilen mecaz:) pek zayıf yahut cılız; bunun gibi ↓ **أَحْطَبُ**: (S, K:) yahut ikincisi uğursuz, yahut bahtsız mânâsınadır; eş anlamlısı **مَشْؤُومٌ**; (K;) K’nin bazı nüshalarında **مَوْسُومٌ**; (TA;) ve onun müennesi **حَطْبَآءُ**’dur. (K.)

**حِطَابٌ**
**حِطَابٌ** **حطاب** [görünüşe göre bir mastar ismi, 1’e bak,] (farzedilen mecaz:) asmanın, özsuyunun aktığı kısma ulaşıncaya kadar budanması. (K.) ― -b2- Ayrıca **حَطَبٌ**’a, iki yerde, bak.

**حَطِيبٌ**
**حَطِيبٌ** **حطيب**, (S, Msb, K,) müennesi ة ile, (K,) odun bakımından bol bir yer, (S, Msb, K,) yahut arazi. (K,) (S, * Msb, K.)

**حَطُوبَةٌ**
**حَطُوبَةٌ** **حطوبه** **حطوبة** Bir avuç, yahut bir demet, odun. (K, * TA.)

**حَطَّابٌ**
**حَطَّابٌ** **حطاب**: **حَاطِبٌ**’e bak. ― -b2- Yine (farzedilen mecaz:) dalların küçük ve kuru kısımlarından yiyen bir deve: (K, TA:) müennesi ة ile. (TA.) [8’e bak.]

**حَاطِبٌ**
**حَاطِبٌ** **حاطب** Odun toplayan: (Msb, TA:) ve böylece ↓ **حَطَّابٌ**, (A, Msb,) fakat mübalağa mânâsıyla: (Msb:) yahut ikincisi, odun toplayıp satan kimse: (TA:) ve **حَطَّابَةٌ** odun toplayanlar topluluğu: (S, Mgh:) ve **اـِمَآءٌ حَوَاطِبُ** [**حَاطِبَةٌ**’nin çoğulu] odun toplayan cariyeler. (A, TA.) ― -b2- [Bundan,] **هُوَ حَاطِبُ لَيْلٍ** (mecazen:) o, sözünde, (A, K,) ve işinde, (TA,) karıştıran kimsedir: yahut kötü olanı ve iyi olanı söyleyen kimsedir: (S, TA:) geceleyin odun toplayan kimse gibi; (TA;) çünkü bu kimse, ipinde ne topladığını görmez, (S, TA,) böylece kötü ve iyi toplar. (TA.) Az der ki: kendisine zulmeden kimse, geceleyin odun toplayana benzetilmiştir; çünkü o, elini bir engereğe rastlatabilir ve onunla ısırılabilir: ve böyledir, dilini tutmayıp başkalarını ayıplayan kimse; bunu yapmakla bir adam bazen kendi ölümüne sebep olur. (TA.) Bir meselde şöyle denmiştir: **المِكْثَارُ حَاطِبُ لَيْلٍ** (mecazen:) çok konuşan, geceleyin odun toplayan [gibi]dir. (A 'Obeyd, TA.)

**أَحْطَبُ**
**أَحْطَبُ** **ذ**: **حَطِبٌ**’e bak.

**مِحْطَبٌ**
**مِحْطَبٌ** **محطب** (farzedilen mecaz:) bir budama bıçağı. (K, TA.)

**مُحَاطِبَةٌ**
**مُحَاطِبَةٌ** **محاطبه** **محاطبة** (farzedilen mecaz:) kuru diken yiyen bir dişi deve. (S, K.)

**مُحْتَطِبٌ**
**مُحْتَطِبٌ** **محتطب** (farzedilen mecaz:) üzerinde odun parçaları, yahut çubuk, yapışıp tutunmuş olarak yerde sürünerek giden küçük bir sürüngen şey. (Ham p. 207.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَطَبَ
حَطَبَ I ( n. ac. حَطْب 1 ),
a.  Gathered, brought firewood.

b.  Abounded in firewood.

c.  [ Bi or 'Ala ], Accused falsely, slandered.

أَحْطَبَ
أَحْطَبَ IV ,
a.  Abounded in firewood.

اِحْتَطَبَ
اِحْتَطَبَ VIII ,
a.  see I (a) .

اِسْتَحْطَبَ
اِسْتَحْطَبَ X ,
a.  Required pruning ( vine ).

حَطَب
حَطَب 4 , ( pl. أَحْطَاْب 38 ),
a.  Firewood; logs.

حَطِب
حَطِب 5 ,
a.  Very lean.

مِحْطَب
مِحْطَب 20 ,
a.  Pruningknife.

حَاْطِب
حَاْطِب 21 ,
a.  Gatherer of firewood.

حَطِيْب
حَطِيْب 25 ,
a.  Abounding in firewood.

حَطَّاْب
حَطَّاْب 28 ,
a.  Woodcutter.

حِطْ
HiToL ( pl. أَحْطَال ),
a.  Wolf.

##### Türkçe

**حَطَبَ**
**حَطَبَ** I ( i. ac. **حَطْب** 1 ),
a. Odun topladı, yakacak odun getirdi.

b. Yakacak odun bakımından bol oldu.

c. [ Bi veya 'Ala ], yalan yere suçladı, iftira etti.

**أَحْطَبَ**
**أَحْطَبَ** IV ,
a. Yakacak odun bakımından bol oldu.

**اِحْتَطَبَ**
**اِحْتَطَبَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**اِسْتَحْطَبَ**
**اِسْتَحْطَبَ** X ,
a. (Asma) budama gerektirdi.

**حَطَب**
**حَطَب** 4 , ( pl. **أَحْطَاْب** 38 ),
a. Yakacak odun; kütükler.

**حَطِب**
**حَطِب** 5 ,
a. Çok zayıf.

**مِحْطَب**
**مِحْطَب** 20 ,
a. Budama bıçağı.

**حَاْطِب**
**حَاْطِب** 21 ,
a. Yakacak odun toplayıcısı.

**حَطِيْب**
**حَطِيْب** 25 ,
a. Yakacak odun bakımından bol.

**حَطَّاْب**
**حَطَّاْب** 28 ,
a. Oduncu.

**حِطْ**
HiToL ( pl. **أَحْطَال** ),
a. Kurt.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حطب
حَطَبَ - يَحْطِبُ - حَطَب
حَطَبَ - يَحْطِبُ + الكائن (النبت وجذوع وفروع الشجر): يموت وييس ويبدأ فيه النخر
حَطَب: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من" حَطَبَ - يَحْطِبُ ": كل ما يجمع ليحرق من النفايات وخاصة جذوع وسوق الأشجار
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخرب والاهتراء والفساد الذاتي للكائن بعد توقف الحياة فيه" وهي:
فَرُضَ - يَفْرُضُ، حَطَبَ - يَحْطِب، غَثَا - يَغْثُوْ، نَخِرَ - يَنْخَرُ، بَلِيَ - يَبْلَى، رَمَّ - يَرُمُّ

