# حطط (ح-ط-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hatit (Tı) cüce demektir

- Harfler: ح - ط - ط
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حِطَّةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/siga/%D8%AD%D9%90%D8%B7%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8C.md) | فِعْلَةٌ | Yük indirmek | 2 | 2 | [2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/ayet/2:58.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
2. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Bab kapı demektir
3. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Hayese sürülmüş tarla demektir
4. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Kasaba
5. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Zade : Azık demektir
6. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
7. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Ekel pas demektir
8. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Dahl: Kuytu yer demektir
9. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
10. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
11. [رغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Muhallebi demektir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Şey
13. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sikkin” bıçak demektir
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حطط |
| Yapı | Üçlü (muzaaf) |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md), [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md), [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bineğin sırtındaki yükü yere indirmek ve ağırlığı tamamen bırakmak |
| Çekirdek Özet 2 | Günah ve vebal ağırlığının kulun sırtından ilahi af ile düşürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kibrin kırılarak tevazu ve istiğfar ile manevi ağırlıklardan arınma hali |
| Kritik Hata Riski | Kavramı anlamsız bir parola sayıp taşıdığı ontolojik tevazu ve yük indirme talebini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حط | Baskı uygulama, kırma, aşağı doğru sürtme veya seviyeyi düşürme hareketi; nitekim [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md) kuru dalı kırıp toplamayı, [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) ise ezerek parçalamayı ifade eder. | ط | İndirme ve baskı hareketini süreklilik arz eden kesin bir inişe, yükün sırttan tamamen yere bırakılmasına ve ağırlığın düşürülmesine yoğunlaştırır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırlandırılmış, toplanmış ve taşınması gereken bir ağırlığı veya sorumluluk alanını temsil eder. |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Yükün binek üzerinde veya sırtta paketlenmiş, kuşatılmış halde bulunmasını imler. |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Kuşatılmış yükün zeminle buluşturulup ağırlığın aşağıya doğru pekiştirilerek bırakılmasını simgeler. |
| حطط |  | Kuşatılmış ve taşınan bir ağırlığın korunaklı durumdan çıkarılarak aşağı indirilmesi, taşınan yükün zemine bırakılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sefer veya göç esnasında develerin ve binek hayvanlarının sırtındaki yüklerin yere indirilmesi (وضع الأحمال عن الدواب) ve bir nesnenin yüksek bir yerden aşağıya doğru hızla yuvarlanıp inmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays muallakasında sel suyunun yüksekten aşağı yuvarladığı sarp kayayı tasvir ederken kökü kullanır: كجُلْمودِ صَخْرٍ حَطَّه السَّيْلُ من عَلِ / Nâbiga ez-Zübyânî ise süratle yol alan ve boynunu aşağı eğerek hızlanan deveyi överken şöyle der: فما وَخَدَتْ بمثلِك ذاتُ غَرْبٍ / حَطوطٌ في الزِّمامِ ولا لَجُونُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in hac ibadetini tamamlayıp gazveye yönelmeyi öğütleyen sözünde yolculuk yükünün indirilmesi anlamında geçer: إذا حططتم الرحال فشدوا السروج |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Asāsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حطط kökü, genel olarak aşağı inme, alçalma, baskı yapma veya bir nesneyi yere bırakma semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede *ḥ-t-t* (חתת) kökü kırılma, ezilme, dehşete düşme veya aşağı çekilme anlamlarını taşırken, Süryanicede *ḥat* kökü alçalma ve seviye kaybı hissiyle fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada ise kök, soyut bir keder ya da kırılmadan ziyade doğrudan fiziksel ağırlığın sırttan yere konulması (*vad'u'l-ahmal*) ve yüksek bir noktadan aşağıya akış (*hadr*) düzleminde somutlaşmıştır. Buradan hareketle suç ve günahların insan sırtından yere indirilip bağışlanması (*hıtta*) anlam genişlemesine uğramıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yükü sırttan indirmek, fiyatları düşürmek ve hızla aşağı inmek | Fiziksel bir ağırlığı ya da konumu yukarıdan aşağıya çekme fiili, günahların ve sorumlulukların hafifletilmesi mecazına kaynaklık etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *ḥ-t-t* ve Süryanice *ḥat* kökleri | Kırılma, ezilme ve aşağıya inme semantik matrisinde ortaklık bulunmakta, Arapçada yük indirme vurgusu öne çıkmaktadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حطط | Anlamlı | Yük indirmek, düşürmek | Bineğin sırtındaki eşyayı yere bırakmak, günahı affetmek | Hedef köktür. Kur'an'da geçer. |
| [طحط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D8%B7.md) | Anlamlı | Dağıtmak, yok etmek | Bir şeyi yere saçmak, parçalayarak helak etmek veya savurmak | Kur'an'da geçmez. Çekirdeğin baskı ve dağıtma türevidir. |
| ططح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliştir (mühmel). Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حطط | Merkez | Yük indirme ve ağırlıktan kurtulma | Taşınan yükün binek veya şahıs üzerinden yere bırakılarak baskının kaldırılması. | Sırttaki somut veya soyut vebalin tamamen düşürülmesini hedefler. |
| [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Koymak ve indirmek | Bir nesneyi bir yere yerleştirmek veya seviyesini düşürmek. | Sırttan indirme vurgusundan ziyade genel yerleştirme ve bırakma fiilidir. |
| [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Aşağı inmek | Yukarıdan aşağıya doğru hareket etmek veya bir yere konaklamak. | Ağırlığın taşınmasından ziyade öznenin veya nesnenin mekânsal inişini anlatır. |
| [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Bağışlamak ve örtmek | Suçu örtmek, kişiyi ceza ve ayıptan korumak. | Yükü fiziksel olarak yere indirme imgesinden ziyade koruma ve örtme esastır. |
| [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) | Zıt | Yukarı kaldırmak | Bir nesneyi veya konumu yukarıya taşımak, seviyeyi yükseltmek. | İndirmenin ve yükü yere bırakmanın tam tersi yönde yukarı çıkarma hareketidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حطط | Yük indirmek, af dilemek | Yükü sırttan yere koymak, günahların düşürülmesini istemek. | Kesin |
| Latince | deponere, remittere | Bırakmak, indirmek, bağışlamak | Yükü yere bırakmayı (*deponere*) ve cezayı düşürmeyi (*remittere*) karşılar; ancak göçebe yük indirme imgesini taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to unload, remission | Yük boşaltmak, hafifletmek, af | Maddi olarak yük indirmeyi ve hukuki/dini olarak cezanın veya borcun düşürülmesini ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | abladen, Erlass | Yükü indirmek, bağışlama | Hem fiziksel ağırlığı sırttan boşaltmayı hem de borç veya günahın affedilmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | décharger, rémission | Boşaltmak, yükten kurtarmak, af | Üzerindeki yükün alınması ve sorumluluktan muaf tutulması durumunu anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حطة (İsim) | Günahların dökülmesi, yükün indirilmesi ve bağışlanma talebi | İsrailoğullarının şehre tevazu içinde girerken dilleriyle ikrar etmeleri emredilen istiğfar ve teslimiyet şiarı bağlamında kullanılır (Bakara [2:58](https://lisan.digital/tr/ayet/2:58.md), A'râf [7:161](https://lisan.digital/tr/ayet/7:161.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tövbe ve Mağfiret | Kulun günah yükünden kurtulmasının kendi liyakatiyle mi yoksa ilahi lütufla mı gerçekleştiği tartışması. | Kulun tevazu ile teslim olup mağfiret dilemesi neticesinde günah yükünün düşürülmesi. |
| Fıkıh | İbra ve Iskat | Alacaklının borçludaki hakkını kısmen veya tamamen düşürmesi (hıtta / va'z-ı deyn). | Zimmetteki borç veya ceza yükünün hafifletilip düşürülmesi. |
| Tefsir | Tahrif ve İtaatsizlik | İsrailoğullarının kendilerine emredilen af ve teslimiyet kelimesini alaya alarak dünyevi bir meta olan "hınta" (buğday) ile değiştirmeleri. | Manevi af talebinin tahrif edilerek dünyevi menfaate dönüştürülmesi. |
| Hadis | Sefer ve İbadet Ahkâmı | Hac ibadeti bittikten sonra bineklerin yüklerinin indirilmesi ve ardından yeni bir sefere hazırlanılması bağlamı. | Yolculuk ağırlıklarının hayvandan indirilip mola verilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mağfiret ve Tövbe | Günah yükünü indirme | Manevi arınma | Kulun kibrini terk edip secde ve istiğfarla günah ağırlıklarından kurtulması. | Kesin |
| İlmi | Metodolojik Eleme | Yanlış kabulleri tasfiye | Zihni arındırma | Zihni meşgul eden temelsiz varsayımların ve dogmaların akıldan düşürülmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetilen-Yönetici İlişkisi | Af ve angaryayı kaldırma | Toplumsal rahatlama | Otoritenin tebaa üzerindeki haksız baskıyı, cezaları ve ağır yükümlülükleri indirmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve Vergi Hukuku | Borç indirimi veya muafiyet | Mali hafifletme | Borçlunun üzerindeki finansal baskının kısmen ya da tamamen silinerek piyasanın canlandırılması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin düşürülmesi / Taban seviyesine iniş (ground state) | Fiziksel bir sistemin yüksek enerji ve gerilim durumundan yükünü boşaltarak dengeli, düşük enerjili kararlı taban seviyesine inmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Borcun ibrası ve psikolojik arınma (katarsis) | Bireyin veya grubun üzerindeki suçluluk, borç ve sorumluluk baskısının kaldırılarak psikolojik ve sosyal dengenin yeniden kurulması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca İsrailoğullarına mahsus, büyülü veya parolamsı tarihsel bir ifadeye indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kibir ve isyan yükü altındaki insanın, ilahi emre itaat ve tevazu ile teslim olarak günah yükünü yere indirmesi ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbadet ve itaati salt biçimsel söz tekrarı saymak; affın ancak benlik iddiasını bırakıp boyun eğmekle mümkün olduğu gerçeğini gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın af ve mağfiret tasavvurunun fiziksel bir yük indirme eylemiyle modellendiğini gösterir; kulun affedilmesi için önce kibrini ve itaatsizlik yükünü yere bırakması gerektiğini anlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının kurtuluş, yerleşim ve imtihan süreçlerini ele alan kıssalarda ve mağfiret şartlarının açıklandığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tövbenin ve af talebinin kuru bir temenniden ibaret olmadığını, ameli bir tevazu ve teslimiyet duruşu gerektirdiğini ortaya koyarak lafızcılığı düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Binek hayvanının üzerindeki semer ve yüklerin yere indirilmesi, yüksek bir seviyeden aşağıya inip durulma.
- Soyut anlam: Kulun kibir ve günah yükünden sıyrılarak ilahi af ile vebalden arınması ve tevazu göstermesi.
- Sistematik karşılık: Bir sisteme veya faile binen kritik ağırlığın, kurala uygun bir teslimiyet ve tahliye mekanizmasıyla sıfırlanması.
- LaTeX modeli: $$ W_1 = W_0 - \Delta W \quad \implies \quad \lim_{\Delta W \to W_0} W_1 = 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $W_0$ taşınan başlangıçtaki vebal ve günah yükünü, $\Delta W$ tevazu, itaat ve istiğfar yoluyla indirilen ağırlık miktarını, $W_1$ ise af neticesinde geriye kalan nihai yükü temsil eder. İndirilen yükün başlangıç yüküne yaklaşmasıyla nihai yük sıfırlanarak tam arınma gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/ayet/2:58.md) — حِطَّةٌ

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik

### [Araf 7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/ayet/7:161.md) — حِطَّةٌ

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani onlara denilmişti ki: Şu şehirde oturun, dilediğiniz gibi yeyin, için. «Affet» deyin ve kapısından secde ederek girin ki; yanılmalarınızı bağışlayalım. İhsan edenlere daha da arttıracağız.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hatit (Tı) cüce demektir. Hıtte teslim olmayı kabul etmek demektir. Suçu itiraf etmek ve af dilemek demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع الطاء
ح ط، ط ح مستعملان
حط:
الحَطُّ: وَضْعُ الأحمال عن الدَّوابِّ. والحَطُّ: الحَدْرُ من العُلوِّ. وحَطَّتِ النَجيبةُ وانحَطَّتْ في سيرها من السرعة، قال النابغة يمدح النُّعمانَ:
فما وَخَدَتْ بمثلِك ذاتُ غَرْبٍ		حَطوطٌ في الزِّمامِ ولا لَجُونُ
وقال:
مِكَرٍّ مِفَرٍّ مُقِبـلٍ مُـدْبـرٍ مَـعـاً		كجُلْمودِ صَخْرٍ حَطَّه السَّيْلُ من عَلِ
وحَطَّ عنه ذُنُوبَه، قال:
واحْطُطْ إلهي بفَضْلٍ منك أوزاري
والحَطاطةُ: بَثُرٌة تخرُج في الوجه صغيرة تُقَبِّح اللَّوْنَ ولا تُقَرِّح، قال:
ووجهٍ قد جَلَوتِ أُقَـيْم صـافٍ		كقَرْن الشمس ليس بذي حَطاطٍ
وبَلَغَنا أنَّ بني إسرائيلَ حيثُ قيل لهم: وقولوا حِطَّةٌ إنّما قيل لهم ذلك حتّى يَسْتَحِطُّوا بها أو زارَهم فتُحَطَّ عنهم. ويقالُ للجارية الصغيرة: يا حَطاطةُ. وجاريةٌ مَحْطُوطُة المَتْنَيْن أي ممدُودةٌ حَسَنة، قال النابغة: محطُوطةُ المَتْنَينِ غيرُ مُفاضةٍ
طح:
الطَحَّ: أنْ يَضَعَ الرجلُ عَقِبَه على شيءٍ ثمَّ يَسْحَجُه بها. والمِطَحّةُ من الشّاةِ مُؤَخَّرُ ظِلْفها وتحتَ الظِلّفْ في مَوْضِع المِطَحَّة عُظَيم كالفَلْكة.
والطَّحْطَحَةُ: تفريق الشيء هَلاكاً، وقال في خالد بن عبد الله القَسْريّ:
فيُمْسي نابذاً سُـلْـطـان قَـسْـرٍ		كضَوء الشمس طَحْطَحَه الغُرُوبُ

##### Türkçe

باب **الحاء** مع **الطاء**
**ح ط**، **ط ح** kullanımdadırlar
**حط**:
**الحَطُّ**: yükleri binek hayvanlarından indirmektir. Ve **الحَطُّ**: yükseklikten aşağı iniştir. Ve **حَطَّتِ النَجيبةُ** ve **انحَطَّتْ** yürüyüşünde süratten (dolayı), en-Nâbiga en-Nu‘mân’ı överken dedi:
فما وَخَدَتْ بمثلِك ذاتُ غَرْبٍ		حَطوطٌ في الزِّمامِ ولا لَجُونُ
Ve dedi:
مِكَرٍّ مِفَرٍّ مُقِبـلٍ مُـدْبـرٍ مَـعـاً		كجُلْمودِ صَخْرٍ حَطَّه السَّيْلُ من عَلِ
Ve ondan günahlarını indirdi, dedi:
واحْطُطْ إلهي بفَضْلٍ منك أوزاري
Ve **الحَطاطةُ**: yüzde çıkan, küçük, rengi çirkinleştiren ve yara yapmayan bir sivilcedir; dedi:
ووجهٍ قد جَلَوتِ أُقَـيْم صـافٍ		كقَرْن الشمس ليس بذي حَطاطٍ
Ve bize ulaştı ki Benî İsrâîl’e, kendilerine “Ve **حِطَّةٌ** deyin” denildiği vakit, onlara bu ancak onunla günahlarını döksünler diye yahut günahları onlardan indirilsin diye denilmiştir. Ve küçük cariyeye denilir: “ya **حَطاطةُ**.” Ve **جاريةٌ مَحْطُوطُة المَتْنَيْن** yani uzatılmış, güzel; en-Nâbiga dedi: **محطُوطةُ المَتْنَينِ غيرُ مُفاضةٍ**
**طح**:
**الطَحَّ**: adamın topuğunu bir şeyin üzerine koyması, sonra onunla onu sürtmesidir. Ve **المِطَحّةُ** koyundan: tırnağının arka tarafıdır; ve tırnağın altında, **المِطَحَّة** yerinde, makara gibi bir kemik vardır.
Ve **الطَّحْطَحَةُ**: şeyi helâk olarak dağıtmaktır. Ve Hâlid b. ‘Abdillâh el-Kasrî hakkında dedi:
فيُمْسي نابذاً سُـلْـطـان قَـسْـرٍ		كضَوء الشمس طَحْطَحَه الغُرُوبُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَطَّ الرَحْلَ والسرجَ والقوسَ. وحَط، أي نزل. والمَحَطُّ: المنزِلُ. وانْحِطَّ السعرُ وغيره. وتقول: اسْتَحَطَّني فلانٌ من الثمن شيئاً، والحَطيطَةُ كذا وكذا من الثمن. وقوله تعالى: "حِطَّةٌ"، أي حُطَّ عنَّا أوزارَنا. ويقال: هي كلمةٌ أُمِرَ بها بنو إسرائيلَ لو قالوها لَحُطَّتْ أوزارُهُمْ. وحَطَّهُ، أي حَدَرَهُ. والحَطوطُ الحدورُ. والحَطوطُ: النجيبةُ السريعةُ. وجاريةٌ مَحْطوطضةُ المَتْنَيْنِ، أي ممدودةٌ مستويةٌ. قال الشاعر:
بَيْضاءُ مَحْطوطَةُ المَتْنَيْنِ بَهْكَنَةٌ		رَيّا الرَوادِفِ لم تُمْغِلْ بأولادِ
وحَطَّ البعيرٌ في السير حِطاطاً: اعتمد في زِمامه. ورجلٌ حُطائِطٌ بالضم، أي صغيرٌ. قال أبو عمرو: انْحَطَّتِ الناقةُ في سيرها أي أسرعتْ. والحَطاطُ بالفتح: شبيهٌ بالبثور يكون حَور الحوقِ. الواحدةُ حَطاَطَةٌ. وربَّما كانت في الوجه ومنه قول الهُذَلي:
وَوَجْهٍ قد جَلَوْتُ أُمَـيمَ صـافٍكَقَرْنِ الشمسِ ليس بذي حَطاطِ
والحَطاطُ أيضاً: زُبْدُ اللبن. والمِحَطُّ بالكسر: الذي يُوشَم به، ويقال هو الحديدة التي كتكون مع الخرَّازين ينقُشون بها الأديمَ. قال الشاعر:
كَأَنّ مِحَطَّأ فـي يَدَيْ حـارِثِـيَّةٍصَناعٍ عَلَتْ منِّي به الجلدَ من عَلُ

##### Türkçe

**حَطَّ** **الرَحْلَ** ve **السرجَ** ve **القوسَ**: (bunları) indirdi. Ve **حَط**, yani indi. Ve **المَحَطُّ**: konak, menzil. Ve **انْحِطَّ** fiyat ve başkası. Ve dersin ki: Falanca, fiyattan bana bir şey **اسْتَحَطَّ** etti; ve **الحَطيطَةُ** fiyattan şöyle şöyle (bir miktar)dır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **"حِطَّةٌ"**, yani: bizden yüklerimizi indir. Ve denilir: O, İsrailoğullarına emrolunmuş bir kelimedir; onu söyleselerdi, yükleri elbette indirilirdi. Ve onu **حَطَّهُ**, yani onu aşağı indirdi. Ve **الحَطوطُ**: inişlerdir. Ve **الحَطوطُ**: hızlı soylu deve. Ve **جاريةٌ مَحْطوطضةُ المَتْنَيْنِ**, yani uzatılmış, düzgün (olan). Şair dedi ki:
بَيْضاءُ مَحْطوطَةُ المَتْنَيْنِ بَهْكَنَةٌ		رَيّا الرَوادِفِ لم تُمْغِلْ بأولادِ

Ve deve yürüyüşte **حَطَّ** etti, **حِطاطاً**: yularına dayandı. Ve bir adam **حُطائِطٌ** (ötre ile), yani küçük. Ebû Amr dedi ki: Devenin yürüyüşünde **انْحَطَّتِ** (yani) hızlandı. Ve **الحَطاطُ** (fetha ile): kabarcıklara benzer, göz çukurunun çevresinde olur. Bir tanesi **حَطاَطَةٌ**dur. Ve bazen yüzde olur; ondan Hüzelî’nin sözü:
وَوَجْهٍ قد جَلَوْتُ أُمَـيمَ صـافٍكَقَرْنِ الشمسِ ليس بذي حَطاطِ

Ve **الحَطاطُ** ayrıca: sütün köpüğü. Ve **المِحَطُّ** (kesra ile): onunla dövme yapılan şey; ve denilir ki o, saraçlarla birlikte bulunan demirdir; onunla deriyi nakşederler. Şair dedi ki:
كَأَنّ مِحَطَّأ فـي يَدَيْ حـارِثِـيَّةٍصَناعٍ عَلَتْ منِّي به الجلدَ من عَلُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ط ط
حطوا الأحمال عن ظهور الدواب يقال‏:‏ حطوا عنها‏.‏
وحط ل شيء حدره‏.‏
وأخـذوا فـي الحطوط أي في الحدور‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ حط الله أوزارهم وحطّ الله وزرك‏.‏
‏"‏ وقولوا حطة ‏"‏ واستحطوا أوزاركم‏.‏
وناقة حطوط‏:‏ سريعة السير وحطت فـي سيرهـا وانحطـت‏.‏
وحـط فـي عـرض فلـان إذا اندفـع فـي شتمـه‏.‏
وحط في هواه وانحط فيه‏.‏
ويقال‏:‏ أكل من حلوائهم فانحط في أهوائهم‏.‏
قال الكميت‏:‏ حطوطاً في مسرته ومولى إلى مرضاة خالقه سريعاً وانحط السعر وحط حطوطاً والأسعار حاطة ومنحطة‏.‏
وأتانا بطعام فحططنا فيه أي أكثرنا منـه‏.‏
وأحططنا فيه أي أقللنا منه‏.‏
وجارية محطوطة المتنين كأنما حطّا بالمحط وهو ما يحط به الأديم أي يدلك ويصقل يكون مع الأساكفة والمجلدين‏.‏
قال‏:‏ تثير وتبـدي عـن عـروق كأنهـا أعنة خـراز تحـط وتبشـر وقال النابغة‏:‏ محطوطـة المتنيـن غيـر مفاضة ريّا الروادف بضة المتجرد وسيف محطوط‏:‏ مرهف‏.‏
وكعب حطيط‏:‏ أدرم‏.‏
قال مليح الهذلي‏:‏ وكل حطيط الكعب درم حجوله ترى الحجل فيه غاماَ غير مقلق واشترى سلعة فاستحط من الثمن مائة‏.‏
وطلب منه الحطيطة فأبى‏.‏
وحط رحله‏:‏ أقام‏.‏

