# حطم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حطم

* | | ( الحَطْمُ : الكَسْرُ ) هكَذا عَمَّمَه | الجوهريُّ ، أي : في أي : وَجْهٍ كان ، | ( أو خاصٌّ باليابِسِ ) كالعَظْمِ وَنَحْوِه . | | ( حَطَمَهُ يَحْطَمُهُ ) حَطْمًا ، ( وحَطَّمَهُ ) ، | شُدّد للتَّكْثِيرِ ، ( فانْحَطَمَ وَتَحَطَّمَ ) : | انْكَسَرَ وتَكَسَّر ، وفيه لَفٌّ ونشر مُرَتِّب . | | ( والحِطْمَةُ ، بالكَسْرِ ، و ) الحُطامة | ( كَثُمامَةٍ : ما تَحَطَّمَ من ذلِكَ ) ، | أي : تَكَسَّر ، ( وصَعْدَةٌ حِطَمٌ ، |

| كَكِسَرٍ ) كلاهما ( باعْتِبارِ الأَجْزاءِ ) | كأنَّهم جعلوا كُلَّ قِطْعة منها حِطْمَةً | وَكِسْرَة ، والحِطَمُ جمع حِطْمَةٍ ، | كَقِرْبَةٍ وقِرَب ، قال ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَةَ : | % ( ماذا هُنالِكَ من أَسْوانَ مُكْتَئِبٍ % | وساهِفٍ ثَمِلٍ في صَعْدَةٍ حِطَمِ ) % | | هكَذا رواه الباهِلِيّ ، ويُرْوى قِصَمِ . | | وقيل : الحِطَمُ جمع حِطْمَة ، مثلُ | قِصْدَةٍ وقِصَدٍ ، كما نَصَّ عليه | الصاغَانِيُّ ، كما تَقُول : دَخَل في | الرُّمْحِ ، ودخل الرُّمْح فيه ، وقد مَرَّ | هذا البيت أيضًا في ( ( س ه ف ) ) . | ( و ) الحُطامُ ، ( كَغُرابٍ : ما تَكَسَّرَ | من اليَبِيسِ . ومن البَيْضِ : قِشْرُه ) | وفي الأَساس : كُسارُه ، قال الطِّرِمّاح : | % ( كَأَنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ % | فَراشُ صَمِيمِ أَقْحافِ الشُّؤُونِ ) % | | ( والحَطِيمُ ) ، كَأَمِيرٍ : ( حِجْرُ الكَعْبِةِ ) | | | المُخْرَج منها ، وفي المُحْكَم مِمّا يَلِي | المِيزابَ . وفي التهذيب : الَّذِي فيه | المِرْزاب ، سُمّى به ؛ لأَنَّ البَيْتَ رُفِعَ | وتُرِك هو مَحْطُومًا . وقِيلَ : لأَنَّ العَرَبَ | كانَتْ تَطْرحُ فيه ما طافَتْ به من | الثِّيابِ ، فَبَقِيَ حَتّى حُطِمَ بطُولِ | الزَّمانِ ، فيكون فِعِيلاً بمعنى فاعِل . | | ( أو جِدارُهُ ) . وفي الصحاح - عن | ابن عَبّاسٍ - : الحَطِيمُ : الجِدارُ ، يَعْنِي | جِدارَ حِجْرِ الكَعْبَة . | | ( أو ) الحَطِيمُ ( ما بَيْنَ الرُّكْنِ وَزَمْزَمَ | والمَقامِ ، وزادَ بعضُهُم : الحِجْرَ ، أو | من المَقامِ إلى البابِ ، أو ما بَيْن الرُّكْنِ | الأَسْوَدِ إِلى البابِ إلى المَقامِ حيثُ | يَتَحَطَّمُ الناسُ للدُّعاءِ ) ، أي : | يَزْدَحِمُون فيَحْطِمُ بعضُهم بَعْضًا ، | ( وكانت الجاهِلِيَّةُ تَتَحالَفُ هُناكَ ) . | | ونَصَّ المُحْكَم : سُمِّي بذلك | لانْحِطام الناسِ عليه ، وقيل : لأنّهم | كانوا يَحْلِفُون عنده في الجاهِلِيّة | فيُحْطَمُ الكاذِبُ ، وهو ضعيفٌ . | | ( و ) الحَطِيمُ : ( ما بَقِيَ من نَباتِ عامِ | أَوَّلَ ) لِيُبْسِه وتَحَطُّمِه عن اللّحيانيّ . |