حطب
 	﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا(15)﴾ الجن ﴿وامرأته حمالة الحطب(4)﴾ المسد
الراغب
حطب
قال تعالى: }فكانوا لجهنم حطبا﴿[الجن/15]، أي: ما يعد للإيقاد، وقد حطبت حطبا (انظر: الأفعال 1/389) واحتطبت، وقيل للمخلط في كلامه: حاطب ليل؛ لأنه لا يبصر ما يجعله في حلبه، وحطبت لفلان حطبا: عملته له، ومكان حطيب: كثير الحطب، وناقة محاطبة: تأكل الحطب، وقوله تعالى:﴾حمال الحطب{ [المسد/4]، كناية عنها بالنميمة، وحطب فلان بفلان: سعى به، وفلان يوقد بالحطب الجزل: كناية عن ذلك (قال الجرجاني: والعرب تقول: فلان يحمل الحطب: إذا كان نماما، وقالوا: هو يوقد بين الناس الحطب الرطب، وفي معناه: يمشي بالحطب الرطب. انظر المنتخب من كنايات الأدباء ص 12).
ملخص اللسان
1.    حَطَبَ يَحْطِبُ حَطْباً وحَطَباً والحَطَبُ: ما أُعِدَّ مِن الشجَرِ  شَبُوباً للنَّارِ.
2.    واحْتَطَبَ احْتِطاباً: جَمَع الحَطَبَ.
3.    وحَطَبَ فلاناً حَطَباً يَحْطِبُه واحْتَطَبَ له: جَمَعَه له وأَتاهُ به؛
4.    وحَطَبَنِي فلان إِذا أَتاني بالحَطَبِ؛ و
5.     ورَجُل حاطِبُ لَيْلٍ: يتَكلّم بالغَثِّ والسمين، مُخَلِّطٌ في كلامِه  وأَمـْرِه، لا يَتَفَقَّدُ كَلامَه،
6.    الحاطِبِ بالليل الذي يَحْطِبُ كُلَّ  رَدِيءٍ وجَيِّدٍ، لأَنه لا يُبْصِرُ ما يَجْمعُ في حَبْلِه.
7.    وأَرضٌ حَطِيبةٌ: كثيرة الحَطَبِ، وكذل
8.    واحْتَطَبتِ الإِبلُ: رَعَتْ دِقَّ الحَطَبِ؛ قا
9.    وبعير حَطَّابٌ: يَرْعَى الحَطَبَ،
10.                       وناقة مُحاطِبةٌ: تأْكل الشَّوْكَ اليابِسَ.
11.                       والحِطابُ في الكَرْمِ: أَن يُقْطَعَ حتى يُنْتَهى إِلى ما جَرَى فيه  الماءُ.
12.                       واسْتَحْطَبَ العِنَبُ: احْتاجَ أَن يُقْطَع شيءٌ من أَعالِيهِ.
13.                       وحَطَبُوه: قَطَعُوه.
14.                       وأَحْطَبَ الكَرْمُ: حانَ أَن يُقْطَعَ منه الحَطَبُ.
15.                        فاحْطِبُوه حَطْباً  أَي اقْطَعُوا حَطَبَه.
16.                        والمِحْطَبُ: المِنْجَلُ الذي يُقْطَعُ به.
17.                       وحَطَبَ فلان بفلان: سَعَى  به.
18.                       وامْرَأَتُه حَمَّالَةَ الحَطَبِ:  هو النَّمِيمةُ؛
19.                       الحَطَبِ الرَّطْبِ النَّمِيمةَ.
20.                       والأَحْطَبُ: الشَّدِيدُ الهُزال.
لسان العرب
● - حطب: الليث: الحَطَبُ مَعْرُوفٌ. والحَطَبُ: ما أُعِدَّ مِن الشجَرِ  شَبُوباً للنَّارِ.  \<ص:322>  حَطَبَ يَحْطِبُ حَطْباً وحَطَباً: المخفف مصدر، وإِذا ثُقِّلَ، فهو اسم.  واحْتَطَبَ احْتِطاباً: جَمَع الحَطَبَ. وحَطَبَ فلاناً حَطَباً يَحْطِبُه واحْتَطَبَ له: جَمَعَه له وأَتاهُ به؛ قال ذو الرُّمة:  وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ، وهي عَرِيَّةٌ، *  أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ  وحَطَبَنِي فلان إِذا أَتاني بالحَطَبِ؛ وقال الشماخ:  خَبٌّ جَرُوزٌ، وإِذا جاعَ بَكَى،  * لاحَطَبَ القَوْمَ، ولا القومَ سَقَى  ابن بري: الخَبُّ: اللَّئِيمُ. والجَرُوزُ: الأَكُولُ. ويقال للذي يَحْتَطِبُ الحَطَبَ فيَبِيعُه: حَطَّابٌ. يقال: جاءَتِ الحَطَّابةُ.  والحَطّابةُ: الذين يَحْتَطِبُون.  الأَزهري: قال أَبو تراب: سمعت بعضهم يقول: احْتَطَبَ عليه في الأَمر، واحتَقَبَ بمعنى واحد.  ورَجُل حاطِبُ لَيْلٍ: يتَكلّم بالغَثِّ والسمين، مُخَلِّطٌ في كلامِه  وأَمـْرِه، لا يَتَفَقَّدُ كَلامَه، كالحاطِبِ بالليل الذي يَحْطِبُ كُلَّ  رَدِيءٍ وجَيِّدٍ، لأَنه لا يُبْصِرُ ما يَجْمعُ في حَبْلِه. الأَزهري:  شُبِّه الجانِي على نَفْسه بِلِسانِه، بحاطِبِ اللَّيلِ، لأَنه إِذا حَطَبَ ليلاً، رُبما وقَعَتْ يَدُه على أَفْعَى فنَهَسَتْه، وكذلك الذي لا  يَزُمُّ لِسانَه ويَهْجُو الناسَ ويَذُمُّهمْ، رُبما كان ذلك سَبَباً لِحَتْفِه.  وأَرضٌ حَطِيبةٌ: كثيرة الحَطَبِ، وكذلك وادٍ حَطِيبٌ؛ قال:  وادٍ حَطِيبٌ عَشِيبٌ ليسَ يَمْنَعُه *  مِنَ الأَنِيسِ حِذارُ اليَوْمِ ذِي الرَّهَجِ  وقدَحَطِبَ وأَحْطَبَ. واحْتَطَبتِ الإِبلُ: رَعَتْ دِقَّ الحَطَبِ؛ قال  الشاعر وذكر إِبلاً:  إِنْ أَخْصَبَتْ تَرَكَتْ ما حَوْلَ مَبْرَكِها  * زَيْناً، وتُجْدِبُ، أَحْياناً، فَتَحْتَطِبُ  وقال القطامي:  إِذا احْتَطَبَتْه نِيبُها، قَذَفَتْ به *  بَلاعِيمُ أَكْراشٍ، كأَوْعِيةِ الغَفْرِ  وبعير حَطَّابٌ: يَرْعَى الحَطَبَ، ولا يكون ذلك إِلاّ مِن صِحَّةٍ،  وفَضْلِ قُوَّةٍ. والأُنثى حَطَّابةٌ.  وناقة مُحاطِبةٌ: تأْكل الشَّوْكَ اليابِسَ.  والحِطابُ في الكَرْمِ: أَن يُقْطَعَ حتى يُنْتَهى إِلى ما جَرَى فيه  الماءُ.  واسْتَحْطَبَ العِنَبُ: احْتاجَ أَن يُقْطَع شيءٌ من أَعالِيهِ.  وحَطَبُوه: قَطَعُوه. وأَحْطَبَ الكَرْمُ: حانَ أَن يُقْطَعَ منه الحَطَبُ. ابن شميل: العِنَبُ كُلَّ عامٍ يُقْطَعُ من أَعالِيهِ شيءٌ، ويُسمَّى ما  يُقْطَعُ منه: الحِطابُ. يقال: قد اسْتَحْطَبَ عِنَبُكم، فاحْطِبُوه حَطْباً  أَي اقْطَعُوا حَطَبَه.  والمِحْطَبُ: المِنْجَلُ الذي يُقْطَعُ به. وحَطَبَ فلان بفلان: سَعَى  به. وقوله تعالى في سُورة تَبَّتْ: وامْرَأَتُه حَمَّالَةَ الحَطَبِ؛ قيل:  هو النَّمِيمةُ؛ وقيل: إِنها كانت تَحْمِل الشَّوْك، شَوْكَ العِضاهِ،  فتُلْقِيهِ على طَرِيقِ سَيِّدِنا رَسُول اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم،  وطَريقِ أَصحابه، رضي اللّه عنهم. قال الأَزهري: جاءَ في التفسير أَنـَّها أُمُّ جَميلٍ امرأَةُ أَبي لَهَبٍ، وكانتْ تَمْشِي بالنَّمِيمة؛ ومن ذلك قولُ الشاعر:  مِن البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ، *  ولم تَمْشِ، بينَ الحَيِّ، بالحَطَبِ الرَّطْبِ  \<ص:323>  يعني بالحَطَبِ الرَّطْبِ النَّمِيمةَ. والأَحْطَبُ: الشَّدِيدُ الهُزال. والحَطِبُ مِثْلُه. وخصَّصه الجوهري فقال: الرَّجل الشَّديدُ الهُزالِ  وقد سمت حاطِباً وحُوَيْطِباً.  وقولُهم: صَفْقةٌ لم يَشْهَدْها حاطِبٌ، هو حاطِبُ ابنُ أَبي بَلْتَعةَ،  وكان حازِماً.  وبنو حاطِبةَ: بطن.  وحَيْطُوبٌ: موضع.
