# حظر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حظر

(باب الحاء والظاء وما يثلثهما)
  (حظو/ي) الحاء والظاء وما بعده [من] حرف معتلّ أصلان: أحدهما القرب من الشيء والمنزلة، والثاني جنس من السلاح.
  فالأوَّل قولهم رَجُلٌ حَظِيٌّ إذا كان له منزلةٌ وحُظوةٌ. وامرأةٌ حَظِيَّةٌ. والعرب تقول: "إلا حَظِيَّةً فلا أَلِيّةً". يقول: إن لم يكنْ لكِ حُظْوَةٌ فلا تُقَصِّرِي أن تتقرَّبي. يقال ما ألوت، أي ما قصَّرْت.
  وأما الأصل الآخر فالحِظاء: جمع حَِظْوةٍ، وهو سهمٌ صغير لا نَصْلَ له يُرمَى به. قال بعضُ أهلِ اللغة: يقال لكلِّ قضيبٍ نابتٍ في أصلِ شجرةٍ([1]) حَظْوَة، والجمع حَظَوات. قال أوس:
تَعَلَّمَهَا في غِيلِها وهي حَظْوَةٌ *** بوادٍ به نَبْعٌ طُِوَالٌ وحِثْيَلُ([2])  وإذا عُيِّر الرّجلُ بالضّعف قيل له: "إنما نَبْلُك حِظاءٌ". ويقال لِسهام الصّبيان حِظاءٌ. ومنه المثل: "إحدى حُظَيَّاتِ لُقْمان"، قال أبو عبيد: الحُظَيّات المرامي، وهي السّهام التي لا نِصال لها.
  (حظر) الحاء والظاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المنْع. يقال حظرت الشيء أحْظُرُه حَظْراً، فأنا حاظِرٌ والشيء محظور. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً﴾ [الإسراء 20]. والحِظَارُ: ما حُظِر على غنمٍ أو غيرها بأغصانٍ أو شيءٍ من رَطْبٍ شجر أو يابس، ولا يكاد يفعل ذلك إلاّ بالرَّطْب منه ثم يَيْبس. وفاعل ذلك المحتَظِرُ. قال الله تعالى: ﴿فَكَانُوا كَهَشِيمِ المُحْتَظِر﴾ [القمر 31]، أي الذي يعمل الحظيرةَ للغنم ثم ييبَس ذلك فيتهشَّم. ويقال جاء فلان بالحَظِر الرَّطْب، إذا جاء بالكَذِبِ المستشنَع. ويقال هو يوقد في الحَظر، إذا كان يَنُِمّ وقد مضى شاهده([3]).
  (حظل) الحاء والظاء واللام أصلٌ واحد، وهو قريب من الذي قبله. فالحَظْل: الغَيْرة ومَنْع المرأة من التصرّف والحركة. [قال([4])]:
  * فيحظُِل أو يَغارُ([5]) *
  قال أبو عبيد: حظلت عليه مثل حَظَرْتُ. ويقال في قوله "فيحظُِل أو يَغَار" إنه التّقتير. وأحْرِ أن يكون هذا أصحّ، لأنّه قال "أو يغار". والتقتير يرجع إلى الذي ذكرناه من المنْع. والدّليل على ذلك قولهم حَظَلان وحظْلان. قال:
تُعَيِّرُني الحِظْلانَ أمُّ مُغلِّسٍ *** فقلت لها لم تَقذفيني بِدائيا([6])--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "في أصل أو شجرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([2]) ديوان أوس بن حجر 19 واللسان (حثل).
([3]) يشير إلى الشاهد الذي ورد في نهاية مادة (حطب).
([4]) هذه التكملة من المجمل.
([5]) من بيت للبختري الجعدي يصف رجلا غيوراً. وهو بتمامه في اللسان (حظل):
فما يخطئك لا يخطئك منه *** طبانية فيحظل أو يغار([6]) لمنظور الدبيري، كما في اللسان (حظل) من أبيات رواها القالي أيضاً في الأمالي (2: 212). وفي الأمالي: "أم محلم".
ـ

