# حطم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B7%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حطم

ح ط م
حطم ، حمط ، طمح ، طحم ، مطح ، محط : مستعملات .
حطم : قال : الليث : الحَطْمُ : كَسْرُك الشيءَ اليَابِسَ كالعَظْم ونحوه ، حَطَمْتُه فانْحَطَم ، والحُطام : ما تكَسَّر من ذلك ، وقِشْرُ البَيْض إذَا تكَسَّر حُطَامه . وقال الطِّرِمَّاحُ :
كأنَّ حُطَامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ
فَرَاشُ صَمِيم أقحَافِ الشُّؤُون
والحَطْمَةُ : السّنَةُ الشَّدِيدةُ ، وحَطْمةُ الأسَدِ : عَيْثُه وفَرْسُه للمال .
وحِجْرُ مَكَّة يقال له : الحَطيم مِمَّا يَلِي المِيزَاب .
أبو داود عن النضر : الحَطِيمُ : الذي فيه المِيْزَاب ، وإنما سُمِّي حَطيماً لأن البَيْت رُفِعَ وتُرِك ذَاكَ مَحْطُوماً .
أخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت : يقال : رجل حُطَمَة إذا كان كَثِيرَ الأَكْلِ .
وقال أبو زيد : يقال للنار الشديدة : حُطَمة .
وحَطَمَ فُلاَناً أهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأنهم صَيَّرُوه شَيْخاً محْطُوماً بُطُولِ الصّحْبَة .
وقالت عائِشَةُ في النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعدما حَطَمْتُمُوه .
ويقال للجَوَارس حَاطُوم وهَاضوم وحُطَامُ الدنيا : عَرَضُها وأَثَرُها وزِينَتُها .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ ) ( الهُمَزة : 4 ) ، الحُطَمَةُ : اسْمٌ من أَسْمَاء النار .
ويقال : شَرُّ الرِّعَاءِ الحُطَمَةُ ، وهو الراعي الذي لا يمكن رَعِيَّتُه من المَرَاتَع الخَصِيبَة ويقبضها ولا يَدَعُها تَنْتشر في المَرْعَى .
ويقال : راعٍ حُطَمٌ بغير هاء إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمها أي يكسرها إذا ساقها أو أَسَامَها لعُنفه بها ، ومنه قول الراجز :
قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم
ويقال : فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضَعُفَ .
وقال أبو زيد : يقال للعَكَرَةِ من الإبلِ حُطَمَة لحَطْمِها الكلأ وكذلك الغَنَم إذا كَثُرت .
وحُطامُ الدنيا : كُلُّ ما فيها من مَالٍ يَفْنَى ولا يَبْقَى .
ويقال للهاضوم حَاطُوم .
وفَرَسٌ حَطِمٌ إذا هُزِل أو أسَنَّ فَضَعُفَ .
الأصمعي : إذا تكسر يَبِيسُ البَقْلِ فهو حُطَام .
شمر : الحُطَمِيَّةُ من الدُّرُوعِ : الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ .
وقال بعضهم : هي التي تَكْسِر السُّيُوفَ وكان لعلي رضي الله عنه دِرْعٌ يقال لها : الحُطَمِيَّةُ .
حمط : قال ابن دريد : حمطْتُ الشيءَ حَمْطاً إذا قَشَرْته .
وقال الليث : الحَمَطِيط : نَبْتٌ وجمعه الحَمَاطِيطُ .
قلت : ولَمْ أسمع الحَمَط بمعنى القَشْر لغير ابن دريد ، ولا الحَمَطِيطُ في باب النبات لغير الليث .
وقرأْتُ بخط شمر ليونس أنه قال : يقال : إذا ضَرَبْتَ فأَوْجِع ولا تُحْمِّط ، فإن التحميط ليس بشيء . يقول بالغ . قال : والتحميط : أن يُضْرَب الرَّجلُ فيقول : ما أوجعني ضَرْبُه أي لم يُبَالِغ .
وأما قول المُتَلَمِّس في تشبيهه وشْيَ الحُلَلِ بالحَمَاطِيط :
كأنّما لَوْنُها والصُّبْح مُنْقَشِعٌ
قَبْلَ الغَزَالَةِ أَلْوَانُ الحَمَاطِيط
فإن أَبَا سعيد قال : الحَماطِيط جمع حَمَطيطٍ : وهي دودة تكون في البَقْل أيَّام الربيع مُفَصَّلَةٌ بحمرة ، يُشَبَّه بها تفصِيلُ البَنَان بالحِنّاء . شبّه المتلمس وشْي الْحُلَلِ بأَلْوَان الحَماطيط .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : قال : الحَمَاطَةُ : حُرْقَةٌ يجدها الرجل في حلْقِه .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو عَمْرو : إذا يَبِسَ الأَفَانَى فهو الحَمَاطُ .