مقاييس اللغة:
(حطب) الحاء والطاء والباء أصلٌ واحد، وهو الوَقود، ثمّ يحمل عليه ما يشبَّه به. فالحطب معروف. يقال حطبت أحْطِب حَطْبا. قال امرؤ القيس:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ
ويقال للمخلِّط في كلامِهِ "حاطب لَيْل". ويقال حَطَبَنِي عَبْدي، إذا أتاك بالحَطَب. قال:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])
ويقال مكان حَطِيبٌ: كثير الحَطَب. ويقال ناقة مُحَاطِبَةٌ، تأكل الشَّوكَ اليابسَ. وقالوا في قوله تعالى: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4]، هي كنايةٌ عن النميمة. يقال حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ: سَعَى به. ويقال إنَّ الأحطبَ الشديدُ الهُزال وكذلك* الحَطِب، كأنَّه شُبِّه بالحطب اليابس. وقوله في النميمة يشهد لـه قولُ القائل:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])
القاموس المحيط:
الحَطَبُ، مُحَرَّكَةً ما أُعِدَّ من الشَّجَرِ شَبُوباً. حَطَبَ، كَضَرَبَ جَمَعَه، كاحْتَطَبَ، وفُلاناً جَمَعَهُ له، أو أتاهُ به، وأرضٌ حَطِيبَةٌ، ومَكانٌ حَطِيبٌ، وقد حَطَبَ وأحْطَبَ. و " هو حاطِبُ لِيْلٍ " مُخَلِّطٌ في كَلامِهِ. واحْتَطَبَ رَعَى دِقَّ الحَطَبِ. وبَعِيرٌ حَطَّابٌ يَرْعَاهُ. والحِطابُ، كَكِتَابٍ أنْ يُقْطَعَ الكَرْمُ حتى يَنْتَهي إلى حَدِّ ما جَرَى فيه الماءُ. واسْتَحْطَبَ العِنَبُ احْتَاجَ أنْ يُقْطَعَ أعالِيهِ. والمُحْطَبُ المِنْجَلُ. وحَطَبَ به سَعَى. والْأَحْطَبُ الشَّدِيدُ الهُزالِ، كالحَطِبِ، كَكَتِفٍ، أو المَشْؤُومُ، وهي حَطْبَاءُ. وحَطَبَ في حَبْلِهِمْ، يَحْطِبُ نَصَرَهُمْ. والحَطُوبَةُ شِبْهُ حُزْمَةٍ من حَطَبٍ. وحُوَيْطِبُ بنُ عَبْدِ العُزَّى، وحاطِبُ بنُ أبي بَلْتَعَةَ صَحابِيَّانِ. وحَطَّابُ بنُ حَنَشٍ، كَقَصَّابٍ فارِسٌ، وابنُ الحَارِثِ صَحابيُّ، أو هو بالخاءِ. ويُوسُفُ بنُ حَطَّابٍ شَيْخُ شَبابَةَ، وعَبْدُ السَّيِّدِ بنُ عَتَّابٍ الحَطَّابُ مُقْرِئ العِراقِ، وعَبْدُ الله بنُ مَيْمُونٍ الحَطَّابُ شَيْخٌ للإِمامِ أحمدَ، وأبو عبدِ اللَّهِ الحَطَّابُ الرَّازِيُّ، صاحبُ المَشْيَخَةِ والسُّداسِيَّاتِ مُحَدِّثونَ. واحْتَطَبَ عليه في الْأَمْرِ احْتَقَبَ، والمَطَرُ قَلَعَ أُصُولَ الشَّجَرِ. ونَاقَةٌ مُحاطِبَةٌ تَأْكُلُ الشَّوْكَ اليابِسَ.
وبنو حاطِبَة: بَطْنٌ. وكأَمِيرٍ: وادٍ باليَمَنِ. وحَيْطُوبٌ: ع.
تاج العروس:
ح ط ب
الحَطَبُ مُحَرَّكَةً مَعْرُوفٌ ومثلُه في الصحاحِ والمُجْمَلِ والخُلاَصَة وقال ابنُ سِيدَه : الحَطَبُ : مَا أُعِدَّ من الشَّجَرِ شَبُوباً للنَّارِ حَطَبَ كضَرَبَ يَحْطِب حَطْباً وحَطَباً المُخَففُ مَصْدَرٌ وإذَا ثُقِّلَ فهو اسْمٌ : جَمَعَهُ كاحْتَطَبَ احْتِطَاباً وحَطَبَ فلاناً يَحْطِبُه واحْتَطَبَ له : جَمَعَه له وأَتَاهُ به قال الجوهريّ : وحَطَبَنِي فلانٌ إذا أَتاكَ بالحَطَبِ قال ذو الرُّمَّة :
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهْيَ عَرِيَّةٌ ... أُصُولَ أَلاَءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ وقال الشَّمَّاخ :
" خِبٌّ جَرُوزٌ وغذَا جَاعَ بَكَى
" لاَ حَطَبَ القَوْمَ وَلاَ القَوْمَ سَقَى قال ابنُ بَرِّيّ : " الخَبُّ : اللّئيمُ والجَرُوزُ : الأَكُولُ
ويقالُ للذي يَحْتَطِبُ الحَطَب فيَبِيعُه : حَطَّابٌ يقال : جاءَتِ الحَطَّابَةُ وهم الذين يَحْتَطِبُونَ وإمَاءٌ حَوَاطِبُ وفُلانٌ يَحْطِبُ رُفَقَاءَهُ ويَسْقِيهِم
وأَرْضٌ حَطِيبَةٌ : كَثِيرَةُ الحَطَبِ ومِثْلُهُ مَكَانٌ حَطِيبٌ ووادٍ حَطِيبٌ قال :
وَادٍ حَطِيبٌ عَشِيبٌ ليْسَ يَمْنَعُه ... مِنَ الأَنِيسِ حِذَارُ المَوْتِ ذِي الرَّهَجِ وقَدْ حَطَبَ الرَّجُلُ وأَحْطَبَ ومن المَجَازِ قولُهم هو حَاطِبُ لَيْلٍ يَتَكَلَّمُ بالغَثِّ والسَّمِينِ مُخَلِّطٌ في كَلاَمِه وأَمْرِه لا يَتَفَقَّدُ كلامَه كالحاطِبِ باللَّيْلِ الذي يَحْطِبُ كُلَّ رَدِيءٍ وَجَيِّدٍ لأَنَّه لا يُبْصِرُ مَا يَجْمَعُ في حَبْلِهِ وقال الأَزهريّ : شُبّه الجانِي على نَفْسِه بِلسَانِه بِحاطبِ الليلِ لأَنه إذا حَطَبَ ليْلاً رُبَّمَا وقَعَتْ يدُه على أَفْعَى فَنَهَشَتْهُ وكذلك الذي لا يَزُمُّ لِسَانَه ويَهْجُو الناسَ ويَذُمُّهُم ربَّمَا كان ذلك سبَباً لحَتْفِه . وفي أَمْثَال أَبي عُبَيْدٍ : " المِكْثَارُ حَاطِبُ ليلٍ " وأوَّل من قاله أَكْثَمُ بنُ صَيْفِيّ أَورده المَيْدانِيُّ في حَرْف المِيمِ والثَّعالبيُّ في المُضَاف والمَنْسُوبِ
واحْتَطَبَ البَعِيرُ : رَعَى دِقَّ الحَطَبِ قال الشاعر وذَكَرَ إبِلاً :
" إنْ أَخْصَبَتْ تَرَكَتْ ما حَوْلَ مَبْرَكِهازَيْناً وتُجْدِبُ أَحْيَاناً فَتَحْتَطِبُ وبَعِيرٌ حَطَّاب : يَرْعَاهُ وَلاَ يكونُ ذلكَ إلاَّ من صِحَّةٍ وفَضْلِ قُوَّةٍ والأَنْثَى : حَطَّابَةٌ