| | ( و ) حُطَيْمٌ ، ( كَزُبَيْرٍ : تابِعِيٌّ ) ، | عن أَنَسِ بن مالِكٍ رضي الله عَنْه . | | ( و ) من المَجازِ : ( الحَطْمَةُ ) ، بالفتح | ( ويُضَمُّ ، والحاطُومُ ) واقْتَصَر | الجوهريّ على الأُولَى : ( السَّنَةُ | الشَّدِيدَةُ ) لأَنَّها تَحْطِم كُلَّ شيءٍ ؛ | وقيل : لا تُسَمَّى حاطُومًا إِلاَّ في | الجَدْب المُتَوالِي . وَأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ | لِذِي الخِرَقِ الطُّهَوِيّ : | % ( مِنْ حَطْمَةٍ أَقْبَلَتْ حَتَّتْ لنا وَرَقًا % | تُمارِسُ العُودَ حَتَّى يَنْبُتَ الوَرَقُ ) % | | ( و ) من المَجاز : الحاطُومُ : | ( الهاضُومُ ) يقال : نِعْمَ حاطُوم الطَّعامِ | البِطِّيخ ، كما في الأساس ، وسِياقُ | المصنّف يَقْتَضِي أن يكونَ كُلٌّ من | الأَلْفاظ الثلاثة بمعنى الهاضُومِ وليس | كذلِكَ . | | | ( و ) الحَطُومُ ، ( كَصَبُورٍ وشَدّادٍ | ومِنْبَرٍ : الأَسَدُ ) يَحْطِمُ كلّ شيءٍ أَتَى | عليه ، أي : يَدُقُّه . | | ( و ) الحُطَمَةُ ، ( كَهُمَزَةٍ : الكَثِيرُ من | الإِبِل والغَنَمِ ) تَحْطِمُ الأَرْضَ بِخِفافِها | وأَظْلافِها ، وتَحْطِمُ شَجَرَها وبَقْلَها | فَتَأْكُله ، وفي الصحاح : ويُقال | للعَكَرَةِ من الإِبِلِ : حُطَمَةٌ ؛ لأنَّها | تَحْطِمُ كلَّ شيءٍ ، وقال الأَزْهَرِيّ : | لِحَطْمِها الكَلأَ ، وَكَذلِكَ الغَنَمُ إِذا | كَثُرَت . | | ( و ) الحُطَمَةُ : ( الشَّدِيدَةُ من النِّيرانِ ) | تَجْعَلُ كلَّ شَيْءٍ يُلْقَى فيها حُطامًا ، | أي : مُتَحَطِّمًا مُتَكَسِّرًا . | ( و ) قولُه تعالى : ! 2 \< كلا لينبذن في الحطمة > 2 ! هو ( اسْمٌ لِجَهَنَّمَ ) نَعُوذُ | بالله منها ، لأنَّها تَحْطِمُ ما يُلْقَى | فِيها ، وهو من أَبْنِيَةِ المُبالَغَةِ ، وفي | الحَديث : ( ( رَأَيْتَ جَهَنَّمَ يَحْطِمُ | بَعْضَها بَعْضًا ) ) . ( أو بابٌ لها ) ، |