قُلْتُ : الحَمَاطَةُ عند العَرَب هي الحَلَمَةُ وهي من الجَنْبَةِ ، وأما الأفَانَى فهُوَ من العُشْبِ الذي يَتَنَاثر .
وقال شمر : الحَمَاطُ : من ثمر اليَمَنِ معروف عندهم يُؤْكَلُ . قلت : وهو يشبه
التِّين .
قلت : وقيل : إنه مِثْلُ فِرْسِكِ الخَوْخِ .
وقال الأصمعي : العَرَبُ تقول لجِنْس من الحَيَّات . شيطانُ الحَمَاط .
وأنشد الفرّاء :
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حِينَ أَحْلِفُ .
كمِثْل شيطان الحَمَاطِ أَعْرَفُ
العَنْجَرِدُ : المرأةُ السَّلِيطَةُ . وقيل : الحَماطُ بلغة هُذَيل : شجَرٌ عِظامٌ تنبت في بلادهم تأْلَفُها الحيَّاتُ .
وأنشد بعضهم :
كأَمْثَال العِصِيِّ من الحَمَاطِ
وحَمَاط : موضع ذكره ذو الرُّمَّة في شِعْره :
فَلَمَّا لَحِقْنَا بالحُمُول وقد عَلَتْ
حَمَاطَ وَحِرْبَاءُ الضُّحَى مُتَشَاوِسُ
وقال الأصمعي : يقال : أصبت حَماطَةَ قلبه ، كقولك : أَصبت حَبَّةَ قلبه وأَسْوَد قلبه ، وأنشد الأصمعي :
ليْتَ الغُرابَ رَمَى حَمَاطَة قَلْبه
عَمْرٌ و بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ
ثعلب : عن ابن الأعرَابي أنه ذكر عن كعب أنه قال : أسماء النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الكتب السالفة : محمد ، وأحمد ، والمُتَوَكِّل والمُخْتار ، وحِمْيَاطا ، ومعناه حَامِي الحُرَم ، وفارِقْلِيطا أي يَفْرُق بين الحق والباطل .
طحم : قال الليث : طَحَمَةُ السَّيْلِ : دُفَّاعُ مُعْظَمه .
وطَحَمَةُ الفِتْنَةِ : جَوْلَةُ الناس عندها .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَتَتْنا طُحْمَةٌ من الناس وطَحْمَةٌ وكذلك طَحْمَةُ السيْلِ وطُحْمَتُه بفتح الطاء وضمها ، وهم أكثر من القَادِيَة ، والقادِيَة : أوَّلُ من يطْرَأُ عَلَيْك .
والطَّحْمَاء : نبت معروف .
وقال الأصمعي : الطَّحُوم والطَّحُورُ : الدَّفُوعُ . وقَوْسٌ طَحُورٌ وطَحُومٌ بمعنى وَاحِد .
محط : قال اللَّيثُ : المَحْطُ كما يَمْحَطُ البازِي ريشَه أي يَدْهُنه .
يقال : اَمتحَط البازي .
ويقال : مَحَّطَتُ الوَتَرَ وهو أَنْ يُمِرَّ الأصابعَ لتُصْلِحَه ، وكذلك تَمْحِيطُ العَقَب تَخْلِيصُه .
وقال النَّضْرُ المُمَاحَطَةُ : شِدَّةُ سِنان الجمل الناقَةَ إذا اسْتَناخَها ليضْرِبها ، يقال : سانَّها وما حَطَها مِحَاطاً شَدِيداً حتى ضَرَب بها الأرض .
وامْتَحطَ سيْفَه من غِمْدِه وامْتَخَطه إذا اسْتَلَّهُ من جَفْنِه .
طمح : قال الليث : يقال : طَمَحَ فلان ببصره إذا رَمَى به إلى الشيء ، وفرس طامحُ البصر ، وقال أبو دُوادٍ :
طَوِيلٌ طامح الطَّرْف
إلى مِقْرَعَةِ الكَلْبِ
ويقال للفرس إذا رفع يديه قد طمّح تَطْمِيحاً .
قال أبو عمرو : الطَّامِحُ من النساء : التي تُبْغِضُ زوجها وتنظر إلى غيره .
وأنشد :
بَغَى الوُدَّ من مطْروفَةِ العَيْن طامح
وطَمَحَت بعينها إذا رمت ببصرها إلى الرجل ، وإذا رفعت بصرها يقال : طَمَحَت ، وطمحَ به : ذَهَب به ، قال ابنُ مُقْبِل :
قُوَيْرَحُ أَعْوَامٍ رَفيعٌ قَذالُه
يَظَلُّ بِبَزِّ الكَهْلِ والكَهْلُ يَطْمَح
يطمح : يجري ويذهب بالكَهْلِ وبَزِّه . وامرأَة طَمَّاحَة : تُكثِرُ نظرَها يَميناً وشمالاً إلى غير زوْجها .
وقال : طَمَحَاتُ الدَّهْرِ : شدائِدُه ، وربما خفّف ، قال الشاعر :
باتَتْ هُمُومِي في الصَّدْرِ تَحْضَؤُها
طَمْحَاتُ دهرٍ ما كُنْتُ أَدْرَؤُها
قال : ما هاهنا صلة .
وإذا رَمَيْتَ بشيء في الهواء قلتَ : طَمَّحْتُ به تطميحاً .
والطَّمّاحُ : من أسماء العرب .
مطح : أهمله الليث . وقال ابن دريد : المَطْحُ : الضربُ باليد ، قال : ومَطَحَ الرجلُ جاريته إذا نكحها . قلت : أما الضرب باليد مَبْسُوطة فهو البَطْحُ ، ولا أَعْرِفُ المطجَ بالميم إلا أن تكون الباءُ أبدلت ميماً .