والحِطَابُ كَكِتَابٍ : هو أَنْ يُقْطَعَ الكَرْمُ حَتَّى يَنْتهِيَ إلى حَدِّ ما جَرَى فيه المَاءُ
ومن المَجَازِ اسْتَحْطَبَ العِنَبُ : احْتَاجَ أَنْ يُقْطَعَ شيءٌ من أَعَالِيهِ
وفي الأَساس : وأَحْطَبَ عِنَبُكُمْ واسْتَحْطَبَ : حَانَ أَنْ يُقْنَبَ انتهى . وحَطَبُوهُ : قَطَعُوه وأَحْطَبَ الكَرْمُ : حَانَ أَنْ يُقْطَعَ منه الحَطَبُ وقال ابن شُمَيل : العِنَبُ كُلَّ عَامٍ يُقْطَعُ من أَعَالِيه شيءُ ويُسَمّى ما يُقْطَعُ منه الحِطَابُ يقال : قَدِ اسْتَحْطَبَ عِنَبُكُمْ فاحْطِبُوه حَطْباً أَي اقْطَعُوا حَطَبَه
والمِحْطَبُ : المِنْجَلُ الذي يُقْطَعُ به
ومن المجاز حَطَبَ فلانٌ بِهِ أَي سَعَى ومنه قولُه تعالى " وامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ " قيل : هو النَّمِيمَةُ وقيل : إنها كانت تَحْمِلُ الشَّوْكَ شَوْكَ العِضَاهِ فَتُلْقِيهِ على طَرِيقِ سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم قال الأَزْهَرِيّ : جاءَ في التفسير أَنَّهَا أُمُّ جَمِيلٍ وكانت تَمْشِي بالنَّمِيمَةِ ومن ذلك قولُ الشاعر :
" مِنَ البِيضِ لَمْ تُصْطَدْ عَلَى ظَهْرِ لأْمَةٍولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ يَعْنِي بالحَطَبِ الرَّطْبِ : النَّمِيمَةَ
والأَحْطَبُ قال الجوهريّ : هو الرَّجُلُ الشَّدِيدُ الهُزَالِ كالحَطِبِ كَكَتِفٍ أَو هو المَشْؤُومُ وفي بعض النسخ : المَوْسُومُ وهيَ حَطْبَاءُ
ومن المجاز : حَطَبَ في حَبْلِهِمْ يَحْطِبُ : نَصَرَهُمْ وأَعَانَهُم وإنَّكَ تَحْطِبُ في حَبْلِه وتَمِيلُ إلى هَوَاهُ كما في الأَساس
والحَطُوبَةُ : شِبْهُ حُزْمَةٍ من حَطَبٍ وهي الضِّغْثُ
وحُوَيْطِبُ بنُ عَبْدِ العُزَّى القُرَشيُّ العَامِرِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ وقيل أَبو الإصْبَعِ وحَاطِبُ بنُ أَبِي بَلْتَعَةَ عمرو بن عُمَيْرِ بنِ سَلَمَةَ اللَّخْمِيُّ حلِيفُ بَنِي أَسَدِ بن عبدِ العُزَّى وهو المُرَادُ من قولهم : " صَفْقَةٌ لَمْ يَشْهَدْهَا حاطِبٌ " وكان حَازِماً صَحَابِيَّانِ وحاطِبُ بنُ عَمْرِو بن عَتِيكٍ الأَنْصَارِيُّ الأَوْسِيُّ وحاطِبُ بنُ الحارِث وحاطبُ بن عَمرو وحاطبُ بنُ عبد العزى العَامِرِيَّانِ القُرَشِيُّونَ وحاطبُ بن الحارث بنِ قَيْسٍ وإليهِ نُسِبَتْ حَرْبُ حَاطِب كانت بين الأَوْسِ والخَزْرَجِ قاله السُّهيْلِيُّ في الرَّوْضِ الأُنفِ
وحطَّابُ بنُ حَنَشٍ الجُهَنِيُّ كَقَصَّابٍ فَارِسٌ مَشْهُورٌ وحطَّاب ابنُ الحَارِثِ بنِ مَعْمَرٍ الجُمَحِيُّ هَاجَرَ مع أَخِيهِ حاطِبٍ إلى الحَبَشَةِ فماتَ في الطريق رضي الله عنه وابنُه عبد الحميد بنُ حَطَّابٍ له ذِكْرٌ صَحَابِيٌّ أَو هو بالخَاءِ المُعْجَمَةِ القَوْلانِ حكَاهُمَا الحُفَّاظُ وصحَّحُوا أنَّهُ بالحَاءِ المُهْمَلَةِ وهو قُرَشِيٌّ جُمَحِيٌّ كما في الإِصَابَةِ وحَطَّابٌ التَّمِيمِيُّ اليَرْبُوعِيُّ ذَكَرَهُ الحَافِظُ ويُوسُفُ بنُ حَطَّابٍ المَدَنِيُّ شَيْخُ شَبَابةَ هكذا ذَكره الحافظُ وعَبْدُ السَّيِّدِ بنُ عَتَّابٍ الحَطَّابُ مُقرِىءُ العِرَاقِ قَرَأَ على أَبي العَلاَءِ الوَاسِطِيّ وغيرِه وعَبْدُ اللهِ بنُ مَيْمُونٍ الحَطَّابُ شَيْخٌ لِلإِمَامِ أَحْمَدَ ابنِ حَنْبَلٍ رضي الله عنه روى عنه في الزُّهْدِ وهو يَرْوِي عن أَبِي المُلَيْحِ الرَّقِّيّ
وفَاتَه مُحَمَّدُ بنُ عبدِ الله الحَطَّابُ رَوَى عنه أَبو حَفْصِ بنُ شاهينَ في مُعْجمِه وأَبو طاهرِ بنُ أَحْمَدَ بنِ قَيْدَاسٍ الحَطَّابُ شيخٌ للسِّلَفيّ والحسَنُ بنُ عبد الرَّحمن الحَطَّابُ شيخٌ لأَبِي إسحاقَ الحبَّال وسالِمُ بنُ أَبِي بكرٍ الحَطَّابُ عن أَبي السَّعَادَاتِ بنِ القَزَّازِ وابنُهُ عَلِيٌّ : سمِعَ منه ابنُ نُقْطَةَ ومحمدُ بنُ أَبي بكرِ بنِ الحَطَّابِ التَّمِيمِيُّ اليَمَنِيُّ مات بشزَبيدَ سنة 665 يأْتي ذكره في ز ق ر وأَبُو عَبْدِ اللهِ محمدُ بنُ أَبِي العَبَّاسِ أحمد بن إبراهيمَ بن أَحمدَ المَعْرُوفُ بابنِ الحَطَّابِ الرَّازِيّ الفقيه الشَّافعيّ توفِّي والدُه بالإِسكندريةِ سنة 491 وقد أَجَازَ لوَلَدِه هَذَا جَمِيعَ سَمَاعَاتِهِ ورِوَايَاتِه نقلت مِنْ خَطِّ حَسَنِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ صالحٍ النَّابُلْسِيِّ كما نقله عن خَطِّ الحَافِظِ عبد العَظِيمِ المُنْذِرِيِّ وهو صاحِبُ المَشْيَخَةِ المُشْتَمِلَةِ على سِتَّةٍ وأَرْبَعِينَ شَيْخاً مِمَّنَ سَمِعَ عليهم الحَدِيثَ والقُرْآنَ من أَهل مِصْرَ ومَن قَدِم عليها من الوَارِدِينَ وهي انْتِقَاءُ الحافظِ ابن طاهِرٍ السِّلَفيِّ وقد أَتَمَّهَا في سنةِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ وخَمْسِمِائَة بثَغْرِ الإِسكندَرِيَّة وأَبُو عَلِيٍّ عِلاَّنُ بنُ إبرَاهِيمَ الحَطَّابُ الفَامِيُّ البَغْدَادِيُّ وأَبُو بَكْرٍ عبدُ اللهِ بنُ إبرَاهِيمَ الحَطَّابِيُّ مُحَدِّثَانِ والسُّدَاسِيَاتِ نُسْخَةٍ مَشْهُورَةٍ وهي رِوَايَةُ أَبي طاهر الشَّفِيقيّ وأَبِي القَاسم بن المُوَقَّا وقد مَلَكْتُهَا بحَمْدِ اللهِ تعالى كما مَلَكْتُ المَشْيَخَةَ مُحَدِّثُون
وعن الأَزهريّ : قال أَبو تُرَابٍ : سمعتُ بعضَهم يقول : احْتَطَبَ عَلَيْهِ في الأَمْرِ واحْتَقَبَ بمعنًى واحدٍ واحْتَطَبَ المَطَرُ : قَلَعَ أُصُولَ الشَّجَرِ
ويقال : نَاقَةٌ مُحَاطِبةٌ : تَأْكُلُ الشَّوْكَ اليابِسَ
وبَنُو حَاطِبَةَ : بَطْنٌ من العَرَبِ
وحَطِيبٌ كأَمِيرٍ : وَادٍ باليَمَنِ نَقَلَه الصاغانيُّ
وحَيْطُوبٌ : ع