##### Türkçe

ح ط ط
Yükleri binek hayvanlarının sırtlarından indirdiler; denilir: Onlardan indirdiler.
Ve **حط** bir şey için: onu aşağı indirdi.
Ve **الحطوط**a, yani inişlere girdiler.
Ve mecazdandır: Allah onların yüklerini indirdi ve Allah senin yükünü indirdi.
“Ve **حطة** deyin” ve yüklerinizi indirtin.
Ve **ناقة حطوط**: yürüyüşü hızlıdır; yürüyüşünde indi ve aşağı indi.
Ve birinin ırzına **حط** ettiğinde: onu sövmede ileri atıldı.
Ve onun hevasına **حط** etti ve onda aşağı indi.
Ve denilir: Onların tatlılarından yedi de onların hevalarında aşağı indi.
Kumeyt dedi: Sevinçte **حطوطاً** olarak ve Mevlası’na, Yaratıcısının rızasına doğru hızlı; ve fiyat düştü ve **حط** **حطوطاً** etti; ve fiyatlar düşürücüdür ve düşmüştür.
Ve bize bir yemekle geldi de onda **حططنا** ettik; yani ondan çoğalttık.
Ve onda **أحططنا** ettik; yani ondan azalttık.
Ve **جارية محطوطة المتنين**: sanki **المحط** ile indirilmiş; o, deriyle indirilen şeydir; yani ovar ve parlatır; ayakkabıcılarda ve ciltçilerde bulunur.
Dedi: Kımıldatır ve damarlar üzerinden açığa çıkarır; sanki onlar bir saraçın dizginleridir; **تحط** eder ve deriyi yüzer. Ve Nâbiga dedi: **محطوطة المتنين**; taşkın olmayan; sağrıların dolgunluğu; **بضة المتجرد**. Ve **سيف محطوط**: keskinleştirilmiş.
Ve **كعب حطيط**: aşınmış.
Huzelî Melîh dedi: Ve her **حطيط الكعب**; bilekleri aşınmış; onda kekliği görürsün; ürkmüş, kaçmayan. Ve bir mal satın aldı da fiyattan yüz indirim istedi.
Ve ondan **الحطيطة**yı talep etti de o reddetti.
Ve yükünü **حط** etti: ikamet etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَطُّ: الوَضْعُ، حطَّه يَحُطُّه حَطّاً فانْحَطَّ. والحَطُّ: وضْع الأَحْمالِ عن الدَّوابِّ، تقول: حَطَطْتُ عنها. وفي حديث عمر: إِذا حَطَطْتُمُ الرِّحالَ فشُدُّوا السُّروجَ أَي إِذا قضيتم الحَجَّ وحَطَطْتُم رِحالَكم عن الإِبل، وهي الأَكْوارُ والمَتاع، فشُدُّوا السُّروج على الخيل للغَزْو. وحَطّ الحِمْلَ عن البعير يحُطُّه حَطّاً: أَنزله. وكلُّ ما أَنزله عن ظهر، فقد حطه. الجوهريّ: حطّ الرحلَ والسرْجَ والقوْسَ وحَطَّ أَي نزَل. والمَحَطُّ: المَنْزِلُ. والمِحَطُّ: من الأَدواتِ، وقال في مكان آخَر: من أَدوات النَّطَّاعِينَ الذين يُجَلِّدون الدَّفاتر حديدة معطوفة الطرَف، وأَدِيم مَحْطُوطٌ؛ وأَنشد:
تُبِينُ وتُبْدي عن عُروقٍ، كأَنَّها
أَعِنّةُ خَرَّازٍ تُحَطُّ وتُبْشَرُ
وحطَّ اللّهُ عنه وِزْرَه، في الدعاء: وضَعَه، مَثَلٌ بذلك، أَي خفَّفَ اللّه عن ظَهْرِكَ ما أَثْقَلَه من الوِزْر. يقال: حطّ اللّه عنك وزرك ولا أَنْقَضَ ظهرَك. واستحَطَّه وِزْرَه: سأَله أَن يَحُطَّه عنه، والاسم الحِطَّةُ. وحكي أَنَّ بني إِسرائيل إِنما قيل لهم: وقولوا حِطَّة، ليَسْتَحِطُّوا بذلك أَوْزارَهم فتُحَطَّ عنهم. وسأَله الحِطِّيطى أَي الحِطَّة. قال أَبو إِسحق في قوله تعالى: وقولوا حِطَّة، قال: معناه قولوا مسأَلتُنا حِطَّة أَي حطُّ ذنوبنا عنا، وكذلك القراءة، وارتفعت على معنى مَسْأَلتُنا حِطَّة أَو أَمْرُنا حِطَّةٌ، قال: ولو قرئت حِطَّةً كان وجهاً في العربية كأَنه قيل لهم: قولوا احْطُطْ عنّا ذنوبَنا حِطّةً، فحرَّفوا هذا القول وقالوا لفظة غير هذه اللفظة التي أُمِروا بها، وجملة ما قالوا أَنه أَمر عظيم سماهم اللّه به فاسقِينَ، وقال الفراء في قوله تعالى: وقولوا حطة، يقال، واللّه أَعلم: قولوا ما أُمرتم به حطةٌ أَي هي حطة، فخالَفُوا إِلى كلام بالنَّبَطِيَّةِ، فذلك قوله تعالى: فبدّل الذين ظلموا قولاً غير الذي قيل لهم. وروى سعيد بن جبير عن ابن عباس في قوله تعالى: وادْخُلُوا الباب سُجَّداً، قال: رُكَّعاً، وقولوا حطةٌ مغفرة، قالوا: حِنْطةٌ ودخلوا على أَسْتاهِهم، فذلك قوله تعالى: فبدَّل الذين ظلموا قولاً غير الذي قيل لهم؛ وقال الليث: بلغنا أَن بني إِسرائيل حين قيل لهم قولوا حِطَّةٌ إِنما قيل لهم كي يسْتَحِطُّوا بها أَوزارهم فتُحَطّ عنهم. وقال ابن الأَعرابي: قيل لهم قولوا حطة فقالوا حنطة شمقايا أَي حنطة جيدة، قال: وقوله عزّ وجلّ حطة أَي كلمة تَحُطُّ عنكم خطاياكم وهي: لا إِله إلا اللّه. ويقال: هي كلمة أُمر بها بنو إِسرائيل لو قالوها لحُطَّت أَوزارهم. وحَطَّه أَي حَدَرَه. وفي الحديث: من ابتلاه اللّه ببَلاء في جَسَده فهو له حِطَّةٌ أَي تُحَطُّ عنه خطاياه وذنوبُه، وهي فِعْلةٌ من حَطَّ الشيءَ يَحُطُّه إِذا أَنزله وأَلقاه. وفي الحديث: إِن الصلاة تسمى في التوراة حَطُوطاً. وحَطّ السِّعْرُ يَحُطُّ حَطّاً وحُطوطاً: رَخُصَ، وكذلك انْحَطَّ حُطوطاً وكسر وانكسر، يريد فَتَر. وقال الأَزهري في هذا المكان: ويقال سِعْر مَقْطُوط وقد قَطّ السِّعْرُ وقُطّ السِّعْرُ وقَطّ اللّهُ السِّعْر، ولم يزد ههنا على هذا اللفظ.
والحَطاطةُ والحُطائطُ والحَطِيطُ: الصغير وهو من هذا لأَن الصغير مَحْطُوط؛ أَنشد قطرب:
إِنّ حِرِي حُطائطٌ بُطائط،
كأَثَر الظَّبْيِ بجَنْبِ الغائط
بُطائطٌ إِتباع؛ وقال مليح:
بكلِّ حَطِيطِ الكَعْبِ، دُرْمٌ حُجولُه،
تَرَى الحَجْلَ منه غامِضاً غيرَ مُقْلَقِ
وقيل: هو القصير. أَبو عمرو: الحُطائطُ الصغير من الناس وغيرهم؛ وأَنشد: والشَّيْخُ مِثْل النَّسْر والحُطائطِ،
والنِّسْوةِ الأَرامِل المَثالِطِ
قال الأَزهري: وتقول صِبْيان الأَعراب في أَحاجِيهم: ما حُطائطٌ بُطائط تَمِيسُ تحت الحائط؟ يعنون الذّرةَ.
والحَطاطُ: شِدّةُ العَدْوِ. والكَعْبُ الحَطِيطُ: الأَدْرَمُ. والحِطَّانُ: التَّيْسُ.
وحطّانُ: من أَسماء العرب. والحُطائطة: بَثْرةٌ صغيرة حمراء. وجارية مَحْطُوطةُ المَتْنَيْن: ممدودَتُهما، وقال الأَزهري: ممدودة حسنَة مستوية؛ قال النابغة:
مَحْطُوطةُ المَتْنَيْنِ غيرُ مُفاضةٍ
وأَنشد الجوهري للقطامي:
بيْضاء مَحْطوطةُ المَتْنَيْنِ بَهُكَنةٌ،
رَيَا الرّوادِفِ، لم تُمْغِلْ بأَوْلادِ
وأَلْيةٌ مَحْطوطةٌ: لا مَأْكَمةَ لها. والحَطُوطُ: الأَكَمةُ الصَّعْبةُ الانْحِدار. وقال ابن دريد: الحطوط الأَكَمةُ الصعبة، فلم يذكر ارتفاعاً ولا انحداراً. والحَطُّ: الحَدْرُ من عُلْو، حطَّه يَحُطُّه حَطّاً فانْحَطَّ؛ وأَنشد:
كَجُلْمُودِ صَخْرٍ حَطَّه السَّيْلُ مِنْ عَلِ
قال الأَزهري: والفِعْل اللاّزم الانحطاط. ويقال للهَبُوط: حَطُوطٌ. والمُنْحَطُّ من المَناكِب: المُسْتَفِلُ الذي ليس بمُرْتَفِعٍ ولا مُسْتَقِلٍّ وهو أَحسنها.
والحَطاطةُ: بَثْرة تخرج بالوجه صغيرة تُقَيِّحُ ولا تُقَرِّحُ، والجمع حَطاطٌ؛ قال المتنخل الهذلي:
ووجْهٍ قد رأَيْت، أُمَيْمَ، صافٍ،
أَسِيلٍ غيرِ جَهْمٍ ذي حَطاطِ
وقد حَطَّ وجهُه وأَحَطَّ، وربما قيل ذلك لمن سَمِنَ وجهُه وتَهَيَّجَ. والحَطاطةُ: الجاريةُ الصغيرة، تشبَّه بذلك. وقال الأَصمعي: الحَطاطُ البَثْر، الواحدة حَطاطةٌ؛ وأَنشد الأَصمعي لزياد الطَّمّاحِيِّ: قامَ إِلى عَذْراء في الغُطاطِ،
يَمْشِي بمثل قائم الفُسْطاطِ،
بمُكْفَهِرِّ اللونِ ذي حَطاطِ
قال ابن بري: الذي رواه أَبو عمرو بمُكْرَهِفِّ الحُوقِ أَي بمُشْرفه؛ وبعده:
هامَتُه مِثْلُ الفَنِيقِ السّاطِي،
نِيطَ بحَقْوَيْ شَبِقٍ شِرْواطِ
فَبَكَّها مُوَثَّقُ النِّياطِ،
ذُو قوّةٍ، ليس بذي وباطِ
فداكَها دَوْكاً على الصِّراطِ،
ليس كَدَوْكِ بَعْلِها الوَطْواطِ
وقام عنها، وهو ذُو نَشاطِ،
ولُيّنَتْ من شِدّةِ الخِلاطِ
قد أَسْبَطَتْ وأَيّما إِسْباطِ
وقال الراجز:
ثم طَعَنْت في الجَمِيش الأَصْفَرِ
بذي حَطاطٍ، مِثْلِ أَيْرِ الأَقْمَرِ
والواحدة حَطاطةٌ، قال: وربما كانت في الوجه؛ ومنه قول المتنخل الهذلي: ووجْهٍ قد جَلَوْت، أُمَيْمَ، صافٍ،
كَقَرْنِ الشمسِ ليس بذي حَطاطِ
وقال أَبو زيد: الأَجرب العين الذي تَبْثُر عينُه ويلزمها الحَطاطُ، وهو الظَّبْظابُ والحُدْحُدُ. قال ابن سيده: والحَطاط، بالفتح، مثل البَثْر في باطن الحُوق، وقيل: حَطاطُ الكَمَرة حُروفُها.
وحَطّ البعيرُ حِطاطاً وانْحَطَّ: اعتمد في الزِّمامِ على أَحد شِقّيْه؛ قال ابن مقبل:
برَأْسٍ إِذا اشتدَّتْ شَكِيمةُ وجْهِه،
أَسَرَّ حِطاطاً، ثم لانَ فبَغّلا
وقال الشماخ:
وإِن ضُرِبَتْ على العِلاَّت، حَطّتْ
إِليكَ حِطاطَ هادِيةٍ شَنُونِ
العِلاَّتُ: الأَعْداء، والهادِيةُ: الأَتانُ الوَحْشِيّةُ المتقدمة في سيرها، والشَّنُونُ: التي بين السمينةِ والمَهْزُولة. ونَجِيبةٌ مُنْحَطّةٌ في سيرها وحَطُوطٌ. الأَصمعي: الحَطُّ الاعتماد على السير، والحَطُوطُ النَّجِيبةُ السريعة، وناقة حَطُوطٌ، وقد حَطَّتْ في سيرها؛ قال النابغة:فما وخَدَتْ بمِثْلِكَ ذاتُ غَرْبٍ،
حَطُوطٌ في الزِّمامِ، ولا لَجُونُ
ويروى: في الزِّماعِ، وقال الأَعشى:
فلا لَعَمْرُ الذي حَطَّتْ مَناسِمُها
تَخْدِي، وسِيقَ إِليها الباقِرُ العَتِلُ
(* هكذا ورد هذا البيت في رواية أَبي عبيدة، وهو في قصيدة الأَعشى مَرويّ على هذه الصورة:
إني لَعمر الذي خطت مناسمُها * له، وسِيقَ إِليهِ الباقِرُ الغُيُلُ )
حَطَّتْ في سيْرِها وانْحَطَّتْ أَي اعْتمدتْ، يقال ذلك للنَّجِيبةِ السَّريعةِ. وقال أَبو عمرو: انْحَطَّتِ الناقةُ في سيرها أَي أَسرَعتْ. وتقول: اسْتَحَطَّني فلان من الثمن شيئاً، والحَطِيطةُ كذا وكذا من الثمن. والحَطاطُ: زُبْدُ اللَّبَن. وحُطَّ البعيرُ وحُطّ عنه إِذا طَنِيَ فالتَزَقَتْ رئتُه بجَنْبِه فخطَّ الرَّحْلَ عن جَنْبِه بساعِدِه دَلْكاً حِيالَ الطَّنَى حتى يَنْفَصِلَ عن الجَنْبِ، وقال اللحياني: حُطَّ البعيرُ الطَّنِيُّ وهو الذي لَزِقَتْ رئته بجنبه، وذلك أَن يُضْجَعَ على جنبه ثم يؤخذ وَتِد فيُمَرَّ على أَضْلاعِه إِمْراراً لا يُحْرِقُ. الأَزهري: أَبو عمرو حَطَّ وحَثَّ بمعنى واحد. وفي الحديث: جلس رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، إِلى غُصْن شجرة يابسةٍ فقال بيده فحَطَّ ورَقها؛ معناه فحَتَّ ورَقها أَي نَثَره. والحَطِيطةُ: ما يُحَطُّ من جملة حَطائطَ. يقال: حَطَّ عنه حَطِيطةً وافية. والحُطُطُ: الأَبدان النّاعمة. والحُطُطُ أَيضاً: مَراتِبُ السِّفَلِ، واحِدَتُها حِطَّةٌ، والحِطَّةُ: نُقْصانُ المَرْتَبة.
وحَطّ الجِلدَ بالـمِحَطِّ يَحُطُّه حَطّاً: سَطَرَه وصقَله ونقَشَه. والمِحَطُّ والمِحَطَّةُ: حديدة أَو خشبة يُصْقَلُ بها الجلد حتى يَلِينَ ويَبْرُقَ. والمِحَطُّ، بالكسر: الذي يُوشَمُ به، ويقال: هو الحديدة التي تكون مع الخَرّازِين يَنْقُشون بها الأَدِيمَ؛ قال النَّمر بن تَوْلب: كأَنَّ مِحَطّاً في يَدَيْ حارِثِيّةٍ
صَناعٍ، عَلَتْ مِني به الجِلْدَ مِن عَل
وأَما الذي في حديث سُبَيْعةَ الأَسلمية: فحَطَّت إِلى الشاب أَي مالَتْ إِليه ونزلت بقلبها نحوه.
والحُطاطُ: الرائحة الخَبيثةُ، وحَطْحَطَ في مشيه وعمله: أَسرع. ويَحْطُوط: وادٍ مَعْروف. وعِمْرانُ بن حِطّانَ، بكسر الحاء، وهو فِعْلانُ. وحُطائِطُ بن يَعْفُرَ أَخو الأَسْودِ بن يعفُرَ.

##### Türkçe

**الحَطُّ**: koyma; onu koydu, onu koyar, koyma olarak; böylece indi. Ve **الحَطُّ**: yükleri binek hayvanlarından indirme; dersin ki: ondan indirdim. Ömer’in hadîsinde: “Ne zaman **الرِّحالَ** indirdiğinizde, **السُّروجَ** sıkın” yani haccı bitirdiğinizde ve **رِحالَ**ınızı develerden indirdiğinizde—ki onlar **الأَكْوارُ** ve eşya(lar)dır—savaşa çıkmak için atların üzerine **السُّروجَ** sıkın. Ve yükü deveden indirdi, onu indirir, indirme olarak: onu indirdi. Ve her neyi bir sırt üzerinden indirdiyse, onu indirmiştir. Cevherî: **الرَّحْلَ**ı, **السَّرْجَ**ı ve **القَوْسَ**u indirdi; ve **حَطَّ** yani indi. Ve **المَحَطُّ**: konak. Ve **المِحَطُّ**: aletlerden; başka bir yerde dedi ki: defterleri ciltleyen **النَّطَّاعِينَ**ın aletlerindendir: ucu kıvrık bir demir ve indirilmiş bir deri; ve inşad etti:
تُبِينُ وتُبْدي عن عُروقٍ، كأَنَّها
أَعِنّةُ خَرَّازٍ تُحَطُّ وتُبْشَرُ

Ve “Allah onun üzerinden yükünü indirsin” duada: onu koysun; bununla bir meseldir; yani Allah senin sırtından, yükten ağırlaştırdığı şeyi hafifletsin. Denir ki: Allah senden yükünü indirsin ve sırtını çatlatmasın. Ve ondan yükünü indirmesini istedi: ondan onu indirmesini istedi; isim **الحِطَّةُ**dır. Rivayet edildi ki İsrailoğullarına ancak “Ve **حِطَّة** deyin” denildi; bununla yüklerini indirmeyi istesinler de onlardan indirilsin. Ve ondan **الحِطِّيطى**yı istedi yani **الحِطَّة**yı. Ebû İshak, Yüce’nin sözü hakkında: “Ve **حِطَّة** deyin” dedi: manası “Bizim isteğimiz **حِطَّة**dir” deyin; yani günahlarımızın bizden indirilmesi; kıraat de böyledir; “Bizim isteğimiz **حِطَّة**dir” yahut “Bizim işimiz **حِطَّة**dir” manası üzerine merfû oldu. Dedi ki: Eğer **حِطَّةً** okunmuş olsaydı Arapçada bir vecih olurdu; sanki onlara “Bizden günahlarımızı indir, bir **حِطَّةً** olarak” denilmiş gibi; sonra bu sözü tahrif ettiler ve kendilerine emredilen bu lafızdan başka bir lafız söylediler; söylediklerinin toplamı: bunun büyük bir iş olduğu, Allah’ın onları bununla **فاسقِينَ** diye adlandırdığıdır. Ferrâ, Yüce’nin sözü hakkında: “Ve **حِطَّة** deyin” dedi: denir—Allah daha iyi bilir—“Size emredileni söyleyin: o **حِطَّة**dir” yani o **حِطَّة**dir; sonra Nabatîce bir söze muhalefet ettiler; işte bu, Yüce’nin sözü: “Zulmedenler, kendilerine söylenenden başka bir sözü değiştirdiler.” Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs’tan Yüce’nin sözü hakkında rivayet etti: “Ve kapıdan secde ederek girin”; dedi: rükû ederek. “Ve **حِطَّةٌ** deyin: bağışlanma”; dediler ki: **حِنْطةٌ**; ve kalçaları üzerinde girdiler; işte bu, Yüce’nin sözü: “Zulmedenler, kendilerine söylenenden başka bir sözü değiştirdiler.” Leys dedi: bize ulaştı ki İsrailoğullarına “**حِطَّةٌ** deyin” denildiğinde, ancak onunla yüklerini indirmeyi istesinler de onlardan indirilsin diye denildi. İbnü’l-A‘râbî dedi: onlara “**حِطَّة** deyin” denildi, onlar “**حِنْطة شمقايا**” dediler yani iyi buğday. Dedi ki: Aziz ve Celîl’in sözü **حِطَّة** yani sizden hatalarınızı indiren bir kelime; o da: **لا إِله إلا اللّه**. Ve denir ki: o, İsrailoğullarına emredilmiş bir kelimedir; onu söyleselerdi yükleri indirilirdi. Ve onu indirdi yani aşağı yuvarladı. Hadiste: Allah bir kimseyi bedeninde bir belâ ile imtihan ederse, o onun için **حِطَّةٌ**dır; yani ondan hataları ve günahları indirilir; bu, bir şeyi indirdiğinde ve attığında **حَطَّ** fiilinden bir **فِعْلةٌ**dir. Hadiste: Namaz, Tevrat’ta **حَطُوطاً** diye adlandırılır. Ve fiyat indi, iner, inme olarak ve **حُطوطاً**: ucuzladı; aynı şekilde **انْحَطَّ** **حُطوطاً**; ve kırdı ve kırıldı; gevşedi demek ister. Ezhârî bu yerde dedi: ve denir **سِعْر مَقْطُوط**; ve **قَطّ السِّعْرُ** ve **قُطّ السِّعْرُ** ve “Allah fiyatı kesti”; burada bu lafızdan fazlasını artırmadı.

Ve **الحَطاطةُ** ve **الحُطائطُ** ve **الحَطِيطُ**: küçük; bu(ndan)dır; çünkü küçük olan indirilmiştir; Kutrub inşad etti:
إِنّ حِرِي حُطائطٌ بُطائط،
كأَثَر الظَّبْيِ بجَنْبِ الغائط
**بُطائطٌ**: tâbi‘ (pekiştirme). Melîh dedi:
بكلِّ حَطِيطِ الكَعْبِ، دُرْمٌ حُجولُه،
تَرَى الحَجْلَ منه غامِضاً غيرَ مُقْلَقِ
Ve denildi: o kısadır. Ebû Amr: **الحُطائطُ** insanlardan ve başkalarından küçük olan; ve inşad etti:
والشَّيْخُ مِثْل النَّسْر والحُطائطِ،
والنِّسْوةِ الأَرامِل المَثالِطِ
Ezhârî dedi: Bedevî çocukları bilmecelerinde derler ki: “Duvarın altında salınarak yürüyen **حُطائطٌ بُطائط** nedir?”; mısırı kastederler.

Ve **الحَطاطُ**: koşmanın şiddeti. Ve **الكَعْبُ الحَطِيطُ**: **الأَدْرَمُ**.
Ve **الحِطَّانُ**: teke.
Ve **حطّانُ**: Arapların isimlerindendir. Ve **الحُطائطة**: küçük kırmızı bir sivilce.
Ve iki sırtı indirilmiş bir cariye: ikisi uzatılmış; Ezhârî dedi: uzatılmış, güzel, düzgün; Nâbiga dedi:
مَحْطُوطةُ المَتْنَيْنِ غيرُ مُفاضةٍ
Cevherî, Kutâmî için inşad etti:
بيْضاء مَحْطوطةُ المَتْنَيْنِ بَهُكَنةٌ،
رَيَا الرّوادِفِ، لم تُمْغِلْ بأَوْلادِ
Ve indirilmiş bir kuyruk yağı: onun için **مَأْكَمةَ** yoktur. Ve **الحَطُوطُ**: dik inişli zor bir tepecik. İbn Düreyd dedi: **الحطوط** zor tepeciktir; yükselme de iniş de zikretmedi. Ve **الحَطُّ**: yükseklikten aşağı iniş; onu indirdi, onu indirir, indirme olarak; böylece indi; ve inşad etti:
كَجُلْمُودِ صَخْرٍ حَطَّه السَّيْلُ مِنْ عَلِ
Ezhârî dedi: lâzım fiil **الانحطاط**tır. Ve iniş için denir: **حَطُوطٌ**.
Ve omuzlardan **المُنْحَطُّ**: alçak olan; ne yüksek ne de çıkık olan; o, onların en güzelleridir.

Ve **الحَطاطةُ**: yüzde çıkan, küçük, irinlenen fakat yara açmayan bir sivilce; çoğulu **حَطاطٌ**; Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
ووجْهٍ قد رأَيْت، أُمَيْمَ، صافٍ،
أَسِيلٍ غيرِ جَهْمٍ ذي حَطاطِ
Ve yüzü indi ve **أَحَطَّ**; bazen yüzü şişmanlayıp kabaran kimse için de söylenir.
Ve **الحَطاطةُ**: küçük cariye; bununla benzetilir. Asmaî dedi: **الحَطاطُ** sivilcedir; teki **حَطاطةٌ**; Asmaî, Ziyâd et-Tammâhî için inşad etti:
قامَ إِلى عَذْراء في الغُطاطِ،
يَمْشِي بمثل قائم الفُسْطاطِ،
بمُكْفَهِرِّ اللونِ ذي حَطاطِ
İbn Berrî dedi: Ebû Amr’un rivayet ettiği **بِمُكْرَهِفِّ الحُوقِ**tur; yani onunla yükselmiş; ve ardından:
هامَتُه مِثْلُ الفَنِيقِ السّاطِي،
نِيطَ بحَقْوَيْ شَبِقٍ شِرْواطِ
فَبَكَّها مُوَثَّقُ النِّياطِ،
ذُو قوّةٍ، ليس بذي وباطِ
فداكَها دَوْكاً على الصِّراطِ،
ليس كَدَوْكِ بَعْلِها الوَطْواطِ
وقام عنها، وهو ذُو نَشاطِ،
ولُيّنَتْ من شِدّةِ الخِلاطِ
قد أَسْبَطَتْ وأَيّما إِسْباطِ
Ve râciz dedi:
ثم طَعَنْت في الجَمِيش الأَصْفَرِ
بذي حَطاطٍ، مِثْلِ أَيْرِ الأَقْمَرِ
Teki **حَطاطةٌ**dır. Dedi ki: bazen yüzde olur; ondan Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
ووجْهٍ قد جَلَوْت، أُمَيْمَ, صافٍ،
كَقَرْنِ الشمسِ ليس بذي حَطاطِ
Ebû Zeyd dedi: gözü uyuz olan, gözü sivilcelenen ve ona **الحَطاطُ** yapışan; o **الظَّبْظابُ** ve **الحُدْحُدُ**dur. İbn Sîde dedi: **الحَطاط** (fetha ile), **الحُوق**un iç tarafında sivilce gibidir; ve denildi: **حَطاطُ الكَمَرة** onun harfleridir.