### Türkçe

ح ط م
**حطم** ، **حمط** ، **طمح** ، **طحم** ، **مطح** ، **محط** : kullanılagelenlerdir.

**حطم** : dedi: el-Leys: **الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemik ve benzeri gibi, kırmandır; onu kırdım da kırıldı; **الحُطام**: bundan kırılan şeydir; yumurtanın kabuğu kırıldığı zaman onun kırıntısı **حُطَامه**dır. Et-Tırimmâh dedi:
Sanki onda yazın yumurtasının kırıntısı varmış gibi,
Şuûn’un kafataslarının katı kısmının kelebekleri.

**الحَطْمَةُ**: şiddetli yıl; ve **حَطْمةُ الأسَدِ**: onun mal üzerinde karıştırması ve parçalayışı.

Mekke’nin Hicr’ine, oluğun bitişiğinden olan kısımdan dolayı, **الحَطيم** denir.

Ebû Dâvûd, en-Nadr’dan: **الحَطِيمُ**: oluğun bulunduğu yerdir; ancak **حَطيماً** diye adlandırıldı; çünkü ev yükseltildi ve şu yer kırılmış olarak bırakıldı.

El-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir: çok yiyen olursa adam **حُطَمَة**.

Ebû Zeyd dedi: şiddetli ateşe **حُطَمة** denir.

Bir kimseyi, içinde yaşlanınca, ehli **حَطَمَ** eder; sanki onu, uzun arkadaşlık sebebiyle, kırılmış bir şeyh kılmışlardır.

Âişe, Peygamber hakkında ( صلى الله عليه وسلم ) “onu kırdıktan sonra” dedi: **بعدما حَطَمْتُمُوه**.

Ve **الجَوَارس** için **حَاطُوم** ve **هَاضوم** denir; ve dünyanın **حُطَامُ**u: onun geçici malı, izi ve süsüdür.

Allah, aziz ve celîl, dedi: **( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ )** ( **الهُمَزة** : 4 ) ; **الحُطَمَةُ**: ateşin adlarından bir addır.

Ve denir: çobanların şerri **الحُطَمَةُ**dır; o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onları tutup bırakmayan, merada yayılmalarına izin vermeyen çobandır.