##### Türkçe

**حطب**
**حَطَبَ - يَحْطِبُ - حَطَب**
**حَطَبَ - يَحْطِبُ** + varlık (bitki ve ağaç gövdeleri ve dalları): ölür, kurur ve onda çürüme başlar.
**حَطَب**: “فـَعـَل” vezninde, **حَطَبَ - يَحْطِبُ**’den “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: atıklardan yakılmak için toplanan her şey, özellikle ağaçların gövdeleri ve sapları.
Ve lafız, “canlının, onda hayat durduktan sonra kendi kendine harap oluşu, yıpranışı ve bozulması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرُضَ - يَفْرُضُ**، **حَطَبَ - يَحْطِب**، **غَثَا - يَغْثُوْ**، **نَخِرَ - يَنْخَرُ**، **بَلِيَ - يَبْلَى**، **رَمَّ - يَرُمُّ**

**حطب**
	﴿Ve أما **القاسطون** ise, onlar cehennem için **حطبا** idiler (15)﴾ **الجن** ﴿ve karısı **حمالة الحطب** (4)﴾ **المسد**
**الراغب**
**حطب**
Yüce Allah dedi ki: }Onlar cehennem için **حطبا** oldular﴿[**الجن**/15], yani: tutuşturma için hazırlanan şey; ve “**حطبت** **حطبا**” (bkz. **الأفعال** 1/389) ve “**احتطبت**”; ve sözünde karıştıran kimseye “**حاطب ليل**” denildi; çünkü ipinde neyi koyduğunu görmez. Ve “**حطبت** falan kimse için **حطبا**”: onu onun için yaptım. Ve “**حطيب**” yer: odunu çok. Ve “**محاطبة**” deve: odun yer. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾**حمال الحطب**{ [**المسد**/4], ona koğuculukla kinayedir. Ve “**حطب** falan kimse falan kimseyle”: onunla (aleyhine) koştu. Ve “falan kimse iri odunla yakar”: buna kinayedir. (Cürcânî dedi ki: Araplar der ki: “falan kimse odun taşır”: koğucu ise. Ve dediler: “o, insanlar arasında yaş odun yakar”; ve bunun mânasında: “yaş odunla yürür”. Bkz. **المنتخب من كنايات الأدباء** s. 12).

**ملخص اللسان**
1.	**حَطَبَ يَحْطِبُ** **حَطْباً** ve **حَطَباً**; ve **الحَطَبُ**: ağaçtan ateşe tutuşturma olarak hazırlanmış şey.
2.	Ve **احْتَطَبَ** **احْتِطاباً**: **الحَطَبَ**’ı topladı.
3.	Ve “falan kimseyi **حَطَباً** **يَحْطِبُه**” ve “ona **احْتَطَبَ**”: onu onun için topladı ve onu ona getirdi;
4.	Ve “falan kimse beni **حَطَبَنِي**”: bana odunla geldiği zaman; ve
5.	Ve “**حاطِبُ لَيْلٍ** adam”: cılızı ve semini konuşur; sözünde ve işinde karıştırıcıdır; sözünü yoklamaz,
6.	geceleyin odun toplayan **الحاطِبِ** gibi ki, her kötü ve iyiyi odun yapar; çünkü ipinde neyi topladığını görmez.
7.	Ve “**حَطِيبةٌ** arazi”: odunu çok; ve كذلك
8.	Ve “develer **احْتَطَبت**”: odunun ince kısmını otladı; قا
9.	Ve “**حَطَّابٌ** deve”: odunu otlar,
10.	ve “**مُحاطِبةٌ** dişi deve”: kuru dikeni yer.
11.	Ve bağda **الحِطابُ**: suyun aktığı yere varıncaya kadar kesilmesidir.
12.	Ve “üzüm **اسْتَحْطَبَ**”: üstlerinden bir şeyin kesilmesine ihtiyaç duydu.
13.	Ve “onu **حَطَبُوه**”: onu kestiler.
14.	Ve “bağ **أَحْطَبَ**”: ondan odunun kesilme vakti geldi.
15.	“Onu **فاحْطِبُوه حَطْباً**”: yani odununu kesin.
16.	Ve **المِحْطَبُ**: onunla kesilen orak.
17.	Ve “falan kimse falan kimseyle **حَطَبَ**”: onunla (aleyhine) koştu.
18.	Ve “karısı **حَمَّالَةَ الحَطَبِ**”: o, koğuculuktur;
19.	**الحَطَبِ الرَّطْبِ**: koğuculuktur.
20.	Ve **الأَحْطَبُ**: şiddetli zayıflık.

