# حطم (ح-ط-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hutame : Kuru ot demektir

- Harfler: ح - ط - م
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حُطَامًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/siga/%D8%AD%D9%8F%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَالًا | Çerçöp | 3 | 3 | [39:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/39:21.md) |
| [الْحُطَمَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8F%D8%B7%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفُعَلَةُ | Ufalayıcı | 1 | 1 | [104:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/104:5.md) |
| [الْحُطَمَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8F%D8%B7%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفُعَلَةِ | Ufalayıcı | 1 | 1 | [104:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/104:4.md) |
| [يَحْطِمَنَّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B7%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلَنَّكُمْ | Kesinlikle sizi ufalayacak | 1 | 1 | [27:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/27:18.md) |

## Mücavir kökler — 55 mücavir (72 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 29 · “Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir
2. [صفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
3. [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Büyük su kaynağıdır
4. [نمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Karınca
5. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
6. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Her çeşit renk demektir
7. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
8. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
9. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ekin demektir
10. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sülük demektir
11. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nebiz köpük demektir
12. [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Boğazdaki küçük dil demektir
13. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Süleyman
14. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Loblar
15. [فكه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fakihe Elma demektir
16. [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Oynarlar
17. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
18. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bitki
19. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
20. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ordu demektir
21. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
22. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Gölge demektir
23. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
24. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şuurunda olurlar
25. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
26. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
27. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su
28. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
29. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
30. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sikkin” bıçak demektir
31. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
32. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yavru” demektir
33. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
34. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
35. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
36. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
37. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
38. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
39. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
40. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
41. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
42. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
43. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
44. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
45. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
46. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
47. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
48. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
49. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
50. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
51. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
52. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
53. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
54. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
55. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حطم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85.md), [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md), [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md), [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kuru, sert veya gevrek nesnelerin baskı, darbe veya kuruma neticesinde çıtırtıyla kırılarak ufalanması ve çerçöp haline gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığını, özsuyunu ve hakiki değerini yitirmiş yapıların dünyevi aldanışının son bulup dağılması; ahirette ise azgın benliklerin parçalanıp öğütülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde kökünden veya gayesinden kopan her yapının kaçınılmaz ontolojik akıbeti olan çözülme, ufalanma ve değersizleşme yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «kırma» veya sadece cehennemin özel bir ismi gibi algılayıp, varlığın kuruyup ufalanabilir kırılganlığını ve nitelik kaybını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حط | Bir şeyin seviyesini düşürme, ağırlığı veya yükü yere indirme, aşındırıp zeminle bir kılma. Nitekim [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) yükü ve günah ağırlığını indirmeyi, [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md) ise dal ve ağaçların kuruyarak yere düşürülüp toplanmasını ifade eder. | م | م harfinin temsil ettiği toplanma, bütünsellik, içe kapanma ve nihai kuşatma niteliğiyle, indirme ve sürtünme eylemi nesnenin tüm gövdesine sirayet eder; nesne yalnızca aşağı düşmekle kalmaz, bütünlüğünü tamamen kaybedip un ufak olur, çerçöp halinde birikir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesnenin kendi sınırını, dış kabuğunu, gövdesel sertliğini ve bütünlüğünü koruyan çevreleyici yapıyı simgeler. |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Dıştan gelen kuşatıcı baskıyı, dönerek içine alan yükü veya ezici çark hareketini ifade eder. |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Parçalanan nesnenin katı formunu yitirip dağılmasını, akıntıya kapılan un ufak zerrecikler halinde yayılmasını temsil eder. |
| حطم | Kuşatıcı bir baskıyla koruyucu kabuğun parçalanıp dağılması | Çevrelenmiş ve katılaşmış bir varlığın, dışarıdan gelen ezici bir güçle veya içten gelen kurulukla sınırlarını kaybederek toz, kırıntı ve döküntü haline gelip yayılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kemik, kuru odun, yumurta kabuğu veya kuruyup sararmış ot gibi sert ve gevrek nesnelerin sert bir darbeyle veya basılmayla çıtırtı çıkararak kırılması, ufalanması ve döküntüye dönüşmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Huzelî şair Sâide b. Cüeyye, kırılmış ve ufalanmış mızrağı veya kamışı tasvir ederken kökü şu şekilde kullanır: ماذا هنالك من أسوان مكتئب / وساهف ثمل في صعدة حطم |
| Erken Arapça kullanım | Develeri acımasızca, birbirine çarptırıp ezerek sevk eden kaba sürücü için قد لفها الليل بسواق حطم ifadesi kullanılmıştır. Bütün otları kurutup yok eden şiddetli kıtlık yılına الحطمة, Kâbe avlusunda izdiham nedeniyle insanların birbirini sıkıştırdığı alana ise الحطيم denmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça حطم kökü, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde sert yüzeylerin kırılması, ufalanması, ezilmesi ve parçaların ayrışması morfolojik dairesine aittir. Kökün ilk iki konsonantı olan حط birleşik ekseni, İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde yük indirme, kazıma, oyma ve kesme eylemleriyle sesdeş ve anlambilimsel akrabalık gösterir; örneğin İbranicedeki ח-ט-ב (odun kesmek, yontmak) ile Arapçadaki [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md) ve حطم kökleri aynı maddesel gevreklik ve kırma zemininde buluşur. Arapçada kökün üçüncü seslisi olarak beliren م genizsil harfi, kırma eyleminin tekil bir çatlama değil, nesnenin bütünlüğünü yok eden yaygın bir ufalanma, tozlaşma ve kırıntı döküntüsüne dönüşme niteliğini pekiştirmiştir. Bu durum, kökün salt ikiye ayırma anlamındaki kesme eylemlerinden ayrılarak gevrek yapılı materyallerin (kuru sap, kemik, kabuk) ezilerek formunu kaybetmesi şeklinde semantik bir özelleşmeye uğradığını gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lane’s Lexicon ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حط ikili tabanından türeme | Sertleşmiş ve nemini yitirmiş nesnelerin çıtırtıyla kırılarak yere serilmesi ve döküntü haline gelmesi yönünde genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki kırma, yontma ve kesme tabanlarıyla paralellik | Odun, kemik ve sert kabukların kırılması ve parçalanması anlam alanında Süryanice ve İbranice eşdeğer ses kökleriyle temas halindedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde ezme ve ufalanma kökleri | Doğu Çad ve Berberî dillerindeki kuru kabukları ezme fiilleriyle fonetik ve semantik paralellikler ileri sürülmüştür. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques) ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حطم | Anlamlı | Ufalamak, kırmak | Gevrek ve kuru şeyleri ezip parçalayarak çerçöp haline getirmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B7.md) | Anlamlı | Ekşimek, sertleşmek | Sütün aşırı ekşiyip yakıcı hale gelmesi veya bir tür buruk orman ağacı. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve keskinlik yönüyle ilişkilidir. |
| [طحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | İtip kakmak, hücum etmek | Selin veya ordunun önüne kattığı her şeyi çarpıp devirmesi, büyük dalga. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle baskı ve çarpma paydasında birleşir. |
| [طمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Yukarı bakmak, göz dikmek | Bakışın yükseğe dikilmesi, taşkınlık ve uzak hedeflere yönelme. | Kur'an'da geçmez; yukarı yönelişiyle hedef köke zıt bir hareket eksenidir. |
| [محط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B7.md) | Anlamlı | Sıyırmak, inceltmek | Kirişi veya ipi parmaklar arasında düzeltip sıyırmak, soymak. | Kur'an'da geçmez; yüzeydeki fazlalıkları ayıklama anlamı taşır. |
| [مطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AD.md) | Anlamlı | Uzatmak, yaymak | Bir şeyi çekip uzatmak veya yere serip yaymak. | Kur'an'da geçmez; genişleme ve uzama hareketidir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حطم | Merkez | Parçalayıp ufalamak | Kuru, gevrek veya sert bir yapıyı çıtırtıyla ezerek küçük kırıntılara ve çerçöpe dönüştürmek. | Maddenin özsuyunu yitirip kırılganlaşması neticesinde bütünüyle dağılmasıdır. |
| [هشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85.md) | Komşu | Ezerek ufalamak | Kuru veya yaş şeyleri, içi boş veya yumuşak nesneleri (baş, kemik, ekmek) vurarak ezmek. | حطم daha çok sert-kuru gevrekliği içerirken, [هشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85.md) çiğneme ve ezilme hissiyatını öne çıkarır. |
| [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Kırmak | Bir bütünü iki veya birkaç parçaya ayırmak; genel kırma eylemidir. | [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md) ufalanma veya un ufak olma şartı aramaz; parçalar büyük kalabilir. |
| [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) | Komşu | Ezerek toz etmek | Sürtme, öğütme ve ezme yoluyla nesneyi incecik toz veya un haline getirmek. | حطم darbe veya kurulukla kırma iken, [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) sürtünmeyle aşındırıp tozlaştırmadır. |
| [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md) | Komşu | Kökünden kırmak | Omurgayı, beli veya bir nesneyi ortasından ikiye çatlatıp koparmak, helak etmek. | [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md) omurga gibi taşıyıcı ana eksenin kırılmasını ifade eder; ufalanma şart değildir. |
| [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Kırığı onarmak, bütünlemek | Kırılmış, dağılmış ve bozulmuş bir yapıyı sarıp kaynatarak eski sağlam haline kavuşturmak. | حطم parçalayıp dağıtırken, [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) parçaları birleştirip varlığın direncini yeniler. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حطم | Çıtırdayarak kırılmak, ufalanıp çerçöp olmak | Gevrek, kuru ve sert varlıkların baskıyla ezilip kırıntı döküntüsüne dönüşmesini ifade eder. | Kesin |
| Latince | Conterere, comminuere | Ezmek, un ufak etmek, parçalamak | Maddenin baskı altında bütünlüğünü yitirip parçalara ayrılmasını karşılar; kuruluk nüansı dolaylıdır. | Güçlü |
| İngilizce | To crush, shatter, crumble into debris | Kırıp ufalamak, çerçöpe çevirmek | «Crumble» ve «debris» kelimeleri حطام karşılığındaki kırıntı ve döküntü oluşumunu tam yansıtır. | Kesin |
| Almanca | Zermalmen, zerbröckeln, Trümmer | Ezmek, ufalamak, döküntü/moloz | «Zerbröckeln» kuru nesnelerin ufalanmasını, «Trümmer» ise geriye kalan enkazı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Broyer, fracasser, débris | Ufalamak, parçalamak, döküntü | Darbeyle kırma ve arta kalan değersiz tortu veya ufantı anlamını kuşatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُطَامًا | Kuruyup ufalanmış ekin, kuru çerçöp, saman döküntüsü | Dünyanın geçici zinetinin, yeşerdikten sonra kuruyup değersiz bir toza ve kırıntıya dönüşmesi bağlamında (Zümer [39:21](https://lisan.digital/tr/ayet/39:21.md), Vâkı‘a [56:65](https://lisan.digital/tr/ayet/56:65.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md)). |
| الْحُطَمَةُ | Önüne geleni kırıp ezen, kemikleri un ufak eden dehşetli ateş katmanı | Mal toplayıp onunla ebedileşeceğini sanan kibrin, bizzat her şeyi ufalayıp yok eden ilahi azapla cezalandırılması bağlamında (Hümeze [104:4](https://lisan.digital/tr/ayet/104:4.md), Hümeze [104:5](https://lisan.digital/tr/ayet/104:5.md)). |
| يَحْطِمَنَّكُمْ | Ayaklar altında ezmek, çiğneyerek un ufak etmek | Süleyman ve ordusunun farkında olmadan karıncaları ezerek kırması endişesi bağlamında (Neml [27:18](https://lisan.digital/tr/ayet/27:18.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cehennemin tabakaları | Cehennemin bir vasfı veya tabakası olarak الْحُطَمَةُ isminin cisimleri ve kemikleri atomize eden, mahiyetini parçalayan ontolojik azap niteliği. | Büyüklük taslayan maddi yapıların ilahi kudret karşısında un ufak olması. |
| Fıkıh | Zayi olan ve tazmini gereken mallar | Telef olan bir malın menfaatini yitirip çerçöp haline gelmesi durumunda kıymetinin mi yoksa mislinin mi ödeneceği tartışması. | İktisadi değerin sıfırlanıp malın حُطَام seviyesine inmesi. |
| Tefsir | Dünya hayatının meselleri ve karınca kıssası | Karıncaların sert kabuklu anatomisinin ezilmesini ifade eden fiil ile ziraatın sararıp ufalanması arasındaki ortak fiziksel gerçeklik. | Kuruluk, kabuk yapısı ve biçimsel formun dağılması. |
| Hadis | Dünyevi menfaat ve liyakatsiz yöneticiler | Geçici dünya metaı için «dünya çerçöpü» anlamında حُطَامُ الدُّنْيَا terkibi ve zalim idareciler için حُطَمَة nitelendirmesi. | Yönetilenleri ezen despotluk ve değersizleşen geçici servet. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık muhasebesi ve ahiret inancı | Fanilik bilinci | Putlaştırılan fani değerleri parçalama | Sonsuz sanılan dünyevi güçlerin ilahi nizam karşısında ufalanabilir birer çerçöp olduğunu hatırlatır. | Kesin |
| İlmi | Maddenin faz dönüşümü ve entropi | Yapısal kırılganlık ve dağılma | Bütünlüğün mikro düzeyde çözülmesi | Nemini, bağını ve enerjisini kaybeden sistemlerin kırılganlaşarak kırıntı haline gelmesi yasasını ifade eder. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite kullanımı ve tebaa ilişkisi | Despotik ezicilik | Zayıf kitleleri öğütüp parçalama | Zulme dayanan iktidarların toplumu ufalaması veya kibirli güçlerin sonunda ezilip ufalanması dinamizmidir. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve meta algısı | Değersizleşen artık | İktisadi metanın geçiciliği | Tüketim hırsıyla yığılan malların nihai aşamada kullanılamaz döküntü ve atık haline gelmesini gösterir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik kırılma mekaniği, gevreklik ve mikro çatlak yayılımı | Malzeme biliminde sünekliğini (nemini/esnekliğini) kaybetmiş katıların ani gerilme altında deforme olmadan doğrudan kırıntılara ve parçalara ayrılması süreciyle birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal ufalanma | Bir arada tutucu ortak değerlerini, adalet bağını ve ahlaki nemini yitiren toplumların dış veya iç krizlerle küçük, işlevsiz gruplara ayrışarak ufalanması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece cehennemin ceza mekanizmalarından biri veya sadece sıradan bir saman çöpü olarak görüp, varlığın özsuyunu kaybetmesiyle başlayan geniş ontolojik çözülüşü göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca fiziksel bir kırma değil; yeşillikten sararmaya, sararmadan gevrekleşmeye ve nihayet rüzgarın savurduğu bir enkaza dönüşmeye kadar varlığın geçicilik çevrimini ve kibrin kaçınılmaz akıbetini kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hümeze suresindeki mal yığma tutkusu ile cehennemin الْحُطَمَةُ olması arasındaki illiyet bağı koparılır; Neml suresindeki karıncanın ezilme ifadesi biyolojik inceliğinden soyutlanıp kaba bir mecaza indirgenir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, hayat ve ölüm tasavvurunu en somut ziraat ve tabiat gözlemleriyle zihne nakşeder. Canlı ve taze olanın bir süre sonra kuruyup ufalanacağı hakikati, insanın dünyaya bağımlılığını kökten sarsan bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünya hayatının yeşerip sonra sararan ekin meseliyle anlatıldığı ayetlerde (Zümer [39:21](https://lisan.digital/tr/ayet/39:21.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md)), servetine güvenip böbürlenenlerin akıbetini bildiren uyarılarda ve ahiret azabının dehşetini tasvir eden surelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maddi servetin, bedensel gücün veya dünyevi iktidarın kalıcı ve sarsılmaz olduğu yanılgısını düzeltir; her katı ve gururlu yapının manevi özünü yitirdiğinde birer çerçöpe döneceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert, gevrek ve nemini yitirmiş nesnelerin bir baskı veya kuruma neticesinde çıtırtıyla kırılarak ufak parçalara, döküntülere ve çerçöpe dönüşmesi.
- Soyut anlam: Canlılığını, hakiki gayesini ve ilahi irtibatını kaybeden her türlü iddia, servet ve kibrin kaçınılmaz olarak dağılması, ufalanması ve değersiz bir tortu haline gelmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin içsel esnekliğini ve hayatiyetini yitirmesi sonucu dışsal veya ilahi bir müdahale karşısında toptan yapısal çöküşe uğraması ve kırıntılaşması yasası.
- LaTeX modeli: $$S(t) = B \cdot e^{-\lambda t} \implies \lim_{t \to \infty} \left( \frac{d\sigma}{d\epsilon} \to \infty \right) \xrightarrow{\quad F \quad} \sum_{i=1}^{n} p_i \approx 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ sistemin zamana bağlı içsel canlılığını ve bağlayıcı nemini, $B$ başlangıçtaki bütünlüğünü, $\lambda$ ise dünyevileşme ve kuruma katsayısını temsil eder. Zaman ilerledikçe sistem esnekliğini kaybeder; gerilme-şekil değiştirme direnci kırılganlık sınırına dayanır ($\frac{d\sigma}{d\epsilon} \to \infty$). Bu aşamada uygulanan herhangi bir dışsal veya ilahi kuvvet ($F$), sistemi bir arada tutamaz ve sistem değeri sıfıra yaklaşan sayısız küçük kırıntıya ve çerçöpe ($\sum p_i \approx 0$) ayrışarak ufalanır (حُطَام).

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/27:18.md) — يَحْطِمَنَّكُمْ

حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Nihayet karıncaların bulunduğu vadiye geldiklerinde bir karınca dedi ki: Ey karıncalar, yuvalarınıza girin. Süleyman ve orduları farkına varmadan sakın sizi ezmesin.

### [Zümer 39:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/39:21.md) — حُطَامًا

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Görmez misin ki; gerçekten Allah, gökten bir su indirip onu yerdeki kaynaklara yerleştirmiş, sonra da onunla türlü türlü ekinler çıkarmaktadır. Sonra onları kurutur ve sen, onları sararmış görürsün. Sonra da onu çörçöp haline çevirir. Muhakkak ki bunlarda, akıl sahipleri için ibret vardır.

### [Vakıa 56:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/56:65.md) — حُطَامًا

لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ

Meal (IK): Dilersek Biz, onu çörçöp yaparız da şaşar kalırsınız.

### [Hadid 57:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/57:20.md) — حُطَامًا

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ

Meal (IK): Bilin ki; dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlad sahibi olmak isteğinden ibarettir. Bu; yağmurun bitirdiği, ekicilerin de hoşuna giden bir bitki gibidir ki; sonra kurur da sapsarı olduğunu görürsün. Sonra da çörçöp olur. Ahirette şiddetli azab vardır. Allah’ın rızası ve mağfireti de vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçinmeden başka bir şey de değildir.

### [Hümeze 104:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/104:4.md) — الْحُطَمَةِ

كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ

Meal (IK): Hayır; andolsun ki o, Hutame’ye atılacaktır.

### [Hümeze 104:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/ayet/104:5.md) — الْحُطَمَةُ

وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ

Meal (IK): Hutame’nin ne olduğunu bilir misin sen?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hutame : Kuru ot demektir.
Kuru ot demektir. Hateb de kuru odun demektir. Buradaki "hutame" kelimesi sonraki ayette tanımlanmıştır. "Bu ateş" anlamına geldiği ifade edilmiştir. Kelime manasını verecek olursak "eskiyip samanlığa atılan" mallar gibi kişinin de çöplüğe atılacağı anlatılmaktadır. Hatem (ha, tı) Çöp haline gelmiş kuru ot demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والطاء والميم معهما
ح ط م، ط م ح، ط ح م، م ح ط، ح م ط، م ط ح كلهن مستعملات
حطم:
الحَطْمُ: كَسْرُك الشَّيْءَ اليابس كالعظام ونحوها، حَطَمْتُه فانحَطَمَ، والحُطامُ: ما تَحَطَّمَ منِه، وقِشْر البَيْض حُطام، قال الطرماح:
كأنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْف فيه		فَراشُ صَميم أقحاف الشؤون
والحَطْمَةُ: السَّنة الشديدة.
وحَطْمةُ الأسَد في المال: عَيْثه وفَرْسُه.
والحُطَمَةُ: النّار، وقيل: الحُطَمَةُ: بابٌ من جهنّم.
والحَطيم: حِجْر مَكّة.
طحم:
طَحْمة السَّيْل: دَفّاعُه ومُعْظَمُه. وطَحْمةُ الفِتْنة: جَوْلة الناس عندها، قال:
تَرمي بنا خِنْدُفُ يوم الايسادْ		طَحْمةَ إبليسٍ ومَرداةَ الراد
محط:
مَحَّطْتَ الوَتَرَ: أمرَرْتَ الأصابعَ عليه لتُصلِحَه، وكذلك تُمَحِّطُ العَقَبَ فَتُخَلَّصُه، والبازي يُمُحِّطُ ريشه: يُذهبه، وتقول: امتَحَطَ البازي.
طمح:
طَمَّحَ الفَرَسُ رأسه أي رفعه، وكذلك طَمَّحَ يَدَيْه.
وطَمَحاتُ الدَّهْر: شَدائدُه، وربّما خُفِّف قال:
باتَتْ همومي في الصَّدْر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دَهرٍ ما كنت أدرؤهـا
وطَمَّحْتُ الشْيَء وغيرَه في الهواء أي رَمَيْتُ به تطميحاً. وطَمَح ببَصَره إذا رَمَى به إلى الشيْء. وفَرَس طامِحُ البَصَر والطَّرْف، قال:
طَمَحْتَ رُؤوسُكم لتبلُغَ عِزَّنا		إن الذليل بأن يُضامَ جـديرُ
حمط:
الحَمَطيط وجمعهُ الحَماطيط، والحَماط: نبْت.
والحَماطة: حُرْقة يجدُها الرجلُ في حَلْقه، تقول. أجدُ في حَلْقي حَماطةً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الطاء** ve **الميم** onlarla birlikte
**ح ط م**، **ط م ح**، **ط ح م**، **م ح ط**، **ح م ط**، **م ط ح** hepsi kullanımdadır.

**حطم**:
**الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemikler ve benzerleri gibi, kırmandır; **حَطَمْتُه** de (yani) onu kırdım, böylece **فانحَطَمَ** (yani) kırıldı. **الحُطامُ**: ondan parçalanmış olan şeydir; yumurtanın kabuğu **حُطام**dır. **الطرماح** dedi ki:
كأنَّ **حُطامَ** قَيْضِ الصَّيْف فيه		فَراشُ صَميم أقحاف الشؤون
**الحَطْمَةُ**: şiddetli yıldır.
Malda aslanın **حَطْمةُ**si: onun bozup karıştırması ve parçalamasıdır.
**الحُطَمَةُ**: ateştir; ve denildi ki: **الحُطَمَةُ**: cehennemden bir kapıdır.
**الحَطيم**: Mekke’nin **حِجْر**’idir.

**طحم**:
Selin **طَحْمة**si: onun itmesi ve onun büyük kısmıdır. Fitnenin **طَحْمةُ**si: onun yanında insanların dönüp dolaşmasıdır. Dedi ki:
تَرمي بنا خِنْدُفُ يوم الايسادْ		**طَحْمةَ** إبليسٍ ومَرداةَ الراد

**محط**:
**مَحَّطْتَ** kirişi: parmakları onun üzerinde onu düzeltmek için gezdirdin; ve aynı şekilde topuğu **تُمَحِّطُ** da onu kurtarırsın. Doğan **يُمُحِّطُ** tüyünü: onu giderir. Ve dersin ki: **امتَحَطَ** doğan.

**طمح**:
At **طَمَّحَ** başını, yani onu kaldırdı; ve aynı şekilde iki elini **طَمَّحَ**.
Dehrin **طَمَحاتُ**ı: onun şiddetleridir; ve belki hafifletilir. Dedi ki:
باتَتْ همومي في الصَّدْر تَحْضَؤُها		**طَمْحاتُ** دَهرٍ ما كنت أدرؤهـا
Ve **طَمَّحْتُ** şeyi ve başkasını havada, yani onu bir fırlatışla attım. Ve **طَمَح** bakışıyla: onu şeye doğru attığı zaman. Ve bakışı ve bakışı (keskin bakışı) **طامِحُ** olan bir at; dedi ki:
طَمَحْتَ رُؤوسُكم لتبلُغَ عِزَّنا		إن الذليل بأن يُضامَ جـديرُ

**حمط**:
**الحَمَطيط** ve onun çoğulu **الحَماطيط**; ve **الحَماط**: bir bitkidir.
**الحَماطة**: erkeğin boğazında bulduğu yanmadır; dersin: Boğazımda **حَماطةً** buluyorum.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَطَمْتُهُ حَطْماً، أي كسرته فانْحَطَمَ وتَحَطَّمَ. والتَحْطيمُ: التكسير. وأصابتهم حَطْمَةٌ، أي سَنَةٌ وجدبٌ. قال ذو الخِرَق الطهويّ:
إنَّا إذا حَطْمَةٌ حَتَّتْ لنـا وَرَقـاًنُمارس العودَ حتَّى ينبتَ الورقُ
وحَطْمَةُ السيل، مثل طَحْمَتِهِ، وهي دَفْعته. ولحَطِمُ: المتكسِّر في نفسه. ويقال للفرس إذا تهدَّمَ لطول عمره: حَطِمٌ. ويقال: حَطِمَتِ الدابّة بالكسر، أي أسنّتْ. وحَطَمَتْهُ السِنُّ بالفتح حَطْماً. والحُطَمَةُ، من أسماء النار؛ لأنَّها تَحْطِمُ ما تَلْقى. ويقال أيضاً رجلٌ حُطَمَةٌ، للكثير الأكل ورجلٌ حُطَمٌ وحُطَمَةٌ أيضاً إذا كان قليل الرحمة للماشية يَهشِم بعضَها ببعض. وفي المثل: شرُّ الرِعاءِ الحُطَمَةُ. ويقال للعَكَرَةِ من الإبل حُطَمَةٌ، لأنّها تَحْطِمُ كلَّ شيءٍ. قال ابن عباس رضي الله عنهما: الحَطيمُ: الجَدْرُ. يعني جدار حِجْرِ الكعبة. والحُطامُ: ما تكسِّر من اليبيس.