Ve deve **حِطاطاً** indirdi ve **انْحَطَّ**: yulara iki yanından birine dayanarak yaslandı; İbn Mukbil dedi:
برَأْسٍ إِذا اشتدَّتْ شَكِيمةُ وجْهِه،
أَسَرَّ حِطاطاً، ثم لانَ فبَغّلا
Şemmâh dedi:
وإِن ضُرِبَتْ على العِلاَّت، حَطّتْ
إِليكَ حِطاطَ هادِيةٍ شَنُونِ
**العِلاَّتُ**: düşmanlar; **الهادِيةُ**: yürüyüşünde öne geçen yaban eşeği; **الشَّنُونُ**: semiz ile zayıf arasında olan. Ve yürüyüşünde **مُنْحَطّةٌ** ve **حَطُوطٌ** olan seçkin deve. Asmaî: **الحَطُّ** yürüyüşe dayanmadır; **الحَطُوطُ** hızlı seçkin devedir; ve **حَطُوطٌ** bir dişi deve; yürüyüşünde **حَطَّتْ**; Nâbiga dedi:
فما وخَدَتْ بمِثْلِكَ ذاتُ غَرْبٍ،
حَطُوطٌ في الزِّمامِ، ولا لَجُونُ
“**في الزِّماعِ**” diye de rivayet edilir. A‘şâ dedi:
فلا لَعَمْرُ الذي حَطَّتْ مَناسِمُها
تَخْدِي، وسِيقَ إِليها الباقِرُ العَتِلُ
(* Ebû Ubeyde rivayetinde bu beyit böyle gelmiştir; A‘şâ’nın kasidesinde şu surette rivayet edilmiştir:
إني لَعمر الذي خطت مناسمُها * له، وسِيقَ إِليهِ الباقِرُ
الغُيُلُ )
Yürüyüşünde **حَطَّتْ** ve **انْحَطَّتْ** yani dayandı; bu, hızlı seçkin deve için söylenir. Ebû Amr dedi: dişi deve yürüyüşünde **انْحَطَّتْ** yani hızlandı.
Ve dersin ki: falan kimse fiyattan benden bir şey indirmemi istedi; ve **الحَطِيطةُ** fiyattan şu kadar şu kadardır.
Ve **الحَطاطُ**: sütün köpüğü. Ve deve **حُطَّ** oldu ve ondan **حُطّ** olundu: **طَنِيَ** olduğunda; böylece ciğeri yanına yapıştı; sonra koluyla yanına sürterek **الرَّحْلَ**i yanından çizdi; **الطَّنَى** hizasında, yandan ayrılıncaya kadar. Lihyânî dedi: deve **حُطَّ** oldu: **الطَّنِيُّ**; o, ciğeri yanına yapışmış olandır; bu, yanına yatırılması, sonra bir kazık alınarak kaburgaları üzerinde yakmayan bir sürtüşle geçirilmesidir. Ezhârî: Ebû Amr’da **حَطَّ** ve **حَثَّ** bir manadadır. Hadiste: Allah’ın elçisi—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—kuru bir ağacın dalına oturdu; sonra eliyle onun yapraklarını **حَطَّ** etti; manası: yapraklarını **حَتَّ** etti; yani onu saçtı. Ve **الحَطِيطةُ**: **حَطائطَ**ın toplamından indirilen şeydir. Denir ki: ondan tam bir **حَطِيطةً** indirdi. Ve **الحُطُطُ**: yumuşak bedenler. Ve **الحُطُطُ** ayrıca: aşağılık mertebeler; teki **حِطَّةٌ**dir; ve **الحِطَّةُ**: mertebenin eksilmesidir.

Ve deriyi **بِالـمِحَطِّ** ile kazıdı, onu kazır, kazıma olarak: onu çizgiledi, parlattı ve nakşetti. Ve **المِحَطُّ** ve **المِحَطَّةُ**: deri onunla parlatılan, yumuşayıncaya ve parlayıncaya kadar (kullanılan) bir demir yahut tahta. Ve **المِحَطُّ** (kesra ile): onunla dövme yapılan; ve denir ki: o, saraçlarla birlikte bulunan, onunla deriyi nakşettikleri demirdir; Nemr b. Tevleb dedi:
كأَنَّ مِحَطّاً في يَدَيْ حارِثِيّةٍ
صَناعٍ، عَلَتْ مِني به الجِلْدَ مِن عَل
Ve Sübey‘a el-Eslemiyye hadîsindeki: “Genç adama doğru **فحَطَّت**” yani ona meyletti ve kalbiyle ona doğru indi.

Ve **الحُطاطُ**: kötü koku. Ve yürüyüşünde ve işinde **حَطْحَطَ**: hızlandı.
Ve **يَحْطُوط**: bilinen bir vadidir. Ve **عِمْرانُ بن حِطّانَ**—**الحاء**ın kesrası ile—ve o **فِعْلانُ**dur. Ve **حُطائِطُ بن يَعْفُرَ**: **الأَسْودِ بن يعفُرَ**’ın kardeşidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ط ط * * حَطَّ * الرحل والسرج والقوس من باب رد وحط أي نزل و * المَحَطُّ * المنزل و * انحَطَّ * السعر وغيره و * اسْتَحَطَّهُ * من الثمن شيئا و * الحَطِيطَةُ * كذا وكذا من الثمن وقوله تعالى ﴿وقولوا حِطّة﴾ أي حُط عنا أوزارنا وقيل هي كلمة أُمر بها بنو إسرائيل لو قالوها لحطت أوزارهم

##### Türkçe

* ح ط ط * **حَطَّ**: eğer **الرحل**i, **السرج**i ve **القوس**u (indirdi ise); “**رد**” ve **حط** babındandır; yani indi. Ve **المَحَطُّ**: konak, menzil. Ve **انحَطَّ**: fiyat ve başkası (düştü). Ve **اسْتَحَطَّهُ**: fiyattan bir şey (indirmesini) istedi. Ve **الحَطِيطَةُ**: fiyattan şöyle şöyle (bir miktar). Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وقولوا حِطّة**﴾ yani: bizden yüklerimizi indir. Ve denildi ki: o, İsrailoğullarına emrolunmuş bir kelimedir; eğer onu söylemiş olsalardı, yükleri indirilirdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحط: الوضع، كالاحتطاط، يقال: حطه يحطه حطا، واحتطه، وأنشد الخارزنجي:
  أيقنت أن فارسا محتطي أي يحطني عن سرجي، وصدره يأتي في ح ق ط وفي ه ق ط والمراد بالوضع وضع الأحمال، تقول: حططت عنها، ومنه حديث عمر:  إذا حططتم الرحال فشدوا السروج  أي إذا قضيتم الحج، وحططتم رحالكم عن الإبل، وهي الأكوار والمتاع، فشدوا السروج على الخيل للغزو. وكل ما أنزل عن ظهر، فقد حط، وقال الجوهري: حط الرحل والسرج والقوس، وحط، أي نزل. ومن المجاز: الحط في السعر: الرخص فيه، كالحطوط، بالضم، يقال: حط السعر يحط حطا وحطوطا: رخص، وكذلك قط السعر فهو محطوط ومقطوط، وسيأتي قط في محله.والحط: الحدر من علو إلى سفل، حطه يحطه حطا: حدره، قال امرؤ القيس:
  مكر مفر مقبـل مـدبـر مـعـا                      كجلمود صخر حطه السيل من عل والحط: صقل الجلد ونقشه وسطره بالمحط والمحطة، بكسرهما لما يوشم به، وقيل: المحطة: اسم لحديدة تكون مع الخرازين ينقشون بها الأديم، كما قاله الجوهري، وفي الأساس: يكون للمجلد وغيره، وفي التهذيب: هي محدودة الطرف من أدوات النطاعين الذين يجلدون الدفاتر. وفي العباب: المحط: المصقلة، وهي: حديدة يصقل بها الجلد ليلين ويحسن. أو المحطة: خشبة معدة لذلك، أي لصقل الجلد حتى يلين ويبرق. وفي بعض النسخ: معدلة، وهو غلط، وأنشد الجوهري للنمر بن تولب رضي الله عنه، وذكر كبر سنه:
  فضول أراها في أديمي بعـدمـا                      يكون كفاف اللحم أو هو أجمـل
  كأن محطا فـي يدي حـارثـية                      صناع علت مني به الجلد من عل

  وصدر البيت من العباب. واستحطه وزره: سأله أن يحطه عنه. إن كان المراد بالوزر الحمل فهو على حقيقته، وإن كان معنى من المعاني فهو جائز. والاسم: الحطة، والحطيطى، بكسرهما. وحكي أن بني إسرائيل إنما قيل لهم:  وقولوا حطة  ليستحطوا بذلك أوزارهم فتحط عنهم. وسأله الحطيطى، أي الحطة. والحطاطة، بالفتح، والحطائط، بالضم، والحطيط، كأمير: الصغير من الناس وغيرهم. الثانية عن أبي عمرو، وأنشد:
  والشيخ مثل النسر والحطائط
  والنسوة الأرامل المثالط وأنشد قطرب:
  إن حري حطائط بطائط وقد تقدم أن بطائطا إتباع لحطائط، وهو مجاز. واقتصر الجوهري على ذكر الثانية، وقال: ابن دريد: يقال للشيء إذا استصغروه حطاطة، قال أبو حاتم، هو عربي مستعمل. ومن المجاز: ألية محطوطة أي لا مأكمة لها، كأنما حطت بالمحط. ومن المجاز: المنحط من المناكب: المستفل الذي ليس بمرتفع ولا مستقل، وهو أحسنها. والحطاط، كسحاب: البثر، قاله الأصمعي، وقيل شبه البثر، وفي المحكم: مثل البثر يخرج في باطن الحوق أو حوله، وهذا عن الجوهري، ونصه: الحطاط: شبيه بالبثور يكون حول الحوق. وأنشد الأصمعي لزياد الطماحي:
  قام إلى عذراء بالغطاط
  يمشي بمثل قائم الفسطاط
  بمكفهر اللون ذي حطاط قال ابن بري: الذي رواه أبو عمرو: بمكرهف الحوق أي بمشرفه، وبعده:
  هامته مثل الفنيق الساطي
  نيط بحقوي شبق شرواط
  فبكها موثق النياط
  ذو قوة ليس بذي وباط
  فداكها دوكا على الصراط
  ليس كدوك بعلها الوطواط
  وقام عنها وهو ذو نشاط
  ولينت من شدة الخلاط
  قد أسبطت وأيما إسباط وقال الراجز:
  ثم طعنت في الجميش الأصفر
  بذي حطاط مثل أير الأقمر قال الجوهري: وربما كانت في الوجه تقيح ولا تقرح، ومنه قول المتنخل الهذلي:
  ووجه قد جلوت أمـيم صـاف                      كقرن الشمس ليس بذي حطاط هكذا أنشده الجوهري. قلت: والذي رواه السكري:
  ووجه قد طرقت أميم صاف                      أسيل غير جهم ذي حطاط كما قرأته في الديوان، وهكذا أنشده الصاغاني في العباب. وفي غيرهما من كتب اللغة مثل ما رواه الجوهري، الواحدة حطاطة، بهاء، وقال أبو زيد: الأجرب العين: الذي تبثر عينه ويلزمها الحطاط، وهو الظبظاب، والجدجد. والحطاط أيضا: زبد اللبن. نقله الجوهري وابن دريد، كأنه سمي به لكونه يحط عنه، أي يحت. وقيل: الحطاط من الكمرة: حروفها، نقله ابن سيده. وقد حط وجهه يحط: خرج به الحطاط، أي البثر، أو حط: سمن وجهه، وقيل: تهيج، كأحط فيهن، أي في المعاني الثلاثة. ومن المجاز: حط البعير حطاطا، بالكسر، إذا اعتمد في الزمام على أحد شقيه، قال ابن مقبل:
  برأس إذا اشتدت شكيمة وجهه                      أسر حطاطا ثم لان فبـغـلا وقال الشماخ:
  إذا ضربت على العلات حطت                      إليك حطاط هـادية شـنـون

  هكذا أنشده الجوهري، كانحط انحطاطا، يقال: نجيبة منحطة في سيرها: حطت في سيرها، وانحطت، أي اعتمدت، وقال أبو عمرو: أي أسرعت. ومن المجاز: حط في الطعام، أي أكله، وفي الأساس: أي أكثر منه، كحطط تحطيطا، ونقله الصاغاني عن ابن عباد. وحط البعير، بالضم: طني، كما في العباب، وهو نص اللحياني. ويقال أيضا: حط عنه: إذا طني فالتوت، وفي اللسان: فالتزقت رئته بجنبه فحط الرحل عن جنبه بساعده دلكا على حيال الطنى حتى ينفصل عن الجنب، زاد اللحياني: وذلك أن يضجع على جنبه ثم يؤخذ وتد فيمر على أضلاعه إمرارا لا يخرق، وهذا نقله الصاغاني عن ابن عباد. والحطاط، بالضم، الرائحة الخبيثة. ويحطوط، كيعسوب، واد، معروف، قال العباس بن تيحان البولاني:
  ولا أبالي يا أخا سلـيط
  ألا تعشى جانبي يحطوط

  والحطاطة، كسحابة: الجارية الصغيرة، وهو مجاز. وقال ابن دريد: كل شيء يستصغر يقال له: حطاطة، قال أبو حاتم: هو عربي مستعمل. وحطحط الشيء: انحط، عن ابن عباد. وحطحط في مشيه وعمله: أسرع، عن ابن دريد. وقال ابن الأعرابي: الحطط، بضمتين: الأبدان الناعمة، وهو مجاز، كأنها حطت بالمحط، أي صقلت. وقال أيضا: الحطط: مراكب السفل، هكذا وجد في نسخ النوادر أو الصواب: مراتب السفل، كما حققه الأزهري، واحدتها حطة، وهي نقصان المرتبة، وهو مجاز. والحطيطة: ما يحط من الثمن فينقص منه، اسم من الحط، والجمع: الحطائط، وهو مجاز يقال: حط عنه حطيطة وافية. والحطيطة مصغرة: السرفة، وكذلك البطيطة، كما تقدم، أو هذه إتباع له. والأحط: الأملس المتنين، عن ابن الأعرابي. وقوله تعالى:  وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم  قال ابن عرفة: أي قولوا حط عنا ذنوبنا، وفي الصحاح: أوزارنا. أو مسألتنا حطة، قاله أبو إسحاق، أي نسألك أن تحط عنا ذنوبنا، قال: وكذلك القراءة، وفي الصحاح ويقال: هي كلمة أمر بها بنو إسرائيل، لو قالوها لحطت أوزارهم قلت: وهي كلمة لا إله إلا الله، كما قاله ابن الأعرابي، وقرأ ابن أبي عيلة، وطاووس اليماني وقولوا حطة بالنصب، وفيه وجهان، أحدهما: إعمال الفعل فيها وهو قولوا، كأنه قال: وقولوا كلمة تحط عنكم أوزاركم، والثاني: أن تنصب على المصدر بمعنى الدعاء والمسألة، أي احطط اللهم أوزارنا حطة، قال ابن عرفة: وكان قد طؤطئ لهم الباب ليدخلوه سجدا، فبدلوا قولا غير ذلك وقالوا: هطا سمهأثا، أي حنطة حمراء، قال الصاغاني: كذلك قال السدي ومجاهد، وقال ابن الأعرابي: قيل لهم: قولوا حطة، فقالوا حنطة شمقايا، أي: حنطة جيدة. وقال الفراء: في قوله تعالى:  وقولوا حطة  يقال، والله أعلم: قولوا ما أمرتم به حطة أي هي حطة فخالفوا إلى كلام بالنبطية. وروى سعيد بن جبير عن ابن عباس في قوله:  وادخلوا الباب سجدا  قال: ركعا، وقولوا حطة: مغفرة، قالوا: حنطة ودخلوا على أستاههم فذلك قوله:  فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم  . وهي أي الحطة أيضا: اسم رمضان في الإنجيل أو غيره من الكتب؛ لأنه يحط من وزر صائميه، هكذا نقله الأزهري وقال: سمعت هكذا، واستعمل المصنف هنا رمضان من غير إضافة إلى شهر، وهو في التهذيب. سمعت أن شهر رمضان إلى آخره، وقد تقدم البحث في ذلك. وفي الحديث:  من ابتلاه الله ببلاء في جسده فهو له حطة  أي تحط عنه خطاياه وذنوبه، وهي فعلة من حط الشيء يحطه، إذا أنزله وألقاه. ورجل حطوطى، كحبركى: نزق، عن ابن عباد، وهو مجاز. والحطوط، كصبور: الناقة النجيبة السريعة، وقد حطت في سيرها، قال النابغة الذبياني:
  فما وخدت بمثلك ذات غرب                      حطوط في الزمام ولا لجون وكذلك المنحطة. وحطين، كسجين: ة، بالشام بين أرسون وقيسارية، فيها قبر شعيب عليه السلام ومن هذه القرية هياج بن عبيد الحطيني مفتي الحرم، قتل صبرا على السنة سنة 473. والحطان، بالكسر: التيس. وحطان بن عوف: شاعر أيضا، وهو الذي شبب الأخنس ابن شهاب التغلبي بابنته فقال:

  لابنة حطان بن عـوف مـنـازل                      كما رقش العنوان في الرق كاتب وقال ابن عباد: حر حطائط بطائط، أي ضخم، وأنشد قطرب:
  إن حري حطائط بطائط وقد تقدم. والحطائط أيضا: الصغير القصير منا، وقد تقدم الحطائط بمعنى الصغير، وهو نص الجوهري، وزاد هنا القصير، وهو بمعناه، وقوله: منا، أي من الناس وقد عممه أبو عمرو، فقال: من الناس وغيرهم، وأنشد:
  والشيخ مثل النسر والحطائط وقد تقدم. وحطائط بن يعفر النهشلي هو أخو الأسود بن يعفر الشاعر، نقله الجوهري. والحطائط: ذرة صغيرة حمراء، الواحدة بهاء، هذا هو الصواب وقول بعضهم يعني به ابن عباد صاحب المحيط: برة حمراء صغيرة، وهم نبه عليه الصاغاني في العباب، وأورده في التكملة هكذا، ولم ينبه على اللسان: بثرة حمراء صغيرة، والمادة لا تخالفه، فتأمل. ومنه قول صبيانهم، أي من الحطائط بمعنى الذرة، وأورد هذا الكلام بطريق الاستدلال لما ذهب إليه من توهيم ابن عباد، قال الأزهري: تقول صبيان الأعراب في أحاجيهم: ما حطائط بطائط، تميس تحت الحائط? يعنون به الذر. ومن المجاز: استحطني من ثمنه شيئا، أي استنقصنيه وطلب مني حطيطة. قال الصاغاني: والتركيب يدل على إنزال الشيء من علو. وقد شذ عنه الحطاط: البثرة. ومما يستدرك عليه: الانحطاط: مطاوع حط الرحل والسرج، يقال: حطه فانحط. والانحطاط: الانحدار، والإدبار، والاضمحلال، وفيهما مجاز. والمحط: المنزل، نقله الجوهري، وكذلك المحطة، والجمع محاط ومحطات. وهذا محط الكلام، وهو مجاز. وأديم حطوط: مصقول. وحط الله عنه وزره، في الدعاء، أي وضعه، وهو مجاز، أي خفف الله عن ظهره ما أثقله. والحطة، بالكسر، نقص في المقام. والحطوط، كصبور: اسم للصلاة في التوراة، كما جاء في الحديث.وانحط السعر: فتر ويقال: سعر حاطط، أي رخيص، وهو مجاز. والحطيط كأمير: القصير. قال مليح:
  بكل حطيط المعب درم حجـولـه                      ترى الحجل منه غامضا غير مقلق والحطاط: شدة العدو. والكعب الحطيط الأدرم، وهو مجاز. وجارية محطوطة المتنين: ممدودتهما، وهو مجاز، كأنما حطا بالمحط. وقال الجوهري: ممدودة مستوية. زاد الأزهري: حسنة. قال النابغة:
  محطوطة المتنين غير مفاضة وأنشد الجوهري للقطامي:
  بيضاء محطوطة المتنين بهكنة                      ريا الروادف لم تمغل بأولاد والحطوط، كصبور، الأكمة الصعبة الانحدار، وقال ابن دريد: هي الأكمة الصعبة. فلم يذكر ارتفاعا ولا انحدارا. والحطوط: الهبوط. وحط في عرض فلان: اندفع في شتمه، وهو مجاز. وقال أبو عمرو: الحط: الحت، ومنه الحديث:  جلس رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى غصن شجرة يابسة فقال بيده، وحط ورقها  معناه نثره. وفي حديث سبيعة الأسلمية:  فحطت إلى الشاب  أي مالت إليه ونزلت بقلبها نحوه. وحط في مكان: نزل. وحط رحله: أقام، وهو مجاز. وقول عمرو بن الأهتم:
  ذريني وحطي في هواي فإنـنـي                      على الحسب الزاكي الرفيع شفيق

  أي: اعتمدي في هواي، وميلي ميلي. وسيف محطوط، أي مرهف، وهو مجاز. وحطان بن خفان أبو الجوبرية الجرمي، غزا الروم مع معن بن يزيد السلمي، وله حديث نقله ابن العديم في تاريخ حلب. وحطان بن كامل بن علي بن منقذ: أمير فارس، تولى زبيد زمن بني أيوب. وحطان بن عبد الله الرقاشي، عن أبي موسى الأشعري. والمحط: قرية قرب زبيد في وادي ومع، وقد دخلتها، ومنها الشريف العلامة أبو القاسم بن أبي بكر الأهدلي شارح الشمائل وغيره. وحطيط، كزبير.

##### Türkçe

**الحط**: koyma/yerleştirme; **الاحتطاط** gibi. Denir ki: **حطه يحطه حطا** ve **احتطه**. Ve **الخارزنجي** şu beyti okudu:
  “Şüphesiz ki bir süvarinin **محتطي** olduğuna yakîn ettim”; yani “beni eyerimden indiriyor.” Ve onun صدر’ı **ح ق ط**’ta ve **ه ق ط**’tadır. Ve **الوضع** ile murad, yükleri koymadır/indirmedir. Dersin ki: **حططت عنها**. Ve ondan, **عمر**’in hadisi:  “**إذا حططتم الرحال فشدوا السروج**”  yani “haccı bitirdiğinizde ve develerden—ki onlar **الأكوار** ve eşyadır—yüklerinizi indirdiğinizde, gazâ için atların üzerine eyerleri bağlayın.” Ve her ne ki bir sırt üzerinden indirilirse, muhakkak **حط** edilmiştir. Ve **الجوهري** dedi: **حط الرحل والسرج والقوس**; ve **حط**: yani indi. Ve mecazdan: fiyatta **الحط**: onda ucuzluk; **الحطوط** gibi (ضم ile). Denir ki: **حط السعر يحط حطا وحطوطا**: ucuzladı. Ve yine: **قط السعر**; o halde o **محطوط** ve **مقطوط**tur; ve **قط** kendi yerinde gelecektir.

Ve **الحط**: yükseklikten aşağıya iniş; **حطه يحطه حطا**: onu aşağı indirdi. **امرؤ القيس** dedi:
  “Hücum eden, kaçan, gelen, giden—hep birlikte—
  yukarıdan selin indirdiği kaya parçası gibi.”

Ve **الحط**: deriyi parlatmak ve onu nakşetmek ve **المحط** ve **المحطة** ile (ikisinin de kesriyle) çizgilemek; (bunlar) onunla dövme yapılan şey içindir. Ve denildi ki: **المحطة**: saraçların yanında bulunan bir demirin adıdır; onunla deriyi nakşederler; **الجوهري**’nin dediği gibi. Ve **الأساس**’ta: ciltçide ve başkasında bulunur. Ve **التهذيب**’te: defterleri ciltleyen **النطاعين**’in aletlerinden, ucu sivri olandır. Ve **العباب**’da: **المحط**: parlatıcıdır; o: deriyi yumuşasın ve güzelleşsin diye onunla parlatılan bir demirdir. Yahut **المحطة**: bunun için hazırlanmış bir tahta; yani deriyi yumuşayıncaya ve parlayıncaya kadar parlatmak için. Ve bazı nüshalarda: **معدلة**; o yanlıştır. Ve **الجوهري**, **النمر بن تولب** (رضي الله عنه) için okudu ve yaşının büyüklüğünü zikretti:
  “Derimde, etin inceliği olurken yahut o daha güzel iken,
  onda fazlalıklar görüyorum.
  Sanki bir **محط**—**حارثية**’nin elinde—
  bir sanatkâr; onunla deriyi benden yukarıdan yukarıya yükseltti.”

  Ve beytin صدر’ı **العباب**’dandır. Ve **استحطه وزره**: ondan, onu üzerinden indirmesini istedi. Eğer **الوزر** ile murad yük ise, o hakikati üzerinedir; ve eğer manalardan bir mana ise, o caizdir. Ve isim: **الحطة** ve **الحطيطى** (ikisinin de kesriyle). Ve rivayet olundu ki: İsrailoğullarına ancak şu denildi:  “**وقولوا حطة**”  ki bununla günahlarını indirtmek istesinler de onlardan indirilsin. Ve ondan **الحطيطى**’yı istedi; yani **الحطة**’yı. Ve **الحطاطة** (fetha ile) ve **الحطائط** (ضم ile) ve **الحطيط**—**أمير** gibi—: insanlardan ve başkalarından küçük olan. İkincisi **أبي عمرو**’dandır. Ve şu beyit okundu:
  “Şeyh, kartal gibidir; ve **الحطائط**;
  ve kadınlar—dul olanlar—**المثالط**.”

Ve **قطرب** okudu:
  “Şüphesiz **حري**: **حطائط**: **بطائط**.”
Ve daha önce geçti ki **بطائطا**, **حطائط**’a tâbî kılmadır; ve o mecazdır. Ve **الجوهري** yalnız ikinciyi zikretmekle yetindi. Ve dedi ki: **ابن دريد**: bir şeye onu küçük gördüklerinde **حطاطة** denir. **أبو حاتم** dedi: o, kullanılan Arapçadır. Ve mecazdan: **ألية محطوطة**: yani onun **مأكمة**’si yoktur; sanki **المحط** ile indirilmiş gibidir. Ve mecazdan: omuzlardan **المنحط**: yüksek olmayan ve dik olmayan alçak olan; ve o, onların en güzelidir.

Ve **الحطاط**—**سحاب** gibi—: kabarcıklar; **الأصمعي** söyledi. Ve denildi ki: kabarcıklara benzer. Ve **المحكم**’de: **الحوق**’un iç tarafında yahut çevresinde çıkan, kabarcık gibi bir şey; bu, **الجوهري**’dendir; ve onun lafzı: **الحطاط**: **الحوق** çevresinde olan kabarcıklara benzer bir şeydir. Ve **الأصمعي**, **زياد الطماحي** için okudu:
  “**الغطاط** ile bir bakireye kalktı;
  çadır direği gibi bir yürüyüşle yürür;
  rengi koyu, **حطاط** sahibi.”