**لسان العرب**
● - **حطب**: Leys: **الحَطَبُ** bilinir. Ve **الحَطَبُ**: ağaçtan ateşe tutuşturma olarak hazırlanmış şey. \<s:322> **حَطَبَ يَحْطِبُ** **حَطْباً** ve **حَطَباً**: hafifletilmiş olan mastardır; ağırlaştırılırsa, isimdir. Ve **احْتَطَبَ** **احْتِطاباً**: **الحَطَبَ**’ı topladı. Ve “falan kimseyi **حَطَباً** **يَحْطِبُه**” ve “ona **احْتَطَبَ**”: onu onun için topladı ve onu ona getirdi; Zü’r-Rumme dedi ki:
Ve هل elbette toplar mıyım kavmi, o çıplak iken, * sert, kıvırcık bir toprağın neminde **أَلاء** köklerini?
Ve “falan kimse beni **حَطَبَنِي**”: bana odunla geldiği zaman; ve Şemmâh dedi ki:
Hilekâr, obur; acıkınca ağladı,  * kavme odun getirmedi, kavmi de sulamadı.
İbn Berrî: **الخَبُّ**: alçak (lâim). Ve **الجَرُوزُ**: yiyici. Ve odunu toplayıp sonra satan kimseye **حَطَّابٌ** denir. Denir: **الحَطَّابةُ** geldi. Ve **الحَطّابةُ**: odun toplayanlar. Ezherî: Ebû Turâb dedi: bazılarının “işte ona karşı **احْتَطَبَ**” dediğini işittim; ve **احتَقَبَ** aynı mânadadır. Ve “**حاطِبُ لَيْلٍ** adam”: cılızı ve semini konuşur; sözünde ve işinde karıştırıcıdır; sözünü yoklamaz; geceleyin odun toplayan **الحاطِبِ** gibi ki, her kötü ve iyiyi odun yapar; çünkü ipinde neyi topladığını görmez. Ezherî: diliyle kendi nefsine cinayet işleyeni, gece odun toplayana benzetti; çünkü gece odun toplarsa, belki eli bir engereğe düşer de onu ısırır; aynı şekilde dilini tutmayan, insanlara söven ve onları yeren kimse, belki bu onun helâkine sebep olur. Ve “**حَطِيبةٌ** arazi”: odunu çok; ve كذلك “**حَطِيبٌ** vadi”; dedi ki:
Odunu çok, otu çok bir vadi; onu * gürültülü günün korkusu insanlardan alıkoymaz.
Ve “**حَطِبَ**” ve “**أَحْطَبَ**” oldu. Ve “develer **احْتَطَبت**”: odunun ince kısmını otladı; şair dedi ve develeri andı:
Eğer ot bol olursa, çöktüğü yerin çevresindekini * süs olarak bırakır; bazen kıtlık olur da odun toplar (otlar).
Ve Katamî dedi ki:
Onu dişleriyle odunladığında, onu fırlattı * karınların balâ‘îmleri, **الغَفْر** kapları gibi.
Ve “**حَطَّابٌ** deve”: odunu otlar; bu ancak sağlık ve fazla kuvvetten olur. Dişisi **حَطَّابةٌ**’dır. Ve “**مُحاطِبةٌ** dişi deve”: kuru dikeni yer. Ve bağda **الحِطابُ**: suyun aktığı yere varıncaya kadar kesilmesidir. Ve “üzüm **اسْتَحْطَبَ**”: üstlerinden bir şeyin kesilmesine ihtiyaç duydu. Ve “onu **حَطَبُوه**”: onu kestiler. Ve “bağ **أَحْطَبَ**”: ondan odunun kesilme vakti geldi. İbn Şümeyl: üzüm her yıl üstlerinden bir şey kesilir; ondan kesilene **الحِطابُ** denir. Denir: “üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** oldu; onu **فاحْطِبُوه حَطْباً**”, yani odununu kesin. Ve **المِحْطَبُ**: onunla kesilen orak. Ve “falan kimse falan kimseyle **حَطَبَ**”: onunla (aleyhine) koştu. Ve Yüce Allah’ın **تَبَّتْ** sûresindeki sözü: “ve karısı **حَمَّالَةَ الحَطَبِ**”; denildi: o, koğuculuktur; ve denildi: o, diken taşırdı; **العِضاهِ** dikeni; onu Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, yoluna ve ashabının yoluna, Allah onlardan razı olsun, atardı. Ezherî dedi: tefsirde geldi ki o, Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemîl’dir; ve koğuculukla yürürdü; bundan şairin sözü:
Beyazlardan; zırhın sırtında avlanmadı, * ve mahalle arasında **الحَطَبِ الرَّطْبِ** ile yürümedi.
\<s:323> yani **الحَطَبِ الرَّطْبِ** ile koğuculuğu kasteder. Ve **الأَحْطَبُ**: şiddetli zayıflık. Ve **الحَطِبُ** de onun gibidir. Cevherî onu tahsis etti de dedi ki: şiddetli zayıflık sahibi adam. Ve **حاطِباً** ve **حُوَيْطِباً** diye adlandırılmıştır. Ve onların sözü: “**حاطِبٌ**’in şahit olmadığı bir alışveriş”: o, İbn Ebî Belte‘a’nın oğlu **حاطِبٌ**’dir; ve o, tedbirli idi. Ve Benû **حاطِبةَ**: bir koldur. Ve **حَيْطُوبٌ**: bir yerdir.

**مقاييس اللغة**:
(**حطب**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yakıttır; sonra ona benzetilen şey ona hamledilir. O halde **الحطب** bilinir. Denir: “**حطبت** **أحْطِب** **حَطْبا**.” İmru’ul-Kays dedi:
Ne zaman binersek, ehlimizin çocukları dedi ki: *** gelin; av gelinceye kadar odun toplayalım: **نَحْطِبِ**
Ve sözünde karıştıran kimseye “**حاطب لَيْل**” denir. Ve “kölem beni **حَطَبَنِي**”: sana odunla geldiği zaman, denir. Dedi ki:
Hilekâr, obur; acıkınca ağladı *** kavme odun getirmedi, kavmi de sulamadı([1])
Ve “**حَطِيبٌ** yer” denir: odunu çok. Ve “**مُحَاطِبَةٌ** dişi deve” denir: kuru dikeni yer. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında dediler: ﴿ve karısı **حَمَّالَةَ الحَطَبِ**﴾ [**المسد** 4], o, koğuculuğa bir kinayedir. Denir: “falan kimse falan kimseyle **حَطَبَ**”: onunla (aleyhine) koştu. Ve denir ki **الأحطب** şiddetli zayıflıktır; ve كذلك **الحَطِب**; sanki kuru oduna benzetilmiştir. Ve koğuculuk hakkındaki sözüne, söyleyenin sözü şahitlik eder:
Beyazlardan; ümmetin ipi üzerinde avlanmadı *** ve insanlar arasında **الحطب الرطْبِ** ile yürümedi([2])