##### Türkçe

**حَطَمْتُهُ** **حَطْماً**: yani onu kırdım; böylece **فَانْحَطَمَ** ve **تَحَطَّمَ** (kırıldı, parçalandı). **التَحْطيمُ**: kırıp parçalama. Ve onlara bir **حَطْمَةٌ** isabet etti; yani bir yıl ve kıtlık. ذو الخِرَق الطهويّ dedi ki:
إنَّا إذا **حَطْمَةٌ** حَتَّتْ لنـا وَرَقـاًنُمارس العودَ حتَّى ينبتَ الورقُ
Ve **حَطْمَةُ السيل**; **طَحْمَتِهِ** gibidir; o, onun itişidir (hamlesidir). Ve **لَحَطِمُ**: kendi içinde kırılıp parçalanmış olan. Ve at için, ömrünün uzunluğundan dolayı yıkılıp çöktüğü zaman: **حَطِمٌ** denir. Ve denir ki: **حَطِمَتِ الدابّة** (kesre ile), yani yaşlandı. Ve **حَطَمَتْهُ السِنُّ** (fetha ile) **حَطْماً**: diş onu kırdı. Ve **الحُطَمَةُ**, ateşin isimlerindendir; çünkü o, karşılaştığı şeyi **تَحْطِمُ** eder (kırıp parçalar). Ve ayrıca denir ki: çok yiyen için adam **حُطَمَةٌ**; ve adam **حُطَمٌ** ve **حُطَمَةٌ** da, eğer hayvanlara az merhametli olup onların bir kısmını bir kısmıyla ezip kırarsa. Ve meselde: çobanların en kötüsü **الحُطَمَةُ**’dir. Ve develerden bulanık huylu olana **حُطَمَةٌ** denir; çünkü o, her şeyi **تَحْطِمُ** eder. İbn Abbas رضي الله عنهما dedi ki: **الحَطيمُ**: duvardır. Yani Kâbe’nin **حِجْرِ**’inin duvarı. Ve **الحُطامُ**: kurudan kırılıp parçalanan şeydir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ط م
حطم ، حمط ، طمح ، طحم ، مطح ، محط : مستعملات .
حطم : قال : الليث : الحَطْمُ : كَسْرُك الشيءَ اليَابِسَ كالعَظْم ونحوه ، حَطَمْتُه فانْحَطَم ، والحُطام : ما تكَسَّر من ذلك ، وقِشْرُ البَيْض إذَا تكَسَّر حُطَامه . وقال الطِّرِمَّاحُ :
كأنَّ حُطَامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ
فَرَاشُ صَمِيم أقحَافِ الشُّؤُون
والحَطْمَةُ : السّنَةُ الشَّدِيدةُ ، وحَطْمةُ الأسَدِ : عَيْثُه وفَرْسُه للمال .
وحِجْرُ مَكَّة يقال له : الحَطيم مِمَّا يَلِي المِيزَاب .
أبو داود عن النضر : الحَطِيمُ : الذي فيه المِيْزَاب ، وإنما سُمِّي حَطيماً لأن البَيْت رُفِعَ وتُرِك ذَاكَ مَحْطُوماً .
أخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت : يقال : رجل حُطَمَة إذا كان كَثِيرَ الأَكْلِ .
وقال أبو زيد : يقال للنار الشديدة : حُطَمة .
وحَطَمَ فُلاَناً أهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأنهم صَيَّرُوه شَيْخاً محْطُوماً بُطُولِ الصّحْبَة .
وقالت عائِشَةُ في النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعدما حَطَمْتُمُوه .
ويقال للجَوَارس حَاطُوم وهَاضوم وحُطَامُ الدنيا : عَرَضُها وأَثَرُها وزِينَتُها .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ ) ( الهُمَزة : 4 ) ، الحُطَمَةُ : اسْمٌ من أَسْمَاء النار .
ويقال : شَرُّ الرِّعَاءِ الحُطَمَةُ ، وهو الراعي الذي لا يمكن رَعِيَّتُه من المَرَاتَع الخَصِيبَة ويقبضها ولا يَدَعُها تَنْتشر في المَرْعَى .
ويقال : راعٍ حُطَمٌ بغير هاء إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمها أي يكسرها إذا ساقها أو أَسَامَها لعُنفه بها ، ومنه قول الراجز :
قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم
ويقال : فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضَعُفَ .
وقال أبو زيد : يقال للعَكَرَةِ من الإبلِ حُطَمَة لحَطْمِها الكلأ وكذلك الغَنَم إذا كَثُرت .
وحُطامُ الدنيا : كُلُّ ما فيها من مَالٍ يَفْنَى ولا يَبْقَى .
ويقال للهاضوم حَاطُوم .
وفَرَسٌ حَطِمٌ إذا هُزِل أو أسَنَّ فَضَعُفَ .
الأصمعي : إذا تكسر يَبِيسُ البَقْلِ فهو حُطَام .
شمر : الحُطَمِيَّةُ من الدُّرُوعِ : الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ .
وقال بعضهم : هي التي تَكْسِر السُّيُوفَ وكان لعلي رضي الله عنه دِرْعٌ يقال لها : الحُطَمِيَّةُ .
حمط : قال ابن دريد : حمطْتُ الشيءَ حَمْطاً إذا قَشَرْته .
وقال الليث : الحَمَطِيط : نَبْتٌ وجمعه الحَمَاطِيطُ .
قلت : ولَمْ أسمع الحَمَط بمعنى القَشْر لغير ابن دريد ، ولا الحَمَطِيطُ في باب النبات لغير الليث .
وقرأْتُ بخط شمر ليونس أنه قال : يقال : إذا ضَرَبْتَ فأَوْجِع ولا تُحْمِّط ، فإن التحميط ليس بشيء . يقول بالغ . قال : والتحميط : أن يُضْرَب الرَّجلُ فيقول : ما أوجعني ضَرْبُه أي لم يُبَالِغ .
وأما قول المُتَلَمِّس في تشبيهه وشْيَ الحُلَلِ بالحَمَاطِيط :
كأنّما لَوْنُها والصُّبْح مُنْقَشِعٌ
قَبْلَ الغَزَالَةِ أَلْوَانُ الحَمَاطِيط
فإن أَبَا سعيد قال : الحَماطِيط جمع حَمَطيطٍ : وهي دودة تكون في البَقْل أيَّام الربيع مُفَصَّلَةٌ بحمرة ، يُشَبَّه بها تفصِيلُ البَنَان بالحِنّاء . شبّه المتلمس وشْي الْحُلَلِ بأَلْوَان الحَماطيط .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : قال : الحَمَاطَةُ : حُرْقَةٌ يجدها الرجل في حلْقِه .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو عَمْرو : إذا يَبِسَ الأَفَانَى فهو الحَمَاطُ .
قُلْتُ : الحَمَاطَةُ عند العَرَب هي الحَلَمَةُ وهي من الجَنْبَةِ ، وأما الأفَانَى فهُوَ من العُشْبِ الذي يَتَنَاثر .
وقال شمر : الحَمَاطُ : من ثمر اليَمَنِ معروف عندهم يُؤْكَلُ . قلت : وهو يشبه
التِّين .
قلت : وقيل : إنه مِثْلُ فِرْسِكِ الخَوْخِ .
وقال الأصمعي : العَرَبُ تقول لجِنْس من الحَيَّات . شيطانُ الحَمَاط .
وأنشد الفرّاء :
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حِينَ أَحْلِفُ .
كمِثْل شيطان الحَمَاطِ أَعْرَفُ
العَنْجَرِدُ : المرأةُ السَّلِيطَةُ . وقيل : الحَماطُ بلغة هُذَيل : شجَرٌ عِظامٌ تنبت في بلادهم تأْلَفُها الحيَّاتُ .
وأنشد بعضهم :
كأَمْثَال العِصِيِّ من الحَمَاطِ
وحَمَاط : موضع ذكره ذو الرُّمَّة في شِعْره :
فَلَمَّا لَحِقْنَا بالحُمُول وقد عَلَتْ
حَمَاطَ وَحِرْبَاءُ الضُّحَى مُتَشَاوِسُ
وقال الأصمعي : يقال : أصبت حَماطَةَ قلبه ، كقولك : أَصبت حَبَّةَ قلبه وأَسْوَد قلبه ، وأنشد الأصمعي :
ليْتَ الغُرابَ رَمَى حَمَاطَة قَلْبه
عَمْرٌ و بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ
ثعلب : عن ابن الأعرَابي أنه ذكر عن كعب أنه قال : أسماء النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الكتب السالفة : محمد ، وأحمد ، والمُتَوَكِّل والمُخْتار ، وحِمْيَاطا ، ومعناه حَامِي الحُرَم ، وفارِقْلِيطا أي يَفْرُق بين الحق والباطل .
طحم : قال الليث : طَحَمَةُ السَّيْلِ : دُفَّاعُ مُعْظَمه .
وطَحَمَةُ الفِتْنَةِ : جَوْلَةُ الناس عندها .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَتَتْنا طُحْمَةٌ من الناس وطَحْمَةٌ وكذلك طَحْمَةُ السيْلِ وطُحْمَتُه بفتح الطاء وضمها ، وهم أكثر من القَادِيَة ، والقادِيَة : أوَّلُ من يطْرَأُ عَلَيْك .
والطَّحْمَاء : نبت معروف .
وقال الأصمعي : الطَّحُوم والطَّحُورُ : الدَّفُوعُ . وقَوْسٌ طَحُورٌ وطَحُومٌ بمعنى وَاحِد .
محط : قال اللَّيثُ : المَحْطُ كما يَمْحَطُ البازِي ريشَه أي يَدْهُنه .
يقال : اَمتحَط البازي .
ويقال : مَحَّطَتُ الوَتَرَ وهو أَنْ يُمِرَّ الأصابعَ لتُصْلِحَه ، وكذلك تَمْحِيطُ العَقَب تَخْلِيصُه .
وقال النَّضْرُ المُمَاحَطَةُ : شِدَّةُ سِنان الجمل الناقَةَ إذا اسْتَناخَها ليضْرِبها ، يقال : سانَّها وما حَطَها مِحَاطاً شَدِيداً حتى ضَرَب بها الأرض .
وامْتَحطَ سيْفَه من غِمْدِه وامْتَخَطه إذا اسْتَلَّهُ من جَفْنِه .
طمح : قال الليث : يقال : طَمَحَ فلان ببصره إذا رَمَى به إلى الشيء ، وفرس طامحُ البصر ، وقال أبو دُوادٍ :
طَوِيلٌ طامح الطَّرْف
إلى مِقْرَعَةِ الكَلْبِ
ويقال للفرس إذا رفع يديه قد طمّح تَطْمِيحاً .
قال أبو عمرو : الطَّامِحُ من النساء : التي تُبْغِضُ زوجها وتنظر إلى غيره .
وأنشد :
بَغَى الوُدَّ من مطْروفَةِ العَيْن طامح
وطَمَحَت بعينها إذا رمت ببصرها إلى الرجل ، وإذا رفعت بصرها يقال : طَمَحَت ، وطمحَ به : ذَهَب به ، قال ابنُ مُقْبِل :
قُوَيْرَحُ أَعْوَامٍ رَفيعٌ قَذالُه
يَظَلُّ بِبَزِّ الكَهْلِ والكَهْلُ يَطْمَح
يطمح : يجري ويذهب بالكَهْلِ وبَزِّه . وامرأَة طَمَّاحَة : تُكثِرُ نظرَها يَميناً وشمالاً إلى غير زوْجها .
وقال : طَمَحَاتُ الدَّهْرِ : شدائِدُه ، وربما خفّف ، قال الشاعر :
باتَتْ هُمُومِي في الصَّدْرِ تَحْضَؤُها
طَمْحَاتُ دهرٍ ما كُنْتُ أَدْرَؤُها
قال : ما هاهنا صلة .
وإذا رَمَيْتَ بشيء في الهواء قلتَ : طَمَّحْتُ به تطميحاً .
والطَّمّاحُ : من أسماء العرب .
مطح : أهمله الليث . وقال ابن دريد : المَطْحُ : الضربُ باليد ، قال : ومَطَحَ الرجلُ جاريته إذا نكحها . قلت : أما الضرب باليد مَبْسُوطة فهو البَطْحُ ، ولا أَعْرِفُ المطجَ بالميم إلا أن تكون الباءُ أبدلت ميماً .

##### Türkçe

ح ط م
**حطم** ، **حمط** ، **طمح** ، **طحم** ، **مطح** ، **محط** : kullanılagelenlerdir.

**حطم** : dedi: el-Leys: **الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemik ve benzeri gibi, kırmandır; onu kırdım da kırıldı; **الحُطام**: bundan kırılan şeydir; yumurtanın kabuğu kırıldığı zaman onun kırıntısı **حُطَامه**dır. Et-Tırimmâh dedi:
Sanki onda yazın yumurtasının kırıntısı varmış gibi,
Şuûn’un kafataslarının katı kısmının kelebekleri.

**الحَطْمَةُ**: şiddetli yıl; ve **حَطْمةُ الأسَدِ**: onun mal üzerinde karıştırması ve parçalayışı.

Mekke’nin Hicr’ine, oluğun bitişiğinden olan kısımdan dolayı, **الحَطيم** denir.

Ebû Dâvûd, en-Nadr’dan: **الحَطِيمُ**: oluğun bulunduğu yerdir; ancak **حَطيماً** diye adlandırıldı; çünkü ev yükseltildi ve şu yer kırılmış olarak bırakıldı.

El-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir: çok yiyen olursa adam **حُطَمَة**.

Ebû Zeyd dedi: şiddetli ateşe **حُطَمة** denir.

Bir kimseyi, içinde yaşlanınca, ehli **حَطَمَ** eder; sanki onu, uzun arkadaşlık sebebiyle, kırılmış bir şeyh kılmışlardır.

Âişe, Peygamber hakkında ( صلى الله عليه وسلم ) “onu kırdıktan sonra” dedi: **بعدما حَطَمْتُمُوه**.

Ve **الجَوَارس** için **حَاطُوم** ve **هَاضوم** denir; ve dünyanın **حُطَامُ**u: onun geçici malı, izi ve süsüdür.

Allah, aziz ve celîl, dedi: **( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ )** ( **الهُمَزة** : 4 ) ; **الحُطَمَةُ**: ateşin adlarından bir addır.

Ve denir: çobanların şerri **الحُطَمَةُ**dır; o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onları tutup bırakmayan, merada yayılmalarına izin vermeyen çobandır.

Ve denir: sert olursa, sanki onları sevk ettiğinde yahut otlattığında sertliği sebebiyle onları kırıyormuş gibi, **راعٍ حُطَمٌ** (هاء’sız); ve ondan râcizin sözü:
Gece onu, kırıcı bir sürücüyle otlattı.

Ve denir: yaşlılık onu kırdı, yani ihtiyarladı ve zayıfladı, diye **فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ**.

Ebû Zeyd dedi: develerden kalabalık sürüye, otu kırıp geçirmesinden dolayı, **حُطَمَة** denir; aynı şekilde koyun da çoğalınca.

Dünyanın **حُطامُ**u: onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.

**الهاضوم** için **حَاطُوم** denir.

Ve **فَرَسٌ حَطِمٌ**: zayıflayıp cılızlaşır yahut ihtiyarlayıp zayıflarsa.

El-Asma‘î: baklanın kurusu kırılıp parçalanınca o **حُطَام**dır.

Şemmer: zırhlardan **الحُطَمِيَّةُ**: ağır, geniş olandır.

Bazıları dedi: o, kılıçları kıran olandır; Ali’nin (رضي الله عنه) bir zırhı vardı, ona **الحُطَمِيَّةُ** denirdi.

**حمط** : İbn Düreyd dedi: bir şeyi soyarsam, onu **حمطْتُ** **حَمْطاً**.

El-Leys dedi: **الحَمَطِيط**: bir bitkidir; çoğulu **الحَمَاطِيطُ**dur.

Dedim: İbn Düreyd’den başkasından, **الحَمَط**ı soyma anlamında işitmedim; ve el-Leys’ten başkasından, bitkiler babında **الحَمَطِيطُ**u işitmedim.

Şemmer’in yazısıyla Yûnus’a dair okudum ki o dedi: denir: vurduğun zaman acıt ve **تُحْمِّط** etme; çünkü **التحميط** bir şey değildir. “Aşırıya git” der. Dedi: **التحميط**: adamın vurulması ve “onun vuruşu beni acıtmadı” demesidir; yani aşırıya gitmedi.

El-Mutalammis’in, elbiselerin nakışını **الحَمَاطِيط**e benzetmesindeki sözüne gelince:
Sanki onun rengi ve sabah, açılmışken,
Gazâle’den önce, **الحَمَاطِيط**in renkleridir.

Şüphesiz Ebû Saîd dedi: **الحَماطِيط** , **حَمَطيطٍ**in çoğuludur: o, bahar günlerinde baklada bulunan, kızıllıkla bölümlenmiş bir kurtçuktur; parmak boğumlarının kınayla bölümlenmesi ona benzetilir. El-Mutalammis, elbiselerin nakışını **الحَماطيط**in renklerine benzetti.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: dedi: **الحَمَاطَةُ**: adamın boğazında bulduğu bir yanmadır.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الأَفَانَى** kuruyunca o **الحَمَاطُ**tur.

Dedim: **الحَمَاطَةُ** Araplar katında **الحَلَمَةُ**dir; o da **الجَنْبَةِ**dendir; **الأفَانَى** ise, dağılıp saçılan ottandır.

Şemmer dedi: **الحَمَاطُ**: Yemen’in meyvelerinden, onlarda bilinen, yenilen bir şeydir. Dedim: o,
incire benzer.

Dedim: ve denildi ki: o, şeftalinin çekirdeği gibi bir şeydir.

El-Asma‘î dedi: Araplar, yılanların bir cinsine **شيطانُ الحَمَاط** der.

El-Ferrâ’ okuttu:
Ben yemin ettiğim zaman yemin eden, **عَنْجَرِدٌ**.
**شيطان الحَمَاطِ**in benzeri gibi bilirim.

**العَنْجَرِدُ**: dili sivri kadındır. Ve denildi ki: **الحَماطُ** Hüzeyl dilinde: onların beldelerinde biten büyük ağaçlardır; yılanlar ona alışır.

Bazıları okuttu:
**الحَمَاطِ**tan değnekler misali gibi.

Ve **حَمَاط**: Zü’r-Rumme’nin şiirinde andığı bir yerdir:
Yüklerle yetiştiğimizde ve yükseldiğinde,
**حَمَاطَ** ve kuşluk kelerleri, ürkek.

El-Asma‘î dedi: denir: onun kalbinin **حَماطَةَ**sine isabet ettim; “kalbinin tanesine isabet ettim” ve “kalbinin karasına isabet ettim” demen gibi. El-Asma‘î okuttu:
Keşke karga, kalbinin **حَمَاطَة**sine atmış olsaydı,
Amr’a; ve yıpranmamış oklarıyla.

Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den, o da Ka‘b’dan zikretti ki o dedi: önceki kitaplarda Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) adları: Muhammed, Ahmed, **المُتَوَكِّل** ve **المُخْتار** ve **حِمْيَاطا**; anlamı: harem(ler)in koruyucusu; ve **فارِقْلِيطا** yani hak ile bâtılı ayırır.

**طحم** : el-Leys dedi: **طَحَمَةُ السَّيْلِ**: onun çoğunun itişi; ve **طَحَمَةُ الفِتْنَةِ**: onun yanında insanların dolaşması.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: bize insanlardan bir **طُحْمَةٌ** geldi ve bir **طَحْمَةٌ**; aynı şekilde selin **طَحْمَةُ**si ve **طُحْمَتُه**si, طاء’nın fethası ve zammıyla; ve onlar **القَادِيَة**den daha çoktur; **القادِيَة**: sana ilk gelen kimsedir.

**الطَّحْمَاء**: bilinen bir bitkidir.

El-Asma‘î dedi: **الطَّحُوم** ve **الطَّحُورُ**: itişlidir. Ve **قَوْسٌ طَحُورٌ** ve **طَحُومٌ** bir anlamdadır.

**محط** : el-Leys dedi: **المَحْطُ**: doğanın tüyünü yağlaması gibi; yani onu yağlar.

Denir: doğan **اَمتحَط** etti.

Ve denir: kirişi **مَحَّطَتُ**; o, parmakları geçirip onu düzeltmendir; aynı şekilde sinirin **تَمْحِيطُ**u, onu arıtıp ayıklamaktır.

En-Nadr dedi: **المُمَاحَطَةُ**: devenin, çöktürdüğünde dişi deveye dişini şiddetle dayaması; denir: onunla dişleştirdi ve onu şiddetli bir **مِحَاطاً** ile bastırdı; nihayet onunla yere vurdu.

Kılıcını kınından **امْتَحطَ** etti ve onu kılıfından **امْتَخَطه** etti; yani onu çekip çıkardı.

**طمح** : el-Leys dedi: denir: falan, bakışıyla **طَمَحَ** etti; yani onu şeye doğru attı; ve bakışı yukarı bakan at: **طامحُ البصر**. Ebû Duvâd dedi:
Uzun, bakışı yukarı bakan,
Köpeğin tokmağına doğru.

Ve ata, iki elini kaldırdığı zaman, **طمّح** etti, **تَطْمِيحاً** denir.

Ebû Amr dedi: kadınlardan **الطَّامِحُ**: kocasından nefret eden ve başkasına bakan.

Okuttu:
Tek gözlü, bakışı yukarı bakan birinden sevgi istedi.

Gözünü **طَمَحَت** etti; yani bakışını adama doğru attı; ve bakışını kaldırdığı zaman denir: **طَمَحَت**; ve onunla **طمحَ** etti: onu götürdü. İbn Mukbil dedi:
Yüksek enseli, yüzücü küçük bir at,
Yaşlının elbisesini çekiştirir; yaşlı da **يَطْمَح** eder.

**يطمح**: koşar ve yaşlıyı ve elbisesini götürür. Ve **امرأَة طَمَّاحَة**: kocasından başkasına sağa sola bakışını çoğaltır.

Ve dedi: **طَمَحَاتُ الدَّهْرِ**: onun şiddetleridir; bazen hafifletilir. Şair dedi:
Gamlarım göğüste geceleyin onu kabartır,
Benim savamadığım bir zamanın **طَمْحَاتُ**ı.

Dedi: buradaki **ما** bağlayıcıdır.

Ve havada bir şeyle attığın zaman, onunla **طَمَّحْتُ** ettim, **تطميحاً** dersin.

**الطَّمّاحُ**: Arapların adlarındandır.

**مطح** : el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **المَطْحُ**: elle vurmaktır. Dedi: ve adam, cariyesini nikâhladığı zaman onu **مَطَحَ** eder. Dedim: ele açık vuruş **البَطْحُ**tur; ve ben, **المطجَ**yi م ile bilmem; ancak ب’nin م’ye çevrilmiş olması müstesna.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والطاء وما يثلثهما)
  (حطم) الحاء والطاء والميم أصلٌ واحد، وهو كَسْر الشيء. يقال حطمت الشيءَ حَطْماً كسرتُه. ويقال للمتكسَّر في نفسه حَطِم. ويقال للفرس إذا تهدَّم لطول عمره حَطِمٌ. ويقال بل الحَطَمُ داءٌ يصيب الدابّة في قوائمها أو ضَعْفٌ. وهو فرسٌ حَطِم. والحُطْمة: السنة الشديدة؛ لأنها تَحْطِم كلّ شيء. والحُطَم: السوَّاق يَعنف، يحطِم بعضَ الإبل ببعض. قال الراجز:
  * قد لفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ *
  وسمِّيت النارُ الحُطَمةَ لِحَطْمِها ما تَلْقَى. ويقال للعَكَرة من الإبل حُطَمَة لأنها تحطِم كلَّ شيءٍ تلقاه. وحُطْمة السَّيل: دُفَّاعُ مُعظَمِهِ. وهذا ليس أصلاً؛ لأنه مقلوب من الطُّحْمة. فأما الحطيم فممكنٌ أن يكون من هذا، وهو الحِجْر، لكثرة من ينْتابُه، كأنه يُحْطَم.
  (حطأ) الحاء والطاء والهمزة أصلٌ منقاس، وهو تطامُن الشَّيءِ وسقوطُه. يقال حَطَأْتُ الرجل بالأرض: ضربته. والحُطيئة: الرجل القصير. قال ثعلب: سمِّي الحُطيئة لدَمامَته.
  قال أبو زيد: الحطِيء من الرّجال مثال فَعيل: الرُّذَال. قال ابن عباس: "أَخَذَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم بقَفائي فحطأني حَطْأةً وقال: اذهبْ فادعُ لي فلاناً". يقول: دَفَعني دَفْعة. ويقال حَطَأَتِ القِدْرُ بزَبَدِها: رمَت. ويقال حطأ الرجُل المرأةَ: جامَعَها.
  (حطب) الحاء والطاء والباء أصلٌ واحد، وهو الوَقود، ثمّ يحمل عليه ما يشبَّه به. فالحطب معروف. يقال حطبت أحْطِب حَطْبا. قال امرؤ القيس:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ  ويقال للمخلِّط في كلامِهِ "حاطب لَيْل". ويقال حَطَبَنِي عَبْدي، إذا أتاك بالحَطَب. قال:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])  ويقال مكان حَطِيبٌ: كثير الحَطَب. ويقال ناقة مُحَاطِبَةٌ، تأكل الشَّوكَ اليابسَ. وقالوا في قوله تعالى: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4]، هي كنايةٌ عن النميمة. يقال حَطَبَ فلانٌ بفلانٍ: سَعَى به. ويقال إنَّ الأحطبَ الشديدُ الهُزال وكذلك* الحَطِب، كأنَّه شُبِّه بالحطب اليابس. وقوله في النميمة يشهد لـه قولُ القائل:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])-----------------------------------------------------------------------------
([1]) للجليح الراجز، انظر ديوان الشماخ 107. وقد نسب في اللسان (حطب) إلى الشماخ.
([2]) في اللسان "على ظهر لأمة". وأنشد عجزه في (حظر) برواية: "بالحظر الرطب".

ـ

##### Türkçe

(حاء, **الطاء** ve onları üçleyen şeyler babı)
  (**حطم**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyin kırılmasıdır. Denir: **حطمتُ** şeyi **حَطْماً**; onu kırdım. Ve kendi içinde kırılmış olana **حَطِم** denir. Ve at için, uzun ömründen dolayı yıkılıp çöktüğü zaman, **حَطِمٌ** denir. Ve denir: bilakis **الحَطَمُ** binek hayvanına ayaklarında isabet eden bir hastalıktır yahut bir zayıflıktır. Ve o, **حَطِم** bir attır. Ve **الحُطْمة**: şiddetli senedir; çünkü her şeyi kırar. Ve **الحُطَم**: sert davranan sürücüdür; develerin bir kısmını bir kısmıyla kırar. Râciz dedi ki:
  * Gece onu sert bir sürücüyle sarıp dolaştırdı *
  Ve ateşe, karşılaştığını kırmasından dolayı **الحُطَمة** adı verildi. Ve develerden huysuz olana **حُطَمَة** denir; çünkü karşılaştığı her şeyi kırar. Ve **حُطْمة السَّيل**: onun çoğunun itişi (şiddetli akışı)dır. Ve bu bir asıl değildir; çünkü **الطُّحْمة**’den kalb edilmiştir. Amma **الحطيم** ise bunundan olması mümkündür; o da **الحِجْر**’dir; ona çokça gidip gelenlerden dolayı, sanki o kırılıyor gibi.
  (**حطأ**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الهمزة** kıyaslı bir asıldır; o da şeyin alçalması ve düşmesidir. Denir: **حَطَأْتُ** adamı yere: ona vurdum. Ve **الحُطيئة**: kısa adamdır. Sa‘leb dedi: çirkinliğinden dolayı **الحُطيئة** diye adlandırıldı.
  Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الحطِيء** (fa‘îl vezninde) **الرُّذَال**’dır. İbn Abbâs dedi: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem ensemdən tuttu da beni bir **حَطْأةً** ile **حطأني** ve dedi ki: git de bana falancayı çağır.” Yani: beni bir itişle itti. Ve denir: **حَطَأَتِ** tencere köpüğüyle: fırlattı. Ve denir: **حطأ** adam kadını: onunla cima etti.
  (**حطب**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yakıttır; sonra ona benzetilen şey ona hamledilir. Böylece **الحطب** bilinir. Denir: **حطبتُ** **أحْطِب** **حَطْباً**. İmru’ul-Kays dedi:
إذا ما ركبنا قال وِلْدانُ أهلنا *** تعالَوا إلى أن يأتي الصيدُ نَحْطِبِ
  Ve sözünde karıştırana “**حاطب لَيْل**” denir. Ve denir: **حَطَبَنِي** kölem; yani sana odunla geldiği zaman. Dedi ki:
خَبٌّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى *** لا حَطَبَ القَوْمَ ولا القَوْمَ سَقَى([1])
  Ve denir: **حَطِيبٌ** yer: odunu çok. Ve denir: **مُحَاطِبَةٌ** deve: kuru dikeni yer. Ve Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dediler: ﴿وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَبِ﴾ [المسد 4], o, nemîmeye bir kinayedir. Denir: falan, falan hakkında **حَطَبَ**: onunla (aleyhine) koşuşturdu. Ve denir ki: **الأحطب** şiddetli zayıflıktır; aynı şekilde **الحَطِب**; sanki kuru oduna benzetilmiştir. Ve nemîme hakkında onun için şu söyleyenin sözü şahitlik eder:
من البِيض لم تُصْطَد على حَبْلِِ لأمة *** ولم تَمْشِِ بين النَّاسِ بالحطب الرطْبِِ([2])-----------------------------------------------------------------------------
([1]) Râciz el-Celîh’indir; Şemmâh divanı 107’ye bak. Lisân’da (**حطب**) Şemmâh’a nispet edilmiştir.
([2]) Lisân’da “على ظهر لأمة”. Ve onun ikinci mısraını (**حظر**)’da şu rivayetle okuttu: “بالحظر الرطب”.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحطم: كسر الشيء مثل الهشم ونحوه، ثم استعمل لكل كسر متناه، قال الله تعالى: ﴿لا يحطمنكم سليمان وجنوده﴾ [النمل/18]، وحطمته فانحطم حطاما، وسائق حطم: يحطم الإبل لفرط سوقه، وسميت الجحيم حطمة، قال الله تعالى في الحطمة: ﴿وما أدراك ما الحطمة﴾ [الهمزة/5]، وقيل للأكول: حطمة، تشبيها بالجحيم، تصورا لقول الشاعر:
*كأنما في جوفه تنور*
(الشطر في عمدة الحفاظ (حطم) ؛ ومجمع البلاغة 2/577)
ودرع حطمية: منسوبة إلى ناسجها أو مستعملها، وحطيم وزمزم: مكانان، والحطام: ما يتكسر من اليبس، قال عز وجل: ﴿ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يجعله حطاما﴾ [الزمر/21].