### Türkçe

(حاء ile **الظاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**حظو/ي**) **الحاء** ve **الظاء** ve ondan sonra [gelen] illetli harften olan şey iki asıldır: birincisi şeyden yakınlık ve menziledir; ikincisi silâhtan bir cinstir.
  Birincisi, onların “bir adam **حَظِيٌّ**” demeleridir; eğer onun için bir menzile ve **حُظوةٌ** varsa. Ve “bir kadın **حَظِيَّةٌ**”. Ve Araplar der ki: “إلا **حَظِيَّةً** فلا **أَلِيّةً**”. Der ki: eğer senin için bir **حُظْوَةٌ** yoksa, yakınlaşmanda kısaltma yapma. Denilir: “ما ألوت”، yani: kısaltmadım.
  Diğer asla gelince: **الحِظاء**: **حَِظْوةٍ**’nin cem‘idir; o, kendisiyle atılan, ucu (nâsılı) olmayan küçük bir oktur. Dil ehlinden bazısı dedi: bir ağacın kökünde biten her çubuk için **حَظْوَة** denilir; cem‘i **حَظَوات**’tır. Evs dedi:
تَعَلَّمَهَا في غِيلِها وهي **حَظْوَةٌ** *** بوادٍ به نَبْعٌ طُِوَالٌ وحِثْيَلُ
  Ve erkek zayıflıkla ayıplandığında ona denilir: “إنما نَبْلُك **حِظاءٌ**”. Ve çocukların oklarına **حِظاءٌ** denilir. Ve ondan mesel: “إحدى **حُظَيَّاتِ** لُقْمان”، Ebû Ubeyd dedi: **الحُظَيّات** hedeflerdir; ve onlar, nâsılları olmayan oklardır.
  (**حظر**) **الحاء** ve **الظاء** ve **الراء** bir tek asıldır; men‘e delâlet eder. Denilir: **حظرت** şeyi, onu **أحْظُرُه** **حَظْراً**; ben **حاظِرٌ**’im ve şey **محظور**’dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ **مَحْظُوراً**﴾ [الإسراء 20]. Ve **الحِظَارُ**: koyuna veya başkasına, dallarla yahut ağaç yaşından veya kurusundan bir şeyle men‘edilen (çevrilen) şeydir; ve bunu neredeyse ancak onun yaş olanıyla yaparlar, sonra kurur. Ve bunu yapan **المحتَظِرُ**’dır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَكَانُوا كَهَشِيمِ **المُحْتَظِر**﴾ [القمر 31]؛ yani koyun için ağılı yapan, sonra o kuruyan ve kırılıp ufalanan kimse. Ve denilir: falan kimse **الحَظِر الرَّطْب** ile geldi; çirkin görülen yalan ile geldiği zaman. Ve denilir: o, **الحَظر** içinde ateş yakar; nemîme yaptığı zaman; ve onun şahidi geçmişti([3]).
  (**حظل**) **الحاء** ve **الظاء** ve **اللام** bir tek asıldır; ve o, kendinden öncekinin yakınıdır. Öyleyse **الحَظْل**: kıskançlık ve kadını tasarruftan ve hareketten men‘ etmektir. [Dedi([4])]:
  * فيحظُِل أو يَغارُ *
  Ebû Ubeyd dedi: ona **حظلت**; tıpkı **حَظَرْتُ** gibi. Ve “فيحظُِل أو يَغَار” sözünde denilir ki: o, kısmadır (taktîr). Ve daha layıktır ki bu daha sahih olsun; çünkü o “أو يغار” dedi. Ve taktir, men‘den zikrettiğimize döner. Ve bunun delili onların “**حَظَلان**” ve “**حظْلان**” sözleridir. Dedi:
تُعَيِّرُني **الحِظْلانَ** أمُّ مُغلِّسٍ *** فقلت لها لم تَقذفيني بِدائيا
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “في أصل أو شجرة”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([2]) Evs b. Hacer divanı 19 ve **اللسان** (**حثل**).
([3]) (حطب) maddesinin sonunda vârid olan şahide işaret eder.
([4]) Bu tekmile **المجمل**’dendir.
([5]) **البختري الجعدي**’nin, kıskanç bir adamı vasfeden bir beytindendir. Ve tamamı **اللسان** (**حظل**)’dadır:
فما يخطئك لا يخطئك منه *** طبانية فيحظل أو يغار
([6]) **منظور الدبيري**’nindir; **اللسان** (**حظل**)’da, **القالي**’nin de **الأمالي** (2: 212)’de rivayet ettiği beyitlerdendir. Ve **الأمالي**’de: “أم محلم”.
ـ