**القاموس المحيط**:
**الحَطَبُ**, harekeli olarak: ağaçtan tutuşturma olarak hazırlanmış şey. **حَطَبَ**, **كَضَرَبَ**: onu topladı; **كاحْتَطَبَ**; ve falan kimseyi: onu onun için topladı; yahut onu ona getirdi. Ve “**حَطِيبَةٌ** arazi” ve “**حَطِيبٌ** yer”; ve “**حَطَبَ**” ve “**أحْطَبَ**” oldu. Ve “o, **حاطِبُ لِيْلٍ**”: sözünde karıştırıcıdır. Ve **احْتَطَبَ**: odunun ince kısmını otladı. Ve “**حَطَّابٌ** deve”: onu otlar. Ve **الحِطابُ**, **كَكِتَابٍ**: bağın, suyun aktığı şeyin sınırına varıncaya kadar kesilmesidir. Ve “üzüm **اسْتَحْطَبَ**”: üstlerinin kesilmesine ihtiyaç duydu. Ve **المُحْطَبُ**: orak. Ve “onunla **حَطَبَ**”: onunla (aleyhine) koştu. Ve **الْأَحْطَبُ**: şiddetli zayıflık; **كالحَطِبِ**, **كَكَتِفٍ**; yahut uğursuz; dişisi **حَطْبَاءُ**. Ve “onların ipinde **حَطَبَ**”: onları destekledi, **يَحْطِبُ**. Ve **الحَطُوبَةُ**: odun demetine benzer bir şey. Ve **حُوَيْطِبُ بنُ عَبْدِ العُزَّى** ve **حاطِبُ بنُ أبي بَلْتَعَةَ** iki sahâbîdir. Ve **حَطَّابُ بنُ حَنَشٍ**, **كَقَصَّابٍ**, bir süvaridir; ve İbnü’l-Hâris’in oğlu sahâbîdir; yahut o, **الخاء** iledir. Ve **يُوسُفُ بنُ حَطَّابٍ** Şebâbe’nin şeyhidir. Ve **عَبْدُ السَّيِّدِ بنُ عَتَّابٍ الحَطَّابُ** Irak’ın kurrâsıdır. Ve **عَبْدُ الله بنُ مَيْمُونٍ الحَطَّابُ** İmam Ahmed’in şeyhidir. Ve **أبو عبدِ اللَّهِ الحَطَّابُ الرَّازِيُّ**, **المَشْيَخَةِ** ve **السُّداسِيَّاتِ** sahibi: muhaddislerdir. Ve “işte ona karşı **احْتَطَبَ**”: **احْتَقَبَ**; ve yağmur ağaçların köklerini söktü. Ve “**مُحاطِبَةٌ** dişi deve”: kuru dikeni yer.
Ve Benû **حاطِبَة**: bir koldur. Ve **حَطِيبٌ**, **كأَمِيرٍ**: Yemen’de bir vadidir. Ve **حَيْطُوبٌ**: ع.