##### Türkçe

- **الحطم**: şeyin kırılmasıdır; **الهشم** ve benzeri gibi; sonra her sonlu kırılma için kullanıldı. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لا يحطمنكم سليمان وجنوده﴾ [النمل/18]. Ve onu kırdım da o kırıldı; **حطاما** (kırıntı hâlinde). Ve **سائق حطم**: sevkinin aşırılığından dolayı develeri kırar (hırpalar). Ve **الجحيم**e **حطمة** adı verildi. Allah Teâlâ **الحطمة** hakkında dedi ki: ﴿وما أدراك ما الحطمة﴾ [الهمزة/5]. Ve çok yiyene **حطمة** denildi; **الجحيم**e benzetme olarak; şairin sözünü tasavvur ederek:
*كأنما في جوفه تنور*
(Şatr, عمدة الحفاظ (حطم)’dadır; ve مجمع البلاغة 2/577)
Ve **درع حطمية**: onu dokuyanına veya onu kullanana nispet edilmiştir. Ve **حطيم** ve **زمزم**: iki mekândır. Ve **الحطام**: kuruluk(lar)dan kırılan şeydir. Aziz ve Celîl dedi ki: ﴿ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يجعله حطاما﴾ [الزمر/21].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ط م
حطم متنه فانحطم وتحطم‏.‏
وأدس حطوم وما أشد حطمته‏!‏ وحطم الوادي‏.‏
وذهبت بهم حطمة السيل‏.‏
وطارت الريح بحطام التبن‏.‏
وهذا حطام البيض‏:‏ لكساره‏.‏
وجمع حطام الدنيا شبـه بالكسـار تخسيسـاً لـه‏.‏
وعن بعض العرب‏:‏ قد تحطمت الأرض يبساً فأنشبوا فيها المخالب وهي المناجل أي تكسرت زروع الأرض وتفتتت لفرط يبسها فجزوهـا‏.‏
وتحطـم البيـض عـن روايـا فـراخ بالفلاة توائم تحطم عنها البيض حمر الحواصل ومن المجاز‏:‏ أصابتهم حطمة أي أزمة‏.‏
قال‏:‏ إنا إذا حطمة حتت لنا ورقـاً نمارس العود حتى ينبت الورق وراع حطم وحطمة كأنه يحطم المال لعنفه في السوق‏.‏
قال‏:‏ قـد لفهـا الليل بسواق حطم و ‏"‏ شر الرعاء الحطمة ‏"‏‏.‏
وحطمته السن العالية‏.‏
وحطمت فلانة زوجها إذا أسن وهي تحته وحطم فلاناً قومه إذا أسن بين أظهرهم‏.‏
ومنه الحديث‏:‏ ‏"‏ وذلك بعد ما حطمتموه ‏"‏‏.‏
ورجل حطمة‏:‏ أكول‏.‏
ونعم حاطوم الطعام البطيخ‏!‏ ولا تحطم علينا أي لا ترع عندنا فتفسد علينا المرعى‏.‏

##### Türkçe

ح ط م
Onun sırtını kırdı da kırıldı ve parçalandı.
Ve **أدس** (daha sert) kırandır; ve onun kırması ne şiddetlidir! Ve vadiyi kırdı.
Ve onları selin kırıp-geçirmesi götürdü.
Ve rüzgâr samanın kırıntısını uçurdu.
Ve bu, yumurtanın kırıntısıdır: onun kırığıdır.
Ve dünyanın kırıntısı (olan) birikimi, kırığa benzetilmiştir; onu değersizleştirmek için.
Ve bazı Araplardan: “Yer kuruluk sebebiyle parçalanıp kırıldı; derken oraya pençeleri—ki onlar oraklardır—sapladılar”; yani yerin ekinleri, aşırı kuruluğundan kırılıp ufalandı; böylece onu biçtiler.
Ve (şiir:)
**وتحطم البيض عن روايا فراخ بالفلاة توائم**
**تحطم عنها البيض حمر الحواصل** Ve mecazdan: Onlara **حطمة** isabet etti; yani bir kriz.
Dedi ki: Biz, bize bir **حطمة** (musibet) yaprak döktüğü zaman, yaprak bitinceye kadar dalı ovarız. Ve **راع حطم** ve **حطمة**: sanki pazarda sertliğinden dolayı malı kırıp geçirir.
Dedi ki: Gece onu, **سواق حطم** ile bürüdü ve “Çobanların en kötüsü **الحطمة**’dir.”
Yüksek yaş onu kırdı.
Ve falanca kadın, kocası onun altındayken yaşlanınca kocasını kırdı; ve falanca kimseyi kavmi, aralarında yaşlanınca kırdı.
Ve ondan hadis: “Ve bu, onu kırıp geçirdikten sonra(dır).”
Ve **رجل حطمة**: çok yiyen.
Ve yemeğin **حاطوم**’u karpuzdur! Ve bize karşı **تحطم** etme; yani yanımızda otlatma da otlağı bize bozma.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَطْمُ: الكسر في أي وجه كان، وقيل: هو كسر الشيء اليابس خاصَّةً كالعَظْم ونحوه. حَطَمهُ يَحْطِمُهُ حَطْماً أي كسره، وحَطَّمَهُ فانْحَطَم وتَحَطَّم. والحطْمَةُ والحُطامُ: ما تَحَطَّمَ من ذلك. الأَزهري: الحُطامُ ما تَكّسّرَ من اليَبيس، والتَّحْطيمُ التكسير. وصَعْدَةٌ حِطَمٌ كما قالوا كِسَرٌ كأَنهم جعلوا كل قطعة منها حِطْمةً؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ:
ماذا هُنالِكَ من أسْوانَ مُكْتَئِبٍ،
وساهِفٍ ثَمِلٍ في صَعْدَةٍ حِطَمِ
وحُطامُ البَيْضِ: قِشره؛ قال الطرماح:
كأَنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فيه
فَراشُ صَميمِ أَقْحافِ الشُّؤُونِ
والحَطيمُ: ما بقي من نبات عامِ أَوَّلَ ليُبْسِهِ وتَحَطُّمِهِ؛ عن اللحياني. الأَزهري عن الأصمعي: إذا تَكَسَّرَ يَبيسُ البَقْل فهو حُطامٌ.والحَطْمَةُ والحُطْمَةُ والحاطوم: السنة الشديدة لأنها تَحْطِمُ كل شيء، وقيل: لا تسمى حاطوماً إلا في الجَدْب المتوالي. وأصابتهم حَطْمَةٌ أي سنة وجَدْبٌ: قال ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ:
من حَطْمَةٍ أقْبَلَتْ حَتَّتْ لنا وَرَقاً
نُمارِسُ العُودَ، حتى يَنْبُت الوَرَقُ
وفي حديث جعفر: كنا نخرج سنة الحُطْمةِ؛ هي الشديدة الجَدْبِ. الجوهري: وحَطْمَةُ السيل مثل طَحْمَتِه، وهي دُفعَتُهُ.
والحَطِمُ: المتكسر في نفسه. ويقال للفرس إذا تَهَدَّمَ لطول عمره: حَطِمٌ. الأَزهري: فرس حَطِمٌ إذا هُزِلَ وأَسَنَّ
(* قوله «وأسن» كذا في
الأصل بالواو وفي التهذيب أو) فضعف.
الجوهري: ويقال حَطِمَتِ الدابةُ، بالكسر ، أي أَسَنَّتْ، وحَطَمَتْهُ السِّنُّ، بالفتح، حَطْماً.
ويقال: فلان حَطَمَتْهُ السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضعف. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أنها قالت: بعدما حَطَمْتُموه، تعني النبي، صلى الله عليه وسلم. يقال: حَطَمَ فلاناً أَهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأَنهم بما حَمَّلُوه من أَثقالهم صَيَّروه شيخاً مَحْطوماً.
وحُطامُ الدنيا: كلُّ ما فيها من مال يَفْنى ولا يبقى.
ويقال للهاضومِ: حاطُومٌ. وحَطْمَةُ الأَسَد في المال: عَبْثُه وفَرْسُهُ لأنه يَحْطِمُه. وأَسد حَطُومٌ: يَحْطِمُ كلَّ شيء يَدُقُّه، وكذلك ريح حَطُومٌ. ولا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ أي لا تَرْعَ عندنا فتفسد علينا المَرْعى.
ورجل حُطَمَةٌ: كثير الأكل. وإبل حُطَمَةٌ وغنم حُطَمَةٌ: كثيرة تَحْطِمُ الأرض بخِفافِها وأَظْلافِها وتَحْطِمُ شجرها وبَقْلَها فتأْكله، ويقال للعَكَرةِ من الإبل حُطَمَةٌ لأَنها تَحْطِمُ كل شيء؛ وقال الأزهري: لِحَطْمِها الكَلأَ، وكذلك الغنم إذا كثرت. ونار حُطَمَةٌ: شديدة. وفي التنزيل: كَلاَّ ليُنْبَذَنَّ في الحُطَمَةِ؛ الحُطَمَة: اسم من أَسماء النار، نعوذ بالله منها، لأنها تَحْطِمُ ما تَلْقى، وقيل: الحُطَمَةُ باب من أَبواب جهنم، وكلُّ ذلك من الحَطْمِ الذي هو الكسر والدق. وفي الحديث: أن هَرِمَ بن حَيَّان غضب على رجل فجعل يَتَحَطَّمُ عليه غَيْضاً أي يَتَلَظَّى ويتوقَّد؛ مأْخوذاً من الحُطَمَة وهي النار التي تَحْطِمُ كل شيء وتجعله حُطاماً أي مُتَحَطِّماً متكسراً. ورجل حُطَمٌ وحُطُمٌ: لا يشبع لأنه يَحْطِمُ كل شيء؛ قال:
قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ
ورجل حُطَمٌ وحُطَمَةٌ إذا كان قليل الرحمة للماشية يَهْشِمُ بعضها ببعض. وفي المَثَلِ: شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَةُ
(* قوله «وفي المثل شر
الرعاء الحطمة» كونه مثلاً لا ينافي كونه حديثاً وكم من الاحاديث الصحيحة عدت في الأمثال النبوية، قاله ابن الطيب محشي القاموس راداً به عليه وأقره الشارح)؛ ابن الأثير: هو العنيفُ برعاية الإبل في السَّوْق والإيراد والإصْدارِ، ويُلْقي بعضها على بعض ويَعْسِفُها، ضَرَبَهُ مَثَلاً لِوالي السُّوءِ، ويقال أَيضاً حُطَمٌ، بلا هاء. ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه: كانت قريش إذا رأَتْهُ في حَرْب قالت: احْذَرُوا الحُطَمَ، احذروا القُطَمَ ومنه قول الحجاج في خطبته:
قد لَفّها الليلُ بسَوّاق حُطَم
أي عَسُوف عنيفٍ. والحُطَمَةُ: من أَبنية المبالغة وهو الذي يَكْثُرُ منه الحَطْمُ، ومنه سميت النار الحُطَمَةَ لأنها تَحْطِمُ كل شيء؛ ومنه الحديث: رأَيت جهنم يَحْطِمُ بعضها بعضاً. الأَزهري: الحُطَمةُ هو الراعي الذي لا يُمَكِّنُ رَعِيَّتَهُ من المراتع الخَصيبة ويقبضها ولا يَدَعُها تنتشر في المَرْعى، وحُطَمٌ إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمُها أي يكسرها إذا ساقها أو أسامها يَعْنُفُ بها؛ وقال ابن بري في قوله:
قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاق حُطَمْ
هو للحُطَمِ القَيْسِيّ، ويروى لأبي زُغْبَة الخَزْرَجيّ يوم أُحُدٍ؛ وفيها:
أنا أَبو زُغُبَةَ أَعْدو بالهَزَمْ،
لن تُمْنَعَ المَخْزاةُ إلاَّ بالأَلَمْ
يَحْمِي الذِّمار خَزْرَجِيٌّ من جُشَمْ،
قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ
الهَزَمُ: من الاهتزام وهو شدة الصوت، ويجوز أن يريد الهَزِيمة. وقوله بسواق حطم أي رجل شديد السوق لها يَحْطِمُها لشدة سوقه، وهذا مثل، ولم يرد إبلاً يسوقها وإنما يريد أنه داهية متصرف؛ قال: ويروى البيت لرُشَيْد بن رُمَيْضٍ العَنَزِيِّ من أَبيات:
باتوا نِياماً، وابنُ هِنْدٍ لم يَنَمْ
بات يقاسيها غلام كالزَّلَمْ،
خَدَلَّجُ السَّاقَيْنِ خَفَّاقُ القَدَمْ،
ليْسَ بِراعي إبِلٍ ولا غَنَمْ،
ولا بِجَزَّار على ظهر وَضَمْ
ابن سيده: وانْحَطَمَ الناسُ عليه تزاحموا؛ ومنه حديث سَوْدَةَ: إنها استأْذَنَتْ أن تدفع من مِنىً قبل حَطْمةِ الناس أي قبل أن يزدحموا ويَحْطِمَ بعضهم بعضاً. وفي حديث توبة كعب بن مالك: إذَنْ يَحْطِمُكم الناسُ أي يدوسونكم ويزدحمون عليكم، ومنه سمي حَطيمُ مكة، وهو ما بين الركن والباب، وقيل: هو الحِجْر المُخْرَجُ منها، سمي به لأن البيت رُفِع وترك هو مَحْطوماً، وقيل: لأن العرب كانت تطرح فيه ما طافت به من الثياب، فبقي حتى حُطِمَ بطول الزمان، فيكون فَعيلاً بمعنى فاعل. وفي حديث الفتح: قال للعبَّاس احبس أَبا سُفْيانَ عند حَطْمِ الجَبَل؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءت في كتاب أبي موسى، وقال: حَطْمُ الجَبَل الموضع الذي حُطِمَ منه أي ثُلِمَ فَبقي منقطعاً، قال: ويحتمل أن يريد عند مَضِيقِ الجَبَل حيث يَزْحَمُ بعضهم بعضاً، قال: ورواه أَبو نصر الحميديّ في كتابه بالخاء المعجمة، وفسرها في غريبه فقال:
الخَطْمُ والخَطْمَةُ أنف الجبل
(* قوله «والخطمة أنف الجبل» مضبوطة في
نسخة النهاية بالفتح، وفي نسخة الصحاح مضبوطة بالضم) النادر منه، قال: والذي جاء في كتاب البخاري عند حَطْمِ الخَيْلِ، هكذا مضبوطاً، قال: فإن صَحَّتِ الرِّوايةُ ولم يكن تحريفاً من الكَتَبَةِ فيكون معناه، والله أعلم، أنه يحبسه في الموضع المتضايق الذي تَتَحَطَّمُ فيه الخَيْلُ أي يدوس بعضها بعضاً فَيَزْحَمُ بعضُها بعضاً فيراها جميعها وتكثر في عينه بمرورها في ذلك الموضع الضيق، وكذلك أَراد بحبسه عند خَطْمِ الجبل، على شرحه الحميديّ، فإن الأَنف النادر من الجبل يُضَيِّقُ الموضع الذي يخرج منه. وقال ابن عباس: الحَطِيمُ الجِدار بمعنى جدار الكعبة. ابن سيده: الحَطِيمُ حِجْرُ مكة مما يلي المِيزاب، سُمِّيَ بذلك لانْحِطام الناس عليه، وقيل: لأنهم كانوا يحلفون عنده في الجاهلية فيَحْطِمُ الكاذِبَ، وهو ضعيف. الأزهري: الحَطِيمُ الذي فيه المِرْزابُ، وإنما سُمي حَطيماً لأن البيت رفع وترك ذلك مَحْطوماً.
وحَطِمَتْ حَطَماً: هَزِلَتْ. وماء حاطُومٌ: مُمْرِئٌ.
والحُطَمِيَّةُ: دروع تنسب إلى رجل كان يعملها، وكان لعليّ، رضي الله عنه، درع يقال لها الحُطَمِيَّةُ. وفي حديث زواج فاطمة، رضي الله عنها: أَنه قال لعليّ أَيْنَ دِرْعُكَ الحُطَمِيَّةُ؟ هي التي تَحْطِمُ السيوف أي تكسرها، وقيل: هي العريضة الثقيلة، وقيل: هي منسوبة إلى بطْنٍ من عبد القيس يقال لهم حُطَمَةُ بنُ محاربٍ كانوا يعملون الدروع، قال: وهذا أَشبه الأَقوال.
ابن سيده: وبنو حَطَْمَةَ بطنٌ.

##### Türkçe

**الحَطْمُ**: her hangi bir yönden olursa olsun kırmadır; ve denildi ki: o, özellikle kuru şeyin kırılmasıdır; **العَظْم** ve benzeri gibi. Onu **حَطَمهُ يَحْطِمُهُ حَطْماً** yani onu kırdı; ve onu **حَطَّمَهُ**; böylece **فانْحَطَم** ve **تَحَطَّم**. Ve **الحطْمَةُ** ile **الحُطامُ**: ondan **تَحَطَّمَ** olan şeydir. **الأَزهري**: **الحُطامُ** kuru olandan parçalanıp kırılan şeydir; ve **التَّحْطيمُ** kırıp parçalamadır. Ve **صَعْدَةٌ حِطَمٌ**; tıpkı **كِسَرٌ** dedikleri gibi; sanki onun her parçasını bir **حِطْمةً** kılmışlar; **ساعدة بن جُؤَيَّةَ** dedi ki:
ماذا هُنالِكَ من أسْوانَ مُكْتَئِبٍ،
وساهِفٍ ثَمِلٍ في صَعْدَةٍ حِطَمِ

Ve **وحُطامُ البَيْضِ**: onun kabuğudur; **الطرماح** dedi ki:
كأَنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فيه
فَراشُ صَميمِ أَقْحافِ الشُّؤُونِ

Ve **الحَطيمُ**: kuruması ve parçalanıp kırılması sebebiyle, ilk yılın bitkisinden geriye kalandır; **اللحياني**’den. **الأَزهري** **الأصمعي**’den: **البَقْل**’ın kurusu parçalanıp kırıldığı zaman o **حُطامٌ**dur. Ve **الحَطْمَةُ** ile **الحُطْمَةُ** ve **الحاطوم**: şiddetli yıldır; çünkü her şeyi **تَحْطِمُ** eder; ve denildi ki: ardı ardına gelen kıtlıkta olmadıkça ona **حاطوماً** denmez. Ve onlara bir **حَطْمَةٌ** isabet etti, yani bir yıl ve kıtlık; **ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ** dedi ki:
من حَطْمَةٍ أقْبَلَتْ حَتَّتْ لنا وَرَقاً
نُمارِسُ العُودَ، حتى يَنْبُت الوَرَقُ

Ve **حديث جعفر**’de: “Biz **سنة الحُطْمةِ** yılında çıkardık”; o, şiddetli kıtlıktır. **الجوهري**: ve **وحَطْمَةُ السيل** onun **طَحْمَتِه** gibidir; o da onun itişidir.

Ve **الحَطِمُ**: kendi içinde kırılıp parçalanmış olandır. Ve ata, ömrünün uzunluğundan dolayı yıkılıp çöktüğü zaman: **حَطِمٌ** denir. **الأَزهري**: zayıflayıp yaşlandığı zaman at **حَطِمٌ**dur
(* sözü “**وأسن**” asılda vav ile böyledir; **التهذيب**’de ise “**أو**”) böylece zayıfladı.

**الجوهري**: ve denir ki: **حَطِمَتِ الدابةُ** (kesre ile), yani yaşlandı; ve **حَطَمَتْهُ السِّنُّ** (fetha ile), **حَطْماً**.

Ve denir ki: **فلان حَطَمَتْهُ السِّنُّ**; yaşlanıp zayıfladığı zaman. Ve **حديث عائشة**’de, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “**بعدما حَطَمْتُموه**”; Peygamberi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kastediyor. Denir ki: **حَطَمَ فلاناً أَهلُه**; onların içinde yaşlandığı zaman; sanki ona yükledikleri yüklerle onu kırılıp ezilmiş bir ihtiyara çevirmişlerdir.

Ve **وحُطامُ الدنيا**: onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.

Ve **للهاضومِ** için: **حاطُومٌ** denir. Ve malda **حَطْمَةُ الأَسَد**: onun oynaması ve parçalayarak yemesidir; çünkü onu **يَحْطِمُ** eder. Ve **أَسد حَطُومٌ**: her şeyi **يَحْطِمُ** eder; onu ince ince ezer; ve aynı şekilde **ريح حَطُومٌ**. Ve “**ولا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ**” (bize karşı) yani: yanımızda otlama da merayı bize bozma.

Ve **ورجل حُطَمَةٌ**: çok yiyendir. Ve **إبل حُطَمَةٌ** ve **غنم حُطَمَةٌ**: çoktur; **خِفافِها** ve **أَظْلافِها** ile yeri **تَحْطِمُ** eder; ve ağacını ve **بَقْلَها**’sını **تَحْطِمُ** eder de yer; ve develerden **العَكَرةِ** için **حُطَمَةٌ** denir; çünkü her şeyi **تَحْطِمُ** eder; **الأزهري** dedi ki: onun **الكَلأَ**’yı **لِحَطْمِها** etmesinden dolayı; ve koyun da çoğaldığı zaman böyledir. Ve **نار حُطَمَةٌ**: şiddetlidir. Ve tenzilde: **كَلاَّ ليُنْبَذَنَّ في الحُطَمَةِ**; **الحُطَمَة**: ateşin isimlerinden bir isimdir; Allah’a ondan sığınırız; çünkü karşılaştığı şeyi **تَحْطِمُ** eder; ve denildi ki: **الحُطَمَةُ** cehennemin kapılarından bir kapıdır; bütün bunlar, kırma ve ezme olan **الحَطْمِ**dendir. Ve hadiste: **هَرِمَ بن حَيَّان** bir adama kızdı da onun üzerine öfkeyle **يَتَحَطَّمُ** etmeye başladı; yani alevlenip tutuşuyor; **الحُطَمَة**’den alınmıştır; o, her şeyi **تَحْطِمُ** eden ve onu **حُطاماً** yani parçalanıp kırılmış (**مُتَحَطِّماً متكسراً**) yapan ateştir. Ve **ورجل حُطَمٌ** ve **حُطُمٌ**: doymaz; çünkü her şeyi **يَحْطِمُ** eder; dedi ki:
قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ

Ve **ورجل حُطَمٌ** ve **حُطَمَةٌ**: hayvana az merhametli olduğu zaman; bir kısmını bir kısmıyla **يَهْشِمُ** eder. Ve meselde: **شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَةُ**
(* sözü “meselde: çobanların en kötüsü **الحُطَمَةُ**” bunun mesel oluşu, bunun hadis oluşuna aykırı değildir; nice sahih hadisler “nebevî meseller” içinde sayılmıştır; bunu **ابن الطيب** **القاموس** haşiyesinde ona reddiye olarak söylemiş ve şârih de onu onaylamıştır); **ابن الأثير**: o, sevk, suya götürme ve geri döndürmede develeri gütmede sert olandır; bir kısmını bir kısmının üzerine atar ve onları zorlar; onu kötü yöneticiye mesel olarak vurmuştur; ve ayrıca **حُطَمٌ** da denir, **هاء**sız. Ve ondan **حديث عليّ**’de, Allah ondan razı olsun: Kureyş onu savaşta gördüğü zaman derdi ki: “**احْذَرُوا الحُطَمَ**; **احذروا القُطَمَ**.” Ve ondan, **الحجاج**’ın hutbesindeki sözü:
قد لَفّها الليلُ بسَوّاق حُطَم
yani: zorba, sert. Ve **الحُطَمَةُ**: mübalağa kalıplarındandır; o, kendisinden **الحَطْمُ** çok olan kimsedir; ve ondan ateşe **الحُطَمَةَ** adı verildi; çünkü her şeyi **تَحْطِمُ** eder; ve ondan hadis: “Cehennemi gördüm; onun bir kısmı bir kısmını **يَحْطِمُ** ediyor.” **الأَزهري**: **الحُطَمةُ** o çobandır ki sürüsüne verimli meraları mümkün kılmaz; onu tutar ve onları merada yayılmaya bırakmaz; ve sert olduğu zaman **حُطَمٌ**dur; sanki onları **يَحْطِمُ** eder, yani kırar; onları sürdüğü veya otlattığı zaman onlara sert davranır; ve **ابن بري** şu söz hakkında dedi ki:
قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاق حُطَمْ
o, **الحُطَمِ القَيْسِيّ**’nindir; **أبي زُغْبَة الخَزْرَجيّ** için, Uhud günü, rivayet edilir; ve onda:
أنا أَبو زُغُبَةَ أَعْدو بالهَزَمْ،
لن تُمْنَعَ المَخْزاةُ إلاَّ بالأَلَمْ
يَحْمِي الذِّمار خَزْرَجِيٌّ من جُشَمْ،
قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ
**الهَزَمُ**: **الاهتزام**’dandır; o, sesin şiddetidir; ve **الهَزِيمة**yi kastetmesi de caizdir. Ve “**بسواق حطم**” sözü: ona şiddetli sevkinden dolayı onu **يَحْطِمُ** eden, yani ona sert sevk eden adam demektir; bu bir meseldir; deve sürmesini kastetmedi; ancak onun, iş çeviren bir belâ olduğunu kasteder; dedi ki: beyit, **رُشَيْد بن رُمَيْضٍ العَنَزِيِّ**’ye de rivayet edilir; şu beyitlerdendir:
باتوا نِياماً، وابنُ هِنْدٍ لم يَنَمْ
بات يقاسيها غلام كالزَّلَمْ،
خَدَلَّجُ السَّاقَيْنِ خَفَّاقُ القَدَمْ،
ليْسَ بِراعي إبِلٍ ولا غَنَمْ،
ولا بِجَزَّار على ظهر وَضَمْ

**ابن سيده**: ve **انْحَطَمَ الناسُ عليه**: onun üzerine sıkışıp itiştiler; ve ondan **حديث سَوْدَةَ**: o, insanların **حَطْمةِ**sinden önce, yani sıkışıp itişmeden ve bir kısmı bir kısmını **يَحْطِمَ** etmeden önce, **مِنىً**’dan ayrılmak için izin istemişti. Ve **حديث توبة كعب بن مالك**’te: “O hâlde insanlar sizi **يَحْطِمُكم** eder”; yani sizi çiğnerler ve üzerinize yığılırlar; ve ondan **حَطيمُ مكة** adı verildi; o, rükün ile kapı arasındadır; ve denildi ki: o, ondan çıkarılmış **الحِجْر**’dır; bu adla adlandırıldı; çünkü ev yükseltildi ve o, **مَحْطوماً** olarak bırakıldı; ve denildi ki: çünkü Araplar tavaf ettikleri elbiselerden attıklarını oraya atarlardı; böylece uzun zamanla, **حُطِمَ** edilinceye kadar kaldı; böylece **فَعيلاً** vezninde, **فاعل** manasında olur. Ve **حديث الفتح**’ta: **العبَّاس**’a dedi ki: “**احبس أَبا سُفْيانَ عند حَطْمِ الجَبَل**”; **ابن الأَثير** dedi ki: **أبي موسى**’nın kitabında böyle geldi; ve dedi ki: **حَطْمُ الجَبَل** ondan **حُطِمَ** edilen, yani çentiklenen yerdir; böylece kopuk kalmıştır; dedi ki: ve muhtemeldir ki, dağın dar geçidinde, bir kısmının bir kısmını sıkıştırdığı yerde (tut) demek ister; dedi ki: **أَبو نصر الحميديّ** onu kitabında **الخاء** (mu‘ceme) ile rivayet etti; ve garibinde onu açıklayıp dedi ki:
**الخَطْمُ** ve **الخَطْمَةُ** dağın burnudur
(* sözü “**والخطمة أنف الجبل**” **النهاية** nüshasında fetha ile ضبط edilmiştir; **الصحاح** nüshasında ise damme ile ضبط edilmiştir) bunun nadir olanıdır; dedi ki: **البخاري**’nin kitabında gelen ise “**عند حَطْمِ الخَيْلِ**”dir; böyle ضبط edilmiştir; dedi ki: eğer rivayet sahih olur ve kâtiplerin bir tahrifi olmazsa, o zaman manası, Allah daha iyi bilir, atların içinde **تَتَحَطَّمُ** olduğu, yani bir kısmının bir kısmını çiğneyip bir kısmının bir kısmını sıkıştırdığı dar yerde onu tutmasıdır; böylece hepsini görür ve o dar yerde geçişleriyle onun gözünde çoğalır; ve aynı şekilde, **خَطْمِ الجبل** yanında tutmayı kastetmiştir; **الحميديّ**’nin şerhine göre; çünkü dağın nadir burnu, çıkılan yeri daraltır. Ve **ابن عباس** dedi ki: **الحَطِيمُ الجِدار**; yani Kâbe duvarı manasında duvardır. **ابن سيده**: **الحَطِيمُ** **مِيزاب** tarafındaki Mekke’nin **حِجْر**’ıdır; insanların onun üzerine **انْحِطام** etmesinden dolayı böyle adlandırıldı; ve denildi ki: çünkü cahiliyede onun yanında yemin ederlerdi de yalancıyı **يَحْطِمُ** ederdi; bu zayıftır. **الأزهري**: **الحَطِيمُ** içinde **المِرْزابُ** olan yerdir; ancak **حَطيماً** diye adlandırıldı; çünkü ev yükseltildi ve o, **مَحْطوماً** olarak bırakıldı.

