# حطب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حطب

ح ط ب
حطب ، حبط ، بطح : مستعملة .
حطب : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الأمر يُبرم ولم يشهده صاحبه قولهم : ( صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب ) . قال : وكان أصله أن بعض آل حاطب باع بيعة غُبِن فيها فقيل ذلك .
قال أبو عُبَيد : وقال أكثم بن صَيْفي : المِكْثَارُ كحاطب ليل .
قال أبو عُبَيد : وإنما شبهه بحاطب الليل : لأنه ربما نهشته الحية ، كذلك المِكثارُ ربما أصابه في إكثاره بعضُ ما يكره ) .
قال الليث : الحَطَب : معروف ، والفعل منه حَطَب يَحْطِب حَطْباً وحَطَباً . المُخفَّفُ مصدر ، وإذا ثُقِّلَ فهو اسم .
واحْتَطَب احْتِطَاباً ، وحَطَبْتُ فُلاَناً إذا احْتَطَبْتَ لَهُ .
وقال ذو الرُّمَّة :
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ
ويقال للمُخَلِّط في كلامه أو أَمْرِه حاطِب ليل ، معناه أنه لا يَتَفَقَّد كلامَه كالحاطب بالليل الذي يحطِبُ كُلَّ رَديء وجَيّد لأنه لا يُبْصِر ما يَجْمَع في حَبْله .
وقال غَيْرُه : شُبِّه الجانِي على نفسه بلسانه بحاطب الليل لأنه إذا حطب لَيْلاً ربما وقَعتْ يَدُه على أَفْعَى فَنَهَشَتْه ، وكذلك الذي لا يَزُمُّ لِسانَه ويَهْجُو الناسَ ويذُمُّهم رُبَّما كان ذلك سَبَباً لِحَتْفه .
وقال الليث : يقال : حَطَبَ فُلاَنٌ بفُلاَن إذا سَعَى به .
وأما قول الله تعالى : ( لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ ) ( المَسَد : 4 ) فإنه جاء في التفسير أنها أُمّ جَمِيل امرأةُ أبي لَهَب ، وكانتْ تمْشي بالنَّمِيمَةِ ، ومن ذلك قَوْل الشَّاعِر :
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
أي بالنميمة ، وقيل إنها كانت تحمل شَوْك العِضاه فتطرحه في طريق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وطريق أصحابه .
وقال ابن شُمَيْل : العِنَبُ كل عام يُقْطَع من أعاليه شَيْءٌ ويُسَمَّى ما يُقْطَع منه الحِطَابُ ، يقال : قد اسْتَحْطَبَ عِنَبُكم فاحْطِبُوه حَطْباً أي اقْطَعوا حَطَبَه .
ويقال للذي يَحْتَطِب الحَطَبَ فيبِيعُه حَطَّاب ، ويقال : جاءَتِ الحَطَّابة .
وقال أبو تراب : سَمِعتُ بعضَهم يقول : احْتَطَبَ عليه في الأمر واحْتَقَبَ بمعنى واحد .
حبط : قال الليث : الحَبَطُ : وَجَعٌ يأخذ البَعِيرَ في بَطْنِه من كلأ يَسْتَوْبِلُه ، يقال : حَبِطَت الإبلُ تَحْبَط حَبَطاً ، قال : وإذا عَمِل الرجلُ عملاً ثم أفسده قيل : حَبِطَ عَمَلُه ، وأَحْبَطه صاحِبُه ، وأَحْبطَ الله أعْمَالَ مَنْ يُشْرِك به .
وقال ابن السكيت : يقال : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حَبْطاً وحُبُوطاً بسكون الباء ، وحَبِطَ بطنُه إذا انْتَفَخَ يَحْبَطُ حَبَطاً فهو حَبِطٌ ، ورأيت بخط الأقْرَع في كتاب ابن هانىء : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حُبُوطاً وحَبْطاً وهو أصَحّ .
وأمَّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) فإن أَبَا عُبَيد فَسَّرَ الحَبَط ، وترك من تفسير هذا الحديث أشياء لا يستغني أهل العلم عن معرفتها ، فذكرتُ الحديثَ على وجهه لأفَسِّر منه كلَّ ما يُحتَاج إليه من تفسيره .
حَدّثنا عبد الله بن محمد بن هاجَك قال :