**تاج العروس**:
**ح ط ب**
**الحَطَبُ** harekeli olarak bilinir; صحاح, مُجْمَل ve خُلاَصَة’da da böyledir. İbn Sîde dedi: **الحَطَبُ**: ağaçtan ateşe tutuşturma olarak hazırlanmış şey. **حَطَبَ** **كضَرَبَ**: **يَحْطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**; hafifletilmiş olan mastardır; ağırlaştırılırsa isimdir: onu topladı; **كاحْتَطَبَ** **احْتِطَاباً**. Ve “falan kimseyi **يَحْطِبُه**” ve “ona **احْتَطَبَ**”: onu onun için topladı ve onu ona getirdi. Cevherî dedi: “falan kimse beni **حَطَبَنِي**”: sana odunla geldiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
Ve هل elbette toplar mıyım kavmi, o çıplak iken... **أَلاَء** köklerini sert, kıvırcık bir toprağın neminde. Ve Şemmâh dedi:
“ Hilekâr, obur; acıkınca ağladı
“ kavme odun getirmedi ve kavmi de sulamadı. İbn Berrî dedi: “**الخَبُّ**: alçak; ve **الجَرُوزُ**: yiyici.”
Ve odunu toplayıp sonra satan kimseye **حَطَّابٌ** denir. Denir: **الحَطَّابَةُ** geldi; onlar odun toplayanlardır. Ve cariyeler: **حَوَاطِبُ**. Ve falan kimse arkadaşlarına odun toplar ve onlara su verir.
Ve “**حَطِيبَةٌ** arazi”: odunu çok; bunun benzeri “**حَطِيبٌ** yer” ve “**حَطِيبٌ** vadi”dir; dedi ki:
Odunu çok, otu çok bir vadi... onu, gürültülü ölümün korkusu insanlardan alıkoymaz. Ve adam “**حَطَبَ**” ve “**أَحْطَبَ**” oldu. Ve mecazdan onların sözü: “o, **حَاطِبُ لَيْلٍ**”: cılızı ve semini konuşur; sözünde ve işinde karıştırıcıdır; sözünü yoklamaz; geceleyin odun toplayan **الحاطِبِ** gibi ki, her kötü ve iyiyi odun yapar; çünkü ipinde neyi topladığını görmez. Ezherî dedi: diliyle kendi nefsine cinayet işleyeni, gece odun toplayana benzetti; çünkü gece odun toplarsa, belki eli bir engereğe düşer de onu ısırır; aynı şekilde dilini tutmayan, insanlara söven ve onları yeren kimse, belki bu onun helâkine sebep olur. Ve Ebû Ubeyd’in emsâlinde: “**المِكْثَارُ حَاطِبُ ليلٍ**”; bunu ilk söyleyen **أَكْثَمُ بنُ صَيْفِيّ**’dir; Meydânî onu **المِيم** harfinde, Seâlibî de **المُضَاف والمَنْسُوب**’da zikretti.
Ve “deve **احْتَطَبَ**”: odunun ince kısmını otladı; şair dedi ve develeri andı:
“ Eğer ot bol olursa, çöktüğü yerin çevresindekini süs olarak bırakır; bazen kıtlık olur da odun toplar (otlar). Ve “**حَطَّاب** deve”: onu otlar; bu ancak sağlık ve fazla kuvvetten olur. Dişisi: **حَطَّابَةٌ**.
Ve **الحِطَابُ** **كَكِتَابٍ**: bağın, suyun aktığı şeyin sınırına varıncaya kadar kesilmesidir.
Ve mecazdan: “üzüm **اسْتَحْطَبَ**”: üstlerinden bir şeyin kesilmesine ihtiyaç duydu.
Ve **الأَساس**’ta: “üzümünüz **أَحْطَبَ** ve **اسْتَحْطَبَ**”: budanma vakti geldi; bitti. Ve “onu **حَطَبُوهُ**”: onu kestiler. Ve “bağ **أَحْطَبَ**”: ondan odunun kesilme vakti geldi. İbn Şümeyl dedi: üzüm her yıl üstlerinden bir şey kesilir; ondan kesilene **الحِطَابُ** denir. Denir: “üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** oldu; onu **فاحْطِبُوه حَطْباً**”, yani odununu kesin.
Ve **المِحْطَبُ**: onunla kesilen orak.
Ve mecazdan: “falan kimse onunla **حَطَبَ**”: yani onunla (aleyhine) koştu. Ve bundan Yüce Allah’ın sözü: “ve karısı **حَمَّالَةَ الحَطَبِ**”; denildi: o, koğuculuktur; ve denildi: o, diken taşırdı; **العِضَاهِ** dikeni; onu Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün yoluna atardı; Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun. Ezherî dedi: tefsirde geldi ki o, Ümmü Cemîl’dir; ve koğuculukla yürürdü. Bundan şairin sözü:
“ Beyazlardan; zırhın sırtında avlanmadı
“ ve mahalle arasında **الحَطَبِ الرَّطْبِ** ile yürümedi; yani **الحَطَبِ الرَّطْبِ**: koğuculuk.
Ve **الأَحْطَبُ**: Cevherî dedi: o, şiddetli zayıflık sahibi adamdır; **كالحَطِبِ** **كَكَتِفٍ**; yahut uğursuzdur. Bazı nüshalarda: damgalı. Dişisi **حَطْبَاءُ**’dır.
Ve mecazdan: “onların ipinde **حَطَبَ** **يَحْطِبُ**”: onları destekledi ve onlara yardım etti; ve sen onun ipinde odun topluyorsun ve hevasına meylediyorsun; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
Ve **الحَطُوبَةُ**: odun demetine benzer bir şey; o, **الضِّغْثُ**’tir.
Ve **حُوَيْطِبُ بنُ عَبْدِ العُزَّى** el-Kureşî el-Âmirî, Ebû Muhammed; ve denildi: Ebû’l-İsba‘. Ve **حَاطِبُ بنُ أَبِي بَلْتَعَةَ**: Amr b. Umeyr b. Seleme el-Lahmî, Benû Esed b. Abdüluzzâ’nın halîfi; onların sözü “**صَفْقَةٌ لَمْ يَشْهَدْهَا حاطِبٌ**” ile murad edilen odur; ve o, tedbirli idi: iki sahâbîdir. Ve **حاطِبُ بنُ عَمْرِو بن عَتِيكٍ** el-Ensârî el-Evsî; ve **حاطِبُ بنُ الحارِث**; ve **حاطبُ بن عَمرو**; ve **حاطبُ بنُ عبد العزى** el-Âmirî’ler: Kureyşlilerdir. Ve **حاطبُ بن الحارث بنِ قَيْسٍ**; ve ona nispetle **حَرْبُ حَاطِب** nispet edildi; Evs ile Hazrec arasında idi; bunu Süheylî **الرَّوْضِ الأُنفِ**’te söyledi.
Ve **حطَّابُ بنُ حَنَشٍ** el-Cühenî, **كَقَصَّابٍ**, meşhur bir süvaridir. Ve **حطَّاب** İbnü’l-Hâris b. Ma‘mer el-Cumahî, kardeşi **حاطِب** ile Habeşistan’a hicret etti; yolda öldü, Allah ondan razı olsun. Ve oğlu **عبد الحميد بنُ حَطَّابٍ**’ın zikri vardır: sahâbîdir; yahut o, **الخَاءِ المُعْجَمَةِ** iledir; iki görüş; hâfızlar onları nakletti; ve onun **الحَاءِ المُهْمَلَةِ** ile olduğunu sahih gördüler; ve o, Kureyşli Cumahî’dir; **الإِصَابَة**’de olduğu gibi. Ve **حَطَّابٌ** et-Temîmî el-Yerbû‘î; hâfız onu zikretti. Ve **يُوسُفُ بنُ حَطَّابٍ** el-Medenî, Şebâbe’nin şeyhidir; hâfız onu böyle zikretti. Ve **عَبْدُ السَّيِّدِ بنُ عَتَّابٍ الحَطَّابُ** Irak’ın kurrâsıdır; Ebû’l-Alâ el-Vâsıtî ve başkaları üzerine okudu. Ve **عَبْدُ اللهِ بنُ مَيْمُونٍ الحَطَّابُ** İmam Ahmed b. Hanbel’in şeyhidir, Allah ondan razı olsun; ondan **الزُّهْد**’de rivayet etti; o da Ebû’l-Melîh er-Rakkî’den rivayet eder.
Ve ondan kaçırdığı: **مُحَمَّدُ بنُ عبدِ الله الحَطَّابُ**; Ebû Hafs b. Şâhîn ondan **مُعْجم**’inde rivayet etti. Ve **أَبو طاهرِ بنُ أَحْمَدَ بنِ قَيْدَاسٍ الحَطَّابُ** Silefî’nin şeyhidir. Ve **الحسَنُ بنُ عبد الرَّحمن الحَطَّابُ** Ebû İshak el-Habbâl’ın şeyhidir. Ve **سالِمُ بنُ أَبِي بكرٍ الحَطَّابُ** Ebû’s-Sa‘âdât b. el-Kazzâz’dan; ve oğlu **عَلِيٌّ**: İbn Nukta ve Muhammed b. Ebî Bekr ondan işitti. Ve **محمدُ بنُ أَبي بكرِ بنِ الحَطَّابِ** et-Temîmî el-Yemenî, 665 yılında Şezebîd’de öldü; zikri **ز ق ر**’da gelecektir. Ve **أَبُو عَبْدِ اللهِ محمدُ بنُ أَبِي العَبَّاسِ** Ahmed b. İbrahim b. Ahmed, İbnü’l-Hattâb er-Râzî diye bilinen Şâfiî fakihi; babası İskenderiye’de 491 yılında vefat etti; ve bu oğluna bütün semâlarını ve rivayetlerini icazet verdi; Hasan b. Muhammed b. Sâlih en-Nâbulsî’nin hattından nakledildi; Hâfız Abdülazîm el-Münzirî’nin hattından naklettiği gibi. Ve o, Mısır ehlinden ve oraya gelen vâridlerden hadis ve Kur’an dinlediği kırk altı şeyhi ihtiva eden **المَشْيَخَة** sahibidir; o, Hâfız İbn Tâhir es-Silefî’nin seçmesidir; onu 512 yılında İskenderiye sahilinde tamamladı. Ve **أَبُو عَلِيٍّ عِلاَّنُ بنُ إبرَاهِيمَ الحَطَّابُ** el-Fâmî el-Bağdâdî; ve **أَبُو بَكْرٍ عبدُ اللهِ بنُ إبرَاهِيمَ الحَطَّابِيُّ**: iki muhaddistir. Ve **السُّدَاسِيَاتِ** meşhur bir nüshadır; o, Ebû Tâhir eş-Şefîkî ve Ebû’l-Kâsım b. el-Muvekkâ‘ rivayetidir; onu Allah Teâlâ’ya hamd ile mülk edindim; **المَشْيَخَة**’yi de mülk edindiğim gibi: muhaddisler.
Ve Ezherî’den: Ebû Turâb dedi: bazılarının “işte ona karşı **احْتَطَبَ**” dediğini işittim; ve **احْتَقَبَ** tek bir mânadadır. Ve “yağmur **احْتَطَبَ**”: ağaçların köklerini söktü.
Ve denir: “**مُحَاطِبةٌ** dişi deve”: kuru dikeni yer.
Ve Benû **حَاطِبَةَ**: Araplardan bir koldur.
Ve **حَطِيبٌ** **كأَمِيرٍ**: Yemen’de bir vadidir; Sâğânî onu nakletti.
Ve **حَيْطُوبٌ**: ع.