**ابن بري** dedi: **أبو عمرو**’nun rivayet ettiği: “**بمكرهف الحوق**” yani “onun üst kısmıyla”; ve ondan sonra:
  “Başı, parlak erkek deve gibi;
  iki böğrüne, şehvetli bir **شرواط** bağlandı;
  onunla, bağın bağı sıkılaştırılmış;
  kuvvet sahibi; **وباط** sahibi değil;
  onu yolda döve döve;
  onun kocası **الوطواط**’ın dövmesi gibi değil;
  ve o, canlılık sahibi olarak ondan kalktı;
  ve **الخلاط**’ın şiddetinden yumuşadı;
  ve sarktı; ne sarkma!”

Ve **الراجز** dedi:
  “Sonra sarı **الجميش**’e sapladım,
  **أير الأقمر** gibi bir **حطاط** sahibiyle.”

**الجوهري** dedi: bazen yüzde irinlenme olur da yara olmaz. Ve ondan **المتنخل الهذلي**’nin sözü:
  “Ve bir yüz ki **أميم**’i parlak olarak cilaladın;
  güneşin boynuzu gibi; **حطاط** sahibi değil.”
**الجوهري** onu böyle okuttu. Dedim: **السكري**’nin rivayet ettiği ise:
  “Ve bir yüz ki **أميم**’e parlak olarak geldin;
  akıcı; sert bakışlı olmayan; **حطاط** sahibi.”
Divanda okuduğum üzere; ve **الصاغاني** de **العباب**’da onu böyle okuttu. Ve dil kitaplarının diğerlerinde, **الجوهري**’nin rivayet ettiği gibidir. Tekili: **حطاطة** (هاء ile). Ve **أبو زيد** dedi: **الأجرب العين**: gözü kabarcıklanan ve ona **الحطاط** yapışıp kalan kimsedir; ve o **الظبظاب** ve **الجدجد**’dir.

Ve **الحطاط** ayrıca: sütün köpüğü. Onu **الجوهري** ve **ابن دريد** nakletti; sanki onunla adlandırıldı; çünkü o, ondan indirir; yani kazır. Ve denildi ki: **الكمرة**’den **الحطاط**: onun harfleridir; **ابن سيده** nakletti. Ve **حط وجهه يحط**: onda **الحطاط** çıktı; yani kabarcıklar. Yahut **حط**: yüzü semirdi. Ve denildi ki: kabardı/azdı; **أحط** gibi; yani üç mananın içinde.

Ve mecazdan: deve **حطاطا** (kesr ile) **حط** etti; yani yulara iki yanından birine dayanarak yüklendi; **ابن مقبل** dedi:
  “Başıyla—yüzünün gemi sıkılaştığında—
  **حطاطا** ile hızlı gitti; sonra yumuşadı; derken katır gibi.”

Ve **الشماخ** dedi:
  “**العلات** üzerine vurulduğunda,
  sana doğru **حطاط** eder; **هادية شنون**.”

**الجوهري** onu böyle okuttu. Ve **انحط انحطاطا** gibi. Denir ki: yürüyüşünde **نجيبة منحطة**: yürüyüşünde **حطت** ve **انحطت**; yani dayandı. Ve **أبو عمرو** dedi: yani hızlandı.

Ve mecazdan: yemekte **حط** etti; yani onu yedi. Ve **الأساس**’ta: yani ondan çoğalttı; **حطط تحطيطا** gibi. Ve **الصاغاني**, onu **ابن عباد**’dan nakletti.

Ve devenin **حط**’ı (ضم ile): **طني** oldu; **العباب**’da olduğu gibi; ve bu, **اللحياني**’nin nassıdır. Ve ayrıca denir: **حط عنه**: **طني** olunca büküldü. Ve **اللسان**’da: ciğeri böğrüne yapıştı; sonra böğründeki **الرحل**’i koluyla, **الطنى** hizasında ovalayarak böğründen indirir; ta ki böğürden ayrılıncaya kadar. **اللحياني** artırdı: bu, böğrü üzerine yatırılması, sonra bir kazığın alınması ve kaburgaları üzerinde, delmeden, sürülerek geçirilmesidir. Bunu **الصاغاني**, **ابن عباد**’dan nakletti.

Ve **الحطاط** (ضم ile): kötü koku. Ve **يحطوط**—**يعسوب** gibi—: bilinen bir vadidir. **العباس بن تيحان البولاني** dedi:
  “Ey **سليط**’in kardeşi, aldırmam;
  iki yanım **يحطوط**’un yanında akşam yemeği yemese de.”

Ve **الحطاطة**, **سحابة** gibi: küçük cariye; bu mecazdır. İbn Düreyd dedi: küçümsenen her şeye: **حطاطة** denir. Ebû Hâtim dedi: o, kullanılan Arapçadır. Ve **حطحط** şey: alçaldı; İbn Abbâd’dan. Ve yürüyüşünde ve işinde **حطحط**: hızlandı; İbn Düreyd’den. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحطط**, iki ötre ile: yumuşak bedenler; bu mecazdır; sanki **المحط**’ta **حطت** etmişlerdir, yani parlatılmışlardır. Yine dedi: **الحطط**: aşağıların binekleri; böylece **النوادر** nüshalarında bulundu; yahut doğrusu: aşağıların mertebeleri; Ezherî’nin tahkik ettiği gibi. Onun bir tanesi **حطة**’dır; o, mertebenin eksilmesidir; bu mecazdır. Ve **الحطيطة**: fiyattan indirilen şey, böylece ondan eksiltilir; **الحط**’tan bir isimdir; çoğulu: **الحطائط**; bu mecazdır; denir: ondan tam bir **حطيطة** indirdi. Ve **الحطيطة** küçültmesi: **السرفة**; ve yine **البطيطة**; daha önce geçti; yahut bu, ona tâbî kılmadır. Ve **الأحط**: iki yanları düz olan pürüzsüz; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Yüce’nin sözü:  **وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم**  İbn Arefe dedi: yani “bizden günahlarımızı indir” deyin; ve **الصحاح**’ta: “yüklerimizi”. Yahut “isteğimiz **حطة**’dır”; bunu Ebû İshâk söyledi; yani “bizden günahlarımızı indirmeni senden isteriz.” Dedi: okuma da böyledir. Ve **الصحاح**’ta: “İsrâiloğullarına emredilmiş bir kelimedir; onu söyleselerdi yükleri indirilirdi” denir. Dedim: o, “**لا إله إلا الله**” kelimesidir; İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği gibi. Ve İbn Ebî ‘Ayle, ve Tâvûs el-Yemânî **وقولوا حطة**’yı nasb ile okudu; onda iki vecih vardır: birincisi, fiilin onda amel etmesidir; o da **قولوا** sözüdür; sanki dedi: “ve yüklerinizi sizden indirecek bir kelime söyleyin.” İkincisi: dua ve istek manasında masdar üzerine nasb edilmesidir; yani “Allah’ım, yüklerimizi bir **حطة** olarak indir.” İbn Arefe dedi: kapı, secde ederek girmeleri için onlara alçaltılmıştı; sonra başka bir sözle değiştirdiler ve “**هطا سمهأثا**” dediler; yani “kırmızı buğday.” Sâgânî dedi: Suddî ve Mücâhid de böyle dedi. İbnü’l-A‘râbî dedi: onlara “**حطة** deyin” denildi; onlar “**حنطة شمقايا**” dediler; yani: iyi buğday. Ferrâ dedi: Yüce’nin sözü **وقولوا حطة** hakkında denir—Allah daha iyi bilir—: “size emredileni söyleyin: **حطة**”; yani “o, **حطة**’dır”; sonra Nabatîce bir söze saptılar. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs’tan, Yüce’nin sözü **وادخلوا الباب سجدا** hakkında rivayet etti: “rükû ederek”; ve **وقولوا حطة**: “mağfiret.” Dediler: “buğday”; ve kalçaları üzerinde girdiler; işte bu, O’nun sözü:  **فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم**  . Ve o, yani **الحطة** ayrıca: İncil’de yahut kitapların başkasında Ramazan’ın adıdır; çünkü oruç tutanlarının yükünden indirir; Ezherî bunu böyle nakletti ve dedi: “böyle işittim.” Müellif burada **رمضان**’ı “ay”a izafe etmeden kullandı; bu, **التهذيب**’dedir: “Ramazan ayını işittim…” sonuna kadar; bunun araştırması daha önce geçti. Hadiste:  **من ابتلاه الله ببلاء في جسده فهو له حطة**  yani günahları ve hataları ondan indirilir; o, “şeyi indirir ve atar” manasında **حط** şeyinden bir **فعلة**’dir. Ve **حطوطى**, **حبركى** gibi: atılgan; İbn Abbâd’dan; bu mecazdır. Ve **الحطوط**, **صبور** gibi: seçkin hızlı deve; yürüyüşünde **حطت** etmiştir. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:

فما وخدت بمثلك ذات غرب                      حطوط في الزمام ولا لجون

Ve yine **المنحطة**. Ve **حطين**, **سجين** gibi: Şam’da, Arsun ile Kayseriyye arasında bir yer; onda Şuayb عليه السلام’ın kabri vardır. Ve bu köydendir: Hiyâc b. Ubeyd el-Hıttînî, Harem müftüsü; sünnet üzere sabren öldürüldü, 473 senesinde. Ve **الحطان**, kesre ile: teke. Ve **حطان بن عوف**: bir şair de; o, el-Ahnes b. Şihâb et-Taglibî’yi kızıyla teşbîb eden kimsedir; şöyle dedi:

لابنة حطان بن عـوف مـنـازل                      كما رقش العنوان في الرق كاتب

İbn Abbâd dedi: **حر حطائط بطائط**, yani iri. Kutrub inşâd etti:

إن حري حطائط بطائط

Ve daha önce geçti. Ve **الحطائط** ayrıca: bizden küçük kısa; ve daha önce **الحطائط** “küçük” manasında geçti; bu, Cevherî’nin nassıdır; burada “kısa”yı artırdı; o da onun manasındadır. Ve onun sözü: **منا**, yani insanlardan; Ebû Amr onu genelleştirdi ve dedi: insanlardan ve başkalarından. Ve inşâd etti:

والشيخ مثل النسر والحطائط

Ve daha önce geçti. Ve **حطائط بن يعفر النهشلي**, şair Esved b. Ya‘fer’in kardeşidir; Cevherî onu nakletti. Ve **الحطائط**: küçük kırmızı darı; bir tanesi **بهاء** ile; doğru olan budur. Bazılarının sözü—yani **المحيط** sahibi İbn Abbâd’ı kastediyor—: küçük kırmızı buğday; Sâgânî **العباب**’da buna dikkat çekti ve **التكملة**’de bunu böylece zikretti; **اللسان**’da ise “küçük kırmızı çıban” diye; madde ona muhalefet etmez; düşün. Ve ondan, onların çocuklarının sözü; yani **الحطائط** “darı” manasından. Bu sözü, İbn Abbâd’ı vehmettiği görüşüne delil getirme yoluyla zikretti. Ezherî dedi: bedevî çocukları bilmecelerinde derler: “**ما حطائط بطائط، تميس تحت الحائط?**” bununla darıyı kastederler. Ve mecazdan: “fiyatından bir şey **استحطني**” yani onu bana eksilttirdi ve benden bir **حطيطة** istedi. Sâgânî dedi: terkib, bir şeyi yükseklikten indirmeye delalet eder. Bundan **الحطاط**: çıban, şâz olmuştur. Ve ona ilave olarak istidrâk edilenler: **الانحطاط**: eyer ve semeri indirme fiilinin mutâvaatı; denir: “onu indirdi, o da indi.” Ve **الانحطاط**: aşağı iniş, geri dönme, sönme; ikisinde de mecaz vardır. Ve **المحط**: konak; Cevherî onu nakletti; ve yine **المحطة**; çoğul: **محاط** ve **محطات**. Ve bu, sözün **محط**’ıdır; bu mecazdır. Ve **أديم حطوط**: parlatılmış. Ve duada: “Allah ondan yükünü **حط** etsin” yani onu koysun; bu mecazdır; yani Allah onun sırtını ağırlaştıranı hafifletsin. Ve **الحطة**, kesre ile: makamda eksilme. Ve **الحطوط**, **صبور** gibi: Tevrat’ta namazın adı; hadiste geldiği gibi. Ve fiyat **انحط** etti: gevşedi; ve denir: “**سعر حاطط**” yani ucuz; bu mecazdır. Ve **الحطيط**, **أمير** gibi: kısa. Melîh dedi:

بكل حطيط المعب درم حجـولـه                      ترى الحجل منه غامضا غير مقلق

Ve **الحطاط**: koşmanın şiddeti. Ve **الكعب الحطيط الأدرم**; bu mecazdır. Ve **جارية محطوطة المتنين**: ikisi uzatılmış; bu mecazdır; sanki **المحط** ile **حطا** etmişlerdir. Cevherî dedi: uzatılmış, düzgün. Ezherî artırdı: güzel. Nâbiga dedi:

محطوطة المتنين غير مفاضة

Cevherî, Kutâmî’ye ait olarak inşâd etti:

بيضاء محطوطة المتنين بهكنة                      ريا الروادف لم تمغل بأولاد

Ve **الحطوط**, **صبور** gibi: inişi zor olan tepe. İbn Düreyd dedi: o, zor tepedir; ne yükselme ne iniş zikretti. Ve **الحطوط**: iniş. Ve “falancanın ırzına **حط** etti”: sövmesinde ileri atıldı; bu mecazdır. Ebû Amr dedi: **الحط**: **الحت**’tir; ondan hadîs:  **جلس رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى غصن شجرة يابسة فقال بيده، وحط ورقها**  manası: onu saçtı. Subey‘a el-Eslemiyye hadîsinde:  **فحطت إلى الشاب**  yani ona meyletti ve kalbiyle ona doğru indi. Ve bir yerde **حط** etti: indi. Ve yükünü **حط** etti: ikamet etti; bu mecazdır. Amr b. el-Ehtem’in sözü:

ذريني وحطي في هواي فإنـنـي                      على الحسب الزاكي الرفيع شفيق

yani: hevesimde dayan; ve meylet, meylet. Ve **سيف محطوط**: yani keskinleştirilmiş; bu mecazdır. Ve **حطان بن خفان** Ebû’l-Cevberiyye el-Cermî: Ma‘n b. Yezîd es-Sülemî ile Rumlara gazâ etti; onun bir hadîsi vardır; İbnü’l-Adîm onu **تاريخ حلب**’de nakletti. Ve **حطان بن كامل بن علي بن منقذ**: Fâris emîri; Benî Eyyûb zamanında Zebîd’i yönetti. Ve **حطان بن عبد الله الرقاشي**, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den. Ve **المحط**: Zebîd yakınında, Vâdî ve Ma‘ yakınında bir köy; ona girdim; ondandır: şerif allâme Ebû’l-Kâsım b. Ebî Bekr el-Ehdalî, **الشمائل** ve başkasının şârihi. Ve **حطيط**, **زبير** gibi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَطَّ
حَطَّ U ( n. ac. حَطّ 1 ),
a.  Put, placed, set, lay down.

b.  Descended, alighted.

حَطَّطَ
حَطَّطَ II ,
a.  Took off, put down ( load ).

اِنْحَطَطَ
اِنْحَطَطَ VII ,
a.  Was put, set down, lowered; was degraded.

b.  Fell, lessened; gave way ( prices, strength ).

اِسْتَحْطَطَ
اِسْتَحْطَطَ X ,
a.  Asked to be eased of, have taken off.

b.  [ Min ], Asked for a reduction, abatement ( of price ).

حَطّ
حَطّ 1 ,
a.  Deposition; degradation.

b.  Reduction ( of fractions ).

حِطَّة
حِطَّة 2t ,
a.  Unloading, discharging; lightening, alleviation; remission.

مَحْطَط
مَحْطَط 17 ,  مَحْطَطَة 17t , ( pl. مَحَاْطِطُ 44 ),
a.  Place of unloading; halting place, stage; station; posting house.

b.  Pause, full stop.

مِحْطَط
مِحْطَط 20 ,  مِحْطَطَة 20t
a.  Tool for embossing leather.

حَطَاْط
حَطَاْط 22 ,
a.  Pimples.

b.  Froth ( of milk ).

حَطِيْطَة
حَطِيْطَة 25t , ( pl. حَطَاْئِطُ 46 ),
a.  Abatement, reduction ( price ).

حِطِّيْطَى
حِطِّيْطَى 30ya ,
a.  see 2t .

##### Türkçe

**حَطَّ**
**حَطَّ** U (mastar-ı aslî: **حَطّ** 1),
a. Koydu, yerleştirdi, indirdi, aşağı bıraktı.

b. İndi, kondu.

**حَطَّطَ**
**حَطَّطَ** II,
a. Çıkardı, indirdi (yükü).

**اِنْحَطَطَ**
**اِنْحَطَطَ** VII,
a. Konuldu, indirildi, alçaltıldı; aşağılandı.

b. Düştü, azaldı; geri gitti (fiyatlar, kuvvet).

**اِسْتَحْطَطَ**
**اِسْتَحْطَطَ** X,
a. Hafifletilmesini, çıkarılmasını istedi.

b. [**مِن**], (fiyatın) indirilmesini, tenzilini istedi.

**حَطّ**
**حَطّ** 1,
a. İndirme; aşağılatma.

b. İndirme (kesirlerden).

**حِطَّة**
**حِطَّة** 2t,
a. Boşaltma, indirme; hafifletme, giderme; bağışlama.

**مَحْطَط**
**مَحْطَط** 17, **مَحْطَطَة** 17t, (çoğulu: **مَحَاْطِطُ** 44),
a. Yük indirme yeri; konak yeri, menzil; durak; posta hanesi.

b. Duraklama, tam durak.

**مِحْطَط**
**مِحْطَط** 20, **مِحْطَطَة** 20t
a. Deriyi kabartma aleti.

**حَطَاْط**
**حَطَاْط** 22,
a. Sivilceler.

b. Köpük (sütün).

**حَطِيْطَة**
**حَطِيْطَة** 25t, (çoğulu: **حَطَاْئِطُ** 46),
a. İndirim, tenzil (fiyat).

**حِطِّيْطَى**
**حِطِّيْطَى** 30ya,
a. 2t’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حطط
حَطَّ - يَحُطُّ - حِطَّة - حِطَّةٌ
حَط َّ - يَحُطُّ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً + عن كائن أو موضع:  أنزل الحمل أو الشيء من على الدابة أو المركب أو المكان العالي وهبط به على الأرض: ينزل الطير بنفسه من طيرانه أو من مكانه المرتفع نحو الأرض العادية ويقف عليها
حِطَّة: على وزن " فـِعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حَطَّ - يَحُطُّ ": تنزيل ووضع أشياء معينة عن كائن معين: مثلاً الذنوب والأوزار أو الكبر والتعالي أو ما شابه
حِطَّةٌ: حال من " حِطَّة ": بشكل فيه طلب التنزيل للأسفل: حال الكائن الذي ينزل بجسمه من العالي نحو الأدنى أو الأخفض ، وهو كناية عن الخشوع والتواضع
﴿وقولوا حطة﴾: أي قولوا قولاً ليناً ينبئ عن التواضع وليس فيه كبر وتعالي،
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ فصل ارتباط ومصاحبة شيء لكائن وجعله يتخلى عن لزومه والارتباط به "، وهي:
وَضَعَ - يَضَعُ، حَط َّ - يَحُطُّ، تَرَكَ - يَتْرُكُ، حَاشَ - يَحُوْشُ، عَفَا - يَعْفُوْ، قَرَضَ - يَقْرُِضُ