حدثنا علي بن حُجْر ، قال : حدثنا إسماعيل بن إبراهيم عن هشام عن يحيى بن أبي كثير عن هلال بن أبي مَيْمُونةَ عن عَطاءِ بن يَسَار عن أبي سَعِيد الخُدْرِي أنه قال : جلس رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على المِنْبَر وجَلَسْنا حَوْلَه فقال : ( إني أخاف عليكم بعدي ما يُفْتَح عليكم من زهرة الدنيا وزينتها ) . قال : فقال رجُلٌ : أو يَأْتي الخَيْرُ بالشرِّ يا رسول الله ؟ قال : فسكت عنه رسول الله وَرَأَيْنا أَنّه يُنْزَلُ عليه فأَفَاقَ يمْسَح عنه الرُّحَضاء ، وقال : أَيْنَ هذا السائل وكأنّه حَمِده فقال : إنه لا يأْتي الْخَيْرُ بالشَّرِّ وإن مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقتُل حَبطاً أو يُلِمّ إلا آكِلةَ الْخَضِر ، فإنها أكلت حتى إذا امتلأت خاصِرَتاها استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رَتَعَتْ ، وإنَّ هذا المال خَضِرَةٌ حُلْوَة ، ونِعْمَ صاحِبُ المُسْلِم هو لمن أعطى المسكين واليَتِيم وابنَ السبيل أو كما قال رسول الله : ( وإنّه مَنْ يأْخُذْه بغير حَقِّه فهو كالآكل الذي لا يَشبَع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة .
قلت : وإنما تَقَصَّيْتُ رِواية هذا الخبر لأنه إذا بُتِر اسْتَغْلَقَ معناه ، وفيه مَثَلان : ضَرَبَ أحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا ومَنْع ما جَمَع من حَقّه ، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمع المال وبذله في حَقّه .
وأما قوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُل حَبَطاً فهو مَثَلُ الحرِيص المُفْرِط في الجمع والمَنْع وذلك أن الرَّبيع يُنبِت أَحْرارَ العُشْب التي تحْلَوْلِيها الماشِيَة فَتَسْتَكْثِر منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكُ ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويحرص عليها ويَشحُّ على ما جَمَعَ حتى يمنَع ذا الحقِّ حَقّه منها ، يَهلِكُ في الآخرة بدخول النار واستِيجابِ العذاب ) . وأمَّا مَثَلُ المُقْتَصِد المحمود ، فقوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إلا آكِلَة الخَضِر فإنها أكلَتْ حتى إذا امتلأت خواصِرُها استَقْبَلَتْ عينَ الشَّمْس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَت ، وذلك أن الخَضِر ليس من أَحْرار البقول التي تستكثر منها الماشية فتُهْلكُه أكْلاً ولكنه من الجَنْبَة التي ترْعاها بَعدَ هَيْج العُشبِ ويُبْسِه . وأكثرُ ما رأيت العرب يَجعَلون الخضِرَ ما اخضَرَّ من الحَلِيّ الذي لم يَصْفَرّ ، والماشِيَةُ ترتَع منه شَيئاً شَيئاً ولا تستكثر منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه ، وقد ذكره طرفَةُ فَبيَّن أنه من نبات الصيف في قوله :
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
فالخَضِر من كلأ الصيف ، وليس من أحرار بقول الربيع ، والنَّعَم لا تَسْتَوْبله ولا تحبَط بُوطنها عنه ، وأمَّا الخُضارَة فهي من البقول الشتوية وليست من الْجَنبة فضرب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) آكلة الخَضِر مثلاً لمن يَقْتَصِد في أخذ الدنيا وجمعها ولا يسرف في قَمّها والحِرْص عَلَيْها وأنه ينجو من وَبَالِها كما نَجَت آكِلَة الخَضِر ، ألا تَرَاه قال : فإنها إذا أصابت من الخِضِر استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَت وبالت ، وإذا ثَلَطَت فقد ذهب حَبَطُها ، وإنما تَحْبَطُ الماشِيَةُ إذا لم تَثْلِط ولَمْ تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها . وأما قوله ج : ( إن هَذَا
المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة ) فالخَضِرَةُ هاهنا الناعمة الغَضَّةُ ، وحَثَّ على إعطاء المسكين واليتيم منه مع حَلاَوَتِه ورغبته ورغبة الناس فيه لِيَقِيَه الله وَبالَ نَعْمتها في دنياه وآخرته .
وقال الليث : الحَبِطَاتُ : حَيٌّ من تميم ، منهم المِسْوَر بن عَبّادٍ الحَبَطِيّ .
قال أبو عُبَيد : إنما سُمُّوا الحَبطات : لأن أحدهم الحارثَ بن مازن بن عمرو بن تميم الحَبِط كان في سفر فأَصابه مِثْلُ الحَبَط الذي يُصِيبُ المَاشِيَة فَنُسِبُوا إليه ، وقيل : فُلاَنٌ الحَبَطيّ ، قال وإذا نَسَبُوا إلى الحَبِط قالوا حَبَطِيٌّ ، وإلى سَلِمَة قالوا سَلَمِيّ ، وإلى شَقِرَة قالوا شَقَرِيّ ، وذلك أنهم كرهوا كَثْرةَ الكسرات فَفَتَحُوا .