Ve **حَطِمَتْ حَطَماً**: zayıfladı. Ve **ماء حاطُومٌ**: hazmı kolaylaştırandır.

Ve **الحُطَمِيَّةُ**: bir adama nispet edilen zırhlardır; o, onları yapardı; ve **عليّ**’nin, Allah ondan razı olsun, **الحُطَمِيَّةُ** denilen bir zırhı vardı. Ve **حديث زواج فاطمة**’de, Allah ondan razı olsun: ona, **عليّ**’ye dedi ki: “**أَيْنَ دِرْعُكَ الحُطَمِيَّةُ؟**” O, kılıçları **تَحْطِمُ** eden, yani kıran şeydir; ve denildi ki: o, geniş ağır olandır; ve denildi ki: **عبد القيس**’ten bir karına nispetlidir; onlara **حُطَمَةُ بنُ محاربٍ** denirdi; zırh yaparlardı; dedi ki: bu, sözlerin en benzeridir.

**ابن سيده**: ve **بنو حَطَْمَةَ** bir koldur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ط م * * حَطَمَهُ * من باب ضرب أي كسره * فانحَطَمَ * و * تَحَطَّم * و * التَّحْطِيمُ * التكسير و * الحُطَمةُ * من أسماء النار لأنها تحطم ما تلقى ورجل حطمة أيضا كثير الأكل قال بن عباس رضي الله عنهما * الحَطِيمُ * الجدر يعني جدار حجر الكعبة و * الحُطَامُ * ما تكسر من اليبيس

##### Türkçe

* ح ط م * **حَطَمَهُ** “darabe” bâbından; yani onu kırdı. Böylece **انحَطَمَ**; ve **تَحَطَّم**; ve **التَّحْطِيمُ** kırıp parçalamadır. Ve **الحُطَمةُ** ateşin adlarındandır; çünkü o, attığı şeyi kırıp parçalar. Ve “hutm(e)” adam da; yine çok yiyen (kimsedir). İbn Abbâs رضي الله عنهما dedi ki: **الحَطِيمُ** “el-cudr”dür; yani Kâbe’nin taşının duvarı. Ve **الحُطَامُ** kurudan kırılıp parçalanan şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

* | | ( الحَطْمُ : الكَسْرُ ) هكَذا عَمَّمَه | الجوهريُّ ، أي : في أي : وَجْهٍ كان ، | ( أو خاصٌّ باليابِسِ ) كالعَظْمِ وَنَحْوِه . | | ( حَطَمَهُ يَحْطَمُهُ ) حَطْمًا ، ( وحَطَّمَهُ ) ، | شُدّد للتَّكْثِيرِ ، ( فانْحَطَمَ وَتَحَطَّمَ ) : | انْكَسَرَ وتَكَسَّر ، وفيه لَفٌّ ونشر مُرَتِّب . | | ( والحِطْمَةُ ، بالكَسْرِ ، و ) الحُطامة | ( كَثُمامَةٍ : ما تَحَطَّمَ من ذلِكَ ) ، | أي : تَكَسَّر ، ( وصَعْدَةٌ حِطَمٌ ، |

| كَكِسَرٍ ) كلاهما ( باعْتِبارِ الأَجْزاءِ ) | كأنَّهم جعلوا كُلَّ قِطْعة منها حِطْمَةً | وَكِسْرَة ، والحِطَمُ جمع حِطْمَةٍ ، | كَقِرْبَةٍ وقِرَب ، قال ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَةَ : | % ( ماذا هُنالِكَ من أَسْوانَ مُكْتَئِبٍ % | وساهِفٍ ثَمِلٍ في صَعْدَةٍ حِطَمِ ) % | | هكَذا رواه الباهِلِيّ ، ويُرْوى قِصَمِ . | | وقيل : الحِطَمُ جمع حِطْمَة ، مثلُ | قِصْدَةٍ وقِصَدٍ ، كما نَصَّ عليه | الصاغَانِيُّ ، كما تَقُول : دَخَل في | الرُّمْحِ ، ودخل الرُّمْح فيه ، وقد مَرَّ | هذا البيت أيضًا في ( ( س ه ف ) ) . | ( و ) الحُطامُ ، ( كَغُرابٍ : ما تَكَسَّرَ | من اليَبِيسِ . ومن البَيْضِ : قِشْرُه ) | وفي الأَساس : كُسارُه ، قال الطِّرِمّاح : | % ( كَأَنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ % | فَراشُ صَمِيمِ أَقْحافِ الشُّؤُونِ ) % | | ( والحَطِيمُ ) ، كَأَمِيرٍ : ( حِجْرُ الكَعْبِةِ ) | | | المُخْرَج منها ، وفي المُحْكَم مِمّا يَلِي | المِيزابَ . وفي التهذيب : الَّذِي فيه | المِرْزاب ، سُمّى به ؛ لأَنَّ البَيْتَ رُفِعَ | وتُرِك هو مَحْطُومًا . وقِيلَ : لأَنَّ العَرَبَ | كانَتْ تَطْرحُ فيه ما طافَتْ به من | الثِّيابِ ، فَبَقِيَ حَتّى حُطِمَ بطُولِ | الزَّمانِ ، فيكون فِعِيلاً بمعنى فاعِل . | | ( أو جِدارُهُ ) . وفي الصحاح - عن | ابن عَبّاسٍ - : الحَطِيمُ : الجِدارُ ، يَعْنِي | جِدارَ حِجْرِ الكَعْبَة . | | ( أو ) الحَطِيمُ ( ما بَيْنَ الرُّكْنِ وَزَمْزَمَ | والمَقامِ ، وزادَ بعضُهُم : الحِجْرَ ، أو | من المَقامِ إلى البابِ ، أو ما بَيْن الرُّكْنِ | الأَسْوَدِ إِلى البابِ إلى المَقامِ حيثُ | يَتَحَطَّمُ الناسُ للدُّعاءِ ) ، أي : | يَزْدَحِمُون فيَحْطِمُ بعضُهم بَعْضًا ، | ( وكانت الجاهِلِيَّةُ تَتَحالَفُ هُناكَ ) . | | ونَصَّ المُحْكَم : سُمِّي بذلك | لانْحِطام الناسِ عليه ، وقيل : لأنّهم | كانوا يَحْلِفُون عنده في الجاهِلِيّة | فيُحْطَمُ الكاذِبُ ، وهو ضعيفٌ . | | ( و ) الحَطِيمُ : ( ما بَقِيَ من نَباتِ عامِ | أَوَّلَ ) لِيُبْسِه وتَحَطُّمِه عن اللّحيانيّ . |

| | ( و ) حُطَيْمٌ ، ( كَزُبَيْرٍ : تابِعِيٌّ ) ، | عن أَنَسِ بن مالِكٍ رضي الله عَنْه . | | ( و ) من المَجازِ : ( الحَطْمَةُ ) ، بالفتح | ( ويُضَمُّ ، والحاطُومُ ) واقْتَصَر | الجوهريّ على الأُولَى : ( السَّنَةُ | الشَّدِيدَةُ ) لأَنَّها تَحْطِم كُلَّ شيءٍ ؛ | وقيل : لا تُسَمَّى حاطُومًا إِلاَّ في | الجَدْب المُتَوالِي . وَأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ | لِذِي الخِرَقِ الطُّهَوِيّ : | % ( مِنْ حَطْمَةٍ أَقْبَلَتْ حَتَّتْ لنا وَرَقًا % | تُمارِسُ العُودَ حَتَّى يَنْبُتَ الوَرَقُ ) % | | ( و ) من المَجاز : الحاطُومُ : | ( الهاضُومُ ) يقال : نِعْمَ حاطُوم الطَّعامِ | البِطِّيخ ، كما في الأساس ، وسِياقُ | المصنّف يَقْتَضِي أن يكونَ كُلٌّ من | الأَلْفاظ الثلاثة بمعنى الهاضُومِ وليس | كذلِكَ . | | | ( و ) الحَطُومُ ، ( كَصَبُورٍ وشَدّادٍ | ومِنْبَرٍ : الأَسَدُ ) يَحْطِمُ كلّ شيءٍ أَتَى | عليه ، أي : يَدُقُّه . | | ( و ) الحُطَمَةُ ، ( كَهُمَزَةٍ : الكَثِيرُ من | الإِبِل والغَنَمِ ) تَحْطِمُ الأَرْضَ بِخِفافِها | وأَظْلافِها ، وتَحْطِمُ شَجَرَها وبَقْلَها | فَتَأْكُله ، وفي الصحاح : ويُقال | للعَكَرَةِ من الإِبِلِ : حُطَمَةٌ ؛ لأنَّها | تَحْطِمُ كلَّ شيءٍ ، وقال الأَزْهَرِيّ : | لِحَطْمِها الكَلأَ ، وَكَذلِكَ الغَنَمُ إِذا | كَثُرَت . | | ( و ) الحُطَمَةُ : ( الشَّدِيدَةُ من النِّيرانِ ) | تَجْعَلُ كلَّ شَيْءٍ يُلْقَى فيها حُطامًا ، | أي : مُتَحَطِّمًا مُتَكَسِّرًا . | ( و ) قولُه تعالى : ! 2 \< كلا لينبذن في الحطمة > 2 ! هو ( اسْمٌ لِجَهَنَّمَ ) نَعُوذُ | بالله منها ، لأنَّها تَحْطِمُ ما يُلْقَى | فِيها ، وهو من أَبْنِيَةِ المُبالَغَةِ ، وفي | الحَديث : ( ( رَأَيْتَ جَهَنَّمَ يَحْطِمُ | بَعْضَها بَعْضًا ) ) . ( أو بابٌ لها ) ، |

| وكُلُّ ذلِكَ من الحَطْمِ ، الَّذي هو | الكَسْرُ والدَّقُّ . | | ( و ) من المَجاز : الحُطَمَةُ : ( الرَّاعِي | الظَّلُومُ لِلْماشِيَةِ ) وفي الصِّحاح : قَلِيلُ | الرَّحْمَة للماشِيَة ( يَهْشِمُ بَعْضَها | بِبَعْضٍ ، كالحُطَمِ ) ، كَصُرَدٍ ، ومنه | حَدِيثُ عليٍّ رضي اللَّه عنه : ( ( كانت | قُرَيْشٌ إِذا رَأَتْهُ في الحَرْب قالَت | احْذَرُوا الحُطَم ، احْذَرُوا القُطَم ) ) . | | وفي الأَساس : كأنّه يَحْطِمُ المالَ بَعُنْفِهِ | في السَّوْق . وقالَ الأَزْهَرِِيّ : | الحُطَمَة : هو الرّاعِي الذي لا يُمَكِّن | رَعِيَّتَه من المَراتِع الخَصِيبَة ويَقْبِضُها | ولا يَدَعُها تَنْتَشِر في المَرْعَى ، | وحُطَمٌ : إذا كان عَنِيفًا كأنّه يَحْطِمُها | أي : يَكْسِرها إذا ساقَها أو أسامَها ، | يَعْنُفُ بِها ، وَأَنْشَد الجوهريُّ للراجز | - قالَ ابنُ بَرِّي للحُطَمِ القَيْسِيّ ، | ويُرْوَى لأبِي زُغْبَةَ الخَزْرَجِيّ يوم | أُحُدٍ وفيها - : | | * % ( أَنا أبو زُغْبَةَ أَعْدُو بالهَزَمْ % * | * لَنْ تُمْنَعَ المَخْزاةُ إِلاَّ بالأَلَمْ ) % * | * يَحْمِي الذِّمارَ خَزْرَجِيٌّ مِنْ جُشَمْ % * | * قد لَفَّها اللَّيْلُ بِسَوّاقٍ حُطَمْ ) % * | | أي : رَجُل شِدِيد السَّوْق لها يَحْطِمُها | لِشِدَّة سَوْقِهِ ، وهذا مَثَلٌ ولم يُرِدْ إِبِلاً | يَسُوقُها ، وَإِنَّما يريد أَنَّه داهِيَةٌ | مُتَصَرِّفٌ . قال : ويُرْوَى البيت لرُشَيْدِ | ابن رُمَيْضٍ العَنَزِيّ من أَبْياتٍ : | * % ( بَاتُوا نِيامًا وابنُ هِنْدٍ لَمْ يَنَمْ % * | * باتَ يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ ) % * | * % ( خَدَلَّجُ الساقَيْنِ خَفّافُ القَدَمْ % * | * لَيْسَ بِراعِي إِبِلٍ ولا غَنَمْ ) % * | * % ( ولا بجَزَّارٍ على ظَهْرِ وَضَمْ % ) % * | | قلتُ : وَأَوْرَدَه الحَجَّاج في خُطْبَتِهِ | مُتَمَثِّلاً . |

| | ( و ) في مجمع البَحْرَين للصاغانيّ : | قولُهم ( : ( ( شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَة ) ) | حديثٌ صِحِيحٌ ) رَواهُ عائذُ بن عَمرِو | ابن هِلالٍ المُزَنِيّ أبو هُبَيْرَة من صالِحِي | الصَّحابَة رَضِي الله عنه ، أخرجه مُسْلِمٌ | في صَحِيحه من طَرِيقه . ( ( وَوَهِمَ | الجَوْهَرِيُّ في قوله مَثَلٌ ) ، ونَصُّ | الصاغانِيّ وقول الجوهريّ في المَثَلِ | سَهْوٌ وإِنّما هو حَدِيثٌ . قال شيخُنا : | وهذا لا يُنافِي كَوْنَه مَثَلاً وكم من | الأحاديثِ الصحيحة عُدَّت في | الأَمْثالِ النَّبَوِيَّة . وقد ذكره | الزَّمَخْشَرِي في المُسْتَقْصَى وقال : | يُضْرَب في سُوء المَمْلَكة والسِّياسَة ، | والميدانيُّ في مَجْمَع الأَمْثالِ وقال : | يُضْرَب لِمَنْ يَلِي ما لا يُحْسِنُ ولايَتَه . | | ( وحُطَمَةُ بنُ مُحارِبِ ) بن وَدِيعَة | ابن لُكَيْزِ بن أَفْصَى أبو بَطْنٍ من | | عبد القَيْسِ ( كان يَعْمَلُ الدُّرُوعَ ، | والحُطَمِيّاتُ مِنْهُ ) ، كذا في كِفايَة | المُتَحَفّظ ، ( أو هي الّتِي تَكْسِرُ | السُّيُوفَ ، أو الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ ) ، | والأوّل أَشْبَهُ الأقوال ، قاله ابنُ الأثِير . | | ( و ) مِنَ المَجاز : ( تَحَطَّمَ ) عليه | ( غَيْظًا ) أي : ( تَلَظَّى ) وَتَوَقَّدَ . ومنه | حَدِيثُ هَرِم بن حَيّان : ( ( أنّه غَضِبَ | على رَجُلٍ فَجَعَلَ يَتَحَطَّمُ عليه | غَيْظًا ) ) . | | ( والحَطَمُ مُحَرَّكَةً : داءٌ في قوائِمِ | الدّابَّةِ ) ، وقد حَطِمَت ، كَفَرِح . | | ( و ) الحَطِمُ ، ( كَكَتِفٍ : المُتَكَسِّرُ في | نَفْسِه ) ، نقله الجوهريّ . | | ( وبنو حُطامَةَ كَثُمامَةٍ : بَطْنٌ ) من | العَرَب ، ( وهم غَيْرُ بني خُطامَةَ ) | بالخاء المُعْجَمة . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | حَطْمَةُ السَّيْلِ : مثل طَحْمَتِه : | دُفْعَتُه . |

| | ويُقال للفَرَس إذا تَهَدَّم لطُولِ عُمْرِه | حَطِمٌ . | | ويقال : حَطِمَت الدابَّةُ ، بالكَسْر ، | أي : أَسَنَّتْ ، كَذا في الصّحاح . | | وقالَ الأزهريُّ : فَرَسٌ حَطِمٌ : إذا | هُزِلَ وَأَسَنَّ فَضَعُفَ . وقال | الجَوْهَرِيّ : وحَطَمَتْهُ السِّنُّ ، بالفتح | حَطْمًا ، زاد غيرُه أي : أَسَنَّ | وضَعُفَ . وفي حديث عائشةَ رَضِيَ | اللهُ عنها أَنَّها قالت : ( ( بَعْدَما | حَطَمْتُمُوه ) ) . تَعْنِي النبيَّ & | ، يُقالُ : حَطَمَ فلانًا أَهْلُه : | إذا كَبِرَ فيهم كَأَنَّهم بما حَمَّلُوه من | أَثْقَالِهِم صَيَّرُوه شَيْخًا مَحْطُومًا ، وهو | مجاز . | | وحُطام الدُّنْيا : كُلّ ما فِيها من مالٍ | يَفْنَى ولا يَبْقَى . قال الزَّمَخْشَرِيّ : أُخِذ | من حُطامِ البَيْضِ ، أي : كُسارِه | تَخْسِيسًا له . | | | وحَطْمَةُ الأَسَدِ في المالِ : عَيْثُه . | | ورِيحٌ حَطُومٌ : تَحْطِم كلَّ شيءٍ ، | أي : تَدُقُّه . | | ويُقال : لا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ ، | أي : لا تَرْعَ عندنا فَتَفْسِدَ علينا | المَرْعَى . وهو مجاز . | | ورَجُلٌ حُطَمَةُ : كثيرُ الأَكْلِ ، نقله | الجوهريّ وهو مجاز ، ويقال أيضًا : | رَجُلٌ حُطَمٌ وحُطُمٌ ، كَزُفَرَ وَعُنُقٍ ، | لِلّذِي لا يَشْبَعُ . | | والحُطَم ، كَزُفَر : الَّذِي يَكْسِر | الصُّفُوفَ مَيْمَنَةً وَمَيْسَرَةً . | | وحَطّامُ الصُّفوفِ كَكَتّانٍ : لَقَبُ | عبدِ اللهِ جَدّ كِنانَةَ بنِ جَبَلَة ، كذا في | تاريخ نَيْسابُور . | | ورَجُلٌ سَوّاقٌ حُطَمٌ : داهِيَةٌ | مُتَصَرِّف ، عن ابن بَرِّي . | | وانْحَطَم الناسُ عَلَيه : تَزاحَمُوا ، | نقله ابنُ سِيدَه . |

| | وحَطْمَةُ النّاس : زَحْمَتُهم ودَفْعُ | بعضِهم بَعْضًا . | | وحَطْمُ الجَبَلِ : المَوْضِعُ الذّي حُطِمَ | منه ، أي : ثُلِمَ فَبَقِيَ مُنْقَطِعًا ، هكذَا | جاءَ في حَدِيث الفَتْحِ في البُخاري : | ( ( قالَ للعَبّاسِ اجْلِس عِنْدَ حَطْمِ | الجَبَلِ ) ) وفسَّرَه أبو مُوسَى | المَدِينِيّ ، قال : ويحتمل أَنْ يُرِيد عند | مَضِيقِ الجَبَل حيث يَزْحَمُ بعضُه | بَعْضًا . قال ابنُ الأَثِير : ورواه أبو | نَصْرٍ الحُمَيْدِيّ في كتابه بالخاء | المعجَمَة وفَسّرها في غَرِيبه بِأَنْفِ | الجَبَل النادِرِ منه . | | والحُطَمِيَّة ، بضَمّ ففَتْح : اسمُ | دِرْعٍ كانت لِعَلِيٍّ رضي الله عنه . | | وبَنُو حَطْمَةَ ، بالفَتْح : بَطْنٌ ، قاله | ابن سِيدَه . قال ابنُ السَّمْعانِيّ مِنْ | جُذام ، وهو حَطْمَةُ بنُ عَوْفِ بن | | أَسْلَمَ بن مالِكِ بن سَوْد بن تَدِيْل بن | جشَم بنِ جُذامَ . | | والحُطَمُ بنُ عَبِدِ اللهِ : تابِعِيٌّ ثِقَةٌ ، عن | عَلِيّ ، وعنه حُصَيْن بنُ عبدِ الرَّحْمن . | | وتَحَطَّمتِ الأرضُ يُبْسًا : تَفَتَّتَتْ | لِفَرْط يُبْسِها . | | وتَحَطَّمَ البَيْضُ عن الفِراخِ . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : |

##### Türkçe

* | | ( **الحَطْمُ** : kırma ) işte böylece onu el-Cevherî genelleştirmiştir; yani: hangi yönden olursa olsun; | ( yahut kuruya mahsustur ) kemik ve benzeri gibi. | | ( **حَطَمَهُ يَحْطَمُهُ** ) **حَطْمًا**; ( ve **حَطَّمَهُ** ), | çoğaltma için şeddelenmiştir; ( **فانْحَطَمَ وَتَحَطَّمَ** ): | kırıldı ve parçalandı; onda tertipli bir “sarma ve yayma” vardır. | | ( ve **الحِطْمَةُ** , kesre ile, ve ) **الحُطامة** | ( **كَثُمامَةٍ** : bundan parçalanmış olan şey ) , | yani: parçalandı; ( ve **صَعْدَةٌ حِطَمٌ** , |

| **كَكِسَرٍ** ) ikisi de ( parçalar itibarıyla ) | sanki onların her bir parçasını bir **حِطْمَة** | ve bir **كِسْرَة** kılmışlar; ve **الحِطَمُ** , **حِطْمَة**’nin cem‘idir; | **قِرْبَةٍ** ve **قِرَب** gibi. Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi ki: | % ( Orada kederli bir **أَسْوان**’dan ne var % | ve **ساهِف** sarhoştan, bir **صَعْدَةٍ حِطَمِ** içinde ) % | | İşte böylece onu el-Bâhilî rivayet etti; ve **قِصَمِ** diye de rivayet olunur. | | Ve denildi: **الحِطَمُ** , **حِطْمَة**’nin cem‘idir; | **قِصْدَةٍ** ve **قِصَد** gibi; Sâgânî’nin üzerine nass koyduğu üzere; | senin “mızrağa girdi” ve “mızrak onun içine girdi” demen gibi; ve geçmişti | bu beyit de ( ( **س ه ف** ) ) içinde. | ( ve ) **الحُطامُ** , ( **كَغُرابٍ** : kurudan parçalanmış olan şey. Yumurtadan: kabuğu ) | ve el-Esâs’ta: kırıntısı. et-Tırimmâh dedi ki: | % ( Sanki onun içinde yazın yumurtasının kırıntısı % | **الشُّؤُونِ**’un **أَقْحافِ**’ının katı kısmının kelebekleri ) % | | ( ve **الحَطِيمُ** ) , **كَأَمِيرٍ**: ( Kâbe’nin **حِجْرُ الكَعْبِةِ**’si ) | | | ondan çıkarılmış olan; ve el-Muhkem’de: oluğa bitişik olan şeyden. | Ve et-Tehzîb’de: içinde **المِرْزاب** olan (yer). Onunla adlandırıldı; çünkü ev yükseltildi | ve o, kırılmış olarak bırakıldı. Ve denildi: çünkü Araplar | tavaf ettikleri elbiselerden olanı oraya atarlardı; böylece kaldı, ta ki | zamanın uzunluğuyla kırıldı; böylece **فِعِيل** “fâ‘il” mânâsında olur. | | ( yahut onun duvarı ) . Ve es-Sıhâh’ta — İbn Abbâs’tan —: **الحَطِيمُ**: duvardır; yani | Kâbe’nin **حِجْرِ**’inin duvarı. | | ( yahut ) **الحَطِيمُ** ( rükün ile Zemzem | ve makam arasıdır; bazısı da artırdı: **الحِجْرَ**; yahut | makamdan kapıya kadar; yahut **الرُّكْنِ الأَسْوَدِ** ile kapı arası, makama kadar; orada ki | insanlar dua için parçalanır ) yani: | sıkışırlar da birbirlerini kırarlar. | ( ve câhiliye orada antlaşırdı ) . | | el-Muhkem nass koydu: bununla adlandırıldı | insanların onun üzerine kırılıp dökülmesi sebebiyle; ve denildi: çünkü onlar | câhiliyede onun yanında yemin ederlerdi de | yalancı kırılır; ve o zayıftır. | | ( ve ) **الحَطِيمُ**: ( önceki yılın bitkisinden kalan şey ) | kuruluğu ve parçalanması sebebiyle; el-Lihyânî’den. |

| | ( ve ) **حُطَيْمٌ** , ( **كَزُبَيْرٍ** : tâbiîdir ) , | Enes b. Mâlik’ten — Allah ondan razı olsun. | | ( ve ) mecazdan: ( **الحَطْمَةُ** ) , fetha ile | ( ve damme de olunur; ve **الحاطُومُ** ); el-Cevherî birincisiyle yetindi: ( şiddetli yıl ) | çünkü o her şeyi kırar; ve denildi: ardı ardına kıtlıkta olmadıkça **حاطُومًا** diye adlandırılmaz. | Ve el-Cevherî, Zî’l-Hırak et-Tuhavî’nin şu beytini okudu: | % ( Bir **حَطْمَةٍ**’den; geldi, bize yaprağı ufaladı % | dalı ovar; ta ki yaprak bitsin ) % | | ( ve ) mecazdan: **الحاطُومُ**: | ( hazmeden ) denir: yemeğin ne güzel **حاطُوم**’udur karpuz; el-Esâs’ta olduğu gibi. Ve musannifin sevki | üç lafzın her birinin “hazmeden” mânâsında olmasını gerektirir; fakat | öyle değildir. | | | ( ve ) **الحَطُومُ** , ( **كَصَبُورٍ** ve **شَدّادٍ** | ve **مِنْبَرٍ**: aslandır ) üzerine geldiği her şeyi kırar; yani: onu ezer. | | ( ve ) **الحُطَمَةُ** , ( **كَهُمَزَةٍ**: develerden ve koyunlardan çok olan ) | nalçaları ve tırnaklarıyla yeri kırar; ve ağacını ve otunu kırar | sonra onu yer. Ve es-Sıhâh’ta: develerden bulanık sürüye de | **حُطَمَةٌ** denir; çünkü o her şeyi kırar. Ve el-Ezherî dedi: | onun otu kırması sebebiyle; ve koyun da böyledir, çoğaldığı zaman. | | ( ve ) **الحُطَمَةُ**: ( ateşlerden şiddetli olan ) | içine atılan her şeyi **حُطامًا** kılar; yani: parçalanmış, kırılmış. | ( ve ) O’nun sözü — yüce: ! 2 \< كلا لينبذن في الحطمة > 2 ! — ( cehennemin adıdır ); | Allah’a ondan sığınırız; çünkü o içine atılanı kırar; ve o mübalağa kalıplarındandır. | Ve hadiste: ( ( Cehennemi gördün; bir kısmı bir kısmını kırıyor ) ) . ( yahut onun bir kapısıdır ) , |