| وكُلُّ ذلِكَ من الحَطْمِ ، الَّذي هو | الكَسْرُ والدَّقُّ . | | ( و ) من المَجاز : الحُطَمَةُ : ( الرَّاعِي | الظَّلُومُ لِلْماشِيَةِ ) وفي الصِّحاح : قَلِيلُ | الرَّحْمَة للماشِيَة ( يَهْشِمُ بَعْضَها | بِبَعْضٍ ، كالحُطَمِ ) ، كَصُرَدٍ ، ومنه | حَدِيثُ عليٍّ رضي اللَّه عنه : ( ( كانت | قُرَيْشٌ إِذا رَأَتْهُ في الحَرْب قالَت | احْذَرُوا الحُطَم ، احْذَرُوا القُطَم ) ) . | | وفي الأَساس : كأنّه يَحْطِمُ المالَ بَعُنْفِهِ | في السَّوْق . وقالَ الأَزْهَرِِيّ : | الحُطَمَة : هو الرّاعِي الذي لا يُمَكِّن | رَعِيَّتَه من المَراتِع الخَصِيبَة ويَقْبِضُها | ولا يَدَعُها تَنْتَشِر في المَرْعَى ، | وحُطَمٌ : إذا كان عَنِيفًا كأنّه يَحْطِمُها | أي : يَكْسِرها إذا ساقَها أو أسامَها ، | يَعْنُفُ بِها ، وَأَنْشَد الجوهريُّ للراجز | - قالَ ابنُ بَرِّي للحُطَمِ القَيْسِيّ ، | ويُرْوَى لأبِي زُغْبَةَ الخَزْرَجِيّ يوم | أُحُدٍ وفيها - : | | * % ( أَنا أبو زُغْبَةَ أَعْدُو بالهَزَمْ % * | * لَنْ تُمْنَعَ المَخْزاةُ إِلاَّ بالأَلَمْ ) % * | * يَحْمِي الذِّمارَ خَزْرَجِيٌّ مِنْ جُشَمْ % * | * قد لَفَّها اللَّيْلُ بِسَوّاقٍ حُطَمْ ) % * | | أي : رَجُل شِدِيد السَّوْق لها يَحْطِمُها | لِشِدَّة سَوْقِهِ ، وهذا مَثَلٌ ولم يُرِدْ إِبِلاً | يَسُوقُها ، وَإِنَّما يريد أَنَّه داهِيَةٌ | مُتَصَرِّفٌ . قال : ويُرْوَى البيت لرُشَيْدِ | ابن رُمَيْضٍ العَنَزِيّ من أَبْياتٍ : | * % ( بَاتُوا نِيامًا وابنُ هِنْدٍ لَمْ يَنَمْ % * | * باتَ يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ ) % * | * % ( خَدَلَّجُ الساقَيْنِ خَفّافُ القَدَمْ % * | * لَيْسَ بِراعِي إِبِلٍ ولا غَنَمْ ) % * | * % ( ولا بجَزَّارٍ على ظَهْرِ وَضَمْ % ) % * | | قلتُ : وَأَوْرَدَه الحَجَّاج في خُطْبَتِهِ | مُتَمَثِّلاً . |

| | ( و ) في مجمع البَحْرَين للصاغانيّ : | قولُهم ( : ( ( شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَة ) ) | حديثٌ صِحِيحٌ ) رَواهُ عائذُ بن عَمرِو | ابن هِلالٍ المُزَنِيّ أبو هُبَيْرَة من صالِحِي | الصَّحابَة رَضِي الله عنه ، أخرجه مُسْلِمٌ | في صَحِيحه من طَرِيقه . ( ( وَوَهِمَ | الجَوْهَرِيُّ في قوله مَثَلٌ ) ، ونَصُّ | الصاغانِيّ وقول الجوهريّ في المَثَلِ | سَهْوٌ وإِنّما هو حَدِيثٌ . قال شيخُنا : | وهذا لا يُنافِي كَوْنَه مَثَلاً وكم من | الأحاديثِ الصحيحة عُدَّت في | الأَمْثالِ النَّبَوِيَّة . وقد ذكره | الزَّمَخْشَرِي في المُسْتَقْصَى وقال : | يُضْرَب في سُوء المَمْلَكة والسِّياسَة ، | والميدانيُّ في مَجْمَع الأَمْثالِ وقال : | يُضْرَب لِمَنْ يَلِي ما لا يُحْسِنُ ولايَتَه . | | ( وحُطَمَةُ بنُ مُحارِبِ ) بن وَدِيعَة | ابن لُكَيْزِ بن أَفْصَى أبو بَطْنٍ من | | عبد القَيْسِ ( كان يَعْمَلُ الدُّرُوعَ ، | والحُطَمِيّاتُ مِنْهُ ) ، كذا في كِفايَة | المُتَحَفّظ ، ( أو هي الّتِي تَكْسِرُ | السُّيُوفَ ، أو الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ ) ، | والأوّل أَشْبَهُ الأقوال ، قاله ابنُ الأثِير . | | ( و ) مِنَ المَجاز : ( تَحَطَّمَ ) عليه | ( غَيْظًا ) أي : ( تَلَظَّى ) وَتَوَقَّدَ . ومنه | حَدِيثُ هَرِم بن حَيّان : ( ( أنّه غَضِبَ | على رَجُلٍ فَجَعَلَ يَتَحَطَّمُ عليه | غَيْظًا ) ) . | | ( والحَطَمُ مُحَرَّكَةً : داءٌ في قوائِمِ | الدّابَّةِ ) ، وقد حَطِمَت ، كَفَرِح . | | ( و ) الحَطِمُ ، ( كَكَتِفٍ : المُتَكَسِّرُ في | نَفْسِه ) ، نقله الجوهريّ . | | ( وبنو حُطامَةَ كَثُمامَةٍ : بَطْنٌ ) من | العَرَب ، ( وهم غَيْرُ بني خُطامَةَ ) | بالخاء المُعْجَمة . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | حَطْمَةُ السَّيْلِ : مثل طَحْمَتِه : | دُفْعَتُه . |