قلت : ولا أرى حَبْطَ العَمَلَ وبُطْلاَنَه مأخوذاً إلا من حبَط البَطْن : لأن صاحب الحَبط يَهْلِك وكذلك عَمَل المُنافق والمُشْرِك يَحْبط غير أنَّهم سكنوا الباء من قولهم : حَبِطَ عملُه يَحْبَطَ حَبْطاً وحركوها من حَبِط بَطْنَه يَحْبَط حَبَطاً ، كذلك أُثْبِتَ لنا عن ابن السِّكِّيت وغَيْرِه .
ويقال : حَبِطَ دَمُ القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إذا هُدِرَ ، وحَبِط مَاءُ البئر حَبْطاً إذا ذَهَب .
وأخبرني أبو بكر بن عثمان عن أبي حاتم عن أبي زيد أنه حكى عن أَعْرَابي قرأ : ( فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه ) بفتح الباء ، وقال : يَحْبُط حُبُوطاً .
قلت : ولم أسمع هذا لغيره ، والقِرَاءةُ : ( فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ ) ( المائدة : 5 ) .
ويقال : فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى إذا كان مُنْتَفِخَ الخَاصِرَتَيْن ، ومنه قول الجَعْدي :
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
ولا يقولون حَبِط للفرس حتى يُضِيفُوه إلى القُصَيْرى أو إلى الخاصرة أو إلى الموقف ، لأنَّ حَبَطَه انْتِفاخُ خَوَاصِرِه .
( بطح ) : قال الليث : البَطْحُ من قولك : بَطَحَه على وجهه فانْبَطَح ، قال والبَطْحاءُ : مَسِيلٌ فيه دُقَاقُ الحَصَى ، فإذا اتَّسَع وعَرُض فهو أَبْطَحُ ، وبَطْحَاءُ مَكَّة وأَبْطَحُها .
قال : ومِنًى من الأبْطِح .
وقال ابن الأعرابي : قريش البِطَاح هم الذين ينزلون الشِّعْبَ بين أَخْشَبَيْ مكّة ، وقُريش الظواهر : الذين ينزلون خَارِجَ الشِّعْبِ ، وأكرمهما قُرَيْش البِطَاح .
وتَبَطَّح فلانٌ إذا اسْبَطَرَّ على وجهه مُمْتداً على وجه الأرض ، ومنه قول الراجز :
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ
وفي ( النوادر ) : البُطاحُ : مرض يأخذ من الحُمَّى .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : البُطَاحِيُّ مأخوذ من البُطَاح ، وهو المرض الشديد .
وبُطَاح : منزل لبني يَرْبُوع وقد ذكره لبيد
فقال :
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ
والبَطِيحَةُ ما بَيْنَ واسِط والبَصْرَة : ماءٌ مُسْتَنْقِعٌ لا يُرى طرفاه من سعته ، وهو مَغِيضُ مَاء دِجْلَة والفرات ، وكذلك مَغَايض ما بَيْنَ البصرة والأهْوَاز ، والطَّفُّ : ساحِلُ البَطِيحَة وهي البَطَائح .
وتَبَطَّحَ السَّيلُ إذا سَالَ سَيْلاً عريضاً ، وقال ذو الرُّمَّة :
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح
وقال أبو سعيد : يقال : هو بَطْحَةُ رَجُل مثل قولك : قامةُ رَجُل .
وقال النضر : الأبْطَحُ : بَطْنُ المَيْثَاء والتَّلْعة والوادي وهو البَطْحَاء ، وهو التراب السهل في بطونها مِمَّا قد جَرَّتْه السيول ، يُقَالُ : أَتَيْنَا أَبْطَحَ الوَادِي فَنِمْنَا عَلَيْه ، وبَطْحَاؤُه مِثْلُه ، وهو تُرَابُه وحَصَاهُ السهل اللَّيِّنُ ، والجميع الأبَاطِحُ لا تنبت شيئاً إنما هي بَطْن المَسيل ، ويقال : قد انْبَطَح الوادي بهذا المكان أي اسْتَوْسَع فيه .
أبو عَمْرو : البَطِحُ : رمل في بطحاء وسُمِّي المكانُ أَبْطَح : لأن الماء يَنْبَطِح فيه أي يَذهبَ يَميناً وشمالاً ، والبَطِحُ بمعنى الأَبْطَح . وقال لبيد :
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ
حَدَّثَنا أبُو يَزِيد عن عبد الجَبّار عن سفيان عن هشام بن عروة عن أبيه قال : كان عُمَرُ أولَ مَنْ بَطَحَ المَسْجِدَ ، وقال : ابْطَحُوه من الوادي المُبَارك ، وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نائماً بالعَقِيقِ فقيل له : إنَّكَ بالوادي المُبَارَك . قوله : بَطَحَ المسجد أي ألْقَى فيه الحَصَى وَوَثَّرَه بِهِ .
قال ابن شُمَيْل : بَطْحَاءُ الوادي وأَبَطَحُه : حَصَاهُ السَّهْلُ اللَّيِّنُ في بَطْن المَسِيل .