| ve bütün bunlar **الحَطْم**’dandır; o da kırma ve ezmedir. | | ( ve ) mecazdan: **الحُطَمَةُ**: ( hayvanlara zulmeden çoban ) . Ve es-Sıhâh’ta: | hayvanlara az merhametli ( bir kısmını bir kısmıyla ezer; **الحُطَمِ** gibi ) , **كَصُرَدٍ**. Ve ondan Ali’nin hadisi — Allah ondan razı olsun —: ( ( Kureyş onu savaşta gördüğü zaman derdi ki: **الحُطَم**’dan sakının, **القُطَم**’dan sakının ) ) . | | Ve el-Esâs’ta: sanki o, sevkteki şiddetiyle malı kırar. Ve el-Ezherî dedi: | **الحُطَمَة**: o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onu tutan | ve onu merada yayılmaya bırakmayan çobandır. | Ve **حُطَمٌ**: şiddetli olduğu zaman; sanki onu kırar; yani: onu ezer, onu sürdüğü veya otlattığı zaman; | ona sert davranır. Ve el-Cevherî, recez söyleyenin şu beytini okudu | — İbn Berrî dedi: **الحُطَمِ القَيْسِيّ**’nindir; ve Ebû Zuğbe el-Hazrecî’ye de rivayet olunur, Uhud günü, ve onda —: | | * % ( Ben Ebû Zuğbe’yim; bozgunla koşarım % * | * ayıplanma ancak acıyla engellenir ) % * | * namusu korur: Cuşem’den bir Hazrecî % * | * gece onu sardı; **سَوّاقٍ حُطَمْ** ile ) % * | | yani: onu şiddetli sürüşüyle kıran, ona karşı sürüşü şiddetli bir adam; bu bir meseldir ve develer | sürdüğünü kastetmedi; ancak o, iş çeviren bir belâ, bir müteşerrif olduğunu kasteder. Dedi: ve beyit, beyitler içinde | Ruşeyd b. Rumeyd el-Anezî’nindir diye de rivayet olunur: | * % ( Geceyi uyuyarak geçirdiler; Hind’in oğlu uyumadı % * | * onu çekiştirerek geceyi geçirdi; bir delikanlı, **كالزَّلَمْ** gibi ) % * | * % ( baldırları dolgun; ayağı hafif % * | * ne deve çobanıdır ne koyun ) % * | * % ( ne de **وَضَمْ** sırtında kasap ) % * | | Dedim: ve el-Haccâc onu hutbesinde, temsil getirerek zikretti. |

| | ( و ) **مجمع البَحْرَين**’de, Sâgânî’ye göre: | onların sözü: ( ( ( **شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَة** ) ) | “sahih bir hadistir” ) onu Âiz b. Amr | b. Hilâl el-Müzenî Ebû Hubeyre, | sahâbenin sâlihlerinden, Allah ondan razı olsun, rivayet etti; Müslim | onu Sahîh’inde onun tarikiyle çıkarmıştır. ( ( Ve | Cevherî “bu bir meseldir” sözünde vehmetti ) , Sâgânî’nin nassı ve Cevherî’nin meseldeki sözü | bir sehivdir; ancak o bir hadistir. Şeyhimiz dedi ki: | Bu, onun mesel oluşuna aykırı değildir; nice | sahih hadisler | nebevî emsaller içinde sayılmıştır. Onu | Zemahşerî **المُسْتَقْصَى**’da zikretti ve dedi ki: | kötü idare ve siyaset hakkında darb-ı mesel yapılır; | Meydânî de **مَجْمَع الأَمْثالِ**’de (onu) söyledi ve dedi ki: | velâyetini iyi yapmadığı bir şeyi üstlenen kimse için darb-ı mesel yapılır. | | ( **وحُطَمَةُ بنُ مُحارِبِ** ) b. Vedîa | b. Lukeyz b. Afsâ Ebû Batn, | | Abdulkays’tan; ( zırh yapardı, | ve **الحُطَمِيّاتُ** ondandır ), **كِفايَة المُتَحَفّظ**’ta böyle. ( yahut o, | kılıçları kıran (zırh)dır; yahut ağır, geniş olandır ), | sözlerin ilki daha benzer; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. | | ( و ) mecazdan: ( **تَحَطَّمَ** ) ona | ( **غَيْظًا** ) yani: ( **تَلَظَّى** ) ve tutuştu. Bundan | Herim b. Hayyân hadisi: ( ( onun bir adama | kızdığı ve ona karşı | **غَيْظًا** ile **يَتَحَطَّمُ** etmeye başladığı ) ) . | | ( **والحَطَمُ** harekeli olarak: binek hayvanının ayaklarında | bir hastalıktır ), ve **حَطِمَت**; **فَرِح** gibi. | | ( و ) **الحَطِمُ** , ( **كَكَتِفٍ**: kendi içinde kırık olan ) , bunu Cevherî nakletti. | | ( **وبنو حُطامَةَ** **كَثُمامَةٍ**: bir batındır ) | Araplardan; ( ve onlar **بني خُطامَةَ** değildir ) | **الخاء** **المُعْجَمة** ile. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | **حَطْمَةُ السَّيْلِ**: **طَحْمَتِه** gibi: | onun itişi/def’asıdır. |

| | Ata, uzun ömründen dolayı yıkılıp çöktüğünde | ona **حَطِمٌ** denir. | | Denir ki: **حَطِمَت** binek hayvanı, kesre ile, | yani: yaşlandı; **الصّحاح**’ta böyle. | | Ezherî dedi ki: **فَرَسٌ حَطِمٌ**: | zayıflayıp yaşlandığında, sonra güçsüz düştüğünde. Ve | Cevherî dedi ki: **وحَطَمَتْهُ السِّنُّ** , fetha ile | **حَطْمًا**; başkası ekledi: yani yaşlandı | ve zayıfladı. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun, | onun dediği ( ( **بَعْدَما حَطَمْتُمُوه** ) ) vardır. | Peygamber’i kasteder; denir ki: **حَطَمَ** falanı ailesi: | onların içinde yaşlandığında; sanki onu, | yüklerinden ona yükledikleriyle, kırılmış bir ihtiyar kılmışlardır; bu | mecazdır. | | **حُطام الدُّنْيا**: onda bulunan, fânî olup kalmayan | her maldır. Zemahşerî dedi ki: alındı | **حُطامِ البَيْضِ**’den, yani: onun kırıntısından, | onu küçültmek için. | | | **وحَطْمَةُ الأَسَدِ في المالِ**: onun karıştırıp bozmasıdır. | | **ورِيحٌ حَطُومٌ**: her şeyi **تَحْطِم** eder, | yani: onu ezer/ufalar. | | Denir ki: **لا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ** , | yani: yanımızda otlama da bize | mer’ayı bozma. Bu mecazdır. | | **ورَجُلٌ حُطَمَةُ**: çok yiyen; bunu | Cevherî nakletti; bu mecazdır. Ve ayrıca denir: | **رَجُلٌ حُطَمٌ** ve **حُطُمٌ** , **كَزُفَرَ** ve **عُنُقٍ** gibi, | doymayan kimse için. | | **والحُطَم** , **كَزُفَر**: safları | sağda ve solda kıran kimsedir. | | **وحَطّامُ الصُّفوفِ** **كَكَتّانٍ**: | Abdullah’ın lakabıdır; Kinâne b. Cebele’nin dedesi; **تاريخ نَيْسابُور**’da böyle. | | **ورَجُلٌ سَوّاقٌ حُطَمٌ**: | iş çeviren bir dâhi; İbn Berrî’den. | | **وانْحَطَم** insanlar onun üzerine: sıkışıp itiştiler; | bunu İbn Sîde nakletti. |

| | **وحَطْمَةُ النّاس**: onların izdihamı ve | bazılarının bazısını itmesidir. | | **وحَطْمُ الجَبَلِ**: ondan **حُطِمَ** olan yer, | yani: gedik açıldı da kopuk kaldı; böylece | Buhârî’de fetih hadîsinde geldi: | ( ( Abbas’a dedi: **اجْلِس عِنْدَ حَطْمِ الجَبَلِ** ) ) | ve onu Ebû Mûsâ el-Medînî tefsir etti; dedi ki: ve muhtemeldir ki | dağın dar yerini kasteder; orada bazısı | bazısını sıkıştırır. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve onu Ebû | Nasr el-Humeydî kitabında **الخاء** | **المعجَمَة** ile rivayet etti ve garîbinde onu, | dağın ondan çıkıntı yapan burnu diye tefsir etti. | | **والحُطَمِيَّة** , damme sonra fetha ile: | Ali’nin, Allah ondan razı olsun, sahip olduğu bir zırhın adıdır. | | **وبَنُو حَطْمَةَ** , fetha ile: bir batındır; bunu | İbn Sîde söyledi. İbnü’s-Sem‘ânî dedi ki: Cüzâm’dandır; o da **حَطْمَةُ بنُ عَوْفِ** b. | | Eslem b. Mâlik b. Sevd b. Tedîl b. | Cüşem b. Cüzâm’dır. | | **والحُطَمُ بنُ عَبِدِ اللهِ**: sika bir tâbiîdir; | Ali’den (rivayet eder); ondan da Husayn b. Abdirrahmân (rivayet eder). | | **وتَحَطَّمتِ الأرضُ يُبْسًا**: aşırı kuruluğundan | ufalanıp parçalandı. | | **وتَحَطَّمَ البَيْضُ عن الفِراخِ**. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَطِمَ
1 حَطِمَ حطم حطمة , aor. حَطَمَ , inf. n. حَطَمٌ, It broke, or became broken, in pieces; as also ↓ انحطم (Msb) and ↓ تحطّم: (TA:) or these two, (S, K,) or [correctly] the former [only], (TA,) it broke, or became broken: (S, K, TA:) or they are peculiarly said of that which is dry, or tough; (K, TA;) as a bone and the like. (TA.) ― -b2- [Hence,] حَطِمَتِ الدَّابَّةُ (assumed tropical:) The beast became aged [and emaciated and weak, or broken with age: see حَطِمٌ, below]. (S.) ― -b3- And (assumed tropical:) The beast had a disease (termed حَطَمٌ) in his legs. (TA.) -A2- حَطَمَهُ, (S, Msb, K,) aor. حَطِمَ , (Msb, K,) inf. n. حَطْمٌ, (S, Msb, K,) He broke it: (S, K:) or it applies peculiarly to that which is dry, or tough; (K, TA;) as a bone and the like: (TA:) as also ↓ حطّمهُ, (K,) inf. n. تَحْطِيمٌ: (S:) or the latter signifies he broke it in pieces, (S,) and so the former; (Msb;) or the latter, he broke it much. (Msb, TA.) ― -b2- He, or it, crushed it, or bruised it; as, for instance, a lion, that which he devours; and as a camel and a sheep or goat, the ground with his feet or hoofs, and the trees and herbs in eating them; and as the wind, that upon which it blows [vehemently]. (TA.) It is said in a trad., رَأَيْتُ جَهَنَّمَ يَحْتِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا [I saw Hell-fire, one part thereof crushing another: or, as though pressing upon another; from what next follows]. (TA.) One says of people crowding together, يَحْطِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا [They crush, bruise, or press upon, one another]. (TA.) And of a vehement driver, يَحْطِمُ المَالَ [He bruises the cattle, or camels &c.]. (A, TA.) ― -b3- One says also, لَا تَحْطِمْ عَلَيْنَا المَرْتَعَ, meaning (tropical:) Spoil not thou to us the pasturage by pasturing upon it. (TA.) ― -b4- And حَطَمَ فُلَانًا أَهْلُهُ (tropical:) His family rendered such a one a broken old man; as though they loaded him with their burdens. (TA.) And حَطَمَتْهُ السِّنُّ (S) (assumed tropical:) Age rendered him infirm. (TA.)

2 حَطَّمَ see 1.

5 تَحَطَّمَ see 1. You say also, تحطّم البَيْضُ عَنِ الفِرَاخِ [The eggs broke in pieces so as to disclose the young birds]. (TA.) And تَحَطَّمَتْ الأَرْضُ يُبْسًا The ground, or earth, crumbled by reason of excessive dryness. (TA.) And تحطّم النَّاسُ The people crowded together, crushing, bruising, or pressing upon, one another. (TA.) And ↓ انحطم النَّاسُ عَلَيْهِ The people pressed together, or crowded, upon it, or him. (ISd, TA.) ― -b2- And تحطّم عَلَيْهِ غَيْظًا (tropical:) He became inflamed with wrath, or rage, against him. (K, * TA.)

7 اـِنْحَطَمَ see 1: ― -b2- and 5.

حَطَمٌ
حَطَمٌ حطم حطمة inf. n. of حَطِمَ [q. v.]. (Msb.) ― -b2- Also A certain disease in the legs of a beast. (K.)

حَطِمٌ
حَطِمٌ حطم حطمة A thing (Msb) breaking in pieces of itself. (S, Msb, K.) ― -b2- (assumed tropical:) A horse broken by age: (S:) or a horse weak by reason of leanness and old age: (Az, TA:) or an aged beast. (Msb.)

حُطَمٌ
حُطَمٌ حطم حطمة One who breaks the ranks on the right and left; and الصُّفُوفِ ↓ حَطَّامُ [signifies the same]. (TA.) ― -b2- See also حُطَمَةٌ, in five places.

حُطُمٌ
حُطُمٌ حطم حطمة : see حُطَمَةٌ.

حَطْمَةٌ
حَطْمَةٌ حطم حطمه حطمة The crowding, thronging, or pressing, of men; and their pushing one another. (TA.) ― -b2- The tide (دُفْعَة) of a torrent; like طَحْمَةٌ. (S.) ― -b3- The havoc of a lion among cattle. (TA.) ― -b4- (tropical:) Dearth, drought, or sterility; or a year of dearth, &c.; (S, K, TA;) because it breaks (تَحْطِمُ) everything; (TA;) as also ↓ حُطْمَةٌ and ↓ حَاطُومٌ: (K:) or this last is not used except as meaning continual dearth &c. (TA.) [See also the last of these words below.]

حُطْمَةٌ
حُطْمَةٌ حطم حطمه حطمة : see what next precedes.

حِطْمَةٌ
حِطْمَةٌ حطم حطمه حطمة What is broken in pieces, or what one breaks, [accord. to different copies of the K, the former accord. to the reading in the TA,] of a thing that is dry, or tough; (K, TA;) as also ↓ حُطَامَةٌ: (K:) pl. of the former حِطَمٌ: whence صَعْدَةٌ حِطَمٌ [meaning a spear, or spear-shaft, broken in pieces, as is indicated in the TA], in which the term حِطْمَةٌ is regarded as applying to every portion. (K, * TA.) [See حُطَامٌ.]

حُطَمَةٌ
حُطَمَةٌ حطم حطمه حطمة A vehement fire, (K,) that breaks in pieces everything that is cast into it. (TA.) Hence, (S, TA,) الحُطَمَةُ a name of Hell, (K,) or of Hell-fire: (S, K:) or, as some say, the fourth stage of Hell: (Har. p. 347:) or a gate of Hell. (K.) ― -b2- (tropical:) A man who eats much; (S, TA;) as also ↓ حُطَمٌ; who breaks everything in eating: (Har p. 580:) and the latter, and ↓ حُطُمٌ, an insatiable man. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) A large number of camels, (T, S, K,) and of sheep or goats: (T, K:) because they break, or crush, (T, S, TA,) the herbage, (T, TA,) or everything, (S, TA,) or the ground with their feet or hoofs, and the trees and herbs in eating them. (TA.) ― -b4- Also, and ↓ حُطَمٌ, (S, K,) (tropical:) A pastor having little mercy upon the cattle; (S, TA;) or who acts injuriously towards them; (K, TA;) causing them to crush, or bruise, one another; (S, K, TA;) or as though he crushed, or bruised, them by his vehement driving: (A, TA:) or the former signifies a pastor who does not allow his beasts to avail themselves of the plentiful pasturages, nor let them disperse themselves in the pasturage: and ↓ the latter, one who is ungentle, or rough; as though he broke, or crushed, or bruised, them when driving them or pasturing them: and ↓ سَوَّاقٌ حُطَمٌ signifies a man who drives beasts vehemently, crushing them, or bruising them, by reason of his vehement driving; but it is used by way of comparison, as meaning (tropical:) cunning and versatile. (TA.) Hence, شَرُّ الرِّعَآءِ الحُطَمَةُ [The worst of pastors is the ungentle, who causes the beasts to crush, or bruise, one another]: (S, K:) accord. to the S, a prov.: accord. to Sgh and the K, not a prov., but a trad.: but many of the trads. are reckoned among provs.: it is applied to him who governs, or manages, ill. (MF, TA.) Hence also what is related in a trad. of 'Alee, that Kureysh, when they saw him in war, or battle, used to say, اِحْذَرُوا الحُطَمَ ↓ اِحْذَرُوا الحُطَمَ [Beware ye of the rough one! Beware ye of the rough one!]. (TA.)

حُطَمِيَّاتٌ
حُطَمِيَّاتٌ حطميات Coats of mail; so called from a maker thereof named حُطَمَةُ: or such as break the swords: or such as are heavy and wide: (K:) the first of which explanations is the most probable. (TA.)

حُطَامٌ
حُطَامٌ حطام What is broken in pieces, of a thing that is dry, or tough. (S, K. [In the CK, by the accidental omission of وَ كَغُرَابٍ, this signification and the next here following, from the K, are assigned to صَعْدَةٌ حِطَمٌ. See حِطْمَةٌ, which, accord. to some copies of the K, is syn. with حُطَامٌ in the sense explained above.]) And Fragments of eggs; (A, TA;) or of an egg-shell; so in a verse of Et-Tirimmلh: (TA:) or the shell of the egg. (K.) ― -b2- [See a tropical usage of it in an ex. cited, from a trad., voce ثُمَامٌ.] ― -b3- حُطَامُ الدُّنْيَا (assumed tropical:) The frail, or perishing, goods, or possessions, of the present world: accord. to Z, from حُطَامٌ signifying the “ fragments ” of eggs: (TA:) or [simply] the goods of the present world. (TA in art. عرض.)

حَطُومٌ
حَطُومٌ حطوم The lion, (K,) that crushes, or bruises, everything that he devours; (TA;) as also ↓ حَطَّامٌ and ↓ مِحْطَمٌ. (K.) And A wind (رِيح) that crushes everything. (TA.)

حَطِيمٌ
حَطِيمٌ حطيم Herbage remaining from the preceding year: (Lh, K:) because dry, and broken in pieces. (Lh, TA.) ― -b2- الحَطِيمُ The حِجْر [q. v.] (Msb, K) of Mekkeh, (Msb,) [i. e.] of the Kaa- beh; (K;) which is excluded from the Kaabeh; said in the M to be of the part next the spout; and in the T, to be that in [or rather over] which is the spout: so called because it was left broken when the House was raised: or because the Arabs used to throw in it, or upon it, the clothes in which they performed their circuitings, and it remained until it became broken by length of time: (TA:) or the wall of the حِجْر of the Kaabeh; (I' Ab, S, K;) the wall over which is the spout of the Kaabeh; (Ham p. 710;) the wall that [partly] encloses the حِجْر of the Kaabeh, on the western [or rather north-western] side: (Har p. 389:) or the part between the angle [of the Black Stone] and [the well of] Zemzem and the Makلm [-Ibrل- heem] and, some add, the حِجْر: or from the Makلm to the door: (K:) or the part between the black angle and the door and the Makلm, where the people crowd together to offer up their supplications, so that they crush, or bruise, or press upon, one another: (K, * TA:) and there the pagans used to confederate. (K.)

حُطَامَةٌ
حُطَامَةٌ حطام حطامه حطامة : see حِطْمَةٌ.

حَطَّامٌ
حَطَّامٌ حطام : see حَطُومٌ: and حُطَمٌ.

حَاطُومٌ
حَاطُومٌ حاطوم : see حَطْمَةٌ. ― -b2- Also (tropical:) A digestive; syn. هَاضُومٌ. (K, TA. [In the CK, erroneously, حاضوم.]) It is implied in the K that this is also a signification of حَطْمَةٌ and حُطْمَةٌ; which it is not. (TA.) One says, نِعْمَ حَاطُومُ الطَّعَامِ البِطِّيخُ (tropical:) [Excellent, or most excellent, is the digestive of food, the melon, or water-melon]. (A, TA.)

مِحْطَمٌ
مِحْطَمٌ محطم : see حَطُومٌ.

##### Türkçe

**حَطِمَ**
1 **حَطِمَ** حطم حطمة, muzâri‘ı **حَطَمَ**, mastarı **حَطَمٌ**, Parçalar hâlinde kırıldı, yahut parçalar hâlinde kırılmış oldu; yine ↓ **انحطم** (Msb) ve ↓ **تحطّم** da böyledir: (TA:) yahut bu ikisi, (S, K,) yahut [doğrusu] önceki [yalnız], (TA,) kırıldı, yahut kırılmış oldu: (S, K, TA:) yahut bunlar, kuru yahut sert olana mahsus olarak söylenir; (K, TA;) bir kemik ve benzeri gibi. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَطِمَتِ الدَّابَّةُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Binek hayvanı yaşlandı [ve zayıflayıp dermansız oldu, yahut yaşlılıkla kırıldı: aşağıda **حَطِمٌ**’e bak]. (S.) ― -b3- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) Binek hayvanının bacaklarında (adı **حَطَمٌ** olan) bir hastalık vardı. (TA.) -A2- **حَطَمَهُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ı **حَطِمَ**, (Msb, K,) mastarı **حَطْمٌ**, (S, Msb, K,) Onu kırdı: (S, K:) yahut kuru yahut sert olana mahsus olarak uygulanır; (K, TA;) bir kemik ve benzeri gibi: (TA:) yine ↓ **حطّمهُ** da böyledir, (K,) mastarı **تَحْطِيمٌ**: (S:) yahut ikincisi, onu parça parça kırdı demektir, (S,) ve birincisi de böyledir; (Msb;) yahut ikincisi, onu çokça kırdı. (Msb, TA.) ― -b2- Onu ezdi, yahut berteledi; meselâ bir aslanın, yediği şeyi; ve bir devenin ve bir koyun yahut keçinin, ayakları yahut tırnaklarıyla yeri, ve onları yerken ağaçları ve otları; ve rüzgârın, şiddetle estiği şeyi. (TA.) Bir hadiste şöyle denir: **رَأَيْتُ جَهَنَّمَ يَحْتِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا** [Cehennemi gördüm; onun bir kısmı bir kısmını eziyordu: yahut sanki bir kısmı diğerine baskı yapıyordu; bundan sonra gelen şeye göre]. (TA.) İnsanların birbirine sokulması hakkında şöyle denir: **يَحْطِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا** [Birbirlerini ezerler, berteleyip sıkıştırırlar]. (TA.) Ve şiddetli bir sürücü hakkında: **يَحْطِمُ المَالَ** [Sürüyü, yahut develeri vb. berteleyip ezer]. (A, TA.) ― -b3- Yine şöyle denir: **لَا تَحْطِمْ عَلَيْنَا المَرْتَعَ**, yani (mecaz:) Üzerinde otlatmak suretiyle bize otlağı bozma. (TA.) ― -b4- Ve **حَطَمَ فُلَانًا أَهْلُهُ** (mecaz:) Onun ailesi falancayı kırık bir ihtiyar hâline getirdi; sanki onu yükleriyle yüklediler. (TA.) Ve **حَطَمَتْهُ السِّنُّ** (S) (mecaz olduğu varsayılarak:) Yaş onu güçsüz kıldı. (TA.)

2 **حَطَّمَ**: 1’e bak.

5 **تَحَطَّمَ**: 1’e bak. Yine şöyle dersin: **تحطّم البَيْضُ عَنِ الفِرَاخِ** [Yumurtalar, yavru kuşları ortaya çıkaracak şekilde parça parça kırıldı]. (TA.) Ve **تَحَطَّمَتْ الأَرْضُ يُبْسًا** Yer, yahut toprak, aşırı kuruluk sebebiyle ufalanıp dağıldı. (TA.) Ve **تحطّم النَّاسُ** İnsanlar birbirlerine sokulup birbirlerini ezerek, berteleyerek yahut sıkıştırarak toplandı. (TA.) Ve ↓ **انحطم النَّاسُ عَلَيْهِ** İnsanlar onun üzerine, yahut ona, sıkışıp toplandı. (ISd, TA.) ― -b2- Ve **تحطّم عَلَيْهِ غَيْظًا** (mecaz:) Ona karşı öfke yahut hiddetle tutuştu. (K, * TA.)

7 **اـِنْحَطَمَ**: 1’e bak: ― -b2- ve 5’e.

**حَطَمٌ**
**حَطَمٌ** حطم حطمة: **حَطِمَ**’ın mastarıdır [ona bak]. (Msb.) ― -b2- Ayrıca: Bir binek hayvanının bacaklarındaki belirli bir hastalık. (K.)

**حَطِمٌ**
**حَطِمٌ** حطم حطمة: Kendi kendine parça parça kırılan bir şey. (S, Msb, K.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılarak:) Yaşlılıkla kırılmış bir at: (S:) yahut zayıflık ve yaşlılık sebebiyle cılız düşmüş bir at: (Az, TA:) yahut yaşlı bir binek hayvanı. (Msb.)

**حُطَمٌ**
**حُطَمٌ** حطم حطمة: Sağda ve solda safları yaran kimse; ve ↓ **حَطَّامُ الصُّفُوفِ** [aynı mânaya gelir]. (TA.) ― -b2- Ayrıca **حُطَمَةٌ**’ye, beş yerde, bak.

**حُطُمٌ**
**حُطُمٌ** حطم حطمة: **حُطَمَةٌ**’ye bak.

**حَطْمَةٌ**
**حَطْمَةٌ** حطم حطمه حطمة: İnsanların birbirine sokulması, kalabalıklaşması yahut sıkıştırması; ve birbirlerini itmeleri. (TA.) ― -b2- Bir selin kabarması (دُفْعَة); **طَحْمَةٌ** gibi. (S.) ― -b3- Bir aslanın sığırlar arasında yaptığı kırıp geçirme. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Kıtlık, kuraklık yahut verimsizlik; yahut kıtlık yılı vb.; (S, K, TA;) çünkü her şeyi kırar (**تَحْطِمُ**); (TA;) yine ↓ **حُطْمَةٌ** ve ↓ **حَاطُومٌ** da böyledir: (K:) yahut bu sonuncusu, ancak sürekli kıtlık vb. mânasında kullanılır. (TA.) [Aşağıda bu kelimelerin sonuncusuna da bak.]

**حُطْمَةٌ**
**حُطْمَةٌ** حطم حطمه حطمة: Bir öncekinin hemen öncesinde geçen şeye bak.

**حِطْمَةٌ**
**حِطْمَةٌ** حطم حطمه حطمة: Kuru yahut sert bir şeyden, parça parça kırılmış olan; yahut kişinin kırdığı şey; [K’nin farklı nüshalarına göre; TA’daki okuyuşa göre birincisi]; (K, TA;) yine ↓ **حُطَامَةٌ** da böyledir: (K:) birincisinin çoğulu **حِطَمٌ**’dır: buradan **صَعْدَةٌ حِطَمٌ** [mânası: parça parça kırılmış bir mızrak yahut mızrak sapı; TA’da buna işaret edilmiştir]; burada **حِطْمَةٌ** terimi her bir parçaya uygulanır kabul edilir. (K, * TA.) [**حُطَامٌ**’a bak.]