| | ويُقال للفَرَس إذا تَهَدَّم لطُولِ عُمْرِه | حَطِمٌ . | | ويقال : حَطِمَت الدابَّةُ ، بالكَسْر ، | أي : أَسَنَّتْ ، كَذا في الصّحاح . | | وقالَ الأزهريُّ : فَرَسٌ حَطِمٌ : إذا | هُزِلَ وَأَسَنَّ فَضَعُفَ . وقال | الجَوْهَرِيّ : وحَطَمَتْهُ السِّنُّ ، بالفتح | حَطْمًا ، زاد غيرُه أي : أَسَنَّ | وضَعُفَ . وفي حديث عائشةَ رَضِيَ | اللهُ عنها أَنَّها قالت : ( ( بَعْدَما | حَطَمْتُمُوه ) ) . تَعْنِي النبيَّ & | ، يُقالُ : حَطَمَ فلانًا أَهْلُه : | إذا كَبِرَ فيهم كَأَنَّهم بما حَمَّلُوه من | أَثْقَالِهِم صَيَّرُوه شَيْخًا مَحْطُومًا ، وهو | مجاز . | | وحُطام الدُّنْيا : كُلّ ما فِيها من مالٍ | يَفْنَى ولا يَبْقَى . قال الزَّمَخْشَرِيّ : أُخِذ | من حُطامِ البَيْضِ ، أي : كُسارِه | تَخْسِيسًا له . | | | وحَطْمَةُ الأَسَدِ في المالِ : عَيْثُه . | | ورِيحٌ حَطُومٌ : تَحْطِم كلَّ شيءٍ ، | أي : تَدُقُّه . | | ويُقال : لا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ ، | أي : لا تَرْعَ عندنا فَتَفْسِدَ علينا | المَرْعَى . وهو مجاز . | | ورَجُلٌ حُطَمَةُ : كثيرُ الأَكْلِ ، نقله | الجوهريّ وهو مجاز ، ويقال أيضًا : | رَجُلٌ حُطَمٌ وحُطُمٌ ، كَزُفَرَ وَعُنُقٍ ، | لِلّذِي لا يَشْبَعُ . | | والحُطَم ، كَزُفَر : الَّذِي يَكْسِر | الصُّفُوفَ مَيْمَنَةً وَمَيْسَرَةً . | | وحَطّامُ الصُّفوفِ كَكَتّانٍ : لَقَبُ | عبدِ اللهِ جَدّ كِنانَةَ بنِ جَبَلَة ، كذا في | تاريخ نَيْسابُور . | | ورَجُلٌ سَوّاقٌ حُطَمٌ : داهِيَةٌ | مُتَصَرِّف ، عن ابن بَرِّي . | | وانْحَطَم الناسُ عَلَيه : تَزاحَمُوا ، | نقله ابنُ سِيدَه . |