حطة
 	﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)﴾ البقرة ﴿وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)﴾ الأعراف
جاء في التفسير "حطة " : حط عنا ذنوبنا
مختار الصحاح
● [حطط] ح ط ط: حَطَّ الرحل والسرج والقوس من باب رد وحط أي نزل و المَحَطُّ المنزل و انحَطَّ السعر وغيره و اسْتَحَطَّهُ من الثمن شيئا و الحَطِيطَةُ كذا وكذا من الثمن وقوله تعالى ﴿وقولوا حِطّة﴾ أي حُط عنا أوزارنا وقيل هي كلمة أُمر بها بنو إسرائيل لو قالوها لحطت أوزارهم
الراغب
حط
الحط: إنزال الشيء من علو، وقد حططت الرجل، وجارية محطوطة المتنين، أي: ملساء غير مختلفة ولا داخلة، أي: مستوية الظهر، وقوله تعالى: }وقولوا حطة{ [البقرة/58]، كلمة أمر بها بنو إسرائيل، ومعناه: حط عنا ذنوبنا (تفسير غريب القرآن ص 50)، وقيل: معناه: قولوا صوابا.
ملخص اللسان
1.     حطَّه يَحُطُّه حَطّاً فانْحَطَّ ,الحَطُّ: الوَضْعُ.
2.     والحَطُّ:  وضْع الأَحْمالِ عن الدَّوابِّ،
3.     : إِذا  حَطَطْتُمُ الرِّحالَ فشُدُّوا السُّروجَ أَي إِذا قضيتم الحَجَّ  وحَطَطْتُم رِحالَكم عن الإِبل، وهي الأَكْوارُ والمَتاع،
4.     وحَطّ الحِمْلَ عن البعير يحُطُّه حَطّاً: أَنزله.
5.     : حطّ الرحلَ والسرْجَ والقوْسَ  وحَطَّ أَي نزَل.
6.     والمَحَطُّ: المَنْزِلُ.
7.     والمِحَطُّ: من الأَدواتِ،
8.     وحطَّ اللّهُ عنه وِزْرَه: وضَعَه، أَي خفَّفَ  اللّه عن ظَهْرِكَ ما أَثْقَلَه من الوِزْر.
9.     واستحَطَّه وِزْرَه: سأَله أَن يَحُطَّه عنه،
10.                        وسأَله الحِطِّيطى أَي  الحِطَّة.
11.                        وقولوا حِطَّة: قولوا  مسأَلتُنا حِطَّة أَي حطُّ ذنوبنا عنا،
12.                        قيل لهم قولوا حطة فقالوا حنطة شمقايا أَي حنطة جيدة،
13.                        حطة أَي كلمة تَحُطُّ عنكم خطاياكم وهي: لا إِله إلا اللّه.
14.                        وحَطَّه أَي حَدَرَه.
15.                        من ابتلاه اللّه ببَلاء في جَسَده فهو له  حِطَّةٌ أَي تُحَطُّ عنه خطاياه وذنوبُه،
16.                        حَطَّ الشيءَ  يَحُطُّه إِذا أَنزله وأَلقاه.
17.                        والحَطُّ: الحَدْرُ من عُلْو،
18.                        وحَطّ السِّعْرُ يَحُطُّ حَطّاً وحُطوطاً: رَخُصَ،
19.                        والحَطاطةُ والحُطائطُ والحَطِيطُ: الصغير ؛ أو القصير.
20.                        ما حُطائطٌ بُطائط  تَمِيسُ تحت الحائط؟ يعنون الذّرةَ.
21.                        والحَطاطُ: شِدّةُ العَدْوِ.
22.                        والكَعْبُ الحَطِيطُ: الأَدْرَمُ.
23.                        والحِطَّانُ: التَّيْسُ.
24.                         وحطّانُ: من أَسماء العرب.
25.                        والحُطائطة: بَثْرةٌ صغيرة حمراء.
26.                         وجارية مَحْطُوطةُ المَتْنَيْن: ممدودَتُهما، حسنَة مستوية؛
27.                         وأَلْيةٌ مَحْطوطةٌ: لا مَأْكَمةَ لها.
28.                        والحَطُوطُ: الأَكَمةُ  الصَّعْبةُ الانْحِدار.
29.                        الحطوط الأَكَمةُ الصعبة،
30.                        والمُنْحَطُّ من المَناكِب: المُسْتَفِلُ الذي ليس بمُرْتَفِعٍ ولا  مُسْتَقِلٍّ وهو أَحسنها.
31.                        والحَطاطةُ: بَثْرة تخرج بالوجه صغيرة تُقَيِّحُ ولا تُقَرِّحُ،
32.                        والحَطاطةُ: الجاريةُ الصغيرة،
33.                        الحَطاطُ  البَثْر، ث
34.                         والحَطاط ، مثل البَثْر  في باطن الحُوق،
35.                        حَطاطُ الكَمَرة حُروفُها.
36.                        وحَطّ البعيرُ حِطاطاً وانْحَطَّ: اعتمد في الزِّمامِ على أَحد شِقّيْه؛
37.                        حَطّتْ  إِليكَ حِطاطَ هادِيةٍ شَنُونِ  العِلاَّتُ: الأَعْداء،
38.                        الحَطُّ الاعتماد على السير،
39.                        والحَطُوطُ  النَّجِيبةُ السريعة،
40.                        حَطَّتْ في سيْرِها وانْحَطَّتْ أَي اعْتمدتْ،
41.                         انْحَطَّتِ الناقةُ في سيرها أَي أَسرَعتْ.
42.                        والحَطاطُ: زُبْدُ اللَّبَن.
43.                        وحُطَّ البعيرُ وحُطّ عنه إِذا طَنِيَ  فالتَزَقَتْ رئتُه بجَنْبِه
44.                        فحَطَّ ورَقها؛ معناه  فحَتَّ ورَقها أَي نَثَره.
45.                        والحَطِيطةُ: ما يُحَطُّ من جملة حَطائطَ.
46.                        والحُطُطُ: الأَبدان النّاعمة.
47.                        والحُطُطُ : مَراتِبُ السِّفَلِ،
48.                        والحِطَّةُ: نُقْصانُ  المَرْتَبة.
49.                        وحَطّ الجِلدَ بالمِحَطِّ يَحُطُّه حَطّاً: سَطَرَه وصقَله ونقَشَه.
50.                        والمِحَطُّ والمِحَطَّةُ: حديدة أَو خشبة يُصْقَلُ بها الجلد حتى يَلِينَ  ويَبْرُقَ.
51.                        والمِحَطُّ: الذي يُوشَمُ به،
52.                        فحَطَّت إِلى الشاب أَي مالَتْ  إِليه ونزلت بقلبها نحوه.
53.                         والحُطاطُ: الرائحة الخَبيثةُ،
54.                        وحَطْحَطَ في مشيه وعمله: أَسرع.
55.                        ويَحْطُوط: وادٍ مَعْروف.
لسان العرب
● - حطط: الحَطُّ: الوَضْعُ، حطَّه يَحُطُّه حَطّاً فانْحَطَّ. والحَطُّ:  وضْع الأَحْمالِ عن الدَّوابِّ، تقول: حَطَطْتُ عنها. وفي حديث عمر: إِذا  حَطَطْتُمُ الرِّحالَ فشُدُّوا السُّروجَ أَي إِذا قضيتم الحَجَّ  وحَطَطْتُم رِحالَكم عن الإِبل، وهي الأَكْوارُ والمَتاع، فشُدُّوا السُّروج على  الخيل للغَزْو. وحَطّ الحِمْلَ عن البعير يحُطُّه حَطّاً: أَنزله. وكلُّ  ما أَنزله عن ظهر، فقد حطه. الجوهريّ: حطّ الرحلَ والسرْجَ والقوْسَ  وحَطَّ أَي نزَل. والمَحَطُّ: المَنْزِلُ. والمِحَطُّ: من الأَدواتِ، وقال في  مكان آخَر: من أَدوات النَّطَّاعِينَ الذين يُجَلِّدون الدَّفاتر حديدة  معطوفة الطرَف، وأَدِيم مَحْطُوطٌ؛ وأَنشد:  تُبِينُ وتُبْدي عن عُروقٍ، كأَنَّها  أَعِنّةُ خَرَّازٍ تُحَطُّ وتُبْشَرُ  وحطَّ اللّهُ عنه وِزْرَه، في الدعاء: وضَعَه، مَثَلٌ بذلك، أَي خفَّفَ  اللّه عن ظَهْرِكَ ما أَثْقَلَه من الوِزْر. يقال: حطّ اللّه عنك وزرك  ولا أَنْقَضَ ظهرَك. واستحَطَّه وِزْرَه: سأَله أَن يَحُطَّه عنه، والاسم  الحِطَّةُ. وحكي أَنَّ بني إِسرائيل إِنما قيل لهم: وقولوا حِطَّة،  ليَسْتَحِطُّوا بذلك أَوْزارَهم فتُحَطَّ عنهم. وسأَله الحِطِّيطى أَي  الحِطَّة. قال أَبو إِسحق في قوله تعالى: وقولوا حِطَّة، قال: معناه قولوا  مسأَلتُنا حِطَّة أَي حطُّ ذنوبنا عنا، وكذلك القراءة، وارتفعت على معنى  مَسْأَلتُنا حِطَّة أَو أَمْرُنا حِطَّةٌ، قال: ولو قرئت حِطَّةً كان وجهاً في  العربية كأَنه قيل لهم: قولوا احْطُطْ عنّا ذنوبَنا حِطّةً، فحرَّفوا هذا  القول وقالوا لفظة غير هذه اللفظة التي أُمِروا بها، وجملة ما قالوا  أَنه أَمر عظيم سماهم اللّه به فاسقِينَ، وقال الفراء في قوله تعالى: وقولوا  حطة، يقال، واللّه أَعلم: قولوا ما أُمرتم به حطةٌ أَي هي حطة،  فخالَفُوا إِلى كلام بالنَّبَطِيَّةِ، فذلك قوله تعالى: فبدّل الذين ظلموا قولاً  غير الذي قيل لهم. وروى سعيد بن جبير عن ابن عباس في قوله تعالى:  وادْخُلُوا الباب سُجَّداً، قال: رُكَّعاً، وقولوا حطةٌ مغفرة، قالوا: حِنْطةٌ  ودخلوا على أَسْتاهِهم، فذلك قوله تعالى: فبدَّل الذين ظلموا قولاً غير  الذي قيل لهم؛ وقال الليث: بلغنا أَن بني إِسرائيل حين قيل لهم قولوا  حِطَّةٌ إِنما قيل لهم كي يسْتَحِطُّوا بها أَوزارهم فتُحَطّ عنهم. وقال ابن  الأَعرابي: قيل لهم قولوا حطة فقالوا حنطة شمقايا أَي حنطة جيدة، قال:  وقوله عزّ وجلّ حطة أَي كلمة تَحُطُّ عنكم خطاياكم وهي: لا إِله إلا اللّه.  ويقال: هي كلمة أُمر بها بنو إِسرائيل لو قالوها لحُطَّت أَوزارهم.  وحَطَّه أَي حَدَرَه. وفي الحديث: من ابتلاه اللّه ببَلاء في جَسَده فهو له  حِطَّةٌ أَي تُحَطُّ عنه خطاياه وذنوبُه، وهي فِعْلةٌ من حَطَّ الشيءَ  يَحُطُّه إِذا أَنزله وأَلقاه. وفي الحديث: إِن الصلاة تسمى في التوراة  حَطُوطاً. وحَطّ السِّعْرُ يَحُطُّ حَطّاً وحُطوطاً: رَخُصَ، وكذلك انْحَطَّ  حُطوطاً وكسر وانكسر، يريد فَتَر. وقال الأَزهري في هذا المكان: ويقال  سِعْر مَقْطُوط وقد قَطّ السِّعْرُ وقُطّ السِّعْرُ وقَطّ اللّهُ السِّعْر،  ولم يزد ههنا على هذا اللفظ.  والحَطاطةُ والحُطائطُ والحَطِيطُ: الصغير وهو من هذا لأَن الصغير  مَحْطُوط؛ أَنشد قطرب:  إِنّ حِرِي حُطائطٌ بُطائط،  كأَثَر الظَّبْيِ بجَنْبِ الغائط  بُطائطٌ إِتباع؛ وقال مليح:  بكلِّ حَطِيطِ الكَعْبِ، دُرْمٌ حُجولُه،  تَرَى الحَجْلَ منه غامِضاً غيرَ مُقْلَقِ  وقيل: هو القصير. أَبو عمرو: الحُطائطُ الصغير من الناس وغيرهم؛ وأَنشد:  والشَّيْخُ مِثْل النَّسْر والحُطائطِ،  والنِّسْوةِ الأَرامِل المَثالِطِ  قال الأَزهري: وتقول صِبْيان الأَعراب في أَحاجِيهم: ما حُطائطٌ بُطائط  تَمِيسُ تحت الحائط؟ يعنون الذّرةَ.  والحَطاطُ: شِدّةُ العَدْوِ. والكَعْبُ الحَطِيطُ: الأَدْرَمُ.  والحِطَّانُ: التَّيْسُ.  وحطّانُ: من أَسماء العرب. والحُطائطة: بَثْرةٌ صغيرة حمراء.  وجارية مَحْطُوطةُ المَتْنَيْن: ممدودَتُهما، وقال الأَزهري: ممدودة  حسنَة مستوية؛ قال النابغة:  مَحْطُوطةُ المَتْنَيْنِ غيرُ مُفاضةٍ  وأَنشد الجوهري للقطامي:  بيْضاء مَحْطوطةُ المَتْنَيْنِ بَهُكَنةٌ،  رَيَا الرّوادِفِ، لم تُمْغِلْ بأَوْلادِ  وأَلْيةٌ مَحْطوطةٌ: لا مَأْكَمةَ لها. والحَطُوطُ: الأَكَمةُ  الصَّعْبةُ الانْحِدار. وقال ابن دريد: الحطوط الأَكَمةُ الصعبة، فلم يذكر  ارتفاعاً ولا انحداراً. والحَطُّ: الحَدْرُ من عُلْو، حطَّه يَحُطُّه حَطّاً  فانْحَطَّ؛ وأَنشد:  كَجُلْمُودِ صَخْرٍ حَطَّه السَّيْلُ مِنْ عَلِ  قال الأَزهري: والفِعْل اللاّزم الانحطاط. ويقال للهَبُوط: حَطُوطٌ.  والمُنْحَطُّ من المَناكِب: المُسْتَفِلُ الذي ليس بمُرْتَفِعٍ ولا  مُسْتَقِلٍّ وهو أَحسنها.  والحَطاطةُ: بَثْرة تخرج بالوجه صغيرة تُقَيِّحُ ولا تُقَرِّحُ، والجمع  حَطاطٌ؛ قال المتنخل الهذلي:  ووجْهٍ قد رأَيْت، أُمَيْمَ، صافٍ،  أَسِيلٍ غيرِ جَهْمٍ ذي حَطاطِ  وقد حَطَّ وجهُه وأَحَطَّ، وربما قيل ذلك لمن سَمِنَ وجهُه وتَهَيَّجَ.  والحَطاطةُ: الجاريةُ الصغيرة، تشبَّه بذلك. وقال الأَصمعي: الحَطاطُ  البَثْر، الواحدة حَطاطةٌ؛ وأَنشد الأَصمعي لزياد الطَّمّاحِيِّ:  قامَ إِلى عَذْراء في الغُطاطِ،  يَمْشِي بمثل قائم الفُسْطاطِ،  بمُكْفَهِرِّ اللونِ ذي حَطاطِ  قال ابن بري: الذي رواه أَبو عمرو بمُكْرَهِفِّ الحُوقِ أَي بمُشْرفه؛  وبعده:  هامَتُه مِثْلُ الفَنِيقِ السّاطِي،  نِيطَ بحَقْوَيْ شَبِقٍ شِرْواطِ  فَبَكَّها مُوَثَّقُ النِّياطِ،  ذُو قوّةٍ، ليس بذي وباطِ  فداكَها دَوْكاً على الصِّراطِ،  ليس كَدَوْكِ بَعْلِها الوَطْواطِ  وقام عنها، وهو ذُو نَشاطِ،  ولُيّنَتْ من شِدّةِ الخِلاطِ  قد أَسْبَطَتْ وأَيّما إِسْباطِ  وقال الراجز:  ثم طَعَنْت في الجَمِيش الأَصْفَرِ  بذي حَطاطٍ، مِثْلِ أَيْرِ الأَقْمَرِ  والواحدة حَطاطةٌ، قال: وربما كانت في الوجه؛ ومنه قول المتنخل الهذلي:  ووجْهٍ قد جَلَوْت، أُمَيْمَ، صافٍ،  كَقَرْنِ الشمسِ ليس بذي حَطاطِ  وقال أَبو زيد: الأَجرب العين الذي تَبْثُر عينُه ويلزمها الحَطاطُ، وهو  الظَّبْظابُ والحُدْحُدُ. قال ابن سيده: والحَطاط، بالفتح، مثل البَثْر  في باطن الحُوق، وقيل: حَطاطُ الكَمَرة حُروفُها.  وحَطّ البعيرُ حِطاطاً وانْحَطَّ: اعتمد في الزِّمامِ على أَحد شِقّيْه؛  قال ابن مقبل:  برَأْسٍ إِذا اشتدَّتْ شَكِيمةُ وجْهِه،  أَسَرَّ حِطاطاً، ثم لانَ فبَغّلا  وقال الشماخ:  وإِن ضُرِبَتْ على العِلاَّت، حَطّتْ  إِليكَ حِطاطَ هادِيةٍ شَنُونِ  العِلاَّتُ: الأَعْداء، والهادِيةُ: الأَتانُ الوَحْشِيّةُ المتقدمة في  سيرها، والشَّنُونُ: التي بين السمينةِ والمَهْزُولة. ونَجِيبةٌ  مُنْحَطّةٌ في سيرها وحَطُوطٌ. الأَصمعي: الحَطُّ الاعتماد على السير، والحَطُوطُ  النَّجِيبةُ السريعة، وناقة حَطُوطٌ، وقد حَطَّتْ في سيرها؛ قال  النابغة:فما وخَدَتْ بمِثْلِكَ ذاتُ غَرْبٍ،  حَطُوطٌ في الزِّمامِ، ولا لَجُونُ  ويروى: في الزِّماعِ، وقال الأَعشى:  فلا لَعَمْرُ الذي حَطَّتْ مَناسِمُها  تَخْدِي، وسِيقَ إِليها الباقِرُ العَتِلُ  (* هكذا ورد هذا البيت في رواية أَبي عبيدة، وهو في قصيدة الأَعشى  مَرويّ على هذه الصورة:  إني لَعمر الذي خطت مناسمُها * له، وسِيقَ إِليهِ الباقِرُ  الغُيُلُ )  حَطَّتْ في سيْرِها وانْحَطَّتْ أَي اعْتمدتْ، يقال ذلك للنَّجِيبةِ  السَّريعةِ. وقال أَبو عمرو: انْحَطَّتِ الناقةُ في سيرها أَي أَسرَعتْ.  وتقول: اسْتَحَطَّني فلان من الثمن شيئاً، والحَطِيطةُ كذا وكذا من الثمن.  والحَطاطُ: زُبْدُ اللَّبَن. وحُطَّ البعيرُ وحُطّ عنه إِذا طَنِيَ  فالتَزَقَتْ رئتُه بجَنْبِه فخطَّ الرَّحْلَ عن جَنْبِه بساعِدِه دَلْكاً  حِيالَ الطَّنَى حتى يَنْفَصِلَ عن الجَنْبِ، وقال اللحياني: حُطَّ البعيرُ  الطَّنِيُّ وهو الذي لَزِقَتْ رئته بجنبه، وذلك أَن يُضْجَعَ على جنبه ثم  يؤخذ وَتِد فيُمَرَّ على أَضْلاعِه إِمْراراً لا يُحْرِقُ. الأَزهري: أَبو  عمرو حَطَّ وحَثَّ بمعنى واحد. وفي الحديث: جلس رسولُ اللّه، صلّى اللّه  عليه وسلّم، إِلى غُصْن شجرة يابسةٍ فقال بيده فحَطَّ ورَقها؛ معناه  فحَتَّ ورَقها أَي نَثَره. والحَطِيطةُ: ما يُحَطُّ من جملة حَطائطَ. يقال:  حَطَّ عنه حَطِيطةً وافية. والحُطُطُ: الأَبدان النّاعمة. والحُطُطُ  أَيضاً: مَراتِبُ السِّفَلِ، واحِدَتُها حِطَّةٌ، والحِطَّةُ: نُقْصانُ  المَرْتَبة.  وحَطّ الجِلدَ بالمِحَطِّ يَحُطُّه حَطّاً: سَطَرَه وصقَله ونقَشَه.  والمِحَطُّ والمِحَطَّةُ: حديدة أَو خشبة يُصْقَلُ بها الجلد حتى يَلِينَ  ويَبْرُقَ. والمِحَطُّ، بالكسر: الذي يُوشَمُ به، ويقال: هو الحديدة التي  تكون مع الخَرّازِين يَنْقُشون بها الأَدِيمَ؛ قال النَّمر بن تَوْلب:  كأَنَّ مِحَطّاً في يَدَيْ حارِثِيّةٍ  صَناعٍ، عَلَتْ مِني به الجِلْدَ مِن عَل  وأَما الذي في حديث سُبَيْعةَ الأَسلمية: فحَطَّت إِلى الشاب أَي مالَتْ  إِليه ونزلت بقلبها نحوه.  والحُطاطُ: الرائحة الخَبيثةُ، وحَطْحَطَ في مشيه وعمله: أَسرع.  ويَحْطُوط: وادٍ مَعْروف. وعِمْرانُ بن حِطّانَ، بكسر الحاء، وهو  فِعْلانُ. وحُطائِطُ بن يَعْفُرَ أَخو الأَسْودِ بن يعفُرَ.
مقاييس اللغة:
(حط)  الحاء والطاء أصلٌ واحد، وهو إنزال الشيء من عُلوّ. يقال حطَطْت الشيءَ أحُطّه حَطّاً. وقوله تعالى: ﴿حِطَّةٌ﴾ [البقرة 58، الأعراف 161]، قالوا: تفسيرها اللهم حُطّ عنا أوزارَنا.
ومن هذا الباب قولهم جاريةٌ مَحْطوطة المتْنين، كأنما حُطّ مَتْنَاهَا بالمِحَطِّ. قال:
بيضاءُ مَحْطوطَةُ المتْنَين بَهْكَنَةٌ *** رَيَّا الرّوادفِ لم تُمْغِل بأولادِ([46])
ومن هذا الباب قولهم رجل حُطَائِطٌ، أي صغير قصير، كأنّه حُطَّ حَطَّا.
ومن هذا الباب قولُهم للنّجيبة السريعة* حَطوطٌ؛ كأنها لا تزال تحطُّ رَحْلاً بأرض([47]). ومما شذّ عن هذا القياس الحَطَاط: بَثْرَةٌ تكون بالوجْه. قال الهذليّ([48]):
ووجهٍ قد طرقْتُ أمَيْمَ صَافٍ *** أَسيلٍ غيرِ جَهْمٍ ذِي حَطاطِ
ويروى:
* كقَرنِ الشّمسِ ليس بذي حَطاطِ *
القاموس المحيط:
الحَطُّ الوضْعُ، كالاحْتِطاطِ، والرُّخْصُ، كالحُطوطِ، والحَدْرُ من عُلْوٍ إلى سُفْلٍ، وصَقْلُ الجِلْدِ،
ونَقْشُه بالمِحَطِّ والمِحَطَّةِ، لحَديدةٍ أو خَشَبةٍ مُعَدّةٍ لذلك. واسْتَحَطَّهُ وزرَه: سألَه أن يَحُطَّه عنه، والاسْمُ: الحِطَّةُ والحِطِّيطَى، بكسرهما. والحَطاطَةُ، بالفتح، والحُطائطُ، بالضم، والحَطيطُ: الصغيرُ. وألْيَةٌ مَحْطوطَةٌ: لا مَأْكَمَة لها. والمُنْحَطُّ من المَناكِبِ: أحْسَنُها. والحَطاطُ، كَسَحابٍ: شِبْهُ البَثْرِ يَخْرُجُ في باطنِ الحُوقِ أو حَوْلَه، ورُبَّما كانتْ في الوجْهِ، تَقيحُ ولا تُقَرِّحُ، الواحدةُ: بهاءٍ، وزُبْدُ اللبنِ، من الكَمَرَةِ: حُروفُها. حَطَّ وجْهُه: خَرَجَ به الحَطاطُ، أو سَمِنَ وجْهُه، وتَهَيَّجَ، كأَحَطَّ فيهن، البعيرُ حِطاطاً، بالكسر: اعْتَمَدَ في الزِّمامِ على أحدِ شِقَّيْه، كانْحَطَّ، في الطعامِ: أكَلَه، كحَطَّطَ. وحُطَّ البعيرُ، بالضم: طَنِي فَالْتَوَتْ رِئتُه بِجَنْبِه، فَحَطَّ الرَّحْلَ عن جَنْبِه بِسَاعِدِه دَلْكاً على حِيالِ الطّنَى، حتى يَنْفَصِلَ عن الجَنبِ. والحُطاطُ، بالضم: الرائِحةُ الخَبيثةُ.
ويَحْطوطٌ: وادٍ م. وكسحابةٍ: الجارِيةُ الصغيرةُ، وكلُّ شيءٍ يسْتَصْغَرُ. وحَطْحَطَ: انْحَطَّ، وأسْرَعَ. والحُطُطُ، بضَمَّتَينِ: الأبْدانُ الناعِمةُ، ومَراكبُ السِّفَلِ، أو الصَّوابُ مَراتبُ السِّفَلِ.
والحَطيطةُ: ما يُحَطُّ من الثَّمنِ، ومُصَغَّرَةً: السُّرْفةُ. والأَحَطُّ: الأَمْلَسُ المَتْنَيْنِ. " وقُولُوا حِطَّةٌ " ، أي: حُطَّ عَنَّا ذُنوبَنا أو مَسْأَلَتُنا حِطَّةٌ، أي أن تَحُطَّ عنا ذُنوبَنا، فَبَدَّلوا، وقالوا: هِطَّا سُمْهَأَثا: أي حِنْطةٌ حَمْراءُ، وهي أيضاً اسْمُ رَمَضان في الإِنْجيلِ أو غيرِه. ورجلٌ حَطَوْطَى، كحَبَرْكَى: نَزِقٌ. والحَطُوطُ: النَّجِيبَة السَّريعةُ. وحِطِّينُ، كسجِّينٍ: ة بالشام، فيها قَبْرُ شُعَيبٍ عليه السلامُ.
والحِطَّانُ، بالكسر: التَّيْسُ، ووالِدُ عِمْرانَ الشاعِرِ، وابنُ عَوْفٍ: شاعرٌ شَبَّبَ الأخْنَسُ التَّغْلَبيُّ بابْنَتِه، فقال:
فَلاِبْنَةِ حِطَّانَ بنِ عَوْفٍ مَنازِلٌ ... كما رَقَّشَ العُنْوانَ في الرِّقّ كاتِبُ.
وحِرٌّ حُطائطٌ بُطائطٌ: ضَخْمٌ. والحُطائِطُ أيضاً: الصغيرُ القصيرُ مِنَّا، وابنُ يَعْفُرَ النَّهْشَلِيُّ: أخُو الأسْودِ، وذَرَّةٌ صغيرةٌ حَمْراءُ، الواحِدةُ: بهاءٍ، وقولُ بعضِهم: بُرَّةٌ، وهَمٌ، ومنه قولُ صِبْيانِهِم في أحاجيهم: ما حُطائطٌ بُطائطٌ تَميْسُ تَحْتَ الحائِطِ، يَعْنونَ به الذَّرَّ. واسْتَحَطَّنِي مِنْ ثَمَنهِ شيئاً: اسْتَنْقَصَنِيه.
تاج العروس:
ح ط ط
الحَطُّ : الوَضْعُ كالاحْتِطَاطِ يُقَالُ : حَطَّهُ يَحُطُّهُ حَطًّا واحْتَطَّهُ وأَنْشَدَ الخارْزَنْجِيُّ :
" أَيْقَنْتُ أَنَّ فارِساً مُحْتَطِّي أَي يَحُطُّنِي عن سَرْجِي وصَدْرُه يأْتي في ح ق ط وفي ه ق ط والمُرادُ بالوَضْعِ وَضْعُ الأَحمال تقول : حَطَطْتُ عنْها ومِنْهُ حديثُ عُمَرَ : " إِذا حَطَطْتُم الرِّحالَ فشُدُّوا السُّرُوجَ " أَي إِذا قَضَيْتُم الحَجَّ وحَطَطْتُم رِحالَكُم عن الإِبِلِ وهي الأَكْوارُ والمَتاعُ فشُدُّوا السُّروجَ عَلَى الخَيْلِ للغَزْوِ . وكلُّ مَا أُنزِلَ عن ظَهْرٍ فَقَدْ حُطَّ وقال الجَوْهَرِيّ : حَطَّ الرَّحْلَ والسَّرْجَ والقَوْسَ وحَطَّ أَي نَزَلَ . ومن المَجَازِ : الحَطُّ في السِّعْر : الرُّخْصُ فيه كالحُطُوطِ بالضَّمِّ يُقَالُ : حَطَّ السِّعْرُ يَحُطُّ حَطًّا وحُطُوطاً : رَخُصَ وكَذلِكَ قَطَّ السِّعْرُ فهو مَحْطوطٌ ومَقْطوطٌ وسَيَأْتِي قَطَّ في مَحَلِّه . والحَطُّ : الحَدْرُ من عُلْوٌ إِلَى سُفْلٍ حَطَّهُ يَحُطُّهُ حَطًّا : حَدَرَهُ قالَ امرؤُ القَيْسِ :
مِكَرٍّ مِفَرٍّ مُقْبِلٍ مُدْبِرٍ مَعاً ... كجُلْمودِ صَخْرٍ حَطَّهُ السَّيْلُ مِنْ عَلِ والحَطُّ : صَقْلُ الجِلْدِ ونَقْشُهُ وسَطْرُهُ بالمِحَطِّ والمِحَطَّةِ بكَسْرِهِما لِمَا يوشَمُ به وقيلَ : المِحَطَّةُ : اسمٌ لحَديدةٍ تَكُونُ مع الخرَّازينَ يَنْقُشونَ بها الأَديمَ كما قالَهُ الجَوْهَرِيّ وفي الأَساسِ : يَكُونُ للمُجَلَّدِ وغيرِه وفي التَّهذيبِ : هي مَحْدودَةُ الطَّرَفِ من أَدَواتِ النَّطَّاعينَ الَّذينَ يُجَلِّدُونَ الدَّفاتِرَ . وفي العُبَاب : المِحَطُّ : المِصْقَلَةُ وهي : حَديدَةٌ يُصْقَلُ بها الجِلْدُ ليَلينَ ويَحْسُنَ . أَو المِحَطَّةُ : خَشَبَة مُعَدَّة لذلك أَي لصَقْلِ الجِلْدِ حتَّى يَلينَ ويبْرُقَ . وفي بعضِ النُّسَخ : مُعَدِّلَة وهو غَلَطٌ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ للنَّمِرِ بنِ تَوْلَب رَضِيَ الله عَنْه وذَكَر كِبَرَ سِنِّه :
فُضُولٌ أَراها في أَدِيميَ بَعْدَمَا ... يَكُونُ كَفَافَ اللَّحْمِ أَو هوَ أَجْمَلُ
كأَنَّ مِحَطًّا في يَدَيْ حارِثِيَّةٍ ... صَنَاعٍ عَلَتْ مِنِّي به الجِلْدَ من عَلُ
وصَدْرُ البيتِ من العُبَاب . واسْتَحَطَّهُ وِزْرَهُ : سأَلَهُ أَن يَحُطُّهُ عنه . إِنْ كانَ المُرادُ بالوِزْرِ الحِمْلَ فهو عَلَى حَقيقَتِه وإنْ كانَ معنًى من المَعَانِي فهو جائِزٌ . والاسمُ : الحِطَّةُ والحِطِّيطَى بكَسْرِهِما . وحُكِيَ أَنَّ بَني إسْرائيلَ إنَّما قيلَ لهُم : " وقولوا حِطَّة " ليَسْتَحِطُّوا بذلك أَوْزارَهُم فَتُحَطُّ عنهم . وسأَله الحِطِّيطَى أَي الحِطَّة . والحَطَاطَةُ بالفَتْحِ والحُطَائِطُ بالضَّمِّ والحَطِيطُ كأَميرٍ : الصَّغيرُ من النَّاسِ وغيرِهم . الثَّانِيَةُ عن أَبي عَمْرٍو وأَنْشَدَ :
" والشَّيْخُ مِثْلُ النَّسْرِ والحُطَائِطِ
" والنِّسْوَةِ الأَرَامِلِ المَثَالِطِ وأَنْشَدَ قُطْرُبٌ :
" إِنَّ حِرِي حُطَائِطٌ بُطَائط وَقَدْ تَقَدَّم أَنَّ بُطَائطاً إِتْباعٌ لحُطَائِطٍ وهُو مَجَازٌ . واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ عَلَى ذِكْرِ الثَّانيَةِ وقال : ابنُ دُرَيْدٍ : يُقَالُ للشَّيْءِ إِذا اسْتَصْغَرُوه حَطَاطَة قالَ أَبو حاتمٍ هو عربيٌّ مُسْتَعْمَلٌ . ومن المَجَازِ : أَلْيَةٌ مَحْطوطَةٌ أَي لا مأْكَمَةَ لها كأَنَّما حُطَّتْ بالمِحَطِّ . ومن المَجَازِ : المُنْحَطُّ من المَنَاكِبِ : المُسْتَفِلُ الَّذي لَيْسَ بمُرْتَفِعٍ ولا مُسْتَقِلٍّ وهو أَحْسَنُها . والحَطَاطُ كسَحَابٍ : البَثْرُ قالَهُ الأصمعي وقيل شِبْهُ البَثْرِ وفي المُحْكَمِ : مِثْلُ البَثْرِ يَخْرُجُ في باطِنِ الحُوقِ أَو حَوْلَهُ وهذا عن الجَوْهَرِيّ ونَصُّه : الحَطَاطُ : شَبيهٌ بالبُثُورِ يَكُونُ حَوْلَ الحُوقِ . وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيّ لزِيادٍ الطَّمَّاحِيّ :
" قامَ إِلَى عَذْراءَ بالغُطَاطِ
" يَمْشِي بمِثْلِ قائمِ الفُسْطَاطِ
" بمُكْفَهِرِّ اللَّوْنِ ذي حَطَاطِ قالَ ابنُ بَرِّيّ : الَّذي رواهُ أَبو عَمْرٍو : بِمُكْرَهِفِّ الحوقِ أَي بمُشْرِفِه وبَعْدَه :
" هامَتُه مثْلُ الفَنيقِ السَّاطِي
" نيطَ بِحَقْوَيْ شَبِقٍ شِرْواطِ
" فبَكَّهَا مُوَثَّقُ النِّياطِ
" ذُو قُوَّةٍ لَيْسَ بذي وَباطِ
" فدَاكَهَا دَوْكاً عَلَى الصِّراطِ
" لَيْسَ كَدَوْكِ بَعْلِها الوَطْواطِ
" وقامَ عَنْها وهو ذُو نَشَاطِ
" ولُيِّنَتْ من شِدَّة الخِلاطِ
" قَدْ أَسْبَطَتْ وأَيَّمَا إسْباطِ وقال الرَّاجِزُ :
" ثمَّ طَعَنْتُ في الجَميشِ الأَصْفَرِ
" بِذي حَطاطٍ مِثْلِ أَيْرِ الأَقْمَرِ قالَ الجَوْهَرِيّ : ورُبَّما كانتْ في الوَجْهِ تَقيحُ ولا تُقَرِّحُ ومِنْهُ قَوْلُ المُتَنَخِّلِ الهُذَليِّ :
ووَجْهٍ قَدْ جَلَوْتُ أُمَيْمَ صافٍ ... كقَرْنِ الشَّمْسِ لَيْسَ بِذي حَطاطِ هَكَذا أَنْشَدَه الجَوْهَرِيّ . قُلْتُ : والذي رَواهُ السُّكَّريُّ :
ووَجْهٍ قَدْ طَرَقْتُ أُمَيْمَ صافٍ ... أَسيلٍ غَيْرَ جَهْمٍ ذي حَطاطِ كما قَرَأْتُه في الدِّيوانِ وهكذا أَنْشَدَه الصَّاغَانِيُّ في العُبَاب . وفي غيرِهِما من كُتُب اللُّغَة مِثْلُ مَا رَواه الجَوْهَرِيّ الواحِدَة حَطاطَةٌ بهاءٍ وقال أَبو زَيْدٍ : الأَجْرَبُ العَيْن : الَّذي تَبْثُر عَيْنُه ويَلْزَمُها الحَطاطُ وهو الظَّبْظابُ والجُدْجُدُ . والحَطاطُ أَيْضاً : زُبْدُ اللَّبَنِ . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وابنُ دُرَيْدٍ كَأَنَّهُ سُمِّيَ به لكَوْنِه يُحَطُّ عنه أَي يُحَتُّ . وقيل : الحَطاطُ من الكَمَرَةِ : حُروفُها نَقَلَهُ ابنُ سيدَه . وَقَدْ حَطَّ وَجْهُهُ يَحُطُّ : خَرَجَ به الحَطاطُ أَي البَثْرُ أو حَطَّ : سَمِنَ وَجْهُهُ وقيل : تَهَيَّجَ كأَحَطَّ فِيهِنَّ أَي في المَعاني الثَّلاثةِ . ومن المَجَازِ : حَطَّ البَعيرُ حِطاطاً بالكَسْرِ إِذا اعْتَمَدَ في الزِّمامِ عَلَى أَحَدِ شِقَّيْهِ قالَ ابنُ مُقْبِلٍ :
برَأْسٍ إِذا اشْتَدَّتْ شَكيمَةُ وَجْهِه ... أَسَرَّ حِطاطاً ثمَّ لانَ فبَغَّلا وقال الشَّماخ :
إِذا ضُرِبَتْ عَلَى العِلاّتِ حَطَّتْ ... إلَيْك حِطاطَ هادِيَةٍ شَنونِ
هَكَذا أَنْشَدَه الجَوْهَرِيّ كانْحَطَّ انْحِطاطاً يُقال : نَجيبَةٌ مُنْحَطَّةٌ في سَيْرِها : حَطَّتْ في سَيْرِها وانْحَطَّت أَي اعْتَمَدَت وقال أَبو عَمْرٍو : أَي أَسْرَعَت . ومن المَجَازِ : حَطَّ في الطَّعامِ أَي أَكَلَهُ وفي الأساس : أَي أَكْثَرَ منه كحَطَّطَ تَحْطيطاً ونَقَلَه الصَّاغَانِيُّ عن ابن عَبّادٍ . وحُطَّ البَعيرُ بالضَّمِّ : طَنِيَ كما في العُبَاب وهو نصُّ اللِّحْيانيِّ . ويُقَالُ أَيْضاً : حُطَّ عنه : إِذا طَنِيَ فَالْتَوَتْ وفي اللِّسان : فالْتَزَقَت رِئَتُهُ بجَنْبِهِ فحَطَّ الرَّحْلَ عن جَنْبِهِ بساعِدِه دَلْكاً عَلَى حِيالِ الطَّنَى حتَّى يَنْفَصِلَ عن الجَنْبِ زاد اللِّحْيانيُّ : وذلك أنْ يُضْجَعَ عَلَى جَنْبِهِ ثمَّ يُؤْخَذَ وَتِدٌ فيُمَرَّ عَلَى أَضْلاعِهِ إمْراراً لا يُخَرِّقُ وهذا نَقَلَه الصَّاغَانِيُّ عن ابنِ عَبّادٍ . والحُطاطُ بالضَّمِّ الرّائِحَةُ الخَبيثَةُ . ويَحْطوطٌ كيَعْسوب وادٍ مَعْروفٌ قالَ العَبّاسُ بن تَيَّحانَ البَوْلانيُّ :
" ولا أُبالي يا أَخا سَليطِ
" ألاَّ تَعَشَّى جانِبَيْ يَحْطوطِ
والحَطاطَةُ كسَحابَةٍ : الجارِيَةُ الصَّغيرَةُ وهو مَجازٌ . وقال ابن دُرَيْدٍ : كُلُّ شَيءٍ يُسْتَصْغَرُ يُقَالُ له : حَطاطَةٌ قالَ أَبو حاتمٍ : هو عَرَبِيٌّ مُسْتَعْمَلٌ . وحَطْحَطَ الشَّيْءُ : انْحَطَّ عن ابن عبّادٍ . وحَطْحَطَ في مَشْيِه وعَمَلِه : أَسْرَعَ عن ابن دُرَيْدٍ . وقال ابن الأَعْرَابِيّ : الحُطُطُ بضَمَّتيْن : الأَبْدانُ النّاعِمَة وهو مَجازٌ كأَنَّها حُطَّتْ بالمِحَطِّ أَي صُقِلَت . وقال أَيْضاً : الحُطُطُ : مَراكِبُ السِّفَلِ هَكَذا وُجِدَ في نُسَخِ النَّوادِرِ أو الصَّوابُ : مَراتِبُ السِّفَلِ كما حَقَّقَهُ الأّزْهَرِيّ واحِدَتُها حِطَّة وهي نُقْصانُ المَرْتَبَةِ وهو مَجازٌ . والحَطيطَةُ : مَا يُحَطُّ من الثَّمَنِ فيُنْقَصُ منه اسمٌ من الحَطِّ والجمعُ : الحَطائطُ وهو مَجازٌ يُقال : حَطَّ عنه حَطيطَةً وافِيَةً . والحُطَيِّطَةُ مُصَغَّرَةً : السُّرْفَةُ وكَذلِكَ البُطَيِّطَةُ كما تقدّم أو هذه إتْباعٌ له . والأَحَطُّ : الأَمْلَسُ المَتْنَيْنِ عن ابن الأَعْرَابِيّ . وقوله تعالى : " وقولوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُم خَطاياكُم " قالَ ابنُ عَرَفَة : أَي قولوا حُطَّ عَنَّا ذُنوبَنا وفي الصّحاح : أَوْزارَنا . أو مَسْأَلتُنا حِطَّةٌ قالَهُ أَبو إسْحاقَ أَي نَسْأَلُكَ أنْ تَحُطَّ عَنَّا ذُنوبَنا قالَ : وكَذلِكَ القِراءةُ وفي الصّحاح ويقال : هي كلمةٌ أُمِرَ بها بَنو إسرائيل لو قالوها لَحُطَّتْ أَوْزارُهم قُلْتُ : وهي كَلِمَةُ لا إله إلاَّ الله كما قالَه ابن الأَعْرَابِيّ وقرأَ ابنُ أَبي عَيْلَةَ وطاووسٌ اليَمانِيُّ وقولوا حِطَّةً بالنَّصْبِ وفيه وَجْهان أَحَدُهُما : إعْمالُ الفِعْلِ فيها وهو قولوا كَأَنَّهُ قالَ : وقولوا كَلِمَةً تَحُطُّ عَنْكُم أَوْزارَكُم والثاني : أنْ تُنْصَبَ على المَصْدَرِ بمَعْنَى الدُّعاء والمَسْأَلَةِ أَي احْطُط اللَّهُمَّ أَوْزارَنا حِطَّةً قالَ ابن عَرَفَة : وكان قَدْ طُؤْطِئَ لهم البابُ ليَدْخُلوه سُجَّداً فَبَدَّلوا قَوْلاً غَيْر ذلك وقالوا : هِطَّا سُمْهَأَثا أَي حِنْطَةٌ حَمْراءُ قالَ الصَّاغَانِيُّ : كَذلِكَ قالَ السُدِّيُّ ومُجاهِدٌ وقال ابن الأَعْرَابِيّ : قيل لَهُم : قولوا حِطَّة فقالوا حِنْطَة شمقايا أَي : حِنْطَة جَيِّدَةٌ . وقال الفَرَّاءُ : في قوله تعالى : " وقولوا حِطَّة " يُقَالُ والله أعلم : قولوا مَا أُمِرْتُم به حِطَّةٌ أَي هي حِطَّة فخالَفوا إِلَى كلام بالنَّبَطِيّة . وروى سَعيدُ بنُ جُبَيْر عن ابن عبّاس في قَوْله : " وادْخُلوا البابَ سُجَّداً " قالَ : رُكَّعاً وقولوا حِطَّةٌ : مَغْفِرَة قالوا : حِنْطَةٌ ودَخَلوا عَلَى أَسْتاهِهِمْ فذلك قوله : " فَبَدَّلَ الذين ظَلَموا قَوْلاً غَيْرَ الَّذي قيلَ لَهُم " . وهيَ أَي الحِطَّةُ أَيْضاً : اسمُ رَمَضانَ في الإنْجيل أو غَيْرِه من الكُتُب ؛ لأنَّه يَحُطُّ من وِزْرِ صائِميه هَكَذا نَقَلَهُ الأّزْهَرِيّ وقال : سمعتُ هَكَذا واسْتَعْمَلَ المُصَنِّفِ هُنا رَمَضانَ من غير إضافَةٍ إِلَى شَهر وهو في التَّهْذيب . سَمِعْتُ أنَّ شَهْرَ رَمَضانَ إِلَى آخِرِه وَقَدْ تَقَدَّم البحثُ في ذلك . وفي الحديث : " مَن ابْتَلاهُ الله ببَلاءٍ في جَسَدِه فهو لَهُ حِطَّةٌ " أَي تُحَطُّ عنه خَطاياهُ وذُنوبُه وهي فِعْلَةٌ من حَطَّ الشَّيْءَ يَحُطُّهُ إِذا أَنْزَلَه وأَلْقاه . ورَجُلٌ حَطَوْطَى كحَبَرْكَى : نَزِقٌ عن ابن عبّادٍ وهو مَجازٌ . والحَطوطُ كصَبورٍ : النّاقةُ النَّجيبَةُ السَّريعَةُ وَقَدْ حَطَّت في سَيْرِها قالَ النَّابغةُ الذُّبْياني :
فما وَخَدَتْ بمِثْلِك ذاتُ غَرْبٍ ... حَطوطٌ في الزِّمامِ ولا لَجونُ وكَذلِكَ المُنْحَطَّة . وحِطِّينُ كسِجِّين : ة بالشامِ بَيْنَ أُرْسونَ وقَيْسارِيَةَ فيها قَبْرُ شُعَيْبٍ عَلَيْهِ السَّلامُ ومن هذه القَرْيَةُ هَيّاجُ بن عُبَيْدٍ الحِطِّينِيُّ مُفْتي الحَرَمِ قُتِلَ صَبْراً عَلَى السُّنَّةِ سنة 473 . والحِطَّانُ بالكَسْرِ : التَّيْسُ . وحِطَّانُ بنُ عَوْفٍ : شاعِرٌ أَيْضاً وهو الَّذي شَبَّبَ الأَخْنَسُ ابن شِهاب التَّغْلبيُّ بابْنَتِه فقال :
لابْنَةِ حِطّانَ بنِ عَوْفٍ مَنازِلٌ ... كما رَقَّشَ العُنْوانَ في الرَّقِّ كاتِبُ وقال ابن عَبّادٍ : حِرٌ حُطائِطٌ بُطائِطٌ أَي ضَخْمٌ وأَنْشَدَ قُطْرُب :
" إنَّ حِري حُطائطٌ بُطائط وَقَدْ تَقَدَّم . والحُطائطُ أَيْضاً : الصَّغيرُ القَصيرُ مِنَّا وَقَدْ تَقَدَّم الحُطائِطُ بمَعْنَى الصَّغيرِ وهو نصُّ الجَوْهَرِيّ وزاد هُنا القَصيرَ وهو بمَعْناه وقوله : مِنَّا أَي من النّاسِ وَقَدْ عَمَّمَه أَبو عَمْرٍو فقال : من النّاس وغَيْرِهم وأَنْشَدَ :
" والشّيخُ مثلُ النَّسْرِ والحُطائطِ وَقَدْ تَقَدَّم . وحُطائِطُ بنُ يَعْفُرَ النَّهْشَلِيُّ هو أخو الأَسْوَدِ بن يَعْفُرَ الشاعر نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . والحُطائطُ : ذَرَّةٌ صَغيرَةٌ حَمْراءُ الواحِدَةُ بهاءٍ هذا هو الصَّوابُ وقول بَعْضِهم يَعْني به ابن عَبّادٍ صَاحِبَ المُحيط : بُرَّةٌ حَمْراءُ صغيرةٌ وَهَمٌ نَبَّه عَلَيْهِ الصَّاغَانِيُّ في العُبَاب وأَوْرَدَه في التَّكْمِلَة هكذا ولم يُنَبِّه عَلَى اللِّسان : بَثْرَةٌ حَمْراءُ صَغيرة والمادَّةُ لا تُخالِفُه فتأَمّل . ومِنْهُ قَوْلُ صِبْيانِهِم أَي من الحُطائِطِ بمَعْنَى الذَّرَّة وأَوْرَدَ هذا الكلامَ بطَريقِ الاسْتِدْلالِ لِما ذَهَبَ إليه من تَوْهيمِ ابن عَبّادٍ قالَ الأّزْهَرِيّ : تقولُ صِبْيانُ الأَعْرابِ في أَحاجيهِمْ : مَا حُطائطٌ بُطائط تَميسَ تَحْتَ الحائِط ؟ يَعْنون بهِ الذَّرَّ . ومن المَجَازِ : اسْتَحَطَّني من ثَمَنِه شَيْئاً أَي اسْتَنْقَصَنيه وطَلَبَ مِنِّي حَطيطَةً . قالَ الصَّاغَانِيُّ : والتَّرْكيبُ يَدُلُّ عَلَى إنْزالِ الشَّيْء من عُلْوٍ . وَقَدْ شَذَّ عنه الحَطاطُ : البَثْرَةُ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الانْحِطاط : مُطاوِعُ حَطَّ الرَّحْلَ والسَّرْجَ يُقَالُ : حَطَّهُ فانْحَطَّ . والانْحِطاطُ : الانْحِدارُ والإدْبارُ والاضْمِحْلال وفيهِما مَجاز . والمَحَطُّ : المَنْزِل نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وكَذلِكَ المَحَطَّةُ والجَمْع مَحاطُّ ومَحَطَّاتٌ . وهذا مَحَطُّ الكَلامِ وهو مَجازٌ . وأَديمٌ حَطوطٌ : مَصْقولٌ . وحَطَّ الله عنهُ وِزْرَه في الدُّعاءِ أَي وَضَعَه وهو مَجاز أَي خَفَّفَ الله عن ظَهْرِه مَا أَثْقَلَه . والحِطَّةُ بالكَسْرِ نَقْصٌ في المَقامِ . والحَطوط كصَبورٍ : اسمٌ للصَّلاةِ في التَّوْراةِ كما جاءَ في الحَديثِ . وانْحَطَّ السِّعْرُ : فَتَرَ ويُقَالُ : سِعْرٌ حاطِطٌ أَي رَخيصٌ وهو مَجاز . والحَطيطُ كأميرٍ : القَصيرُ . قالَ مُلَيْحٌ :
بكُلِّ حَطيطِ المَعْبِ دُرْمٍ حُجُوله ... تَرى الحِجْلَ مِنْهُ غامِضاً غيرَ مُقْلَقِ والحَطاطُ : شدّة العَدْوِ . والكَعْبُ الحَطيطُ الأَدْرَمُ وهو مَجاز . وجاريَةٌ مَحْطوطَةُ المَتْنَيْن : مَمْدودَتُهما وهو مجاز كأنما حُطَّا بالمِحَطِّ . وقال الجَوْهَرِيّ : مَمْدودَةٌ مُسْتَوِيَة . زادَ الأّزْهَرِيّ : حَسَنَةٌ . قالَ النّابِغَةُ :
" مَحْطوطَةُ المَتْنَيْن غيرُ مُفاضَةٍ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ للقُطاميِّ :
بَيْضاءُ مَحْطوطَةُ المَتْنَيْن بَهْكَنَةٌ ... رَيَّا الرَّوادِفِ لم تُمْغِلْ بأَوْلادِ والحَطوطُ كصَبورٍ الأَكَمَةُ الصَّعْبَةُ الانْحِدارِ وقال ابن دُرَيْدٍ : هي الأَكَمَةُ الصَّعْبَةُ . فلم يَذْكُر ارْتِفاعاً ولا انْحِداراً . والحَطوطُ : الهَبوطُ . وحَطَّ في عِرْضِ فُلانٍ : اندَفَع في شَتْمِه وهو مَجازٌ . وقال أَبو عَمْرٍو : الحَطُّ : الحَتُّ ومِنْهُ الحَديثُ : " جَلَسَ رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم إِلَى غُصْنِ شَجَرَةٍ يابِسَة فقالَ بِيَدِه وحَطَّ وَرَقَها " مَعْنَاهُ نَثَرَهُ . وفي حديثِ سُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّة : " فحَطَّت إِلَى الشّابِّ " أَي مالتْ إليه ونَزَلَتْ بقَلْبِها نَحْوَه . وحَطَّ في مَكانٍ : نَزَلَ . وحَطَّ رَحْلَه : أَقامَ وهو مجاز . وقول عَمْرو بن الأَهْتَم :
ذَريني وحُطِّي في هَوايَ فإِنَّني ... عَلَى الحَسَبِ الزَّاكي الرَّفيعِ شَفيقُ
أَي : اعْتَمِدي في هَوايَ وميلي مَيْلي . وسَيْفٌ مَحْطوطٌ أَي مُرْهَفٌ وهو مَجازٌ . وحِطّانُ بنُ خفّان أَبو الجُوَبْرِيَة الجَرْمِيّ غَزا الرُّومَ مع مَعْنِ بن يَزيدَ السُّلَمِيّ وله حَديثُ نقلَه ابن العَديم في تاريخِ حَلَبَ . وحِطّانُ بنُ كاملِ بن عليِّ بنِ مُنْقِذٍ : أَميرٌ فارِس تَولَّى زَبيدَ زَمَنَ بَني أَيُّوبَ . وحِطّانُ بن عَبْدِ اللهِ الرَّقاشيُّ عن أَبي موسى الأَشْعَريّ . والمِحَطّ : قَرْيَةٌ قُرْب زَبيدَ في وادي وِمَعَ وَقَدْ دَخَلْتُها ومنها الشَّريف العلاّمة أَبو القاسم بن أَبي بَكْرٍ الأَهْدَليّ شارحُ الشَّمائل وغَيْره . وحُطَيْط كزُبَيْرٍ