**حُطَمَةٌ**
**حُطَمَةٌ** حطم حطمه حطمة: İçine atılan her şeyi parça parça kıran şiddetli bir ateş. (K,) (TA.) Bundan dolayı, (S, TA,) **الحُطَمَةُ** Cehennemin bir adıdır, (K,) yahut Cehennem ateşinin: (S, K:) yahut bazılarına göre Cehennemin dördüncü tabakası: (Har. p. 347:) yahut Cehennemin bir kapısı. (K.) ― -b2- (mecaz:) Çok yiyen bir adam; (S, TA;) yine ↓ **حُطَمٌ** da böyledir; yerken her şeyi kırar: (Har p. 580:) ve bu ikincisi, ve ↓ **حُطُمٌ**, doymaz bir adamdır. (TA.) ― -b3- (mecaz olduğu varsayılarak:) Çok sayıda deve, (T, S, K,) ve koyun yahut keçi: (T, K:) çünkü onlar, (T, S, TA,) otu, (T, TA,) yahut her şeyi, (S, TA,) yahut ayakları yahut tırnaklarıyla yeri, ve onları yerken ağaçları ve otları kırar yahut ezer. (TA.) ― -b4- Ayrıca, ve ↓ **حُطَمٌ**, (S, K,) (mecaz:) Hayvanlara karşı merhameti az bir çoban; (S, TA;) yahut onlara zarar verici davranan; (K, TA;) onları birbirlerini ezip bertelemeye sevk eden; (S, K, TA;) yahut şiddetli sürmesiyle sanki onları ezip bertelemiş gibi: (A, TA:) yahut birincisi, hayvanlarının bol otlaklardan yararlanmasına izin vermeyen, onları otlakta dağılmaya bırakmayan çoban demektir: ve ↓ ikincisi, yumuşak olmayan yahut kaba olan; sanki sürerken yahut otlatırken onları kırmış, ezmiş yahut bertelemiş gibi: ve ↓ **سَوَّاقٌ حُطَمٌ** şiddetle hayvan süren, şiddetli sürmesi sebebiyle onları ezip berteleyen bir adam demektir; fakat benzetme yoluyla (mecaz:) kurnaz ve çok yönlü mânasında kullanılır. (TA.) Bundan dolayı: **شَرُّ الرِّعَآءِ الحُطَمَةُ** [Çobanların en kötüsü, hayvanların birbirlerini ezip bertelemesine sebep olan kaba olandır]: (S, K:) S’ye göre bir darbımeseldir: Sgh ve K’ye göre darbımesel değil, bir hadistir: fakat hadislerin çoğu darbımeseller arasında sayılır: kötü yöneten yahut kötü idare eden kimseye uygulanır. (MF, TA.) Bundan dolayı ayrıca, ‘Alî’den bir hadiste rivayet edilen şudur: Kureyş, onu savaşta yahut muharebede gördüklerinde şöyle derlerdi: **اِحْذَرُوا الحُطَمَ** ↓ **اِحْذَرُوا الحُطَمَ** [Sakının o kaba olandan! Sakının o kaba olandan!]. (TA.)

**حُطَمِيَّاتٌ**
**حُطَمِيَّاتٌ** حطميات: Zırhlar; bunları yapan ve adı **حُطَمَةُ** olan bir ustadan dolayı böyle adlandırılmıştır: yahut kılıçları kıran türden olanlar: yahut ağır ve geniş olanlar: (K:) bu açıklamaların birincisi en muhtemeldir. (TA.)

**حُطَامٌ**
**حُطَامٌ** حطام: Kuru yahut sert bir şeyden parça parça kırılmış olan. (S, K. [CK’de, وَ كَغُرَابٍ’ın kazara düşmesiyle, K’den olan bu mânâ ve hemen ardından gelen mânâ, **صَعْدَةٌ حِطَمٌ**’e verilmiştir. **حِطْمَةٌ**’ye bak; K’nin bazı nüshalarına göre, yukarıda açıklanan mânada **حُطَامٌ** ile eş anlamlıdır.]) Ve yumurta kırıntıları; (A, TA;) yahut bir yumurta kabuğunun kırıntıları; Et-Tirimmıh’ın bir beytinde böyledir: (TA:) yahut yumurtanın kabuğu. (K.) ― -b2- [Bir hadisten nakledilen bir örnekteki mecazî kullanımı için, **ثُمَامٌ** maddesine bak.] ― -b3- **حُطَامُ الدُّنْيَا** (mecaz olduğu varsayılarak:) Bu dünyanın dayanıksız yahut yok olup giden malı-mülkü: Z’ye göre, yumurtanın “kırıntıları” mânasındaki **حُطَامٌ**’dan: (TA:) yahut [sadece] bu dünyanın malı. (TA, madde **عرض**’ta.)

**حَطُومٌ**
**حَطُومٌ** حطوم: Aslan, (K,) yediği her şeyi ezip berteleyen; (TA;) yine ↓ **حَطَّامٌ** ve ↓ **مِحْطَمٌ** da böyledir. (K.) Ve her şeyi ezen bir rüzgâr (رِيح). (TA.)

**حَطِيمٌ**
**حَطِيمٌ** حطيم: Geçen yıldan kalmış ot. (Lh, K:) çünkü kurudur ve parça parça kırılmıştır. (Lh, TA.) ― -b2- **الحَطِيمُ** Mekke’nin (Msb, K) **حِجْر**’i [ona bak], (Msb,) yani Kâbe’nin; (K;) Kâbe’den hariç bırakılmış olan; M’de, oluğun yanındaki kısım olduğu söylenir; T’de ise, oluğun üzerinde bulunduğu yer olduğu: böyle adlandırılmıştır; çünkü Ev yükseltildiğinde kırık bırakılmıştı: yahut çünkü Araplar, tavaf ettikleri elbiseleri onun içine yahut üzerine atarlardı ve zamanın uzamasıyla kırılıp parçalanıncaya kadar kalırdı: (TA:) yahut Kâbe’nin **حِجْر**’inin duvarı; (I' Ab, S, K;) Kâbe’nin oluğunun üzerinde bulunduğu duvar; (Ham p. 710;) Kâbe’nin **حِجْر**’ini batı [daha doğrusu kuzey-batı] tarafında kısmen kuşatan duvar: (Har p. 389:) yahut [Hacerülesved] köşesi ile Zemzem [kuyusu] ve Makam [-İbrâhîm] arasındaki kısım ve bazıları **حِجْر**’i de ekler: yahut Makam’dan kapıya kadar olan kısım: (K:) yahut kara köşe ile kapı ve Makam arasındaki kısım; insanlar orada dua etmek için birbirine sokulur; öyle ki birbirlerini ezer, berteleyip sıkıştırırlar: (K, * TA:) ve müşrikler orada ittifak ederlerdi. (K.)

**حُطَامَةٌ**
**حُطَامَةٌ** حطام حطامه حطامة: **حِطْمَةٌ**’ye bak.

**حَطَّامٌ**
**حَطَّامٌ** حطام: **حَطُومٌ**’a bak: ve **حُطَمٌ**’a.

**حَاطُومٌ**
**حَاطُومٌ** حاطوم: **حَطْمَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Hazmettiren; eş anlamlısı **هَاضُومٌ**. (K, TA. [CK’de yanlışlıkla, حاضوم.]) K’de bunun, **حَطْمَةٌ** ve **حُطْمَةٌ**’nin de bir mânası olduğu ima edilir; hâlbuki değildir. (TA.) Şöyle denir: **نِعْمَ حَاطُومُ الطَّعَامِ البِطِّيخُ** (mecaz:) [Yemeğin hazmettiricisi ne güzel (yahut pek güzel)dir: kavun yahut karpuz]. (A, TA.)

**مِحْطَمٌ**
**مِحْطَمٌ** محطم: **حَطُومٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَطَمَ
حَطَمَ I ( n. ac. حَطْم 1 ),
a.  Broke into pieces; crushed.

حَطِمَ
حَطِمَ A ( n. ac. حَطَم 4 ),
a.  Was, became decrepit, broken down.

حَطَّمَ
حَطَّمَ II ,
a.  Smashed, crushed, pounded.

تَحَطَّمَ
تَحَطَّمَ V ,  اِنْحَطَمَ VII ,
a.  Broke, got broken.

b.  Thronged, pressed ( crowd ).

حِطْمَة
حِطْمَة 2t , ( pl. حِطَم 7 ),
a.  Fragment, piece, bit; morsel, crumb.

حُطْمَة
حُطْمَة 3t ,
a.  Barren year.

حَطِم
حَطِم 5 ,
a.  Breaking; broken down, decrepit.

حُطَمَة
حُطَمَة 9t ,
a.  Devouring fire, hell.

b.  Voracious; glutton.

حُطَاْم
حُطَاْم 24 ,
a.  Fragments, pieces.

حُطَاْمَة
حُطَاْمَة 24t ,
a.  see 24 .

حَطِيْم
حَطِيْم 25 ,
a.  Wall of the temple of Mecca.

حَطُوْم
حَطُوْم 26 ,  حَطَّاْم 28 ,
a.  Lion.

حَاْطُوْم
حَاْطُوْم 40 ,
a.  Year of dearth.

##### Türkçe

**حَطَمَ**
**حَطَمَ** I ( mastar-ı aslî: **حَطْم** 1 ),
a. Parçalara ayırdı; ezdi.

**حَطِمَ**
**حَطِمَ** A ( mastar-ı aslî: **حَطَم** 4 ),
a. Çöktü, yıprandı; harap oldu, çözüldü.

**حَطَّمَ**
**حَطَّمَ** II ,
a. Paramparça etti, ezdi, dövdü.

**تَحَطَّمَ**
**تَحَطَّمَ** V , **اِنْحَطَمَ** VII ,
a. Kırıldı, kırılmış oldu.

b. Üşüştü, sıkıştı (kalabalık).

**حِطْمَة**
**حِطْمَة** 2t , ( çoğulu: **حِطَم** 7 ),
a. Parça, kırıntı, lokma; kırıntı, ufak parça.

**حُطْمَة**
**حُطْمَة** 3t ,
a. Kısır yıl.

**حَطِم**
**حَطِم** 5 ,
a. Kıran; çökmüş, yıpranmış.

**حُطَمَة**
**حُطَمَة** 9t ,
a. Yiyip bitiren ateş, cehennem.

b. Obur; boğazına düşkün.

**حُطَاْم**
**حُطَاْم** 24 ,
a. Parçalar, kırıntılar.

**حُطَاْمَة**
**حُطَاْمَة** 24t ,
a. 24’e bak.

**حَطِيْم**
**حَطِيْم** 25 ,
a. Mekke’deki mabedin duvarı.

**حَطُوْم**
**حَطُوْم** 26 , **حَطَّاْم** 28 ,
a. Aslan.

**حَاْطُوْم**
**حَاْطُوْم** 40 ,
a. Kıtlık yılı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حطم
حَطَمَ - يَحْطِمُ - حُطَام - حُطَمَة
حَطَمَ - يَحْطِمُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يفعسه ويسحقه: يطؤه بشيء صلب وثقيل فيدقه ويكسره ويهشمه ويفتته: يؤثر على جسم أو على كائن بقوة أو بشيء مندفع بشدة، يضرب بالكائن، فيبدل من تركيبه بشكل مخرب، فيتكسر ويتفكك بعضه عن بعض
حُطَام: على وزن "فـُعال": اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " حَطَمَ - يَحْطِمُ ": الشيء أوالكائن الذي تعرض لقوة أدت إلى تكسره وتفككه وتفتته إلى قطع متفرقة
حُطَمَة: على وزن" فـُعـَلـَة" اسم فاعل مبالغة من " حَطَمَ - يَحْطِمُ ": اسم آلة منه: الآلة التي تحطم: الساحقة الماحقة المدمرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدك والضرب بقوة ساحقة طاحنة مفتتة ومسوية للكائن بسطح الأرض" وهي:
بَسَّ - يَبُسُّ، دَكَّ - يَدُكُّ، سَحَقَ - يَسْحَقُ، حَطَمَ - يَحْطِمُ، هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ)، هَدَمَ - يَهْدِمُ
يحطم
 	﴿حتى إذا أتوا على وادي النمل قالت نملة ياأيها النمل ادخلوا مساكنكم لا يحطمنكم سليمان وجنوده وهم لا يشعرون (18)﴾ النمل
حطام - حطاما
 ﴿ألم ترى أن الله أنزل من السماء ماء فسلكه ينابيع في الأرض ثم يخرج به زرعا مختلفا ألوانه ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يجعله حطاما إن في ذلك لذكرى لأولي الألباب(21)﴾ الزمر ﴿اعلموا أنما الحياة الدنيا لعب ولهو وزينة وتفاخر بينكم وتكاثر في الأموال والأولاد كمثل غيث أعجب الكفار نباته ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يكون حطاماوفي الآخرة عذاب شديد ومغفرة من الله ورضوان وما الحياة الدنيا إلا متاع الغرور(20)﴾ الحديد
الحطمة
 ﴿كلا لينبذن في الحطمة (4)﴾ الهمزة ﴿وما أدراك ما الحطمة (5)﴾ الهمزة
مختار الصحاح
● [حطم] ح ط م: حَطَمَهُ من باب ضرب أي كسره فانحَطَمَ و تَحَطَّم و التَّحْطِيمُ التكسير و الحُطَمةُ من أسماء النار لأنها تحطم ما تلقى ورجل حطمة أيضا كثير الأكل قال بن عباس رضي الله عنهما الحَطِيمُ الجدر يعني جدار حجر الكعبة و الحُطَامُ ما تكسر من اليبيس
الراغب
حطم
- الحطم: كسر الشيء مثل الهشم ونحوه، ثم استعمل لكل كسر متناه، قال الله تعالى: }لا يحطمنكم سليمان وجنوده﴿[النمل/18]، وحطمته فانحطم حطاما، وسائق حطم: يحطم الإبل لفرط سوقه، وسميت الجحيم حطمة، قال الله تعالى في الحطمة:﴾وما أدراك ما الحطمة{ [الهمزة/5]، وقيل للأكول: حطمة، تشبيها بالجحيم، تصورا لقول الشاعر:
- 116 - كأنما في جوفه تنور
(الشطر في عمدة الحفاظ (حطم) ؛ ومجمع البلاغة 2/577)
ودرع حطمية: منسوبة إلى ناسجها أو مستعملها، وحطيم وزمزم: مكانان، والحطام: ما يتكسر من اليبس، قال عز وجل: }ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يجعله حطاما{ [الزمر/21].
ملخص اللسان
1.     حَطَمهُ يَحْطِمُهُ حَطْماً أي كسره،
2.     الحَطْمُ: الكسر في أي وجه كان،
3.     الحَطْمِ الذي هو الكسر والدق.
4.      الحَطْمُ: هو كسر الشيء اليابس خاصَّةً كالعَظْم ونحوه.
5.     استأْذَنَتْ أن تدفع من مِنىً قبل حَطْمةِ الناس أي قبل أن يزدحموا ويَحْطِمَ بعضهم بعضاً.
6.     الحُطامُ ما تَكّسّرَ من اليَبيس،
7.     والتَّحْطيمُ التكسير.
8.     وحُطامُ البَيْضِ: قِشره؛
9.     والحَطيمُ: ما بقي من نبات عامِ أَوَّلَ ليُبْسِهِ وتَحَطُّمِهِ؛
10.                        وحُطامُ الدنيا: كلُّ ما فيها من مال يَفْنى ولا يبقى.
11.                        الحُطَمَة: اسم من أَسماء النار،
12.                        الحُطَمَةُ باب من أَبواب جهنم،
13.                        عل يَتَحَطَّمُ عليه غَيْضاً أي يَتَلَظَّى ويتوقَّد؛
14.                        إذَنْ يَحْطِمُكم الناسُ أي يدوسونكم ويزدحمون عليكم،
15.                        والحُطَمَةُ: من أَبنية المبالغة وهو الذي يَكْثُرُ منه الحَطْمُ،
16.                        والحَطْمَةُ والحُطْمَةُ والحاطوم: السنة الشديدة لأنها تَحْطِمُ كل شيء،
17.                        وحَطْمَةُ السيل مثل طَحْمَتِه، وهي دُفعَتُهُ.
18.                        وأصابتهم حَطْمَةٌ أي سنة وجَدْبٌ:
19.                        والحَطِمُ: المتكسر في نفسه.
20.                        حَطِمٌ: الفرس إذا تَهَدَّمَ لطول عمره.
21.                        فرس حَطِمٌ إذا هُزِلَ وأَسَنَّ فضعف.
22.                        حَطِمَتِ الدابةُأي أَسَنَّتْ،
23.                        فلان حَطَمَتْهُ السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضعف.
24.                        حَطَمَ فلاناً أَهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأَنهم بما حَمَّلُوه من أَثقالهم صَيَّروه شيخاً مَحْطوماً.
25.                        وحَطْمَةُ الأَسَد في المال: عَبْثُه وفَرْسُهُ لأنه يَحْطِمُه.
26.                         وأَسد حَطُومٌ: يَحْطِمُ كلَّ شيء يَدُقُّه،
27.                        ولا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ أي لا تَرْعَ عندنا فتفسد علينا المَرْعى.
28.                        ورجل حُطَمَةٌ: كثير الأكل.
29.                        وإبل حُطَمَةٌ وغنم حُطَمَةٌ: كثيرة تَحْطِمُ الأرض بخِفافِها وأَظْلافِها وتَحْطِمُ شجرها وبَقْلَها فتأْكله،
30.                         ونار حُطَمَةٌ: شديدة.
31.                        ورجل حُطَمٌ وحُطُمٌ: لا يشبع لأنه يَحْطِمُ كل شيء؛
32.                        ورجل حُطَمٌ وحُطَمَةٌ إذا كان قليل الرحمة للماشية يَهْشِمُ بعضها ببعض.
33.                        شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَة: هو العنيفُ برعاية الإبل في السَّوْق والإيراد والإصْدارِ،
34.                        قد لَفّها الليلُ بسَوّاق حُطَم أي عَسُوف عنيفٍ.
35.                        الحُطَمةُ هو الراعي الذي لا يُمَكِّنُ رَعِيَّتَهُ من المراتع الخَصيبة ويقبضها ولا يَدَعُها تنتشر في المَرْعى،
36.                        وحُطَمٌ إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمُها أي يكسرها إذا ساقها أو أسامها يَعْنُفُ بها؛
37.                        قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ الهَزَمُ: من الاهتزام وهو شدة الصوت،
38.                        بسواق حطم أي رجل شديد السوق لها يَحْطِمُها لشدة سوقه،
39.                        وانْحَطَمَ الناسُ عليه تزاحموا؛
40.                        حَطيمُ مكة، وهو ما بين الركن والباب،
41.                        حَطْمُ الجَبَل الموضع الذي حُطِمَ منه أي ثُلِمَ فَبقي منقطعاً،
42.                         الحَطِيمُ الجِدار بمعنى جدار الكعبة.
43.                        الحَطِيمُ حِجْرُ مكة مما يلي المِيزاب،
44.                        الحَطِيمُ الذي فيه المِرْزابُ،
45.                        وحَطِمَتْ حَطَماً: هَزِلَتْ.
46.                        وماء حاطُومٌ: مُمْرِئٌ.
47.                       والحُطَمِيَّةُ: دروع تنسب إلى رجل كان يعملها، وكان لعليّ، رضي الله عنه،
لسان العرب
● - حطم: الحَطْمُ: الكسر في أي وجه كان، وقيل: هو كسر الشيء اليابس خاصَّةً      كالعَظْم ونحوه. حَطَمهُ يَحْطِمُهُ حَطْماً أي كسره، وحَطَّمَهُ      فانْحَطَم وتَحَطَّم. والحطْمَةُ والحُطامُ: ما تَحَطَّمَ من ذلك. الأَزهري:      الحُطامُ ما تَكّسّرَ من اليَبيس، والتَّحْطيمُ التكسير. وصَعْدَةٌ حِطَمٌ      كما قالوا كِسَرٌ كأَنهم جعلوا كل قطعة منها حِطْمةً؛ قال ساعدة بن      جُؤَيَّةَ:      ماذا هُنالِكَ من أسْوانَ مُكْتَئِبٍ،      وساهِفٍ ثَمِلٍ في صَعْدَةٍ حِطَمِ      وحُطامُ البَيْضِ: قِشره؛ قال الطرماح:      كأَنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فيه      فَراشُ صَميمِ أَقْحافِ الشُّؤُونِ      والحَطيمُ: ما بقي من نبات عامِ أَوَّلَ ليُبْسِهِ وتَحَطُّمِهِ؛ عن      اللحياني. الأَزهري عن الأصمعي: إذا تَكَسَّرَ يَبيسُ البَقْل فهو      حُطامٌ.والحَطْمَةُ والحُطْمَةُ والحاطوم: السنة الشديدة لأنها تَحْطِمُ كل      شيء، وقيل: لا تسمى حاطوماً إلا في الجَدْب المتوالي. وأصابتهم حَطْمَةٌ أي      سنة وجَدْبٌ: قال ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ:      من حَطْمَةٍ أقْبَلَتْ حَتَّتْ لنا وَرَقاً      نُمارِسُ العُودَ، حتى يَنْبُت الوَرَقُ      وفي حديث جعفر: كنا نخرج سنة الحُطْمةِ؛ هي الشديدة الجَدْبِ. الجوهري:      وحَطْمَةُ السيل مثل طَحْمَتِه، وهي دُفعَتُهُ.      والحَطِمُ: المتكسر في نفسه. ويقال للفرس إذا تَهَدَّمَ لطول عمره:      حَطِمٌ. الأَزهري: فرس حَطِمٌ إذا هُزِلَ وأَسَنَّ      (* قوله «وأسن» كذا في      الأصل بالواو وفي التهذيب أو) فضعف.      الجوهري: ويقال حَطِمَتِ الدابةُ، بالكسر ، أي أَسَنَّتْ، وحَطَمَتْهُ      السِّنُّ، بالفتح، حَطْماً.      ويقال: فلان حَطَمَتْهُ السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضعف. وفي حديث عائشة، رضي      الله عنها، أنها قالت: بعدما حَطَمْتُموه، تعني النبي، صلى الله عليه      وسلم. يقال: حَطَمَ فلاناً أَهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأَنهم بما حَمَّلُوه من      أَثقالهم صَيَّروه شيخاً مَحْطوماً.      وحُطامُ الدنيا: كلُّ ما فيها من مال يَفْنى ولا يبقى.      ويقال للهاضومِ: حاطُومٌ. وحَطْمَةُ الأَسَد في المال: عَبْثُه      وفَرْسُهُ لأنه يَحْطِمُه. وأَسد حَطُومٌ: يَحْطِمُ كلَّ شيء يَدُقُّه، وكذلك ريح      حَطُومٌ. ولا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ أي لا تَرْعَ عندنا فتفسد علينا      المَرْعى.      ورجل حُطَمَةٌ: كثير الأكل. وإبل حُطَمَةٌ وغنم حُطَمَةٌ: كثيرة      تَحْطِمُ الأرض بخِفافِها وأَظْلافِها وتَحْطِمُ شجرها وبَقْلَها فتأْكله، ويقال      للعَكَرةِ من الإبل حُطَمَةٌ لأَنها تَحْطِمُ كل شيء؛ وقال الأزهري:      لِحَطْمِها الكَلأَ، وكذلك الغنم إذا كثرت. ونار حُطَمَةٌ: شديدة. وفي      التنزيل: كَلاَّ ليُنْبَذَنَّ في الحُطَمَةِ؛ الحُطَمَة: اسم من أَسماء النار،      نعوذ بالله منها، لأنها تَحْطِمُ ما تَلْقى، وقيل: الحُطَمَةُ باب من      أَبواب جهنم، وكلُّ ذلك من الحَطْمِ الذي هو الكسر والدق. وفي الحديث: أن      هَرِمَ بن حَيَّان غضب على رجل فجعل يَتَحَطَّمُ عليه غَيْضاً أي      يَتَلَظَّى ويتوقَّد؛ مأْخوذاً من الحُطَمَة وهي النار التي تَحْطِمُ كل شيء      وتجعله حُطاماً أي مُتَحَطِّماً متكسراً. ورجل حُطَمٌ وحُطُمٌ: لا يشبع لأنه      يَحْطِمُ كل شيء؛ قال:      قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ      ورجل حُطَمٌ وحُطَمَةٌ إذا كان قليل الرحمة للماشية يَهْشِمُ بعضها      ببعض. وفي المَثَلِ: شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَةُ      (* قوله «وفي المثل شر      الرعاء الحطمة» كونه مثلاً لا ينافي كونه حديثاً وكم من الاحاديث الصحيحة عدت      في الأمثال النبوية، قاله ابن الطيب محشي القاموس راداً به عليه وأقره      الشارح)؛ ابن الأثير: هو العنيفُ برعاية الإبل في السَّوْق والإيراد      والإصْدارِ، ويُلْقي بعضها على بعض ويَعْسِفُها، ضَرَبَهُ مَثَلاً لِوالي      السُّوءِ، ويقال أَيضاً حُطَمٌ، بلا هاء. ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه: كانت      قريش إذا رأَتْهُ في حَرْب قالت: احْذَرُوا الحُطَمَ، احذروا القُطَمَ      ومنه قول الحجاج في خطبته:      قد لَفّها الليلُ بسَوّاق حُطَم      أي عَسُوف عنيفٍ. والحُطَمَةُ: من أَبنية المبالغة وهو الذي يَكْثُرُ      منه الحَطْمُ، ومنه سميت النار الحُطَمَةَ لأنها تَحْطِمُ كل شيء؛ ومنه      الحديث: رأَيت جهنم يَحْطِمُ بعضها بعضاً. الأَزهري: الحُطَمةُ هو الراعي      الذي لا يُمَكِّنُ رَعِيَّتَهُ من المراتع الخَصيبة ويقبضها ولا يَدَعُها      تنتشر في المَرْعى، وحُطَمٌ إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمُها أي يكسرها إذا      ساقها أو أسامها يَعْنُفُ بها؛ وقال ابن بري في قوله:      قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاق حُطَمْ      هو للحُطَمِ القَيْسِيّ، ويروى لأبي زُغْبَة الخَزْرَجيّ يوم أُحُدٍ؛      وفيها:      أنا أَبو زُغُبَةَ أَعْدو بالهَزَمْ،      لن تُمْنَعَ المَخْزاةُ إلاَّ بالأَلَمْ      يَحْمِي الذِّمار خَزْرَجِيٌّ من جُشَمْ،      قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ      الهَزَمُ: من الاهتزام وهو شدة الصوت، ويجوز أن يريد الهَزِيمة. وقوله      بسواق حطم أي رجل شديد السوق لها يَحْطِمُها لشدة سوقه، وهذا مثل، ولم يرد      إبلاً يسوقها وإنما يريد أنه داهية متصرف؛ قال: ويروى البيت لرُشَيْد بن      رُمَيْضٍ العَنَزِيِّ من أَبيات:      باتوا نِياماً، وابنُ هِنْدٍ لم يَنَمْ      بات يقاسيها غلام كالزَّلَمْ،      خَدَلَّجُ السَّاقَيْنِ خَفَّاقُ القَدَمْ،      ليْسَ بِراعي إبِلٍ ولا غَنَمْ،      ولا بِجَزَّار على ظهر وَضَمْ      ابن سيده: وانْحَطَمَ الناسُ عليه تزاحموا؛ ومنه حديث سَوْدَةَ: إنها      استأْذَنَتْ أن تدفع من مِنىً قبل حَطْمةِ الناس أي قبل أن يزدحموا      ويَحْطِمَ بعضهم بعضاً. وفي حديث توبة كعب بن مالك: إذَنْ يَحْطِمُكم الناسُ أي      يدوسونكم ويزدحمون عليكم، ومنه سمي حَطيمُ مكة، وهو ما بين الركن والباب،      وقيل: هو الحِجْر المُخْرَجُ منها، سمي به لأن البيت رُفِع وترك هو      مَحْطوماً، وقيل: لأن العرب كانت تطرح فيه ما طافت به من الثياب، فبقي حتى      حُطِمَ بطول الزمان، فيكون فَعيلاً بمعنى فاعل. وفي حديث الفتح: قال      للعبَّاس احبس أَبا سُفْيانَ عند حَطْمِ الجَبَل؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءت      في كتاب أبي موسى، وقال: حَطْمُ الجَبَل الموضع الذي حُطِمَ منه أي ثُلِمَ      فَبقي منقطعاً، قال: ويحتمل أن يريد عند مَضِيقِ الجَبَل حيث يَزْحَمُ      بعضهم بعضاً، قال: ورواه أَبو نصر الحميديّ في كتابه بالخاء المعجمة،      وفسرها في غريبه فقال:      الخَطْمُ والخَطْمَةُ أنف الجبل      (* قوله «والخطمة أنف الجبل» مضبوطة في      نسخة النهاية بالفتح، وفي نسخة الصحاح مضبوطة بالضم) النادر منه، قال:      والذي جاء في كتاب البخاري عند حَطْمِ الخَيْلِ، هكذا مضبوطاً، قال: فإن      صَحَّتِ الرِّوايةُ ولم يكن تحريفاً من الكَتَبَةِ فيكون معناه، والله      أعلم، أنه يحبسه في الموضع المتضايق الذي تَتَحَطَّمُ فيه الخَيْلُ أي يدوس      بعضها بعضاً فَيَزْحَمُ بعضُها بعضاً فيراها جميعها وتكثر في عينه بمرورها      في ذلك الموضع الضيق، وكذلك أَراد بحبسه عند خَطْمِ الجبل، على شرحه      الحميديّ، فإن الأَنف النادر من الجبل يُضَيِّقُ الموضع الذي يخرج منه.      وقال ابن عباس: الحَطِيمُ الجِدار بمعنى جدار الكعبة. ابن سيده:      الحَطِيمُ حِجْرُ مكة مما يلي المِيزاب، سُمِّيَ بذلك لانْحِطام الناس عليه،      وقيل: لأنهم كانوا يحلفون عنده في الجاهلية فيَحْطِمُ الكاذِبَ، وهو ضعيف.      الأزهري: الحَطِيمُ الذي فيه المِرْزابُ، وإنما سُمي حَطيماً لأن البيت      رفع وترك ذلك مَحْطوماً.      وحَطِمَتْ حَطَماً: هَزِلَتْ. وماء حاطُومٌ: مُمْرِئٌ.      والحُطَمِيَّةُ: دروع تنسب إلى رجل كان يعملها، وكان لعليّ، رضي الله      عنه، درع يقال لها الحُطَمِيَّةُ. وفي حديث زواج فاطمة، رضي الله عنها:      أَنه قال لعليّ أَيْنَ دِرْعُكَ الحُطَمِيَّةُ؟ هي التي تَحْطِمُ السيوف أي      تكسرها، وقيل: هي العريضة الثقيلة، وقيل: هي منسوبة إلى بطْنٍ من عبد      القيس يقال لهم حُطَمَةُ بنُ محاربٍ كانوا يعملون الدروع، قال: وهذا أَشبه      الأَقوال.      ابن سيده: وبنو حَطَْمَةَ بطنٌ.
مقاييس اللغة:
(حطم) الحاء والطاء والميم أصلٌ واحد، وهو كَسْر الشيء. يقال حطمت الشيءَ حَطْماً كسرتُه. ويقال للمتكسَّر في نفسه حَطِم. ويقال للفرس إذا تهدَّم لطول عمره حَطِمٌ. ويقال بل الحَطَمُ داءٌ يصيب الدابّة في قوائمها أو ضَعْفٌ. وهو فرسٌ حَطِم. والحُطْمة: السنة الشديدة؛ لأنها تَحْطِم كلّ شيء. والحُطَم: السوَّاق يَعنف، يحطِم بعضَ الإبل ببعض. قال الراجز:
* قد لفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ *
وسمِّيت النارُ الحُطَمةَ لِحَطْمِها ما تَلْقَى. ويقال للعَكَرة من الإبل حُطَمَة لأنها تحطِم كلَّ شيءٍ تلقاه. وحُطْمة السَّيل: دُفَّاعُ مُعظَمِهِ. وهذا ليس أصلاً؛ لأنه مقلوب من الطُّحْمة. فأما الحطيم فممكنٌ أن يكون من هذا، وهو الحِجْر، لكثرة من ينْتابُه، كأنه يُحْطَم.
القاموس المحيط:
الحَطْمُ الكسرُ أو خاصٌّ باليابِسِ، حَطَمَهُ يَحْطِمُه وحَطَّمَه فانْحَطَمَ وتَحَطَّمَ. والحِطْمَةُ، بالكسرِ، وكثُمامَةٍ ما تَحَطَّمَ من ذلك. وصَعْدَةٌ حِطَمٌ، ككِسَرٍ باعْتِبَارِ الْأَجْزاءِ، وكغرابٍ ما تَكَسَّرَ من اليَبِيس، و من البَيْضِ قِشْرُه. والحَطِيمُ حِجْرُ الكَعْبَةِ، أو جِدارُه، أو ما بينَ الرُّكْنِ وزَمْزَمَ والمَقامِ، وزَادَ بعضُهم الحِجْرَ، أو من المقامِ إلى البابِ، أو ما بين الرُّكْنِ الْأَسْودِ إلى البابِ إلى المقامِ حيثُ يَتَحَطَّمُ الناسُ للدُّعاءِ، وكانتِ الجاهِلِيَّةُ تَتَحالَفُ هُناكَ، وما بَقِيَ من نَباتِ عامِ أوَّلَ. وكزُبَيْرٍ تابِعِيٌّ. والحَطْمَةُ، ويُضَمُّ، والحاطُومُ السَّنَةُ الشديدةُ، والهاضومُ. وكصَبورٍ وشَدَّادٍ ومنْبَرٍ الْأَسَدُ. وكهُمَزَةٍ الكثيرُ من الإِبِلِ والغَنَمِ، والشَّديدَةُ من النِّيرانِ، واسْمٌ لجَهَنَّمَ، أو بابٌ لها، والراعي الظَّلومُ للماشِيةِ، يَهْشِمُ بعضَها ببعضٍ، كالحُطَمِ و " شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَةُ " حديثٌ صحيحٌ، ووَهِمَ الجوهريُّ في قوله مَثَلُ. وحُطَمَةُ بنُ مُحارِبٍ كان يَعْمَلُ الدُّروعَ.
والحُطَمِيَّاتُ: منه، أو هي التي تَكْسِرُ السُّيوفَ، أو الثَّقِيلَةُ العَريضَة، وتَحَطَّمَ غَيْظَاً: تَلَظَّى.
والحَطَمُ، محرَّكةً: داءٌ في قوائِمِ الدابَّةِ. وككتِفٍ: المُتَكَسِّرُ في نفسِه. وبنُو حُطَامَةَ، كثُمامَةَ: بَطْنٌ، وهم غيرُ بَني
تاج العروس:
( الحطم الكسر ) هكذا عممه الجوهرى أي في أي وجه كان ( أو خاص باليابس ) كالعظم ونحوه ( حطمه يحطمه ) حطما ( وحطمه ) شدد للتكثير ( فانحطم وتحطم ) انكسر ونكسر وفيه لف ونشر مرتب ( والحطامة بالكسر و ) الحطامة ( كثمامة ما تحطم من ذلك ) أي تكسر ( وصعدة حطم ككسر ) كلاهما ( باعتبار الاجزاء ) كأنهم جعلوا كل قطعة منها حطمة وكسرة والحطم جمع حطمة كقربة وقرب قال ساعدة بن جؤية ماذا هنا لك من أسوان مكتئب * وساهف ثمل في صعدة حطم هكذا رواه الباهلى ويروى قصم وقيل الحطم جمع حطمة مثل قصدة وقصد كما نص عليه الصاغانى كما تقول دخل في الرمح ودخل الرمح فيه وقد مر هذا البيت أيضا في س ه ف ( و ) الحطام ( كغراب ما تكسر من اليبيس وهو من البيض قشره ) وفي الاساس كساره قال الطرماح كان حطام قيض الصيف فيه * فراش صميم أقحاف الشؤون ( والحطيم ) كأمير ( حجر الكعبة ) المخرج منها وفي المحكم مما يلي الميزاب وفي التهذيب الذى فيه المرزاب سمى به لان البيت رفع وترك هو محطوما وقيل لان العرب كانت تطرح فيه ما طافت به من الثياب فبقى ؟ ؟ حتى حطم بطول الزمان فيكون فعيلا بمعنى فاعل ( أو جداره ) وفي الصحاح عنه ابن عباس الحطيم الجدار يعنى جدار حجر الكعبة ( أو ) الحطيم ( ما بين الركن وزمزم والمقام وزاد بعضهم الححر أو من المقام إلى الباب أو ما بين الركن الاسود إلى الباب إلى المقام حيث يتحطم الناس للدعاء ) أي يزدحمون فيحطم بعضهم بعضا ( وكانت الجاهلية تتخالف هناك ) ونص المحكم سمى بذلك لا نحطام الناس عليه وقيل لانهم كانوا يحلفون عنه في الجاهلية فيحطم الكاذب وهو ضعيف ( و ) الحطيم ( ما بقى من نبات عام أول ) ليبسه وتحطمه عن اللحيانى ( و ) حطيم كزبير تابعي ) عن أنس بن مالك رضى الله عنه ( و ) من المجاز ( الحطمة ) بالفتح ( ويضم والحاطوم ) واقتصر الجوهرى على الاولى ( السنة الشديدة ) لانها تحطم كل شئ وقيل لا تسمى حاطوما الا في الجدب المتوالى وأنشد الجوهرى لذى الخرق الطهوى من حطمة أقبلت حتت لنا ورقا * تمارس العود حتى ينبت الورق ( و ) من المجاز الحاطوم ( الهاضوم ) يقال نعم حاطوم الطعام البطيخ كما في الاساس وسياق المصنف يقتضى أن يكون كل من الالفاظ الثلاثة بمعنى الهاضوم وليس كذلك ( و ) الحطوم ( كصبور وشداد ومنبر الاسد ) يحطم كل شئ أتى عليه أي يدقه ( و ) الحطمة ( كهمزة الكثير من الابل والغنم ) تحطم الارض بخفافها واظلافها وتحطم شجرها وبقلها فتأكله وفي الصحاح ويقال للعكرة من الابل حطمة لانها تحطم كل شئ وقال الازهرى لحطمها الكلا وكذلك الغنم إذا كثرت ( و ) الحطمة ( الشديدة من النيران ) تجعل كل شئ يلقى فيها حطاما أي متحطما متكسرا ( و ) قوله تعالى كلا لينبذن في الحطمة هو ( اسم لجهنم ) نعوذ بالله منها لانها تحطم ما يلقى فيها وهو من أبنية المبالغة وفى الحديث رأيت جهنم يحطم بعضها بعضا ( أو باب لها ) وكل ذلك من الحطم الذى هو الكسر والدق ( و ) من المجازا لحطمة ( الراعى الظلوم للماشية ) وفى الصحاح قليل الرحمة للماشية ( يهشم بعضها ببعض كالحطم ) المال بعنفه في السوق وقال الازهرى الحطمة هو الراعى الذى لا يمكن رعيته من المراتع الخصيبة ويقبضها ولا يدعها
تنتشر في المرعى وحطم إذا كان عنيفا كانه يحطمها أي يكسر ها إذا ساقها أو اسامها يعنف بها وأنشد الجوهرى للراجز قال ابن برى للحطم القيسي ويروى لابي زغبة الخزرجي يوم أحد وفيها أنا أبو زغبة أعد وبالهزم * لن تمنع المخزاة الا بالالم يحمى الذمار خزرجي من جشم * قد لفها الليل بسواق حطم أي رجل شديد السوق لها يحطمها الشدة سوقه وهذا مثل ولم يردا بلا يسوقها وانما يريد انه داهية متصرف قال ويروى البيت لرشيد ابن رميض العنزي من أبيات باتوا نياما وابن هند لم ينم * بات يقاسيها غلام كالزلم * خدلج الساقين خفاف القدم ليس براعى ابل ولا غنم * ولا بجزار على ظهر وضم * قلت وأورده الحجاج في خطبته متمشلا ( و ) في مجمع البحرين للصاغاني قولهم ( شر الرعاء الحطمة حديث صحيح ) رواه عائذ بن عمرو بن هلال المزني أبو هبيرة من صالحي الصحابة رضى الله عنه أخرجه مسلم في صحيحه من طريقه ( ووهم الجوهرى في قوله مثل ) ونص الصاغانى وقول الجوهرى في المثل سهو وانما هو حديث قال شيخنا وهذا لا ينافى كونه مثلا وكم من الاحاديث الصحيحة عدت في الامثال النبوية وقد ذكره الزمخشري في المستقصى وقال يضرب في سوء المملكة والسياسة والميداني في مجمع الامثال وقال يضرب لمن يلى ما لا يحسن ولايته ( وحطمة بن محارب ) بن وديعة بن لكيز بن أفصى أبو بطن من عبد القيس ( كان يعمل الدروع والحطميات منه ) كذا في كفاية المتحفظ ( أو هي التى تكسر السيوف أو الثقيلة العريضة ) والاول أشبه الاقبال قاله ابن الاثير ( و ) من المجاز ( تحطم ) عليه ( غيظا ) أي ( تلظى ) وتوقد ومنه حديث هرم بن حيان انه غضب على رجل
فجعل يتحطم عليه غيظا ( والحطم محركة داء في قوائم الدابة ) وقد حطمت كفرح ( و ) الحطم ( ككتف المتكسر في نفسه ) نقله الجوهرى ( وبنو حطامة كثمامة بطن ) من العرب ( وهم غير بنى خطامة ) بالخاء المعجمة * ومما يستدرك عليه حطمة السيل مثل طحمته دفعته ويقال للفرس إذا تهدم لطول عمره حطم ويقال حطمت الدابة بالكسر أي أسنت كذا في الصحاح وقال الازهرى فرس حطم إذا هزل وأسن فضعف وقال الجوهرى وحطمته السن بالفتح حطما زاد غيره أي أسن وضعف وفي حديث عائشة رضى الله عنها انها قالت بعد ما حطمتموه تعنى النبي صلى الله عليه وسلم يقال حطم فلانا أهله إذا كبر فيهم كأنهم بما حملوه من أثقالهم صيروه شيخا محطوما وهو مجاز وحطام الدنيا كل ما فيها من مال يفنى ولا يبقى قال الزمخشري أخذ من حطام البيض أي كساره تخسيساله وحطمة الاسد في المال عيثه وريح حطوم تحطم كل شئ أي تدقه ويقال لا تحطم علينا المرتع أي لا ترع عندنا فتفسد علينا المرعى وهو مجاز ورجل حطمة كثير الاكل نقله الجوهرى وهو مجاز ويقال أيضا رجل حطم وحطم كزفر وعنق للذى لا يشبع والحطم كزفر الذى يكسر الصفوف ميمنة وميسرة وحطام الصفوف ككتان لقب عبد الله جد كنانة بن جبلة كذا في تاريخ نيسابور ورجل سواق حطم داهية متصرف عن ابن برى ووانحطم الناس عليه تزاحموا نقله ابن سيده وحطمة الناس زحمتهم ودفع بعضهم بعضا وحطم الجبل الموضع الذى حطم منه أي ثلم فبقى منقطعا هكذا جاء في حديث الفتح في البخاري قال للعباس اجلس عند حطم الجبل وفسره أبو موسى المدينى قال ويحتمل أن يريد عند مضيق الجبل حيث يزحم بعضه بعضا قال ابن الاثير ورواه أبو نصر الحميدى في كتابه بالخاء المعجمة وفسرها في غريبه بأنف الجبل النادر منه والحطمية بضم ففتح اسم درع كانت لعلى رضى الله عنه وبنو حطمة بالفتح بطن قاله ابن سيده قال ابن السمعاني من جذام وهو حطمة بن عوف بن أسلم بن مالك بن سود بن تديل بن جشم بن جذام والحطم بن عبد الله تابعي ثقة عن على وعنه حصين بن عبد الرحمن وتحطمت الارض يبسا تفتتت لفرط يبسها وتحطم البيض عن الفراخ