| | وحَطْمَةُ النّاس : زَحْمَتُهم ودَفْعُ | بعضِهم بَعْضًا . | | وحَطْمُ الجَبَلِ : المَوْضِعُ الذّي حُطِمَ | منه ، أي : ثُلِمَ فَبَقِيَ مُنْقَطِعًا ، هكذَا | جاءَ في حَدِيث الفَتْحِ في البُخاري : | ( ( قالَ للعَبّاسِ اجْلِس عِنْدَ حَطْمِ | الجَبَلِ ) ) وفسَّرَه أبو مُوسَى | المَدِينِيّ ، قال : ويحتمل أَنْ يُرِيد عند | مَضِيقِ الجَبَل حيث يَزْحَمُ بعضُه | بَعْضًا . قال ابنُ الأَثِير : ورواه أبو | نَصْرٍ الحُمَيْدِيّ في كتابه بالخاء | المعجَمَة وفَسّرها في غَرِيبه بِأَنْفِ | الجَبَل النادِرِ منه . | | والحُطَمِيَّة ، بضَمّ ففَتْح : اسمُ | دِرْعٍ كانت لِعَلِيٍّ رضي الله عنه . | | وبَنُو حَطْمَةَ ، بالفَتْح : بَطْنٌ ، قاله | ابن سِيدَه . قال ابنُ السَّمْعانِيّ مِنْ | جُذام ، وهو حَطْمَةُ بنُ عَوْفِ بن | | أَسْلَمَ بن مالِكِ بن سَوْد بن تَدِيْل بن | جشَم بنِ جُذامَ . | | والحُطَمُ بنُ عَبِدِ اللهِ : تابِعِيٌّ ثِقَةٌ ، عن | عَلِيّ ، وعنه حُصَيْن بنُ عبدِ الرَّحْمن . | | وتَحَطَّمتِ الأرضُ يُبْسًا : تَفَتَّتَتْ | لِفَرْط يُبْسِها . | | وتَحَطَّمَ البَيْضُ عن الفِراخِ . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : |

### Türkçe

* | | ( **الحَطْمُ** : kırma ) işte böylece onu el-Cevherî genelleştirmiştir; yani: hangi yönden olursa olsun; | ( yahut kuruya mahsustur ) kemik ve benzeri gibi. | | ( **حَطَمَهُ يَحْطَمُهُ** ) **حَطْمًا**; ( ve **حَطَّمَهُ** ), | çoğaltma için şeddelenmiştir; ( **فانْحَطَمَ وَتَحَطَّمَ** ): | kırıldı ve parçalandı; onda tertipli bir “sarma ve yayma” vardır. | | ( ve **الحِطْمَةُ** , kesre ile, ve ) **الحُطامة** | ( **كَثُمامَةٍ** : bundan parçalanmış olan şey ) , | yani: parçalandı; ( ve **صَعْدَةٌ حِطَمٌ** , |

| **كَكِسَرٍ** ) ikisi de ( parçalar itibarıyla ) | sanki onların her bir parçasını bir **حِطْمَة** | ve bir **كِسْرَة** kılmışlar; ve **الحِطَمُ** , **حِطْمَة**’nin cem‘idir; | **قِرْبَةٍ** ve **قِرَب** gibi. Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi ki: | % ( Orada kederli bir **أَسْوان**’dan ne var % | ve **ساهِف** sarhoştan, bir **صَعْدَةٍ حِطَمِ** içinde ) % | | İşte böylece onu el-Bâhilî rivayet etti; ve **قِصَمِ** diye de rivayet olunur. | | Ve denildi: **الحِطَمُ** , **حِطْمَة**’nin cem‘idir; | **قِصْدَةٍ** ve **قِصَد** gibi; Sâgânî’nin üzerine nass koyduğu üzere; | senin “mızrağa girdi” ve “mızrak onun içine girdi” demen gibi; ve geçmişti | bu beyit de ( ( **س ه ف** ) ) içinde. | ( ve ) **الحُطامُ** , ( **كَغُرابٍ** : kurudan parçalanmış olan şey. Yumurtadan: kabuğu ) | ve el-Esâs’ta: kırıntısı. et-Tırimmâh dedi ki: | % ( Sanki onun içinde yazın yumurtasının kırıntısı % | **الشُّؤُونِ**’un **أَقْحافِ**’ının katı kısmının kelebekleri ) % | | ( ve **الحَطِيمُ** ) , **كَأَمِيرٍ**: ( Kâbe’nin **حِجْرُ الكَعْبِةِ**’si ) | | | ondan çıkarılmış olan; ve el-Muhkem’de: oluğa bitişik olan şeyden. | Ve et-Tehzîb’de: içinde **المِرْزاب** olan (yer). Onunla adlandırıldı; çünkü ev yükseltildi | ve o, kırılmış olarak bırakıldı. Ve denildi: çünkü Araplar | tavaf ettikleri elbiselerden olanı oraya atarlardı; böylece kaldı, ta ki | zamanın uzunluğuyla kırıldı; böylece **فِعِيل** “fâ‘il” mânâsında olur. | | ( yahut onun duvarı ) . Ve es-Sıhâh’ta — İbn Abbâs’tan —: **الحَطِيمُ**: duvardır; yani | Kâbe’nin **حِجْرِ**’inin duvarı. | | ( yahut ) **الحَطِيمُ** ( rükün ile Zemzem | ve makam arasıdır; bazısı da artırdı: **الحِجْرَ**; yahut | makamdan kapıya kadar; yahut **الرُّكْنِ الأَسْوَدِ** ile kapı arası, makama kadar; orada ki | insanlar dua için parçalanır ) yani: | sıkışırlar da birbirlerini kırarlar. | ( ve câhiliye orada antlaşırdı ) . | | el-Muhkem nass koydu: bununla adlandırıldı | insanların onun üzerine kırılıp dökülmesi sebebiyle; ve denildi: çünkü onlar | câhiliyede onun yanında yemin ederlerdi de | yalancı kırılır; ve o zayıftır. | | ( ve ) **الحَطِيمُ**: ( önceki yılın bitkisinden kalan şey ) | kuruluğu ve parçalanması sebebiyle; el-Lihyânî’den. |