Ve denir: sert olursa, sanki onları sevk ettiğinde yahut otlattığında sertliği sebebiyle onları kırıyormuş gibi, **راعٍ حُطَمٌ** (هاء’sız); ve ondan râcizin sözü:
Gece onu, kırıcı bir sürücüyle otlattı.

Ve denir: yaşlılık onu kırdı, yani ihtiyarladı ve zayıfladı, diye **فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ**.

Ebû Zeyd dedi: develerden kalabalık sürüye, otu kırıp geçirmesinden dolayı, **حُطَمَة** denir; aynı şekilde koyun da çoğalınca.

Dünyanın **حُطامُ**u: onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.

**الهاضوم** için **حَاطُوم** denir.

Ve **فَرَسٌ حَطِمٌ**: zayıflayıp cılızlaşır yahut ihtiyarlayıp zayıflarsa.

El-Asma‘î: baklanın kurusu kırılıp parçalanınca o **حُطَام**dır.

Şemmer: zırhlardan **الحُطَمِيَّةُ**: ağır, geniş olandır.

Bazıları dedi: o, kılıçları kıran olandır; Ali’nin (رضي الله عنه) bir zırhı vardı, ona **الحُطَمِيَّةُ** denirdi.

**حمط** : İbn Düreyd dedi: bir şeyi soyarsam, onu **حمطْتُ** **حَمْطاً**.

El-Leys dedi: **الحَمَطِيط**: bir bitkidir; çoğulu **الحَمَاطِيطُ**dur.

Dedim: İbn Düreyd’den başkasından, **الحَمَط**ı soyma anlamında işitmedim; ve el-Leys’ten başkasından, bitkiler babında **الحَمَطِيطُ**u işitmedim.

Şemmer’in yazısıyla Yûnus’a dair okudum ki o dedi: denir: vurduğun zaman acıt ve **تُحْمِّط** etme; çünkü **التحميط** bir şey değildir. “Aşırıya git” der. Dedi: **التحميط**: adamın vurulması ve “onun vuruşu beni acıtmadı” demesidir; yani aşırıya gitmedi.

El-Mutalammis’in, elbiselerin nakışını **الحَمَاطِيط**e benzetmesindeki sözüne gelince:
Sanki onun rengi ve sabah, açılmışken,
Gazâle’den önce, **الحَمَاطِيط**in renkleridir.

Şüphesiz Ebû Saîd dedi: **الحَماطِيط** , **حَمَطيطٍ**in çoğuludur: o, bahar günlerinde baklada bulunan, kızıllıkla bölümlenmiş bir kurtçuktur; parmak boğumlarının kınayla bölümlenmesi ona benzetilir. El-Mutalammis, elbiselerin nakışını **الحَماطيط**in renklerine benzetti.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: dedi: **الحَمَاطَةُ**: adamın boğazında bulduğu bir yanmadır.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الأَفَانَى** kuruyunca o **الحَمَاطُ**tur.

Dedim: **الحَمَاطَةُ** Araplar katında **الحَلَمَةُ**dir; o da **الجَنْبَةِ**dendir; **الأفَانَى** ise, dağılıp saçılan ottandır.

Şemmer dedi: **الحَمَاطُ**: Yemen’in meyvelerinden, onlarda bilinen, yenilen bir şeydir. Dedim: o,
incire benzer.

Dedim: ve denildi ki: o, şeftalinin çekirdeği gibi bir şeydir.

El-Asma‘î dedi: Araplar, yılanların bir cinsine **شيطانُ الحَمَاط** der.

El-Ferrâ’ okuttu:
Ben yemin ettiğim zaman yemin eden, **عَنْجَرِدٌ**.
**شيطان الحَمَاطِ**in benzeri gibi bilirim.

**العَنْجَرِدُ**: dili sivri kadındır. Ve denildi ki: **الحَماطُ** Hüzeyl dilinde: onların beldelerinde biten büyük ağaçlardır; yılanlar ona alışır.

Bazıları okuttu:
**الحَمَاطِ**tan değnekler misali gibi.

Ve **حَمَاط**: Zü’r-Rumme’nin şiirinde andığı bir yerdir:
Yüklerle yetiştiğimizde ve yükseldiğinde,
**حَمَاطَ** ve kuşluk kelerleri, ürkek.