### Türkçe

ح ط ب
**حطب** ، **حبط** ، **بطح** : kullanımdadır.

**حطب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: İşte sağlamlaştırılıp da sahibi hazır bulunmadığı iş hakkında onların darbımesellerinden, sözleri: ( **صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب** ) . Dedi: Aslı şu idi: **حاطب** ailesinden bazısı, içinde aldatıldığı bir satış yaptı; bunun üzerine bu söylendi.

Ebû Ubeyd dedi: Aksem b. Sayfî de dedi: **المِكْثَارُ** gece odun toplayan gibidir.

Ebû Ubeyd dedi: Onu gece odun toplayana benzetti; çünkü belki yılan onu ısırır; işte **المِكثارُ** da çok konuşmasında belki hoşlanmadığı şeylerden bir kısmı ona isabet eder.

Leys dedi: **الحَطَب**: bilinen (şey)dir; fiili ondan **حَطَب** **يَحْطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**. Hafifletilmiş olan masdardır; ağırlaştırılırsa isimdir.

Ve **احْتَطَب** **احْتِطَاباً**; ve “**حَطَبْتُ** falancayı” denir, “sen onun için **احْتَطَبْتَ**” (odun topladın) ise.

Zü’r-Rumme dedi:
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ

Ve sözünde yahut işinde karıştırana “gece odun toplayan” denir; manası: sözünü teftiş etmez; geceleyin odun toplayan gibi ki, ipinde ne topladığını görmediği için her kötü ve iyiyi odun toplar.

Başkası dedi: Kişinin diliyle kendi aleyhine cinayet işlemesi, gece odun toplayana benzetildi; çünkü gece odun topladığında belki eli bir engereğe rastlar da onu ısırır; aynı şekilde dilini zapt etmeyen, insanlara söven ve onları yeren kimse de belki bu, helâkine sebep olur.

Leys dedi: Denir ki: “Falanca, falanca ile **حَطَبَ**” yani onunla (aleyhine) koştu.

Yüce Allah’ın sözüne gelince: ( **لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ** ) ( **المَسَد** : 4 ) ; tefsirde, onun Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemîl olduğu geldi; ve o, koğuculukla yürürdü. Bundan da şairin sözü:
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
yani koğuculukla. Ve denildi ki: O, **العِضاه** dikenini taşırdı da onu Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) yoluna ve ashabının yoluna atardı.