| | ( ve ) **حُطَيْمٌ** , ( **كَزُبَيْرٍ** : tâbiîdir ) , | Enes b. Mâlik’ten — Allah ondan razı olsun. | | ( ve ) mecazdan: ( **الحَطْمَةُ** ) , fetha ile | ( ve damme de olunur; ve **الحاطُومُ** ); el-Cevherî birincisiyle yetindi: ( şiddetli yıl ) | çünkü o her şeyi kırar; ve denildi: ardı ardına kıtlıkta olmadıkça **حاطُومًا** diye adlandırılmaz. | Ve el-Cevherî, Zî’l-Hırak et-Tuhavî’nin şu beytini okudu: | % ( Bir **حَطْمَةٍ**’den; geldi, bize yaprağı ufaladı % | dalı ovar; ta ki yaprak bitsin ) % | | ( ve ) mecazdan: **الحاطُومُ**: | ( hazmeden ) denir: yemeğin ne güzel **حاطُوم**’udur karpuz; el-Esâs’ta olduğu gibi. Ve musannifin sevki | üç lafzın her birinin “hazmeden” mânâsında olmasını gerektirir; fakat | öyle değildir. | | | ( ve ) **الحَطُومُ** , ( **كَصَبُورٍ** ve **شَدّادٍ** | ve **مِنْبَرٍ**: aslandır ) üzerine geldiği her şeyi kırar; yani: onu ezer. | | ( ve ) **الحُطَمَةُ** , ( **كَهُمَزَةٍ**: develerden ve koyunlardan çok olan ) | nalçaları ve tırnaklarıyla yeri kırar; ve ağacını ve otunu kırar | sonra onu yer. Ve es-Sıhâh’ta: develerden bulanık sürüye de | **حُطَمَةٌ** denir; çünkü o her şeyi kırar. Ve el-Ezherî dedi: | onun otu kırması sebebiyle; ve koyun da böyledir, çoğaldığı zaman. | | ( ve ) **الحُطَمَةُ**: ( ateşlerden şiddetli olan ) | içine atılan her şeyi **حُطامًا** kılar; yani: parçalanmış, kırılmış. | ( ve ) O’nun sözü — yüce: ! 2 \< كلا لينبذن في الحطمة > 2 ! — ( cehennemin adıdır ); | Allah’a ondan sığınırız; çünkü o içine atılanı kırar; ve o mübalağa kalıplarındandır. | Ve hadiste: ( ( Cehennemi gördün; bir kısmı bir kısmını kırıyor ) ) . ( yahut onun bir kapısıdır ) , |