##### Türkçe

حطط
**حَطَّ - يَحُطُّ - حِطَّة - حِطَّةٌ**
**حَطَّ - يَحُطُّ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi + bir varlıktan veya bir yerden: yükü veya şeyi binek hayvanının yahut aracın yahut yüksek yerin üzerinden indirdi ve onunla yere indi: kuş, uçuşundan veya yüksek yerinden, düz yere doğru bizzat iner ve onun üzerine konar.

**حِطَّة**: “فـِعـْلـَة” vezninde, **حَطَّ - يَحُطُّ**’tan bir defalık için mef‘ûl manasında isim-fiil: belirli bir varlıktan belirli şeyleri indirme ve koyma; mesela günahlar ve yükler yahut kibir ve büyüklenme yahut benzeri.

**حِطَّةٌ**: **حِطَّة**’dan hâl: aşağıya indirme talebi bulunan bir şekilde; yüksekten daha aşağıya yahut daha alçağa doğru bedeniyle inen varlığın hâli; bu, huşû ve tevazuya kinayedir.

﴿**وقولوا حطة**﴾: yani tevazuyu bildiren ve içinde kibir ve büyüklenme bulunmayan yumuşak bir söz söyleyin,

ve lafız, bir şeyin bir varlıkla bağlanması ve beraberliği faslına ait lafızlar grubuna mensuptur ve onu, onunla zorunlu bağlılığını ve ona bağlı olmayı terk etmeye sevk etmektir; bunlar:
**وَضَعَ - يَضَعُ**، **حَطَّ - يَحُطُّ**، **تَرَكَ - يَتْرُكُ**، **حَاشَ - يَحُوْشُ**، **عَفَا - يَعْفُوْ**، **قَرَضَ - يَقْرُِضُ**

حطة
﴿**وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)**﴾ البقرة ﴿**وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)**﴾ الأعراف

Tefsirde **حطة** hakkında geldi: “bizden günahlarımızı indir.”

مختار الصحاح
● [حطط] ح ط ط: **حَطَّ** eyer takımını, semeri ve yayı; **رد** babındandır; ve **حط** yani indi; **المَحَطُّ** konak yeridir; fiyat ve başkası **انحَطَّ**; ve fiyattan bir şeyi **اسْتَحَطَّهُ**; ve **الحَطِيطَةُ** fiyattan şu kadar şu kadardır; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**وقولوا حِطّة**﴾: yani bizden yüklerimizi indir; ve denildi ki: o, İsrailoğullarına emredilmiş bir kelimedir; onu söyleselerdi yükleri indirilirdi.

الراغب
حط
**الحط**: bir şeyi yükseklikten indirmektir; ve ben adamı **حططت**; ve “**جارية محطوطة المتنين**”: yani pürüzsüz, farklılaşmış olmayan ve içeri girmiş olmayan; yani sırtı düz; ve Yüce Allah’ın sözü: }**وقولوا حطة**{ [البقرة/58], İsrailoğullarına emredilmiş bir kelimedir; manası: “bizden günahlarımızı indir” (Tefsîr Garîb el-Kur’ân s. 50); ve denildi ki: manası “doğru söyleyin”dir.