İbn Şümeyl dedi: Üzüm her yıl üst taraflarından bir şey kesilir; ve ondan kesilene **الحِطَابُ** denir. Denir ki: “Üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** oldu; onu **احْطِبُوه** **حَطْباً**” yani odununu kesin.

Ve odunu toplayıp da satan kimseye **حَطَّاب** denir; ve “**الحَطَّابة** geldi” denir.

Ebû Turâb dedi: Bazılarının şöyle dediğini işittim: “İşte onun üzerine işte **احْتَطَبَ**” ve “**احْتَقَبَ**” bir manadadır.

**حبط** : Leys dedi: **الحَبَطُ**: deveye karnında, kendisine ağır gelen ottan isabet eden bir ağrıdır. Denir ki: Develer **حَبِطَت** **تَحْبَط** **حَبَطاً**. Dedi: Adam bir iş yapıp sonra onu bozarsa “Ameli **حَبِطَ** oldu” denir; ve sahibi onu **أَحْبَطَ** etti; ve Allah, kendisine ortak koşanın amellerini **أَحْبطَ** eder.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir ki: “Ameli **حَبَطَ** olur” **يَحْبُط** **حَبْطاً** ve **حُبُوطاً**; **الباء**’nın sükûnu ile. Ve “Karnı **حَبِطَ** oldu” denir, şiştiğinde; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**dur. Ve İbn Hânî’nin kitabında el-Akra‘ın hattıyla gördüm: “Ameli **حَبَطَ** olur” **يَحْبُط** **حُبُوطاً** ve **حَبْطاً**; ve bu daha sahihdir.

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözüne gelince: ( وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) ; Ebû Ubeyd **الحَبَط**’ı tefsir etti; ve bu hadisin tefsirinden, ilim ehlinin bilmekten müstağni olamayacağı şeyler bıraktı; ben de hadisi, ondan tefsirine ihtiyaç duyulan her şeyi tefsir etmek için, olduğu vechiyle zikrettim.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcik haber verdi, dedi ki:
Bize Ali b. Hucr haber verdi, dedi ki: Bize İsmail b. İbrahim, Hişâm’dan, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den, Hilâl b. Ebî Meymûne’den, Atâ b. Yesâr’dan, Ebû Saîd el-Hudrî’den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) minber üzerine oturdu, biz de etrafında oturduk; dedi ki: ( Ben, benden sonra size, dünya çiçeğinden ve ziynetinden size açılacak şeyden korkarım ) . Dedi: Bir adam dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, hayır şer ile gelir mi? Dedi: Resûlullah ona karşı sustu; ve biz, ona vahiy indirildiğini gördük; sonra kendine geldi, üzerinden teri siliyordu; ve dedi ki: Bu soran nerede? Sanki onu övdü; dedi ki: Hayır şer ile gelmez; ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut (ölüme) yaklaştıran vardır; ancak **آكِلةَ الْخَضِر** müstesna: çünkü o yedi; nihayet iki böğrü dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı. Ve şüphesiz bu mal, yumuşak yeşil ve tatlıdır; Müslümanın ne güzel arkadaşıdır: miskine, yetime ve yol oğluna verene; yahut Resûlullah’ın dediği gibi. ( Ve şüphesiz onu hakkı olmaksızın alan, doymayan yiyen gibidir; ve kıyamet günü onun aleyhine şahit olur. )

Dedim: Bu haberin rivayetini ancak, kesilip kısaltıldığında manası kapalılaştığı için, sonuna kadar takip ettim. Ve onda iki mesel vardır: Birini, dünyayı toplamaya aşırı giden ve topladığından hakkını men eden için vurdu; diğer meseli de, malı toplamaya iktisat eden ve onu hakkına sarf eden için vurdu.