| ve bütün bunlar **الحَطْم**’dandır; o da kırma ve ezmedir. | | ( ve ) mecazdan: **الحُطَمَةُ**: ( hayvanlara zulmeden çoban ) . Ve es-Sıhâh’ta: | hayvanlara az merhametli ( bir kısmını bir kısmıyla ezer; **الحُطَمِ** gibi ) , **كَصُرَدٍ**. Ve ondan Ali’nin hadisi — Allah ondan razı olsun —: ( ( Kureyş onu savaşta gördüğü zaman derdi ki: **الحُطَم**’dan sakının, **القُطَم**’dan sakının ) ) . | | Ve el-Esâs’ta: sanki o, sevkteki şiddetiyle malı kırar. Ve el-Ezherî dedi: | **الحُطَمَة**: o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onu tutan | ve onu merada yayılmaya bırakmayan çobandır. | Ve **حُطَمٌ**: şiddetli olduğu zaman; sanki onu kırar; yani: onu ezer, onu sürdüğü veya otlattığı zaman; | ona sert davranır. Ve el-Cevherî, recez söyleyenin şu beytini okudu | — İbn Berrî dedi: **الحُطَمِ القَيْسِيّ**’nindir; ve Ebû Zuğbe el-Hazrecî’ye de rivayet olunur, Uhud günü, ve onda —: | | * % ( Ben Ebû Zuğbe’yim; bozgunla koşarım % * | * ayıplanma ancak acıyla engellenir ) % * | * namusu korur: Cuşem’den bir Hazrecî % * | * gece onu sardı; **سَوّاقٍ حُطَمْ** ile ) % * | | yani: onu şiddetli sürüşüyle kıran, ona karşı sürüşü şiddetli bir adam; bu bir meseldir ve develer | sürdüğünü kastetmedi; ancak o, iş çeviren bir belâ, bir müteşerrif olduğunu kasteder. Dedi: ve beyit, beyitler içinde | Ruşeyd b. Rumeyd el-Anezî’nindir diye de rivayet olunur: | * % ( Geceyi uyuyarak geçirdiler; Hind’in oğlu uyumadı % * | * onu çekiştirerek geceyi geçirdi; bir delikanlı, **كالزَّلَمْ** gibi ) % * | * % ( baldırları dolgun; ayağı hafif % * | * ne deve çobanıdır ne koyun ) % * | * % ( ne de **وَضَمْ** sırtında kasap ) % * | | Dedim: ve el-Haccâc onu hutbesinde, temsil getirerek zikretti. |

| | ( و ) **مجمع البَحْرَين**’de, Sâgânî’ye göre: | onların sözü: ( ( ( **شَرُّ الرِّعاءِ الحُطَمَة** ) ) | “sahih bir hadistir” ) onu Âiz b. Amr | b. Hilâl el-Müzenî Ebû Hubeyre, | sahâbenin sâlihlerinden, Allah ondan razı olsun, rivayet etti; Müslim | onu Sahîh’inde onun tarikiyle çıkarmıştır. ( ( Ve | Cevherî “bu bir meseldir” sözünde vehmetti ) , Sâgânî’nin nassı ve Cevherî’nin meseldeki sözü | bir sehivdir; ancak o bir hadistir. Şeyhimiz dedi ki: | Bu, onun mesel oluşuna aykırı değildir; nice | sahih hadisler | nebevî emsaller içinde sayılmıştır. Onu | Zemahşerî **المُسْتَقْصَى**’da zikretti ve dedi ki: | kötü idare ve siyaset hakkında darb-ı mesel yapılır; | Meydânî de **مَجْمَع الأَمْثالِ**’de (onu) söyledi ve dedi ki: | velâyetini iyi yapmadığı bir şeyi üstlenen kimse için darb-ı mesel yapılır. | | ( **وحُطَمَةُ بنُ مُحارِبِ** ) b. Vedîa | b. Lukeyz b. Afsâ Ebû Batn, | | Abdulkays’tan; ( zırh yapardı, | ve **الحُطَمِيّاتُ** ondandır ), **كِفايَة المُتَحَفّظ**’ta böyle. ( yahut o, | kılıçları kıran (zırh)dır; yahut ağır, geniş olandır ), | sözlerin ilki daha benzer; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. | | ( و ) mecazdan: ( **تَحَطَّمَ** ) ona | ( **غَيْظًا** ) yani: ( **تَلَظَّى** ) ve tutuştu. Bundan | Herim b. Hayyân hadisi: ( ( onun bir adama | kızdığı ve ona karşı | **غَيْظًا** ile **يَتَحَطَّمُ** etmeye başladığı ) ) . | | ( **والحَطَمُ** harekeli olarak: binek hayvanının ayaklarında | bir hastalıktır ), ve **حَطِمَت**; **فَرِح** gibi. | | ( و ) **الحَطِمُ** , ( **كَكَتِفٍ**: kendi içinde kırık olan ) , bunu Cevherî nakletti. | | ( **وبنو حُطامَةَ** **كَثُمامَةٍ**: bir batındır ) | Araplardan; ( ve onlar **بني خُطامَةَ** değildir ) | **الخاء** **المُعْجَمة** ile. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | **حَطْمَةُ السَّيْلِ**: **طَحْمَتِه** gibi: | onun itişi/def’asıdır. |