ملخص اللسان
1. **حطَّه يَحُطُّه حَطّاً فانْحَطَّ**; **الحَطُّ**: koymadır.
2. Ve **الحَطُّ**: yükleri binek hayvanlarından indirmedir.
3. : “**إِذا حَطَطْتُمُ الرِّحالَ فشُدُّوا السُّروجَ**” yani haccı bitirdiğinizde ve develerden, yani semerler ve eşya olan yüklerinizi indirdiğinizde.
4. Ve deve üzerinden yükü **حَطّ** eder, onu **يحُطُّه حَطّاً**: onu indirdi.
5. : eyer takımını, semeri ve yayı **حطّ** etti; ve **حَطَّ** yani indi.
6. Ve **المَحَطُّ**: konak yeridir.
7. Ve **المِحَطُّ**: aletlerdendir.
8. Ve Allah onun yükünü **حطَّ** etti: onu koydu; yani Allah, sırtını yükten ağırlaştıran şeyi sırtından hafifletti.
9. Ve onun yükünü **استحَطَّه**: ondan, onu kendisinden indirmesini istedi.
10. Ve ondan **الحِطِّيطى**yı istedi; yani **الحِطَّة**.
11. “**وقولوا حِطَّة**”: “bizim isteğimiz **حِطَّة**’dir” deyin; yani günahlarımızın bizden indirilmesi.
12. Onlara “**قولوا حطة**” denildi; onlar “**حنطة شمقايا**” dediler; yani iyi buğday.
13. **حطة**: yani sizden hatalarınızı indiren bir kelime; o da: “**لا إِله إلا اللّه**”.
14. Ve **حَطَّه**: yani onu aşağı yuvarladı.
15. Allah’ın bedeninde bir belâ ile imtihan ettiği kimse için bu, ona **حِطَّةٌ**dur; yani ondan hataları ve günahları indirilir.
16. **حَطَّ** şeyi **يَحُطُّه**: onu indirdiği ve attığı zaman.
17. Ve **الحَطُّ**: yükseklikten aşağı iniştir.
18. Ve fiyat **حَطّ** eder, **يَحُطُّ حَطّاً وحُطوطاً**: ucuzladı.
19. Ve **الحَطاطةُ** ve **الحُطائطُ** ve **الحَطِيطُ**: küçük; yahut kısa.
20. “**ما حُطائطٌ بُطائط  تَمِيسُ تحت الحائط؟**” derler; darıyı kastederler.
21. Ve **الحَطاطُ**: koşmanın şiddetidir.
22. Ve **الكَعْبُ الحَطِيطُ**: dişleri dökülmüş olandır.
23. Ve **الحِطَّانُ**: teke.
24. Ve **حطّانُ**: Arapların isimlerindendir.
25. Ve **الحُطائطة**: küçük kırmızı bir sivilce.
26. Ve “**جارية مَحْطُوطةُ المَتْنَيْن**”: ikisi uzatılmış, güzel, düzgün.
27. Ve “**أَلْيةٌ مَحْطوطةٌ**”: onun için yağ birikintisi yoktur.
28. Ve **الحَطُوطُ**: dik inişli zor tepeciktir.
29. **الحطوط**: zor tepeciktir.
30. Ve omuzlardan **المُنْحَطُّ**: alçak olan; ne yüksek ne de çıkık; ve o, onların en güzeldir.
31. Ve **الحَطاطةُ**: yüzde çıkan küçük bir sivilce; irinlenir, yara yapmaz.
32. Ve **الحَطاطةُ**: küçük cariye.
33. **الحَطاطُ**: sivilce, ث
34. Ve **الحَطاط**: sivilce gibi, makatın iç tarafında.
35. **حَطاطُ الكَمَرة**: onun harfleridir.
36. Ve deve **حِطاطاً** **حَطّ** etti ve **انْحَطَّ**: yulara iki yanından birine dayanarak yaslandı.
37. “**حَطّتْ  إِليكَ حِطاطَ هادِيةٍ شَنُونِ  العِلاَّتُ**”: düşmanlar.
38. **الحَطُّ**: yürüyüşe dayanmadır.
39. Ve **الحَطُوطُ**: hızlı soylu deve.
40. O, yürüyüşünde **حَطَّتْ** ve **انْحَطَّتْ**: yani dayandı.
41. Dişi deve yürüyüşünde **انْحَطَّتِ**: yani hızlandı.
42. Ve **الحَطاطُ**: sütün köpüğü.
43. Deve **حُطَّ** oldu ve ondan **حُطّ** olunduğu zaman: zayıfladı; akciğeri böğrüne yapıştı.
44. “**فحَطَّ ورَقها**”; manası: “**فحَتَّ ورَقها**” yani yaprağını döktü.
45. Ve **الحَطِيطةُ**: **حَطائطَ** toplamından indirilen şeydir.
46. Ve **الحُطُطُ**: yumuşak bedenlerdir.
47. Ve **الحُطُطُ**: aşağılık mertebeleridir.
48. Ve **الحِطَّةُ**: mertebenin eksilmesidir.
49. Ve deriyi **بالمِحَطِّ** ile **حَطّ** eder, onu **يَحُطُّه حَطّاً**: onu çizdi, parlatıp düzeltti ve nakşetti.
50. Ve **المِحَطُّ** ve **المِحَطَّةُ**: deri yumuşayıncaya ve parlayıncaya kadar onunla parlatılan demir yahut tahta.
51. Ve **المِحَطُّ**: onunla dövme yapılan şey.
52. “**فحَطَّت إِلى الشاب**”: yani ona meyletti ve kalbiyle ona doğru indi.
53. Ve **الحُطاطُ**: kötü kokudur.
54. Yürüyüşünde ve işinde **حَطْحَطَ**: hızlandı.

55.                        Ve **يَحْطُوط**: bilinen bir vadi.
Lisânü’l-ʿArab

● - حطط: **الحَطُّ**: koyma(=vaz‘)dır; onu **حطَّه** **يَحُطُّه** **حَطّاً** (diye) koydu da **فانْحَطَّ**. Ve **الحَطُّ**: yükleri binek hayvanlarından indirmedir; dersin ki: onlardan **حَطَطْتُ**. Ömer’in hadîsinde: “**إِذا حَطَطْتُمُ الرِّحالَ فشُدُّوا السُّروجَ**” yani haccı bitirdiğiniz ve develerden eşyalarınızı indirdiğiniz zaman—ki onlar **الأَكْوارُ** ve **المَتاع**dır—savaşa çıkmak için atların üzerine eyerleri sıkıca bağlayın. Ve yükü deveden indirdi, onu **يحُطُّه حَطّاً**: onu aşağı indirdi. Ve her neyi bir sırt üzerinden indirdiyse, onu indirmiştir. Cevherî: **حطّ** semeri, eyeri ve yayı; ve **حَطَّ** yani indi. Ve **المَحَطُّ**: konaktır. Ve **المِحَطُّ**: aletlerdendir; başka bir yerde dedi ki: defterleri ciltleyen **النَّطَّاعِينَ**in aletlerindendir: ucu kıvrık bir demir; ve **أَدِيم مَحْطُوطٌ**; ve şu beyti okudu:
تُبِينُ وتُبْدي عن عُروقٍ، كأَنَّها
أَعِنّةُ خَرَّازٍ تُحَطُّ وتُبْشَرُ

Ve “Allah onun yükünü indirsin” (duada) **حطَّ اللّهُ عنه وِزْرَه**: onu koydu(=vaz‘ etti); bununla bir misaldir; yani Allah, günah yükünden seni ağırlaştıranı sırtından hafifletsin. Denir ki: **حطّ اللّه عنك وزرك** ve sırtını çatlatmasın. Ve **استحَطَّه وِزْرَه**: ondan, onu kendisinden indirmesini istedi; isim **الحِطَّةُ**dir. Ve hikâye edildi ki Benî İsrail’e ancak “**وقولوا حِطَّة**” denildi; bununla günah yüklerini indirmeyi istesinler de kendilerinden indirilsin diye. Ve ondan **الحِطِّيطى**yı istedi, yani **الحِطَّة**yi. Ebû İshak, Allah’ın sözü **وقولوا حِطَّة** hakkında dedi ki: manası “deyin: bizim isteğimiz **حِطَّة**dir” yani günahlarımızın bizden indirilmesidir; kıraat de böyledir; “bizim isteğimiz **حِطَّة**dir” yahut “bizim işimiz **حِطَّة**dir” manası üzere merfû oldu; dedi ki: eğer **حِطَّةً** diye okunsaydı Arapçada bir vecih olurdu; sanki onlara “deyin: bizden günahlarımızı indir, bir **حِطّةً** olarak” denilmiş gibi; sonra bu sözü tahrif ettiler ve kendilerine emredilen bu lafızdan başka bir lafız söylediler; söylediklerinin toplamı, Allah’ın bununla onları “**فاسقِينَ**” diye adlandırdığı büyük bir iş olduğudur. Ferrâ, Allah’ın sözü **وقولوا حطة** hakkında dedi ki: denilir—Allah daha iyi bilir—“deyin: size emredileni, **حطةٌ**” yani o, **حطة**dir; sonra Nabatîce bir söze muhalefet ettiler; işte bu, Allah’ın sözü **فبدّل الذين ظلموا قولاً غير الذي قيل لهم**dur. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbas’tan Allah’ın sözü **وادْخُلُوا الباب سُجَّداً** hakkında rivayet etti: “rükû edenler olarak”; ve “**وقولوا حطةٌ**” (yani) “mağfiret”; dediler ki: “**حِنْطةٌ**”; ve kalçaları üzerinde girdiler; işte bu, Allah’ın sözü **فبدَّل الذين ظلموا قولاً غير الذي قيل لهم**dur. Leys dedi ki: bize ulaştı ki Benî İsrail’e “**قولوا حِطَّةٌ**” denildiği vakit, ancak bununla günah yüklerini indirmeyi istesinler de kendilerinden indirilsin diye denildi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onlara “**قولوا حطة**” denildi de “**حنطة شمقايا**” dediler; yani iyi buğday; dedi ki: Aziz ve Celîl olanın sözü **حطة** yani sizin hatalarınızı sizden indirecek bir kelimedir; o da: **لا إِله إلا اللّه**. Ve denir ki: Benî İsrail’e emredilmiş bir kelimedir; onu söyleselerdi günah yükleri indirilirdi. Ve **حَطَّه** yani onu aşağı yuvarladı. Hadiste: Allah kimin bedeninde bir belâ ile onu imtihan ederse, o onun için **حِطَّةٌ**dir; yani hataları ve günahları ondan indirilir; bu, **حَطَّ الشيءَ يَحُطُّه** “onu indirdiği ve attığı zaman”dan bir **فِعْلةٌ**dir. Hadiste: namazın Tevrat’ta **حَطُوطاً** diye adlandırıldığı (gelmiştir). Ve fiyat **حَطّ السِّعْرُ يَحُطُّ حَطّاً وحُطوطاً**: ucuzladı; aynı şekilde **انْحَطَّ حُطوطاً**; ve kırdı ve kırıldı; gevşedi(=feter) demek ister. Ezherî bu yerde dedi ki: ve denir ki **سِعْر مَقْطُوط**; ve fiyat **قَطّ السِّعْرُ** ve **قُطّ السِّعْرُ**; ve “Allah fiyatı **قَطّ** etti”; burada bu lafızdan fazlasını artırmadı.

Ve **الحَطاطةُ** ve **الحُطائطُ** ve **الحَطِيطُ**: küçük(=sagîr)dir; bu da bundandır; çünkü küçük olan **مَحْطُوط**tur; Kutrub şu beyti okudu:
إِنّ حِرِي حُطائطٌ بُطائط،
كأَثَر الظَّبْيِ بجَنْبِ الغائط

**بُطائطٌ**: tâbî kılma(=itbâ‘)dır. Melîh dedi ki:
بكلِّ حَطِيطِ الكَعْبِ، دُرْمٌ حُجولُه،
تَرَى الحَجْلَ منه غامِضاً غيرَ مُقْلَقِ

Ve denildi ki: o, kısa(=kasîr)dır. Ebû Amr: **الحُطائطُ** insanlardan ve başkalarından küçük olandır; ve şu beyti okudu:
والشَّيْخُ مِثْل النَّسْر والحُطائطِ،
والنِّسْوةِ الأَرامِل المَثالِطِ

Ezherî dedi ki: ve bedevî çocukları bilmecelerinde derler ki: “**ما حُطائطٌ بُطائط تَمِيسُ تحت الحائط؟**” bununla darıyı kastederler.

Ve **الحَطاطُ**: koşmanın şiddetidir. Ve **الكَعْبُ الحَطِيطُ**: **الأَدْرَمُ**dur.
Ve **الحِطَّانُ**: tekedir.
Ve **حطّانُ**: Arapların isimlerindendir. Ve **الحُطائطة**: küçük kırmızı bir kabarcıktır.
Ve **جارية مَحْطُوطةُ المَتْنَيْن**: ikisi uzatılmıştır; Ezherî dedi ki: uzatılmış, güzel, düzgün; Nâbiga dedi ki:
مَحْطُوطةُ المَتْنَيْنِ غيرُ مُفاضةٍ

Cevherî, Kutâmî’ye ait olarak şu beyti okudu:
بيْضاء مَحْطوطةُ المَتْنَيْنِ بَهُكَنةٌ،
رَيَا الرّوادِفِ، لم تُمْغِلْ بأَوْلادِ

Ve **أَلْيةٌ مَحْطوطةٌ**: onun için **مَأْكَمة** yoktur. Ve **الحَطُوطُ**: inişi sert olan tümsektir. İbn Düreyd dedi ki: **الحطوط** sert tümsektir; ne yükselme ne de iniş zikretti. Ve **الحَطُّ**: yükseklikten aşağı iniştir; onu **حطَّه يَحُطُّه حَطّاً** (diye) indirdi de **فانْحَطَّ**; ve şu beyti okudu:
كَجُلْمُودِ صَخْرٍ حَطَّه السَّيْلُ مِنْ عَلِ

Ezherî dedi ki: lâzım fiil **الانحطاط**tır. Ve iniş(=hubût) için **حَطُوطٌ** denir.
Ve omuzlardan **المُنْحَطُّ**: alçak olan, ne yüksek ne de çıkık olmayan; ve o, onların en güzelleridir.

Ve **الحَطاطةُ**: yüzde çıkan, küçük, irinlendiren fakat yara yapmayan bir kabarcıktır; çoğulu **حَطاطٌ**tur; Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
ووجْهٍ قد رأَيْت، أُمَيْمَ، صافٍ،
أَسِيلٍ غيرِ جَهْمٍ ذي حَطاطِ

Ve yüzü **حَطَّ** etti ve **أَحَطَّ**; bazen bu, yüzü şişmanlayıp kabaran kimse için de söylenir.
Ve **الحَطاطةُ**: küçük cariyedir; bununla benzetilir. Asmaî dedi ki: **الحَطاطُ** kabarcıklardır; teki **حَطاطةٌ**dır; Asmaî, Ziyâd et-Tammâhî’ye ait olarak şu beyti okudu:
قامَ إِلى عَذْراء في الغُطاطِ،
يَمْشِي بمثل قائم الفُسْطاطِ،
بمُكْفَهِرِّ اللونِ ذي حَطاطِ

İbn Berrî dedi ki: Ebû Amr’un rivayet ettiği **بمُكْرَهِفِّ الحُوقِ**tur; yani onunla yükselmiş(=müşrif) olarak; ve ondan sonra:
هامَتُه مِثْلُ الفَنِيقِ السّاطِي،
نِيطَ بحَقْوَيْ شَبِقٍ شِرْواطِ
فَبَكَّها مُوَثَّقُ النِّياطِ،
ذُو قوّةٍ، ليس بذي وباطِ
فداكَها دَوْكاً على الصِّراطِ،
ليس كَدَوْكِ بَعْلِها الوَطْواطِ
وقام عنها، وهو ذُو نَشاطِ،
ولُيّنَتْ من شِدّةِ الخِلاطِ
قد أَسْبَطَتْ وأَيّما إِسْباطِ

Ve Recez söyleyen dedi ki:
ثم طَعَنْت في الجَمِيش الأَصْفَرِ
بذي حَطاطٍ، مِثْلِ أَيْرِ الأَقْمَرِ

Ve teki **حَطاطةٌ**dır; dedi ki: bazen yüzde olur; ondan, Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
ووجْهٍ قد جَلَوْت، أُمَيْمَ، صافٍ،
كَقَرْنِ الشمسِ ليس بذي حَطاطِ

Ebû Zeyd dedi ki: gözü uyuz olan, gözü kabarcıklanan ve ona **الحَطاطُ** yapışan; o, **الظَّبْظابُ** ve **الحُدْحُدُ**dur. İbn Sîde dedi ki: **الحَطاط** (fetha ile), **الحُوق**un iç tarafındaki kabarcık gibidir; ve denildi ki: **حَطاطُ الكَمَرة** onun kenarlarıdır.

Ve deve **حَطّ** etti **حِطاطاً** ve **انْحَطَّ**: yular(=zimâm)da iki yanından birine dayanıp yüklendi; İbn Mukbil dedi ki:
برَأْسٍ إِذا اشتدَّتْ شَكِيمةُ وجْهِه،
أَسَرَّ حِطاطاً، ثم لانَ فبَغّلا

Şemmâh dedi ki:
وإِن ضُرِبَتْ على العِلاَّت، حَطّتْ
إِليكَ حِطاطَ هادِيةٍ شَنُونِ

**العِلاَّتُ**: düşmanlardır,

**والهادِيةُ**: yürüyüşünde öne geçen yabanî dişi eşek; **والشَّنُونُ**: semiz ile zayıf arasında olan.

Yürüyüşünde **مُنْحَطّةٌ** olan ve **حَطُوطٌ** olan bir **نَجِيبةٌ**.

**الأَصمعي**: **الحَطُّ** yürüyüşe dayanmadır; **والحَطُوطُ** hızlı **النَّجِيبةُ**dir; ve **ناقة حَطُوطٌ**; ve yürüyüşünde **حَطَّتْ**; **النابغة** dedi ki:

فما وخَدَتْ بمِثْلِكَ ذاتُ غَرْبٍ،
حَطُوطٌ في الزِّمامِ، ولا لَجُونُ

Ve şöyle rivayet olunur: **في الزِّماعِ**. Ve **الأَعشى** dedi ki:

فلا لَعَمْرُ الذي حَطَّتْ مَناسِمُها
تَخْدِي، وسِيقَ إِليها الباقِرُ العَتِلُ

(* Bu beyit, Ebû Ubeyde’nin rivayetinde böyle gelmiştir; o, A‘şâ’nın kasidesinde şu suret üzere rivayet edilmiştir:
إني لَعمر الذي خطت مناسمُها * له، وسِيقَ إِليهِ الباقِرُ الغُيُلُ )

Yürüyüşünde **حَطَّتْ** ve **انْحَطَّتْ**; yani dayandı; bu, hızlı **النَّجِيبةِ** için söylenir.

Ve **أَبو عمرو** dedi: Devenin yürüyüşünde **انْحَطَّتِ**; yani hızlandı.

Ve dersin ki: Falan, fiyattan bana bir şey **اسْتَحَطَّني**; ve **الحَطِيطةُ** fiyattan şu ve şu kadardır.

Ve **الحَطاطُ**: sütün köpüğü/kaymağıdır.

Ve deve **حُطَّ** olur ve ondan **حُطّ عنه** (denir), **طَنِيَ** olduğu zaman; sonra akciğeri böğrüne yapışır; bunun üzerine, böğründen semeri koluyla ovma suretiyle çizer/iter; **حِيالَ الطَّنَى** (yani bu hastalık karşısında) böğürden ayrılıncaya kadar.

Ve **اللحياني** dedi: **حُطَّ البعيرُ الطَّنِيُّ**; o, akciğeri böğrüne yapışmış olandır; ve bu, onun böğrü üzerine yatırılması, sonra bir kazık alınması ve kaburgaları üzerinde, yakmayan bir sürtüşle sürülmesidir.

**الأَزهري**: Ebû Amr’a göre **حَطَّ** ve **حَثَّ** bir tek mânâdadır.

Ve hadiste: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kuru bir ağacın dalına oturdu; sonra eliyle onun yapraklarını **حَطَّ** etti; mânâsı: yapraklarını **حَتَّ** etti; yani onu saçtı.

**والحَطِيطةُ**: **حَطائطَ** (çoğulu) cümlesinden indirilen şeydir. Denir ki: Ondan tam bir **حَطِيطةً** **حَطَّ** etti.

**والحُطُطُ**: yumuşak bedenlerdir.

Ve **الحُطُطُ** ayrıca: aşağılık derecelerdir; onun bir tanesi **حِطَّةٌ**dır; ve **الحِطَّةُ**: mertebenin eksilmesidir.

Ve **حَطّ الجِلدَ بالمِحَطِّ يَحُطُّه حَطّاً**: onu çizgiledi, parlatıp cilaladı ve nakşetti.

Ve **المِحَطُّ** ve **المِحَطَّةُ**: deri yumuşayıp parlayıncaya kadar onunla parlatılan bir demir yahut ağaçtır.

Ve **المِحَطُّ** (kesre ile): onunla dövme yapılan şeydir; ve denir ki: o, saraçlarla birlikte bulunan, onunla deriyi nakşettikleri demirdir; **النَّمر بن تَوْلب** dedi ki:

كأَنَّ مِحَطّاً في يَدَيْ حارِثِيّةٍ
صَناعٍ، عَلَتْ مِني به الجِلْدَ مِن عَل

Ve **سُبَيْعةَ الأَسلمية** hadîsinde olan ise: **فحَطَّت إِلى الشاب**; yani ona meyletti ve kalbiyle onun tarafına indi.

Ve **الحُطاطُ**: kötü kokudur.

Ve yürüyüşünde ve işinde **حَطْحَطَ**: hızlandı.

Ve **يَحْطُوط**: bilinen bir vadidir.

Ve **عِمْرانُ بن حِطّانَ**, **الحاء**’ın kesresiyle; ve o, **فِعْلانُ** veznindedir.

Ve **حُطائِطُ بن يَعْفُرَ**: **الأَسْودِ بن يعفُرَ**’un kardeşidir.

مقاييس اللغة:
(**حط**) **الحاء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da bir şeyi bir yükseklikten indirmektir. Denir ki: **حطَطْتُ** şeyi, onu **أحُطّه** **حَطّاً** (indirdim). Yüce Allah’ın sözü: ﴿**حِطَّةٌ**﴾ [البقرة 58، الأعراف 161]; dediler ki: onun tefsiri “Allah’ım, bizden yüklerimizi indir”dir.
Bu bâbdandır onların “iki sırtı indirilmiş bir câriye” sözü; sanki onun iki sırtı **بالمِحَطِّ** ile indirilmiş gibidir. Dedi ki:
Beyaz, iki sırtı indirilmiş, dolgun *** kalçaları dolgun; çocuklarla zayıflamamış([46])
Bu bâbdandır onların “**رجل حُطَائِطٌ**” sözü; yani küçük kısa; sanki indirilmiş bir indirişle indirilmiş gibidir.
Bu bâbdandır onların hızlı necîbeye “**حَطوطٌ**” demeleri; sanki o, bir yerde bir yükü indirmeye devam eder([47]). Bu kıyastan şâz olan şeylerden: **الحَطَاط**: yüzde olan bir kabarcık. Hüzeylî([48]) dedi ki:
Ve bir yüz ki, Ümeym’e vardım; duru *** akıcı; sert olmayan; **ذِي حَطاطِ** sahibi
Şöyle de rivayet edilir:
*Güneşin boynuzu gibi; **بذي حَطاطِ** sahibi değil*

القاموس المحيط:
**الحَطُّ** koymadır; **كالاحْتِطاطِ**; ve ucuzluktur; **كالحُطوطِ**; ve bir yükseklikten aşağıya iniştir; ve deriyi parlatmaktır,
ve onu **بالمِحَطِّ** ve **المِحَطَّةِ** ile nakşetmektir; bunun için hazırlanmış bir demir veya tahta ile. Ve **اسْتَحَطَّهُ** günah yükünü: ondan, onu kendisinden indirmesini istedi; isim: **الحِطَّةُ** ve **الحِطِّيطَى**; ikisi de kesre ile. Ve **الحَطاطَةُ** fetha ile; ve **الحُطائطُ** damme ile; ve **الحَطيطُ**: küçük olan. Ve “**أَلْيَةٌ مَحْطوطَةٌ**”: onun için yağlılık yoktur. Ve omuzlardan **المُنْحَطُّ**: onların en güzeli. Ve **الحَطاطُ** **كَسَحابٍ**: **الحُوقِ**’un iç tarafında veya çevresinde çıkan, kabarcığa benzer bir şey; bazen yüzde olur; irinlenir ve yara yapmaz; tekili: **بهاءٍ** ile. Ve sütün köpüğü; **من الكَمَرَةِ**: onun harfleri. “**حَطَّ وجْهُه**”: onda **الحَطاطُ** çıktı; yahut yüzü semirdi ve kabardı; **كأَحَطَّ** onlarda. Deve **حِطاطاً** (kesre ile): yularda iki yanından birine dayanıp yüklenmiştir; **كانْحَطَّ** gibi. “**في الطعامِ**”: onu yedi; **كحَطَّطَ**. Ve deve **حُطَّ** (damme ile): **طَنِي** oldu; böylece ciğeri böğründe büküldü; sonra **حَطَّ الرَّحْلَ** böğründen, koluyla ovup, **حِيالِ الطّنَى** hizasında, ta ki böğürden ayrılıncaya kadar. Ve **الحُطاطُ** (damme ile): kötü kokudur.
Ve **يَحْطوطٌ**: bir vadi, م. Ve **كسحابةٍ**: küçük câriye; ve küçük görülen her şey. Ve **حَطْحَطَ**: **انْحَطَّ**; ve hızlandı. Ve **الحُطُطُ** (iki damme ile): yumuşak bedenler; ve aşağı mertebelerin binekleri; yahut doğru olan: aşağı mertebeler.
Ve **الحَطيطةُ**: fiyattan indirilen şey; ve küçültmesi olarak: **السُّرْفةُ**. Ve **الأَحَطُّ**: iki sırtı pürüzsüz olan. “Ve **وقُولُوا حِطَّةٌ**”, yani: bizden günahlarımızı indir; yahut “bizim isteğimiz **حِطَّةٌ**’dir”, yani bizden günahlarımızı indirmen. Böylece değiştirdiler ve “**هِطَّا سُمْهَأَثا**” dediler: yani kırmızı buğday; o, İncil’de veya başkasında Ramazan’ın da adıdır. Ve “**رجلٌ حَطَوْطَى**” **كحَبَرْكَى**: atılgan. Ve **الحَطُوطُ**: hızlı necîbe. Ve **حِطِّينُ** **كسجِّينٍ**: Şam’da bir yer; onda Şuayb’ın (aleyhisselâm) kabri vardır.
Ve **الحِطَّانُ** (kesre ile): teke; ve şair İmrân’ın babası; ve Avf’ın oğlu: bir şair; Ahnas et-Teğlibî onun kızıyla teşbîb yaptı da dedi ki:
Avf oğlu **حِطَّان**’ın kızının menzilleri vardır ... tıpkı bir kâtibin parşömende başlığı nakşetmesi gibi.
Ve “**حِرٌّ حُطائطٌ بُطائطٌ**”: iri. Ve **الحُطائِطُ** ayrıca: bizden küçük kısa olan; ve Nehşelî İbn Ya‘fur: Esved’in kardeşi; ve küçük kırmızı bir mısır tanesi; tekili: **بهاءٍ** ile. Bazılarının “**بُرَّةٌ**” sözü: vehimdir. Ondandır onların çocuklarının bilmecelerinde söyledikleri: “**ما حُطائطٌ بُطائطٌ تَميْسُ تَحْتَ الحائِطِ**”; bununla mısırı kastederler. Ve “**اسْتَحَطَّنِي** onun fiyatından bir şey”: onu benden eksiltmesini istedi.