El-Asma‘î dedi: denir: onun kalbinin **حَماطَةَ**sine isabet ettim; “kalbinin tanesine isabet ettim” ve “kalbinin karasına isabet ettim” demen gibi. El-Asma‘î okuttu:
Keşke karga, kalbinin **حَمَاطَة**sine atmış olsaydı,
Amr’a; ve yıpranmamış oklarıyla.

Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den, o da Ka‘b’dan zikretti ki o dedi: önceki kitaplarda Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) adları: Muhammed, Ahmed, **المُتَوَكِّل** ve **المُخْتار** ve **حِمْيَاطا**; anlamı: harem(ler)in koruyucusu; ve **فارِقْلِيطا** yani hak ile bâtılı ayırır.

**طحم** : el-Leys dedi: **طَحَمَةُ السَّيْلِ**: onun çoğunun itişi; ve **طَحَمَةُ الفِتْنَةِ**: onun yanında insanların dolaşması.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: bize insanlardan bir **طُحْمَةٌ** geldi ve bir **طَحْمَةٌ**; aynı şekilde selin **طَحْمَةُ**si ve **طُحْمَتُه**si, طاء’nın fethası ve zammıyla; ve onlar **القَادِيَة**den daha çoktur; **القادِيَة**: sana ilk gelen kimsedir.

**الطَّحْمَاء**: bilinen bir bitkidir.

El-Asma‘î dedi: **الطَّحُوم** ve **الطَّحُورُ**: itişlidir. Ve **قَوْسٌ طَحُورٌ** ve **طَحُومٌ** bir anlamdadır.

**محط** : el-Leys dedi: **المَحْطُ**: doğanın tüyünü yağlaması gibi; yani onu yağlar.

Denir: doğan **اَمتحَط** etti.

Ve denir: kirişi **مَحَّطَتُ**; o, parmakları geçirip onu düzeltmendir; aynı şekilde sinirin **تَمْحِيطُ**u, onu arıtıp ayıklamaktır.

En-Nadr dedi: **المُمَاحَطَةُ**: devenin, çöktürdüğünde dişi deveye dişini şiddetle dayaması; denir: onunla dişleştirdi ve onu şiddetli bir **مِحَاطاً** ile bastırdı; nihayet onunla yere vurdu.

Kılıcını kınından **امْتَحطَ** etti ve onu kılıfından **امْتَخَطه** etti; yani onu çekip çıkardı.

**طمح** : el-Leys dedi: denir: falan, bakışıyla **طَمَحَ** etti; yani onu şeye doğru attı; ve bakışı yukarı bakan at: **طامحُ البصر**. Ebû Duvâd dedi:
Uzun, bakışı yukarı bakan,
Köpeğin tokmağına doğru.

Ve ata, iki elini kaldırdığı zaman, **طمّح** etti, **تَطْمِيحاً** denir.

Ebû Amr dedi: kadınlardan **الطَّامِحُ**: kocasından nefret eden ve başkasına bakan.

Okuttu:
Tek gözlü, bakışı yukarı bakan birinden sevgi istedi.

Gözünü **طَمَحَت** etti; yani bakışını adama doğru attı; ve bakışını kaldırdığı zaman denir: **طَمَحَت**; ve onunla **طمحَ** etti: onu götürdü. İbn Mukbil dedi:
Yüksek enseli, yüzücü küçük bir at,
Yaşlının elbisesini çekiştirir; yaşlı da **يَطْمَح** eder.

**يطمح**: koşar ve yaşlıyı ve elbisesini götürür. Ve **امرأَة طَمَّاحَة**: kocasından başkasına sağa sola bakışını çoğaltır.

Ve dedi: **طَمَحَاتُ الدَّهْرِ**: onun şiddetleridir; bazen hafifletilir. Şair dedi:
Gamlarım göğüste geceleyin onu kabartır,
Benim savamadığım bir zamanın **طَمْحَاتُ**ı.

Dedi: buradaki **ما** bağlayıcıdır.

Ve havada bir şeyle attığın zaman, onunla **طَمَّحْتُ** ettim, **تطميحاً** dersin.

**الطَّمّاحُ**: Arapların adlarındandır.

**مطح** : el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **المَطْحُ**: elle vurmaktır. Dedi: ve adam, cariyesini nikâhladığı zaman onu **مَطَحَ** eder. Dedim: ele açık vuruş **البَطْحُ**tur; ve ben, **المطجَ**yi م ile bilmem; ancak ب’nin م’ye çevrilmiş olması müstesna.