Ve onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren vardır ) ; bu, toplamaya ve men etmeye aşırı giden hırslının meselidir. Bu, baharın, hayvanın tatlı bulduğu otların serbest (taze) olanlarını bitirmesi sebebiyledir; hayvan ondan çokça yer; nihayet karınları şişer ve helâk olurlar. Aynı şekilde dünyayı toplayan, ona hırs gösteren ve topladığına cimrilik edip ondan hak sahibinin hakkını men eden kimse, âhirette ateşe girmek ve azabı hak etmekle helâk olur. Ve övülen iktisat sahibinin meseline gelince; onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( ancak **آكِلَة الخَضِر**; çünkü o yedi; nihayet böğürleri dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı ) . Bu, **الخَضِر**’in, hayvanın çokça yiyip helâk olduğu bahar baklagillerinin serbest (taze) olanlarından olmaması sebebiyledir; bilakis o, otun kabarıp sonra kurumasından sonra otlanan **الجَنْبَة**’dendir. Arapların çoğunun **الخضِر**’i, sararmamış **الحَلِيّ**’den yeşermiş olan şey olarak kıldıklarını gördüm; hayvan ondan azar azar otlar; ondan çokça yemez; böylece karınları ondan **تحبَطُ** olmaz. Tarafe onu zikretti; ve onun yaz bitkisinden olduğunu şu sözünde beyan etti:
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
İşte **الخَضِر** yaz otundandır; bahar baklagillerinin serbest olanlarından değildir; ve davar onu ağır bulmaz, karınları ondan şişmez. **الخُضارَة**’ya gelince, o kış baklagillerindendir; **الْجَنبة**’den değildir. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) **آكلة الخَضِر**’i, dünyayı almada ve toplamda iktisat eden, onu yığmada ve ona hırsta israf etmeyen kimseye mesel yaptı; ve onun, **آكِلَة الخَضِر**’in kurtulduğu gibi onun vebalinden kurtulacağını (bildirdi). Görmüyor musun, dedi ki: O, **الخِضِر**’den isabet ettirdiğinde güneşin gözüne yönelir; dışkılar ve idrar yapar; dışkıladığında **حَبَطُ**’ı gitmiş olur. Hayvan ancak dışkılamaz ve idrar yapmaz, karınları üzerine bağlanırsa **تَحْبَطُ** olur. Ve onun sözü: ( إن هَذَا المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة ) ; buradaki **الخَضِرَةُ** yumuşak, taze olandır. Onun tatlılığına ve ona rağbetine ve insanların ona rağbetine rağmen, Allah’ın onu, dünyasında ve âhiretinde nimetinin vebalinden koruması için, ondan miskine ve yetime vermeye teşvik etti.

Leys dedi: **الحَبِطَاتُ**: Temîm’den bir kabiledir; onlardan el-Misver b. Abbâd el-Habatî vardır.

Ebû Ubeyd dedi: Onlara ancak **الحَبطات** denildi; çünkü onlardan biri olan el-Hâris b. Mâzin b. Amr b. Temîm **الحَبِط** bir seferde idi; ona, davara isabet eden **الحَبَط** benzeri isabet etti; böylece ona nisbet edildiler. Ve “Falanca **الحَبَطيّ**” denildi. Dedi: **الحَبِط**’a nisbet ettiklerinde **حَبَطِيٌّ** derler; **سَلِمَة**’ye nisbet ettiklerinde **سَلَمِيّ** derler; **شَقِرَة**’ye nisbet ettiklerinde **شَقَرِيّ** derler. Bu, çok kesreyi kerih gördükleri için, fetha yaptıklarındandır.

Dedim: Amelin **حَبْط**’ı ve bâtıl oluşunun, ancak karnın **حبَط** olmasından alınmış olduğunu görürüm; çünkü **الحَبط** sahibi helâk olur; aynı şekilde münafığın ve müşrikin ameli de **يَحْبط** olur. Ancak onlar, “Ameli **حَبِطَ** olur” sözünden **الباء**’yı sâkin kıldılar: **يَحْبَطَ** **حَبْطاً**; ve “Karnı **حَبِط** oldu”dan onu harekeli kıldılar: **يَحْبَط** **حَبَطاً**. Bu, bize İbnü’s-Sikkît ve başkasından böylece sabit kılındı.

Ve denir ki: “Öldürülmüşün kanı **حَبِطَ** olur” **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**; heder edildiğinde. Ve “Kuyunun suyu **حَبِط** oldu” **حَبْطاً**; gittiğinde.

Ebû Bekir b. Osman bana haber verdi; Ebû Hâtim’den; Ebû Zeyd’den: Bir bedevîden, ( **فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه** ) **الباء**’yı fetha ile okuduğunu nakletti; ve dedi ki: **يَحْبُط** **حُبُوطاً**.