| | Ata, uzun ömründen dolayı yıkılıp çöktüğünde | ona **حَطِمٌ** denir. | | Denir ki: **حَطِمَت** binek hayvanı, kesre ile, | yani: yaşlandı; **الصّحاح**’ta böyle. | | Ezherî dedi ki: **فَرَسٌ حَطِمٌ**: | zayıflayıp yaşlandığında, sonra güçsüz düştüğünde. Ve | Cevherî dedi ki: **وحَطَمَتْهُ السِّنُّ** , fetha ile | **حَطْمًا**; başkası ekledi: yani yaşlandı | ve zayıfladı. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun, | onun dediği ( ( **بَعْدَما حَطَمْتُمُوه** ) ) vardır. | Peygamber’i kasteder; denir ki: **حَطَمَ** falanı ailesi: | onların içinde yaşlandığında; sanki onu, | yüklerinden ona yükledikleriyle, kırılmış bir ihtiyar kılmışlardır; bu | mecazdır. | | **حُطام الدُّنْيا**: onda bulunan, fânî olup kalmayan | her maldır. Zemahşerî dedi ki: alındı | **حُطامِ البَيْضِ**’den, yani: onun kırıntısından, | onu küçültmek için. | | | **وحَطْمَةُ الأَسَدِ في المالِ**: onun karıştırıp bozmasıdır. | | **ورِيحٌ حَطُومٌ**: her şeyi **تَحْطِم** eder, | yani: onu ezer/ufalar. | | Denir ki: **لا تَحْطِمْ علينا المَرْتَعَ** , | yani: yanımızda otlama da bize | mer’ayı bozma. Bu mecazdır. | | **ورَجُلٌ حُطَمَةُ**: çok yiyen; bunu | Cevherî nakletti; bu mecazdır. Ve ayrıca denir: | **رَجُلٌ حُطَمٌ** ve **حُطُمٌ** , **كَزُفَرَ** ve **عُنُقٍ** gibi, | doymayan kimse için. | | **والحُطَم** , **كَزُفَر**: safları | sağda ve solda kıran kimsedir. | | **وحَطّامُ الصُّفوفِ** **كَكَتّانٍ**: | Abdullah’ın lakabıdır; Kinâne b. Cebele’nin dedesi; **تاريخ نَيْسابُور**’da böyle. | | **ورَجُلٌ سَوّاقٌ حُطَمٌ**: | iş çeviren bir dâhi; İbn Berrî’den. | | **وانْحَطَم** insanlar onun üzerine: sıkışıp itiştiler; | bunu İbn Sîde nakletti. |

| | **وحَطْمَةُ النّاس**: onların izdihamı ve | bazılarının bazısını itmesidir. | | **وحَطْمُ الجَبَلِ**: ondan **حُطِمَ** olan yer, | yani: gedik açıldı da kopuk kaldı; böylece | Buhârî’de fetih hadîsinde geldi: | ( ( Abbas’a dedi: **اجْلِس عِنْدَ حَطْمِ الجَبَلِ** ) ) | ve onu Ebû Mûsâ el-Medînî tefsir etti; dedi ki: ve muhtemeldir ki | dağın dar yerini kasteder; orada bazısı | bazısını sıkıştırır. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve onu Ebû | Nasr el-Humeydî kitabında **الخاء** | **المعجَمَة** ile rivayet etti ve garîbinde onu, | dağın ondan çıkıntı yapan burnu diye tefsir etti. | | **والحُطَمِيَّة** , damme sonra fetha ile: | Ali’nin, Allah ondan razı olsun, sahip olduğu bir zırhın adıdır. | | **وبَنُو حَطْمَةَ** , fetha ile: bir batındır; bunu | İbn Sîde söyledi. İbnü’s-Sem‘ânî dedi ki: Cüzâm’dandır; o da **حَطْمَةُ بنُ عَوْفِ** b. | | Eslem b. Mâlik b. Sevd b. Tedîl b. | Cüşem b. Cüzâm’dır. | | **والحُطَمُ بنُ عَبِدِ اللهِ**: sika bir tâbiîdir; | Ali’den (rivayet eder); ondan da Husayn b. Abdirrahmân (rivayet eder). | | **وتَحَطَّمتِ الأرضُ يُبْسًا**: aşırı kuruluğundan | ufalanıp parçalandı. | | **وتَحَطَّمَ البَيْضُ عن الفِراخِ**. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: |