تاج العروس:
ح ط ط
**الحَطُّ**: koymadır; **كالاحْتِطَاطِ**. Denilir: **حَطَّهُ يَحُطُّهُ حَطًّا** ve **احْتَطَّهُ**. Ve Hârzencî inşâd etti:
“Şüphesiz bildim ki bir süvari **مُحْتَطِّي**; yani beni eyerimden indiriyor”
Ve صدرُه “ح ق ط”da ve “ه ق ط”dadır. Ve “koyma” ile murad, yüklerin konulmasıdır. Dersin ki: “**حَطَطْتُ** ondan”. Ondandır Ömer’in hadisi: “**إِذا حَطَطْتُم الرِّحالَ فشُدُّوا السُّرُوجَ**”; yani haccı bitirdiğinizde ve yüklerinizi develerden—ki onlar **الأَكْوارُ** ve eşyadır—indirdiğinizde, gazâ için atların üzerine eyerleri bağlayın. Ve bir sırt üzerinden indirilen her şey, muhakkak **حُطَّ** edilmiştir. Cevherî dedi ki: **حَطَّ** yükü, eyeri ve yayı; ve **حَطَّ** yani indi. Mecazdandır: fiyat içinde **الحَطُّ**: onda ucuzluktur; **كالحُطُوطِ** (damme ile). Denilir: fiyat **حَطَّ**; **يَحُطُّ حَطًّا** ve **حُطُوطاً**: ucuzladı. Aynı şekilde fiyat **قَطَّ**; o da **مَحْطوطٌ** ve **مَقْطوطٌ** olur; **قَطَّ** kendi yerinde gelecektir. Ve **الحَطُّ**: bir yükseklikten aşağıya iniştir; **حَطَّهُ يَحُطُّهُ حَطًّا**: onu aşağı indirdi. İmru’ul-Kays dedi ki:
Dönüp saldıran, dönüp kaçan; birlikte, gelen giden ... selin yukarıdan indirdiği kaya parçası gibi
Ve **الحَطُّ**: deriyi parlatmak, onu nakşetmek ve onu **بالمِحَطِّ** ve **المِحَطَّةِ** ile satırlamaktır; ikisinin kesresiyle; dövme yapılan şey için. Denildi ki: **المِحَطَّةُ**: saraçlarla birlikte bulunan bir demirin adıdır; onunla deriyi nakşederler; Cevherî’nin dediği gibi. Ve **الأَساس**’ta: ciltçide ve başkasında olur. Ve **التَّهذيب**’de: defterleri ciltleyen **النَّطَّاعين**in aletlerinden, ucu sivri olandır. Ve **العُبَاب**’da: **المِحَطُّ**: parlatma aletidir; o, derinin yumuşaması ve güzelleşmesi için onunla parlatıldığı bir demirdir. Yahut **المِحَطَّةُ**: bunun için hazırlanmış bir tahta; yani deriyi parlatmak için; ta ki yumuşasın ve parıldasın. Bazı nüshalarda “**مُعَدِّلَة**” vardır; o yanlıştır. Ve Cevherî, Nemer b. Tevleb (Allah ondan razı olsun) için inşâd etti; yaşlılığını zikretti:
Derimde, etin inceliği olduktan sonra gördüğüm fazlalıklar ... yahut o daha güzeldir
Sanki bir **مِحَطّ** Hârisiyye’nin elinde ... usta; onunla deriyi benden yukarıdan yukarıya çıkardı
Ve beytin صدرُه **العُبَاب**’dandır. Ve **اسْتَحَطَّهُ وِزْرَهُ**: ondan, onu kendisinden indirmesini istedi. Eğer **الوِزْرِ** ile murad yük ise, bu hakikati üzerinedir; eğer manalardan bir mana ise, caizdir. İsim: **الحِطَّةُ** ve **الحِطِّيطَى**; ikisi de kesre ile. Rivayet edildi ki Benî İsrail’e ancak “**وقولوا حِطَّة**” denildi; bununla yüklerini **ليَسْتَحِطُّوا** etsinler de onlardan indirilsin. Ve ondan **الحِطِّيطَى**yı istedi; yani **الحِطَّة**yi. Ve **الحَطَاطَةُ** fetha ile; ve **الحُطَائِطُ** damme ile; ve **الحَطِيطُ** **كأَميرٍ**: insanlardan ve başkalarından küçük olan. İkincisi Ebû Amr’dan. Ve inşâd etti:
“Şeyh, akbaba gibi; ve **الحُطَائِطِ**”
“Ve dul kadınlar; **المَثَالِطِ**”
Kutrb inşâd etti:
“Benim **حِرِي**’m **حُطَائِطٌ بُطَائط**”
Ve daha önce geçti ki **بُطَائطاً**, **حُطَائِطٍ**e tâbidir; o mecazdır. Cevherî, yalnız ikincisini zikretmekle yetindi ve dedi ki: İbn Düreyd: bir şeyi küçük gördüklerinde ona **حَطَاطَة** denir. Ebû Hâtim dedi ki: o, kullanılan Arapçadır. Mecazdandır: “**أَلْيَةٌ مَحْطوطَةٌ**”, yani onun için yağlılık yoktur; sanki **بالمِحَطِّ** ile indirilmiş gibidir. Mecazdandır: omuzlardan **المُنْحَطُّ**: aşağıda olan; ne yüksek ne de dik; ve o, onların en güzeli. Ve **الحَطَاطُ** **كسَحَابٍ**: kabarcıktır; Asmaî’nin dediği. Ve denildi ki kabarcığa benzer. Ve **المُحْكَم**’de: kabarcık gibi; **الحُوقِ**’un iç tarafında veya çevresinde çıkar. Bu, Cevherî’dendir; onun nassı: **الحَطَاطُ**: **حَوْلَ الحُوقِ** olan kabarcıklara benzer. Ve Asmaî, Ziyâd et-Tammâhî için inşâd etti:
“**قامَ إِلَى عَذْراءَ بالغُطَاطِ**”

" Fustat’ın direği gibi bir şeyle yürür
" rengi kapkara, **حَطَاط** sahibi olarak. İbn Berrî dedi: Ebû Amr’ın rivayet ettiği: **بِمُكْرَهِفِّ الحوقِ**; yani onun yüksek kısmıyla; ve ondan sonra:
" Tepesi, parlayan **الفَنيق** gibi
" **شَبِقٍ شِرْواطِ**’ın iki böğrüne bağlandı
" Böylece onu, **النِّياط**’ın sağlam bağlanmışı sıktı
" Güç sahibi; **وَباط** sahibi değil
" Böylece onu, yol üzerinde döver gibi dövdü
" Onun dövmesi, kocası **الوَطْواط**’ın dövmesi gibi değildir
" Ve ondan, kendisi canlılık sahibi iken kalktı
" Ve şiddetli karışmadan yumuşatıldı
" Gerçekten sarktı; ne sarkma! Ve recez söyleyen dedi:
" Sonra **الجَميشِ الأَصْفَرِ**’e sapladım
" **ذِي حَطاطٍ** ile, **أَيْرِ الأَقْمَرِ** gibi. Cevherî dedi: Bazen yüzde irinlenme olur da yara yapmaz; ve ondan, Hüzeli Mütenahhil’in sözü:
Ve bir yüz ki Ümeyme’yi, duru, açığa çıkardım ... güneşin boynuzu gibi; **حَطاط** sahibi değil
Cevherî onu böyle inşad etti. Dedim: Sükkerî’nin rivayet ettiği ise:
Ve bir yüz ki Ümeyme’yi, duru, yokladım ... akıcı; donuk olmayan; **حَطاط** sahibi
Divanda okuduğum üzere; ve Sâgânî de **العُبَاب**’da onu böyle inşad etti. İkisinden başka lugat kitaplarında, Cevherî’nin rivayet ettiği gibisi: bir tanesi **حَطاطَةٌ** (هاء ile). Ebû Zeyd dedi: **الأَجْرَبُ العَيْن**: gözü kabarcıklanan ve ona **الحَطاط** yapışan kimsedir; o da **الظَّبْظابُ** ve **الجُدْجُدُ**’dur. **الحَطاط** ayrıca: sütün köpüğüdür. Cevherî ve İbn Düreyd onu nakletti; sanki onunla adlandırıldı; çünkü ondan **يُحَطُّ** olunur; yani **يُحَتُّ**. Ve denildi: **الحَطاط** ( **الكَمَرَة**’den): onun harfleridir; İbn Sîdeh onu nakletti. Ve **حَطَّ وَجْهُهُ يَحُطُّ**: onda **الحَطاط** çıktı; yani kabarcık; yahut **حَطَّ**: yüzü semirdi; ve denildi: **أَحَطَّ فِيهِنَّ** gibi coştu; yani üç mananın içinde. Mecazdan: deve, kesre ile **حِطاطاً** **حَطَّ** etti; yulara iki yanından birine dayanırsa. İbn Mukbil dedi:
Bir baş ile ki yüzünün gemi şiddetlenince ... bir **حِطاطاً** gizledi, sonra yumuşadı da katırlaştı
Şemmâh dedi:
**العِلاّت** üzerine vurulunca **حَطَّتْ** ... sana, **شَنونِ**’dan bir kılavuz dişinin **حِطاطَ**’ını
Cevherî onu böyle inşad etti. **انْحَطَّ انْحِطاطاً** gibi. Denilir: yürüyüşünde **مُنْحَطَّةٌ** bir **نَجيبَةٌ**: yürüyüşünde **حَطَّتْ** ve **انْحَطَّت**; yani dayandı. Ebû Amr dedi: yani hızlandı. Mecazdan: yemekte **حَطَّ**: yani onu yedi. **الأساس**’ta: yani ondan çoğalttı; **حَطَّطَ تَحْطيطاً** gibi; Sâgânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Deve, zamme ile **حُطَّ** edildi: **طَنِيَ** oldu; **العُبَاب**’da olduğu gibi; bu, Lihyânî’nin nassıdır. Yine denilir: ondan **حُطَّ**: **طَنِيَ** olunca büküldü; **اللِّسان**’da: ciğeri böğrüne yapıştı; böylece koluyla, **الطَّنَى** hizasında ovma olarak, böğründen semeri **حَطَّ** etti; ta ki böğürden ayrılsın. Lihyânî artırdı: bu, onun böğrü üzerine yatırılması, sonra bir kazık alınması ve kaburgaları üzerinde, yırtmayan bir geçirişle geçirilmesidir. Bunu Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti. Zamme ile **الحُطاطُ**: kötü kokudur. **يَحْطوطٌ** ( **يَعْسوب** gibi) bilinen bir vadidir. Bûlânî Abbas b. Teyyâhân dedi:
" Ey **سَليط**’in kardeşi, aldırmam
" **يَحْطوط**’un iki yanını akşam yemeği edinmememe"

Ve **الحَطاطَةُ** ( **سَحابَةٍ** gibi): küçük câriye; ve o mecazdır. İbn Düreyd dedi: “Her şey ki küçük görülür, ona: **حَطاطَةٌ** denir.” Ebû Hâtim dedi: “O, kullanılan Arapçadır.” Ve **حَطْحَطَ** şey: İbn Abbâd’dan: (şey) alçaldı, indi. Ve **حَطْحَطَ** yürüyüşünde ve işinde: İbn Düreyd’den: hızlandı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحُطُطُ** (iki damme ile): yumuşak bedenler; ve o mecazdır; sanki onlar **بالمِحَطِّ** ile **حُطَّتْ** (yapıldı), yani cilalandı. Yine dedi: **الحُطُطُ**: aşağılık binekler; böylece **النَّوادِرِ** nüshalarında bulundu; yahut doğru olan: aşağılık mertebeler, Ezherî’nin tahkik ettiği gibi; onun bir tanesi **حِطَّة**’dir ve o mertebenin eksilmesidir; ve o mecazdır. Ve **الحَطيطَةُ**: fiyattan indirilen şey, ondan eksiltilir; **الحَطِّ**’tan bir isimdir; çoğulu: **الحَطائطُ**; ve o mecazdır; denir: “Ondan, tam bir **حَطيطَةً** indirdi.” Ve **الحُطَيِّطَةُ** küçültme olarak: **السُّرْفَةُ**; ve yine **البُطَيِّطَةُ** da böyledir, geçtiği üzere; yahut bu, ona tâbidir. Ve **الأَحَطُّ**: İbnü’l-A‘râbî’den: iki sırtı düz (pürüzsüz) olan. Ve Yüce’nin sözü: “**وقولوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُم خَطاياكُم**” İbn Arafe dedi: yani “Bize günahlarımızı indir” deyin; ve **الصّحاح**’ta: “yüklerimizi.” Yahut “Bizim isteğimiz **حِطَّةٌ**’dir” Ebû İshâk söyledi; yani “Senden, günahlarımızı üzerimizden indirmeni isteriz.” Dedi: ve okuma da böyledir; ve **الصّحاح**’ta: “Denir: O, Benî İsrail’e emrolunan bir kelimedir; onu deselerdi, yükleri indirilirdi.” Dedim: ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği gibi **لا إله إلاَّ الله** kelimesidir. İbn Ebî ‘Ayle ve Tâvûs el-Yemânî okudu: “**وقولوا حِطَّةً**” nasb ile; onda iki vecih vardır: birincisi, fiilin onda amel etmesidir; ve o “**قولوا**”dur; sanki dedi ki: “Ve yüklerinizi sizden indirecek bir kelime söyleyin.” İkincisi: dua ve istek manasında masdar üzerine nasb edilmesidir; yani “Allah’ım, yüklerimizi **حِطَّةً** indir.” İbn Arafe dedi: Kapı onlara alçaltılmıştı ki secde ederek girsinler; sonra bunun dışında bir sözle değiştirdiler ve dediler: **هِطَّا سُمْهَأَثا** yani kırmızı buğday. Sâgânî dedi: Suddî ve Mücâhid de böyle dedi. İbnü’l-A‘râbî dedi: Onlara “**قولوا حِطَّة**” denildi, onlar “**حِنْطَة شمقايا**” dediler; yani: iyi buğday. Ferrâ dedi: Yüce’nin sözü “**وقولوا حِطَّة**” hakkında denir, Allah daha iyi bilir: “Size emrolunanı söyleyin: **حِطَّةٌ**”; yani o bir **حِطَّة**’dir; sonra Nabatîce bir söze muhalefet ettiler. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs’tan rivayet etti; onun sözü hakkında: “**وادْخُلوا البابَ سُجَّداً**” dedi: rükû ederek; ve “**وقولوا حِطَّةٌ**”: mağfiret. Onlar “**حِنْطَةٌ**” dediler ve kalçaları üzerinde girdiler; işte bu, onun sözü: “**فَبَدَّلَ الذين ظَلَموا قَوْلاً غَيْرَ الَّذي قيلَ لَهُم**”. Ve o, yani **الحِطَّةُ**, ayrıca: İncil’de yahut kitaplardan başkasında Ramazan’ın adıdır; çünkü oruç tutanlarının yükünden indirir; Ezherî bunu böyle nakletti ve dedi: “Böyle işittim.” Ve musannif burada, “ay”a izafe etmeden **رَمَضانَ**’ı kullandı; ve o **التَّهْذيب**’dedir: “**شَهْرَ رَمَضانَ**”ın sonuna kadar işittim; ve bunun hakkında araştırma geçmişti. Ve hadiste: “**مَن ابْتَلاهُ الله ببَلاءٍ في جَسَدِه فهو لَهُ حِطَّةٌ**” yani ondan hataları ve günahları indirilir; ve o, “**حَطَّ** şeyi **يَحُطُّهُ**”dan bir **فِعْلَةٌ**’dır; onu indirdiği ve attığı zaman. Ve bir adam **حَطَوْطَى** ( **حَبَرْكَى** gibi): İbn Abbâd’dan: atılgan; ve o mecazdır. Ve **الحَطوطُ** ( **صَبورٍ** gibi): hızlı, seçkin deve; ve yürüyüşünde **حَطَّت** (hızlandı). Nâbiga ez-Zübyânî dedi:

فما وَخَدَتْ بمِثْلِك ذاتُ غَرْبٍ ... حَطوطٌ في الزِّمامِ ولا لَجونُ

Ve yine **المُنْحَطَّة**. Ve **حِطِّينُ** ( **سِجِّين** gibi): Şam’da, **أُرْسونَ** ile **قَيْسارِيَةَ** arasında bir (yer); onda Şuayb’ın—selâm onun üzerine—kabri vardır. Ve bu köydendir: Hiyyâc b. Ubeyd el-**الحِطِّينِيُّ**, Harem müftüsü; 473 yılında sünnet üzere sabırla öldürüldü. Ve **الحِطَّانُ** kesre ile: teke. Ve **حِطَّانُ بنُ عَوْفٍ**: bir şair de; ve o, Ahnas b. Şihâb et-Taglibî’nin kızıyla teşbîb ettiği kimsedir; şöyle dedi:

لابْنَةِ حِطّانَ بنِ عَوْفٍ مَنازِلٌ ... كما رَقَّشَ العُنْوانَ في الرَّقِّ كاتِبُ

İbn Abbâd dedi: **حِرٌ حُطائِطٌ بُطائِطٌ** yani iri. Kutrub inşâd etti:

" إنَّ حِري حُطائطٌ بُطائط

Ve geçmişti. Ve **الحُطائطُ** ayrıca: bizden küçük kısa; ve geçmişti. **الحُطائِطُ** küçük manasında; bu, Cevherî’nin nassıdır; burada “kısa”yı artırdı ve o, onun manasındadır. Ve onun sözü: **مِنَّا** yani insanlardan; Ebû Amr onu genelledi ve dedi: insanlardan ve başkalarından. Ve inşâd etti:

" والشّيخُ مثلُ النَّسْرِ والحُطائطِ

Ve geçmişti. Ve **حُطائِطُ بنُ يَعْفُرَ النَّهْشَلِيُّ**: şair Esved b. Ya‘fur’un kardeşidir; Cevherî onu nakletti. Ve **الحُطائطُ**: küçük kırmızı bir zerre; bir tanesi **بهاءٍ** iledir; doğru olan budur. Bazılarının sözü—yani **المُحيط** sahibi İbn Abbâd’ı kastediyor—“küçük kırmızı buğday tanesi” bir vehimdir; Sâgânî **العُبَاب**’da buna dikkat çekti ve onu **التَّكْمِلَة**’de böylece getirdi; **اللِّسان** üzerine dikkat çekmedi: küçük kırmızı bir kabarcık; madde de ona muhalefet etmez; düşün. Ve ondan, onların çocuklarının sözü; yani zerre manasında **الحُطائِطِ**’ten. Bu sözü, İbn Abbâd’ı vehimlendirmeye gittiği şeye delil getirme yoluyla zikretti. Ezherî dedi: Arapların çocukları bilmecelerinde derler: “**مَا حُطائطٌ بُطائط تَميسَ تَحْتَ الحائِط ؟**” Onunla **الذَّرَّ**’i kastederler. Ve mecazdan: “Bana onun fiyatından bir şey **اسْتَحَطَّني**” yani onu bana eksik saydırdı ve benden bir **حَطيطَةً** istedi. Sâgânî dedi: Terkip, şeyin bir yükseklikten indirilmesine delalet eder. Ve ondan şâz oldu: **الحَطاطُ**: kabarcık. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الانْحِطاط**: **حَطَّ** yükü ve eyeri’nin mutâvi‘idir; denir: “Onu **حَطَّهُ**” da “**فانْحَطَّ**.” Ve **الانْحِطاطُ**: aşağı yuvarlanma, geri kalma ve sönme; ikisinde de mecaz vardır. Ve **المَحَطُّ**: konak; Cevherî onu nakletti; ve yine **المَحَطَّةُ**; çoğul: **مَحاطُّ** ve **مَحَطَّاتٌ**. Ve bu, sözün **مَحَطُّ**’udur; ve o mecazdır. Ve bir deri **حَطوطٌ**: cilalı. Ve duada: “Allah ondan yükünü **حَطَّ**” yani onu koydu; ve o mecazdır; yani Allah onun sırtından onu ağırlaştıranı hafifletti. Ve **الحِطَّةُ** kesre ile: makamda eksiklik. Ve **الحَطوط** ( **صَبورٍ** gibi): Tevrat’ta namazın adıdır; hadiste geldiği gibi. Ve “Fiyat **انْحَطَّ**”: gevşedi; ve denir: **سِعْرٌ حاطِطٌ** yani ucuz; ve o mecazdır. Ve **الحَطيطُ** ( **أميرٍ** gibi): kısa. Müleyh dedi:

بكُلِّ حَطيطِ المَعْبِ دُرْمٍ حُجُوله ... تَرى الحِجْلَ مِنْهُ غامِضاً غيرَ مُقْلَقِ

Ve **الحَطاطُ**: koşmanın şiddeti. Ve **الكَعْبُ الحَطيطُ الأَدْرَمُ**; ve o mecazdır. Ve iki sırtı **مَحْطوطَةُ** olan câriye: ikisi uzatılmış; ve o mecazdır; sanki ikisi **بالمِحَطِّ** ile **حُطَّا**. Cevherî dedi: uzatılmış, düzgün. Ezherî artırdı: güzel. Nâbiga dedi:

" مَحْطوطَةُ المَتْنَيْن غيرُ مُفاضَةٍ

Cevherî, Kutâmî’ye ait olarak inşâd etti:

بَيْضاءُ مَحْطوطَةُ المَتْنَيْن بَهْكَنَةٌ ... رَيَّا الرَّوادِفِ لم تُمْغِلْ بأَوْلادِ

Ve **الحَطوطُ** ( **صَبورٍ** gibi): inişi zor tepe. İbn Düreyd dedi: o, zor tepedir; ne yükselme ne iniş zikretti. Ve **الحَطوطُ**: iniş. Ve “Falanın ırzına **حَطَّ**”: onu sövmede ileri atıldı; ve o mecazdır. Ebû Amr dedi: **الحَطُّ**: **الحَتُّ**; ve ondan hadistir: “Resûlullah—Allah ona salât ve selâm etsin—kuru bir ağacın dalına oturdu; sonra eliyle dedi ve onun yaprağını **حَطَّ**”; manası: onu saçtı. Sübey‘a el-Eslemiyye hadîsinde: “Genç adama doğru **فحَطَّت**” yani ona meyletti ve kalbiyle ona doğru indi. Ve “Bir yerde **حَطَّ**”: indi. Ve “Yükünü **حَطَّ**”: ikamet etti; ve o mecazdır. Amr b. el-Ehtem’in sözü:

ذَريني وحُطِّي في هَوايَ فإِنَّني ... عَلَى الحَسَبِ الزَّاكي الرَّفيعِ شَفيقُ

Yani: heva ve meylimde bana dayan; (senin) meylin (benim) meylimdir. Ve **سَيْفٌ مَحْطوطٌ** yani keskinleştirilmiş; o bir mecazdır. Ve **حِطّانُ بنُ خفّان** **أَبو الجُوَبْرِيَة** **الجَرْمِيّ**; **مَعْنِ بن يَزيدَ السُّلَمِيّ** ile birlikte Rumlara gazâ etti; onun bir hadisi vardır; onu İbnü’l-ʿAdîm **تاريخِ حَلَبَ**’de nakletmiştir. Ve **حِطّانُ بنُ كاملِ بن عليِّ بنِ مُنْقِذٍ**: Eyyûbîler zamanı **زَبيدَ**’i üstlenmiş (yönetmiş) süvari bir emirdir. Ve **حِطّانُ بن عَبْدِ اللهِ الرَّقاشيُّ**; **أَبي موسى الأَشْعَريّ**’den (rivayet eder). Ve **المِحَطّ**: **زَبيدَ** yakınında, **وادي وِمَعَ**’da bir köydür; ona girmişimdir; ondan (o köydendir) **الشَّريف العلاّمة أَبو القاسم بن أَبي بَكْرٍ الأَهْدَليّ**; **الشَّمائل**’in ve başkasının şârihi. Ve **حُطَيْط** **زُبَيْرٍ** gibi.