Dedim: Bunu ondan başkasından işitmedim; kıraat: ( **فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ** ) ( **المائدة** : 5 ) .

Ve denir ki: “At, **حَبِطُ القُصَيْرَى**”dır; iki böğrü şişkin olduğunda. Ondan Câ‘dî’nin sözü:
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
At için **حَبِط** demezler; ta ki onu **القُصَيْرى**’ya yahut böğre yahut **الموقف**’e izafe edinceye kadar; çünkü onun **حَبَط**’ı, böğürlerinin şişmesidir.

( **بطح** ) : Leys dedi: **البَطْحُ** senin “Onu yüzüstü **بَطَحَه** etti” sözündendir; o da **انْبَطَح** etti. Dedi: **البَطْحاءُ**: içinde küçük çakıl bulunan bir sel yatağıdır; genişleyip enine olursa o **أَبْطَحُ**tur; ve Mekke’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبْطَح**’ı.

Dedi: Ve Minâ, **الأبْطِح**’dendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **قريش البِطَاح**: Mekke’nin iki **أَخْشَب**’i arasındaki **الشِّعْب**’e inenlerdir. Ve **قُريش الظواهر**: **الشِّعْب**’in dışına inenlerdir. Ve ikisinin en kerîmi **قُرَيْش البِطَاح**’tır.

Ve falanca **تَبَطَّح** etti; yüzüstü, yer yüzü üzerine uzanmış olarak yayıldığında. Ondan râcizin sözü:
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ

Ve ( **النوادر** )’de: **البُطاحُ**: hummadan (kaynaklanan) bir hastalıktır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **البُطَاحِيُّ** **البُطَاح**’tan alınmıştır; o da şiddetli hastalıktır.

Ve **بُطَاح**: Benî Yerbû‘ için bir menzildir; Lebîd onu zikretti; dedi ki:
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ

Ve **البَطِيحَةُ**: Vâsıt ile Basra arasındadır: genişliğinden iki ucu görülmeyen, birikmiş sudur; Dicle ve Fırat suyunun çekildiği yerdir; aynı şekilde Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri. Ve **الطَّفُّ**: **البَطِيحَة**’nin sahilidir; o da **البَطَائح**’tir.

Ve sel **تَبَطَّحَ** etti; geniş bir akışla aktığında. Zü’r-Rumme dedi:
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح

Ebû Saîd dedi: Denir ki: “O, bir adamın **بَطْحَةُ**’sıdır”; senin “bir adamın boyu” demen gibi.

Nadr dedi: **الأبْطَحُ**: **المَيْثَاء**’nın, **التَّلْعة**’nın ve vadinin karnıdır; o da **البَطْحَاء**’dır. O, içlerinde sellerin sürüklediği şeylerden, kolay (düz) topraktır. Denilir: “Vadi’nin **أَبْطَح**’ına geldik; onun üzerinde uyuduk.” Ve onun **بَطْحَاؤُه** da onun gibidir; o, onun toprağı ve yumuşak, kolay çakılıdır. Çoğulu **الأبَاطِحُ**’tır; hiçbir şey bitirmez; ancak sel yatağının karnıdır. Ve denilir: “Vadi bu yerde **انْبَطَح** etti” yani orada genişledi.

Ebû Amr: **البَطِحُ**: **بطحاء** içinde kumdur. Mekâna **أَبْطَح** adı verildi; çünkü su onda **يَنْبَطِح** eder, yani sağa ve sola gider. Ve **البَطِحُ** **الأَبْطَح** manasındadır. Lebîd dedi:
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ

Bize Ebû Yezîd, Abdülcebbâr’dan, Süfyân’dan, Hişâm b. Urve’den, babasından rivayet etti; dedi ki: Ömer, mescidi **بَطَحَ** eden ilk kimsedir; ve dedi ki: “Onu, mübarek vadiden **ابْطَحُوه** edin.” Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) **العَقِيق**’te uyuyordu; ona denildi ki: “Şüphesiz sen mübarek vadidesin.” Onun sözü: “Mescidi **بَطَحَ** etti” yani içine çakıl attı ve onu onunla döşedi.

İbn Şümeyl dedi: Vadi’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبَطَح**’ı: sel yatağının karnındaki yumuşak, kolay çakılıdır.