##### Türkçe

حطم
**حَطَمَ - يَحْطِمُ - حُطَام - حُطَمَة**
**حَطَمَ - يَحْطِمُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu ezer ve sıkıştırır: onu sert ve ağır bir şeyle çiğner; böylece onu ufalar, kırar, parçalar ve dağıtır: bir cisme veya bir varlığa kuvvetle yahut şiddetle itilen bir şeyle tesir eder; varlıkla vurur; böylece onun terkibini yıkıcı bir biçimde değiştirir; derken kırılır ve parçalanır; onun bir kısmı bir kısmından ayrılır.

**حُطَام**: “**فـُعال**” vezninde: “**حَطَمَ - يَحْطِمُ**”dan, mef‘ûl mânasında mübalağa isim-fiil: kırılıp parçalanmasına ve dağınık parçalara ayrılıp ufalanmasına yol açan bir kuvvete maruz kalmış şey veya varlık.

**حُطَمَة**: “**فـُعـَلـَة**” vezninde, “**حَطَمَ - يَحْطِمُ**”dan mübalağa ism-i fâil: ondan ism-i âlet: parçalayan âlet: ezici, yok edici, tahrip edici.

Ve lafız, “varlığı yer yüzeyiyle bir eden; parçalayıcı, öğütücü, ufalayıcı ezici bir kuvvetle ezme ve vurma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَسَّ - يَبُسُّ**، **دَكَّ - يَدُكُّ**، **سَحَقَ - يَسْحَقُ**، **حَطَمَ - يَحْطِمُ**، **هَدَّ - يَهُدُّ** (**هَدَّ - يَهِدُّ**)، **هَدَمَ - يَهْدِمُ**

يحطم
 	﴿حتى إذا أتوا على وادي النمل قالت نملة ياأيها النمل ادخلوا مساكنكم لا يحطمنكم سليمان وجنوده وهم لا يشعرون (18)﴾ النمل

حطام - حطاما
 ﴿ألم ترى أن الله أنزل من السماء ماء فسلكه ينابيع في الأرض ثم يخرج به زرعا مختلفا ألوانه ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يجعله حطاما إن في ذلك لذكرى لأولي الألباب(21)﴾ الزمر ﴿اعلموا أنما الحياة الدنيا لعب ولهو وزينة وتفاخر بينكم وتكاثر في الأموال والأولاد كمثل غيث أعجب الكفار نباته ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يكون حطاماوفي الآخرة عذاب شديد ومغفرة من الله ورضوان وما الحياة الدنيا إلا متاع الغرور(20)﴾ الحديد

الحطمة
 ﴿كلا لينبذن في الحطمة (4)﴾ الهمزة ﴿وما أدراك ما الحطمة (5)﴾ الهمزة

مختار الصحاح
● [**حطم**] ح ط م: **حَطَمَهُ** “**ضرب**” bâbından; yani onu kırdı; derken **انحَطَمَ** ve **تَحَطَّم**; **التَّحْطِيمُ** kırıp parçalamadır; **الحُطَمةُ** ateşin adlarındandır; çünkü o, içine atılanı parçalar; ve “**رجل حطمة**” da (vardır): çok yiyen. İbn Abbas (Allah ikisinden de razı olsun) dedi ki: **الحَطِيمُ** “**الجدر**”dir; yani Kâbe’nin **حجر**’inin duvarı. **الحُطَامُ** ise kurudan kırılıp parçalanan şeydir.

الراغب
حطم
- **الحطم**: şeyi kırmaktır; **الهشم** ve benzeri gibi; sonra her nihayete varmış kırma için kullanıldı. Allah Teâlâ dedi ki: }**لا يحطمنكم سليمان وجنوده**﴿[النمل/18]. Ve “**حطمته**” derken o “**انحطم**” **حطاما** (olarak) kırılıp parçalandı. Ve “**سائق حطم**”: sevkinin aşırılığından dolayı develeri parçalar. Ve **الجحيم** “**حطمة**” diye adlandırıldı. Allah Teâlâ **الحطمة** hakkında dedi ki:﴾**وما أدراك ما الحطمة**{ [الهمزة/5]. Ve obura “**حطمة**” denildi; **الجحيم**e benzetme olarak; şairin sözünü tasavvur ederek:
- 116 - كأنما في جوفه تنور
(الشطر في عمدة الحفاظ (**حطم**) ؛ ومجمع البلاغة 2/577)
Ve “**ودرع حطمية**”: onu dokuyanına veya kullananına nispetlidir. Ve **حطيم** ile **زمزم**: iki mekândır. Ve **الحطام**: kurudan kırılıp parçalanan şeydir. Aziz ve Celîl (olan) dedi ki: }**ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يجعله حطاما**{ [الزمر/21].

ملخص اللسان
1.     **حَطَمهُ يَحْطِمُهُ حَطْماً** yani onu kırdı,
2.     **الحَطْمُ**: hangi yönde olursa olsun kırmadır,
3.     **الحَطْمِ** ki o, kırma ve ezmedir.
4.      **الحَطْمُ**: özellikle kuru şeyi kırmaktır; kemik ve benzeri gibi.
5.     **استأْذَنَتْ**: insanların **حَطْمةِ**’sinden önce; yani sıkışıp birbirlerini kırmalarından önce, **مِنىً**’dan (ayrılmak için) izin istedi.
6.     **الحُطامُ**: kurudan kırılıp parçalanan şeydir,
7.     ve **التَّحْطيمُ**: kırıp parçalamadır.
8.     ve **حُطامُ البَيْضِ**: onun kabuğudur;
9.     ve **الحَطيمُ**: ilk yılın bitkisinden, kuruması ve parçalanması sebebiyle kalmış olandır;
10.                        ve **حُطامُ الدنيا**: onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.
11.                        **الحُطَمَة**: ateşin adlarından bir addır,
12.                        **الحُطَمَةُ**: cehennemin kapılarından bir kapıdır,
13.                        **عل يَتَحَطَّمُ عليه غَيْضاً** yani öfkeden onun üzerine alevlenir ve tutuşur;
14.                        o hâlde **يَحْطِمُكم الناسُ** yani sizi çiğnerler ve üzerinize sıkışırlar,
15.                        ve **الحُطَمَةُ**: mübalağa kalıplarındandır; o, kendisinden **الحَطْمُ** çok olan kimsedir,
16.                        ve **الحَطْمَةُ** ve **الحُطْمَةُ** ve **الحاطوم**: şiddetli yıldır; çünkü her şeyi parçalar,
17.                        ve **حَطْمَةُ السيل**: onun **طَحْمَتِه** gibidir; o, onun itişidir.
18.                        Ve onlara **حَطْمَةٌ** isabet etti; yani yıl ve kıtlık:
19.                        ve **الحَطِمُ**: kendi içinde kırılmış olandır.
20.                        **حَطِمٌ**: at; uzun ömründen dolayı yıkılıp çöktüğü zaman.
21.                        **فرس حَطِمٌ**: zayıflayıp yaşlanınca; böylece güçsüzleşir.
22.                        **حَطِمَتِ الدابةُ** yani yaşlandı,
23.                        falan kimse: **حَطَمَتْهُ السِّنُّ**; yaşlanınca ve zayıflayınca.
24.                        **حَطَمَ فلاناً أَهلُه**: ailesi onu (böyle) yaptı; onların ona yükledikleri yüklerle onu sanki kırılmış bir ihtiyara çevirmişler gibi.
25.                        ve **حَطْمَةُ الأَسَد في المال**: onun malda oynaması ve parçalayışı; çünkü onu parçalar.
26.                         ve **أَسد حَطُومٌ**: her şeyi parçalar; onu ezer,
27.                        ve **لا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ**: yani yanımızda otlama; böylece merayı bize bozma.
28.                        ve **رجل حُطَمَةٌ**: çok yiyen.
29.                        ve **إبل حُطَمَةٌ** ve **غنم حُطَمَةٌ**: çoktur; ayakları ve tırnaklarıyla yeri parçalar; ağaçlarını ve otunu parçalar; sonra onu yer,
30.                         ve **نار حُطَمَةٌ**: şiddetlidir.
31.                        ve **رجل حُطَمٌ** ve **حُطُمٌ**: doymaz; çünkü her şeyi parçalar;
32.                        ve **رجل حُطَمٌ** ve **حُطَمَةٌ**: hayvana karşı merhameti az olduğu zaman; onların bir kısmını bir kısmıyla ezer.
33.                        Çobanların en kötüsü **الحُطَمَة**’dir: o, develeri sevk etmede, suya götürmede ve geri çevirmede sert olandır,
34.                        gece onu **بسَوّاق حُطَم** ile bürüdü; yani zorba, sert.
35.                        **الحُطَمةُ**: sürüsüne verimli otlakları mümkün kılmayan; onu (sürüyü) tutup (sıkıp) bırakan; merada yayılmasına izin vermeyen çobandır,
36.                        ve **حُطَمٌ**: sert olduğu zaman; sanki onu sevk ettiğinde veya otlattığında ona sert davranarak onu kırar gibi;
37.                        gece onu **بسَوَّاقٍ حُطَمْ الهَزَمُ** ile bürüdü: **الهَزَمُ** “**الاهتزام**”dandır; o, sesin şiddetidir,
38.                        **بسواق حطم**: yani onu sevkte şiddetli bir adam; sevkinin şiddetinden onu parçalar,
39.                        ve **انْحَطَمَ الناسُ عليه**: onun üzerine sıkıştılar;
40.                        **حَطيمُ مكة**: o, rükün ile kapı arasındadır,
41.                        **حَطْمُ الجَبَل**: ondan **حُطِمَ** edilen yer; yani gedik açıldı; böylece kopuk kaldı,
42.                         **الحَطِيمُ**: duvar; yani Kâbe’nin duvarı.
43.                        **الحَطِيمُ**: **حِجْرُ مكة**; **المِيزاب** tarafına düşen kısımdandır,
44.                        **الحَطِيمُ**: içinde **المِرْزابُ** bulunan (yerdir),
45.                        ve **حَطِمَتْ حَطَماً**: zayıfladı.

46. **وماء حاطُومٌ**: hazmettiren (mideye indiren).
47. **والحُطَمِيَّةُ**: onu yapan bir adama nisbet edilen zırhlar; ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, vardı,

● - **حطم**: **الحَطْمُ**: her hangi bir yönde olursa olsun kırmadır; ve denildi ki: o, özellikle kuru şeyin kırılmasıdır; **العَظْم** ve benzeri gibi. **حَطَمهُ يَحْطِمُهُ حَطْماً** yani onu kırdı; ve **حَطَّمَهُ**; böylece **انْحَطَم** ve **تَحَطَّم**. Ve **الحطْمَةُ** ile **الحُطامُ**: ondan **تَحَطَّمَ** olan şeydir. **الأَزهري**: **الحُطامُ** kuru olandan parçalanıp kırılan şeydir; ve **التَّحْطيمُ** kırıp parçalamadır. Ve **صَعْدَةٌ حِطَمٌ**; tıpkı **كِسَرٌ** dedikleri gibi; sanki onun her parçasını bir **حِطْمةً** kılmışlar; **ساعدة بن جُؤَيَّةَ** dedi ki:
      ماذا هُنالِكَ من أسْوانَ مُكْتَئِبٍ،
      وساهِفٍ ثَمِلٍ في صَعْدَةٍ حِطَمِ
Ve **حُطامُ البَيْضِ**: onun kabuğudur; **الطرماح** dedi ki:
      كأَنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فيه
      فَراشُ صَميمِ أَقْحافِ الشُّؤُونِ
Ve **الحَطيمُ**: kuruması ve parçalanıp kırılması sebebiyle, ilk yılın bitkisinden geriye kalandır; **اللحياني**’den. **الأَزهري** **الأصمعي**’den: **البَقْل**’ın kurusu parçalanıp kırıldığında o **حُطامٌ**dur. Ve **الحَطْمَةُ** ile **الحُطْمَةُ** ve **الحاطوم**: şiddetli yıldır; çünkü her şeyi **تَحْطِمُ** eder; ve denildi ki: ardı ardına gelen kıtlıkta olmadıkça **حاطوماً** diye adlandırılmaz. Ve onlara **حَطْمَةٌ** isabet etti, yani yıl ve kıtlık; **ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيّ** dedi ki:
      من حَطْمَةٍ أقْبَلَتْ حَتَّتْ لنا وَرَقاً
      نُمارِسُ العُودَ، حتى يَنْبُت الوَرَقُ
Ve **جعفر** hadîsinde: “Biz **سنة الحُطْمةِ** yılında çıkardık”; o, şiddetli kıtlıktır. **الجوهري**: Ve **حَطْمَةُ السيل** onun **طَحْمَتِه** gibidir; o da onun itişidir.

Ve **الحَطِمُ**: kendi içinde kırılıp parçalanmış olandır. Ve ata, ömrünün uzunluğundan dolayı yıkılıp çöktüğünde: **حَطِمٌ** denir. **الأَزهري**: **فرس حَطِمٌ**; zayıflayıp yaşlandığında
(* “وأسن” sözü: asılda vav ile böyledir; **التهذيب**’de ise “أو”)
böylece güçsüzleştiğinde. **الجوهري**: Ve denir ki: **حَطِمَتِ الدابةُ** (kesre ile), yani yaşlandı; ve **حَطَمَتْهُ السِّنُّ** (fetha ile) **حَطْماً**.

Ve denir ki: **فلان حَطَمَتْهُ السِّنُّ**; yaşlanıp güçsüzleştiğinde. Ve **عائشة**’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “**بعدما حَطَمْتُموه**”; Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, kastediyor. Denir ki: **حَطَمَ فلاناً أَهلُه**; onların içinde büyüdüğünde; sanki ona yükledikleri ağırlıklarla onu kırılmış bir ihtiyar kılmışlardır.

Ve **حُطامُ الدنيا**: onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.

Ve **الهاضومِ** için denir: **حاطُومٌ**. Ve malda **حَطْمَةُ الأَسَد**: onun oynaması ve parçalayarak yemesidir; çünkü onu **يَحْطِمُ** eder. Ve **أَسد حَطُومٌ**: her şeyi **يَحْطِمُ** eder; onu ezer; ve aynı şekilde **ريح حَطُومٌ**. Ve “**ولا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ**” (yani) “bizim yanımızda otlama; böylece bize merayı bozma.”

Ve **رجل حُطَمَةٌ**: çok yiyendir. Ve **إبل حُطَمَةٌ** ve **غنم حُطَمَةٌ**: çoktur; **خِفافِها** ve **أَظْلافِها** ile yeri **تَحْطِمُ** eder; ve ağacını ve **بَقْلَها**’sını **تَحْطِمُ** eder, sonra onu yer; ve develerden **العَكَرةِ** için **حُطَمَةٌ** denir; çünkü her şeyi **تَحْطِمُ** eder; **الأزهري** dedi ki: onun **الكَلأَ**’yı **لِحَطْمِها** sebebiyle; ve koyun da çoğaldığında böyledir. Ve **نار حُطَمَةٌ**: şiddetlidir. Ve tenzîlde: **كَلاَّ ليُنْبَذَنَّ في الحُطَمَةِ**; **الحُطَمَة**: ateşin isimlerinden bir isimdir—Allah’a ondan sığınırız—çünkü karşılaştığı şeyi **تَحْطِمُ** eder; ve denildi ki: **الحُطَمَةُ** cehennemin kapılarından bir kapıdır; bütün bunlar, kırma ve ezme olan **الحَطْمِ**dendir. Ve hadîste: **هَرِمَ بن حَيَّان** bir adama kızdı; böylece ona karşı öfkeyle **يَتَحَطَّمُ** etmeye başladı; yani alevlenip tutuşuyordu; **الحُطَمَة**’den alınmıştır; o, her şeyi **تَحْطِمُ** eden ve onu **حُطاماً** yani **مُتَحَطِّماً** parçalanıp kırılmış kılan ateştir. Ve **رجل حُطَمٌ** ve **حُطُمٌ**: doymaz; çünkü her şeyi **يَحْطِمُ** eder; dedi ki:
      قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ
Ve **رجل حُطَمٌ** ve **حُطَمَةٌ**: hayvana karşı merhameti az olup bir kısmını bir kısmıyla kırıp ezerse. Ve meselde: **شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَةُ**
(* “Ve meselde: şer’ru’r-ri‘â’i’l-ḥuṭama” sözü: onun mesel oluşu, onun hadis oluşuna aykırı değildir; nice sahih hadisler nebevî meseller içinde sayılmıştır; bunu **ابن الطيب** **القاموس**’a haşiyesinde ona reddiye olarak söylemiş, şârih de onu onaylamıştır); **ابن الأثير**: o, develeri sevk etmede, suya götürmede ve geri çevirmede sert olandır; bir kısmını bir kısmının üzerine atar ve onları zorlar; onu kötü yöneticiye mesel olarak vurmuştur; ve ayrıca **حُطَمٌ** denir, **هاء**sız. Ve ondan **عليّ** hadîsi, Allah ondan razı olsun: Kureyş onu savaşta gördüğünde derdi ki: “**احْذَرُوا الحُطَمَ، احذروا القُطَمَ**”. Ve ondan **الحجاج**’ın hutbesindeki sözü:
      قد لَفّها الليلُ بسَوّاق حُطَم
yani zorlayıcı, sert. Ve **الحُطَمَةُ**: mübalağa kalıplarındandır; o, kendisinden **الحَطْمُ** çok olan kimsedir; ve ondan ateşe **الحُطَمَةَ** adı verilmiştir; çünkü her şeyi **تَحْطِمُ** eder; ve ondan hadîs: “Cehennemi gördüm; bir kısmı bir kısmını **يَحْطِمُ** ediyordu.” **الأَزهري**: **الحُطَمةُ**; sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onu tutup sıkıştıran ve merada yayılmasına izin vermeyen çobandır; ve **حُطَمٌ**; sert olduğunda; sanki onu **يَحْطِمُها** eder, yani onu kırar; onu sürdüğünde veya otlattığında ona sert davranır; **ابن بري** onun şu sözünde dedi ki:
      قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاق حُطَمْ
bu, **الحُطَمِ القَيْسِيّ**’nindir; **أبي زُغْبَة الخَزْرَجيّ**’den, Uhud günü, diye rivayet edilir; ve onda:
      أنا أَبو زُغُبَةَ أَعْدو بالهَزَمْ،
      لن تُمْنَعَ المَخْزاةُ إلاَّ بالأَلَمْ
      يَحْمِي الذِّمار خَزْرَجِيٌّ من جُشَمْ،
      قد لَفَّها الليلُ بسَوَّاقٍ حُطَمْ
**الهَزَمُ**: **الاهتزام**’dandır; o da sesin şiddetidir; ve **الهَزِيمة**’yi kastetmesi de caizdir. Ve “**بسواق حطم**” sözü: ona şiddetli sevkinden dolayı onu **يَحْطِمُ** eden, onu şiddetle süren bir adam demektir; bu bir meseldir; deve sürmesini kastetmedi; ancak o, iş çeviren bir belâ olduğunu kasteder; dedi ki: beyit, **رُشَيْد بن رُمَيْضٍ العَنَزِيِّ**’ye de, şu beyitlerden olarak rivayet edilir:
      باتوا نِياماً، وابنُ هِنْدٍ لم يَنَمْ
      بات يقاسيها غلام كالزَّلَمْ،
      خَدَلَّجُ السَّاقَيْنِ خَفَّاقُ القَدَمْ،
      ليْسَ بِراعي إبِلٍ ولا غَنَمْ،
      ولا بِجَزَّار على ظهر وَضَمْ
**ابن سيده**: Ve **انْحَطَمَ الناسُ عليه**: üzerine üşüştüler; ve ondan **سَوْدَةَ** hadîsi: o, insanların **حَطْمةِ**sinden önce, yani sıkışıp birbirlerini **يَحْطِمَ** etmelerinden önce, **مِنىً**’dan ayrılmak için izin istemişti. Ve **توبة كعب بن مالك** hadîsinde: “O hâlde insanlar sizi **يَحْطِمُكم** eder”; yani sizi çiğnerler ve üzerinize üşüşürler; ve ondan **حَطيمُ مكة** adlandırılmıştır; o, rükün ile kapı arasındaki yerdir; ve denildi ki: o, ondan çıkarılmış **الحِجْر**’dır; bu adla adlandırıldı; çünkü ev yükseltildi ve o, **مَحْطوماً** bırakıldı; ve denildi ki: çünkü Araplar, tavaf ettikleri elbiselerden olanı oraya atarlardı; böylece uzun zamanla kalıp sonunda **حُطِمَ** oldu; böylece **فَعيلاً** vezninde, **فاعل** manasında olur. Ve fetih hadîsinde: **العبَّاس**’a dedi ki: “**احبس أَبا سُفْيانَ عند حَطْمِ الجَبَل**”; **ابن الأَثير** dedi ki: **أبي موسى**’nın kitabında böyle geldi; ve dedi ki: **حَطْمُ الجَبَل**; ondan **حُطِمَ** edilen yer, yani yarılıp kırıldığı yer; böylece kopuk kalmıştır; dedi ki: ve muhtemeldir ki dağın dar geçidini kasteder; orada bir kısmı bir kısmını sıkıştırır; dedi ki: **أَبو نصر الحميديّ** onu kitabında **الخاء** mu‘ceme ile rivayet etti,

Onu garîbinde açıkladı da şöyle dedi: **الخَطْمُ** ve **الخَطْمَةُ** dağın burnudur; bunun nadir olanıdır. Dedi ki:
(* “Ve **الخَطمة** dağın burnudur” sözü, en-Nihâye nüshasında fetha ile ضبط edilmiştir; es-Sıhâh nüshasında ise damme ile ضبط edilmiştir.)
Dedi ki: Buhârî’nin kitabında **حَطْمِ الخَيْلِ** yanında gelen şey, işte böyle ضبط edilmiş olarak (gelmiştir). Dedi ki: Eğer rivayet sahih olmuş ve kâtiplerden bir tahrif olmamışsa, o hâlde mânası—Allah daha iyi bilir—şudur: Onu, atların **تَتَحَطَّمُ** olduğu, yani bazısının bazısını çiğnediği, böylece bazısının bazısını sıkıştırdığı dar yerde hapseder; böylece onların hepsini görür ve o dar yerden geçmeleriyle onun gözünde çoğalırlar. Dağın **خَطْمِ**’i yanında hapsedilmesiyle de aynı şeyi murat etti; Humeydî’nin şerhine göre. Çünkü dağın nadir olan burunu, çıkılan yeri daraltır.

İbn Abbâs dedi ki: **الحَطِيمُ** duvardır; Kâbe’nin duvarı mânasında.

İbn Sîde: **الحَطِيمُ** Mîzâb tarafına bakan Mekke’nin **حِجْرُ**’udur; insanların onun üzerine yığılması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: Câhiliye’de onun yanında yemin ederlerdi de yalancıyı **يَحْطِمُ** eder (kırar); bu zayıftır.

Ezherî: **الحَطِيمُ** **المِرْزابُ**’ın içinde bulunduğu yerdir; ancak ona **حَطِيم** denilmiştir, çünkü ev (Kâbe) yükseltildi ve o (kısım) **مَحْطوماً** olarak bırakıldı.

**حَطِمَتْ** **حَطَماً**: zayıfladı. Ve **ماء حاطُومٌ**: hazmı kolaylaştıran.

**الحُطَمِيَّةُ**: bir adamın yaptığına nispet edilen zırhlardır; Ali’nin, Allah ondan razı olsun, **الحُطَمِيَّةُ** denilen bir zırhı vardı. Fâtıma’nın, Allah ondan razı olsun, evlenmesi hadîsinde: Ali’ye “**دِرْعُكَ الحُطَمِيَّةُ** nerede?” dediği (rivayet edilmiştir). O, kılıçları **تَحْطِمُ** eder; yani onları kırar. Ve denildi ki: o, geniş ve ağır olandır. Ve denildi ki: Abdülkays’tan bir batna mensuptur; onlara **حُطَمَةُ بنُ محاربٍ** denilir; zırh yaparlardı. Dedi ki: Bu, sözlerin en benzeridir.

İbn Sîde: **بنو حَطَْمَةَ** bir batındır.

مقاييس اللغة:
(**حطم**) **الحاء** ve **الطاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyin kırılmasıdır. Denir ki: **حطمتُ الشيءَ حَطْماً**; onu kırdım. Ve kendi içinde kırılmış olana **حَطِم** denir. Ve at için, uzun ömründen dolayı yıkılıp çöktüğü zaman **حَطِمٌ** denir. Ve denir ki: bilakis **الحَطَمُ** binek hayvanına ayaklarında isabet eden bir hastalıktır yahut bir zayıflıktır. Ve o, **حَطِم** bir attır. Ve **الحُطْمة**: şiddetli yıldır; çünkü o her şeyi kırıp ezer. Ve **الحُطَم**: sert davranan sürücüdür; develerin bir kısmını bir kısmıyla kırıp ezer. **الراجز** dedi ki:
* Gece onu, sert bir sürücüyle sardı: **حُطَمْ** *
Ve ateşe, karşılaştığını kırıp ezmesinden dolayı **الحُطَمة** adı verildi. Ve develerden bulanık (huysuz) olana **حُطَمَة** denir; çünkü karşılaştığı her şeyi kırıp ezer. Ve **حُطْمة السَّيل**: onun çoğunun itmesi/şiddetli sevki. Ve bu bir asıl değildir; çünkü **الطُّحْمة**’den kalbedilmiştir. **الحطيم**’e gelince: bunun (bu babın)dan olması mümkündür; o da **الحِجْر**’dir; ona çokça gidilip gelinmesinden dolayı; sanki o, kırılıp eziliyor.

القاموس المحيط:
**الحَطْمُ** kırmadır; yahut kuruyla özel (bir kırma). **حَطَمَهُ يَحْطِمُه** ve **حَطَّمَهُ**; derken o **انْحَطَمَ** ve **تَحَطَّمَ**. Ve **الحِطْمَةُ**, kesre ile, ve **ثُمامَةٍ** gibi: bundan kırılıp parçalanan şeydir. Ve **صَعْدَةٌ حِطَمٌ**, **ككِسَرٍ** gibi; parçalar itibarıyla; ve **كغرابٍ** gibi: kurudan kırılıp parçalanan şey; ve yumurtadan da onun kabuğu. Ve **الحَطِيمُ**: Kâbe’nin **حِجْر**’i; yahut onun duvarı; yahut **الرُّكْنِ** ile **زَمْزَمَ** ve **المَقامِ** arası; bazıları **الحِجْر**’i de ekledi; yahut makamdan kapıya kadar; yahut **الرُّكْنِ الْأَسْودِ** ile kapıdan makama kadar; insanların dua için birbirini kırıp ezercesine sıkıştığı yer; câhiliye orada antlaşırdı; ve önceki yılın bitkisinden kalan şey. Ve **كزُبَيْرٍ** gibi: tâbiî (bir kimse). Ve **الحَطْمَةُ**, ve damme de edilir, ve **الحاطُومُ**: şiddetli yıldır; ve **الهاضومُ**. Ve **كصَبورٍ** ve **شَدَّادٍ** ve **مِنْبَرٍ** gibi: aslandır. Ve **كهُمَزَةٍ** gibi: develerin ve koyunların çok olanı; ve ateşlerin şiddetlisi; ve cehennemin bir ismidir; yahut onun bir kapısıdır; ve sürüye zulmeden çobandır; bir kısmını bir kısmıyla kırıp ezer; **كالحُطَمِ** gibi. Ve “ **شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَةُ** ” sahih bir hadistir; **الجوهريُّ** “mesel” demesinde yanılmıştır. Ve **حُطَمَةُ بنُ مُحارِبٍ** zırhlar yapardı.
Ve **الحُطَمِيَّاتُ**: ondan (bu kökten); yahut kılıçları kıranlardır; yahut ağır, geniş olanlardır. Ve **تَحَطَّمَ غَيْظَاً**: alevlendi.
Ve **الحَطَمُ**, harekeli olarak: binek hayvanının ayaklarında bir hastalıktır. Ve **ككتِفٍ** gibi: kendi içinde kırılıp parçalanmış olan. Ve **بَنُو حُطَامَةَ**, **كثُمامَةَ** gibi: bir batındır; ve onlar, **بَني**’den başkadır...

تاج العروس:
( **الحطم الكسر** ) böylece **الجوهرى** onu genelleştirdi; yani hangi yönden olursa olsun ( yahut kuruya mahsustur ) kemik ve benzeri gibi ( **حطمه يحطمه** ) **حطما** ( ve **حطمه** ) çoğaltma için şeddeli yaptı ( derken **فانحطم وتحطم** ) kırıldı ve kırılıp parçalandı; ve onda tertipli bir “laf ve neşr” vardır ( ve **الحطامة** kesre ile ve ) **الحطامة** ( **كثمامة ما تحطم من ذلك** ) yani kırılıp parçalandı ( ve **صعدة حطم ككسر** ) ikisi de ( **باعتبار الاجزاء** ) sanki onun her parçasını bir **حطمة** ve bir **كسرة** kılmışlardır; ve **الحطم** **حطمة**’nin cemidir; **قربة** ve **قرب** gibi. **ساعدة بن جؤية** dedi: ماذا هنا لك من أسوان مكتئب * وساهف ثمل في صعدة حطم; **الباهلى** böyle rivayet etti; ve **قصم** diye de rivayet edilir. Ve denildi ki: **الحطم** **حطمة**’nin cemidir; **قصدة** ve **قصد** gibi; **الصاغانى**’nin nassıyla; nitekim “mızrağın içine girdi” ve “mızrak onun içine girdi” dersin; ve bu beyit daha önce de **س ه ف**’te geçti ( ve ) **الحطام** ( **كغراب ما تكسر من اليبيس وهو من البيض قشره** ) ve **الاساس**’ta: onun kırıntısı. **الطرماح** dedi: كان حطام قيض الصيف فيه * فراش صميم أقحاف الشؤون ( ve **الحطيم** ) **كأمير** gibi ( Kâbe’nin **حجر**’i ) ondan çıkarılmış olan; ve **المحكم**’de: oluğun tarafında olan; ve **التهذيب**’de: içinde **المرزاب** bulunan; ona bu ad verildi; çünkü ev yükseltildi ve o kırılmış olarak bırakıldı; ve denildi ki: çünkü Araplar tavaf ettikleri elbiselerden olanı oraya atarlardı; böylece kaldı ... ta ki uzun zamanla kırılıp parçalandı; böylece **فعيل** “فاعل” manasında olur ( yahut onun duvarıdır ) ve **الصحاح**’ta, ondan, **ابن عباس**: **الحطيم** duvardır; yani Kâbe’nin **حجر**’inin duvarı ( yahut ) **الحطيم** ( **ما بين الركن وزمزم والمقام وزاد بعضهم الححر أو من المقام إلى الباب أو ما بين الركن الاسود إلى الباب إلى المقام حيث يتحطم الناس للدعاء** ) yani dua için sıkışırlar; böylece bir kısmı bir kısmını kırıp ezer ( ve câhiliye orada antlaşırdı ) ve **المحكم**’in nassı: ona bu ad verildi; çünkü insanların onun üzerinde kırılıp ezilmesi; ve denildi ki: çünkü câhiliyede onun yanında yemin ederlerdi; böylece yalancı kırılıp ezilir; ve bu zayıftır ( ve ) **الحطيم** ( önceki yılın bitkisinden kalan şeydir ) kuruluğu ve parçalanması sebebiyle; **اللحيانى**’den ( ve ) **حطيم** **كزبير** gibi: tâbiîdir ) **أنس بن مالك**’ten, Allah ondan razı olsun ( ve ) mecazdandır: ( **الحطمة** ) fetha ile ( ve damme de edilir; ve **الحاطوم** ) **الجوهرى** birincisiyle yetindi ( şiddetli yıl ) çünkü her şeyi kırıp ezer; ve denildi ki: ardışık kıtlıkta olmadıkça **حاطوما** diye adlandırılmaz. Ve **الجوهرى**, **ذى الخرق الطهوى**’den şu beyti şevahid getirdi: من حطمة أقبلت حتت لنا ورقا * تمارس العود حتى ينبت الورق ( ve ) mecazdandır: **الحاطوم** ( **الهاضوم** ) denir ki: evet, yiyeceğin **حاطوم**’u karpuzdur; **الاساس**’ta olduğu gibi. Ve musannifin sevki, üç lafzın da **الهاضوم** manasında olmasını gerektirir; öyle değildir ( ve ) **الحطوم** ( **كصبور وشداد ومنبر الاسد** ) üzerine geldiği her şeyi kırıp ezer; yani onu döver ( ve ) **الحطمة** ( **كهمزة الكثير من الابل والغنم** ) yeri toynakları ve tırnaklarıyla kırıp ezer; ve onun ağacını ve otunu kırıp ezer; sonra onu yer. Ve **الصحاح**’ta: develerden bulanık olana **حطمة** denir; çünkü her şeyi kırıp ezer. Ve **الازهرى** dedi: onun otu kırıp ezmesinden dolayı; ve koyun da çoğaldığı zaman böyledir ( ve ) **الحطمة** ( ateşlerin şiddetlisi ) içine atılan her şeyi **حطاما**; yani kırılıp parçalanmış yapar ( ve ) Yüce Allah’ın sözü: **كلا لينبذن في الحطمة**; o ( cehennemin ismidir ); Allah’a ondan sığınırız; çünkü içine atılanı kırıp ezer; ve o, mübalağa kalıplarındandır. Ve hadiste: “Cehennemi gördüm; bir kısmı bir kısmını kırıp eziyordu” ( yahut onun bir kapısıdır ) ve bunların hepsi, kırma ve dövme olan **الحطم**’dandır ( ve ) mecazdandır: **الحطمة** ( sürüye zulmeden çoban ) ve **الصحاح**’ta: sürüye az merhametli. ( **يهشم بعضها ببعض كالحطم** ) sevk etmede sertliğiyle malı; ve **الازهرى** dedi: **الحطمة**, sürüsünü verimli otlaklardan men eden; onu tutup kısan ve onu bırakmayan çobandır...

**تنتشر** mer‘ada yayılır; ve **حطم**: eğer şiddetli ise, sanki onu **يحطمها**; yani onu kırar; eğer onu sevk ederse veya onu otlatırsa, onunla sert davranır. Ve el-Cevherî recez söyleyen için inşad etti; İbn Berrî dedi: **للحطم** el-Kaysî’nindir; ve Ebû Zağbe el-Hazrecî’ye rivayet olunur; Uhud günü; ve onda:

أنا أبو زغبة أعد وبالهزم * لن تمنع المخزاة الا بالالم
يحمى الذمار خزرجي من جشم * قد لفها الليل بسواق حطم

Yani: ona şiddetli sevk eden bir adam; onu, sevkinin şiddetiyle kırar. Ve bu bir meseldir; ve ikisi de “onu sevk etmeden”i kastetmedi; ancak kastı: onun, tasarruf eden bir dehâ olduğudur. Dedi: Beyit, Reşîd b. Rumeyd el-‘Anazî’nindir diye rivayet olunur; “**باتوا نياما**”dan beyitlerdendir:

باتوا نياما وابن هند لم ينم * بات يقاسيها غلام كالزلم
خدلج الساقين خفاف القدم
ليس براعى ابل ولا غنم * ولا بجزار على ظهر وضم

Dedim: el-Haccâc onu hutbesinde, mesel getirerek zikretti. Ve es-Sâğânî’nin **مجمع البحرين**’inde: onların sözü: (**شر الرعاء الحطمة**; sahih bir hadistir) onu, sâlih sahâbîlerden ‘Âiz b. ‘Amr b. Hilâl el-Müzenî Ebû Hubeyre -Allah ondan razı olsun- rivayet etti; Müslim onu Sahîh’inde, onun tarikiyle çıkardı. (Ve el-Cevherî, “meseldir” sözünde yanıldı.) Es-Sâğânî’nin nassı: el-Cevherî’nin meseldeki sözü bir sehivdir; ancak o bir hadistir. Şeyhimiz dedi: Bu, onun mesel oluşuna aykırı değildir; sahih hadislerden niceleri nebevî meseller içinde sayılmıştır. Zemahşerî onu **المستقصى**’da zikretti ve “kötü idare ve siyaset” hakkında darb olunur dedi; el-Meydânî de **مجمع الأمثال**’de (onu) zikretti ve “velâyetini iyi yapamadığı bir şeye velî olan kimse için darb olunur” dedi.

Ve **حطمة بن محارب**: Vedi‘a b. Lekîz b. Afsâ’nın oğludur; ‘Abdulkays’tan bir batnın babasıdır. (Zırhlar yapardı; ve **الحطميات** ondan(dır).) **كفاية المتحفظ**’te böyledir. (Veya o, kılıçları kıran; yahut ağır, geniş (olan)dır.) Birincisi daha uygundur; el-İkbâl dedi; bunu İbnü’l-Esîr söyledi.

Ve mecazdan: **تحطم** ona karşı (**غيظا**) yani (**تلظى**) ve tutuştu. Ondan: Hirm b. Hayyân hadisi: bir adama kızdı; derken ona karşı öfkeyle **يتحطم** etmeye başladı.

Ve **الحطم** (harekeli): binek hayvanının ayaklarında bir hastalıktır; ve **حطمت** ( **فرح** gibi). Ve **الحطم**: (**ككتف**; kendi içinde kırılmış olan)dır; el-Cevherî onu nakletti. Ve **بنو حطامة** ( **ثمامة** gibi): Araplardan bir batndır; (ve onlar, **بنى خطامة**’dan başkadır) mu‘ceme **الخاء** ile.

Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: **حطمة السيل**; **طحمته** gibi: onu itti. Ve ata, ömrünün uzunluğundan yıkılıp çökerse **حطم** denir. Ve hayvana, kesre ile: **حطمت الدابة**; yani yaşlandı; **الصحاح**’ta böyledir. El-Ezherî dedi: **فرس حطم**: zayıflayıp yaşlandı; sonra zayıf düştü. El-Cevherî dedi: yaş, onu fetih ile **حطمته السن**; **حطما**; başkası artırdı: yani yaşlandı ve zayıfladı.

Ve ‘Âişe -Allah ondan razı olsun- hadisi: “onu **حطمتموه** ettikten sonra” dedi; Peygamber’i -sallallahu aleyhi ve sellem- kasteder. Denir: **حطم** falanı, ehli; eğer onların içinde yaşlanırsa; sanki onların yüklerinden taşıttıkları ağırlıklarla onu, kırılmış bir ihtiyar kılmışlardır; bu mecazdır.

Ve **حطام الدنيا**: onda bulunan, maldan, fânî olup kalmayan her şeydir. Zemahşerî dedi: **حطام البيض**’dan alınmıştır; yani onun kırığı; onu tahkir etmek için.

Ve **حطمة الاسد**: malda onun fesadı. Ve **ريح حطوم**: her şeyi **تحطم** eder; yani onu ezer. Ve denir: **لا تحطم علينا المرتع**; yani bizim yanımızda otlama; böylece mer‘ayı bize bozarsın; bu mecazdır.

Ve **رجل حطمة**: çok yiyen; el-Cevherî onu nakletti; bu mecazdır. Ve ayrıca denir: **رجل حطم** ve **حطم** ( **زفر** ve **عنق** gibi): doymayan kimse için. Ve **الحطم** ( **زفر** gibi): safları sağ ve solda kıran (kimse)dir. Ve **حطام الصفوف** ( **كتان** gibi): ‘Abdullah’ın lakabıdır; Kinâne b. Cebele’nin dedesi; **تاريخ نيسابور**’da böyledir.

Ve **رجل سواق حطم**: tasarruf eden bir dehâ; İbn Berrî’den. Ve **وانحطم الناس عليه**: onun üzerine sıkıştılar; İbn Sîdeh onu nakletti. Ve **حطمة الناس**: onların sıkışıklığı; ve bazılarının bazısını itmesi.

Ve **حطم الجبل**: ondan **حطم** olunan yer; yani yarıldı da kesik kaldı. Böylece, Buhârî’de fetih hadîsinde geldi: Abbâs’a dedi: “dağın **حطم**’ında otur.” Ebû Mûsâ el-Medînî onu tefsir etti; dedi: Muhtemeldir ki, dağın dar boğazını kasteder; orada bazısı bazısını sıkıştırır. İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Nasr el-Humeydî onu kitabında mu‘ceme **الخاء** ile rivayet etti; ve garîbinde onu, dağın nadir olan burnu diye tefsir etti.

Ve **الحطمية** (damme sonra fetha ile): ‘Alî -Allah ondan razı olsun-’a ait olan bir zırhın adıdır. Ve **بنو حطمة** (fetha ile): bir batndır; İbn Sîdeh söyledi. İbnü’s-Sem‘ânî dedi: Cüzâm’dandır; o, **حطمة بن عوف بن أسلم بن مالك بن سود بن تديل بن جشم بن جذام**’dır.

Ve **الحطم بن عبد الله**: ‘Alî’den (rivayet eden) sika bir tâbiîdir; ondan da Husayn b. ‘Abdurrahmân (rivayet etti).

Ve **تحطمت الارض يبسا**: aşırı kuruluğundan parçalandı.

Ve **تحطم البيض عن الفراخ**: yumurta, civcivlerden (dolayı) kırıldı.
