# حظظ (ح-ظ-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Huzve atışlardaki hedef demektir

- Harfler: ح - ظ - ظ
- Kur'an'da: 7 geçiş · 7 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَظًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B8%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعْلًا | Hisse | 3 | 3 | [3:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/3:176.md) |
| [حَظٍّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B8%D9%8D%D9%91.md) | فَعْلٍ | Hisse | 2 | 2 | [28:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/28:79.md) |
| [حَظِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B8%D9%90%D9%91.md) | فَعْلِ | Hisse | 2 | 2 | [4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/4:11.md) |

## Mücavir kökler — 82 mücavir (102 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Yarısı
2. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
3. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Sena yaka demektir
4. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Büyük
5. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
6. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Sülle çokluk demektir
7. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Anlaşma
8. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
9. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
10. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
11. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Çadırın kurulduğu yer demektir
12. [غرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bulaştırdık
13. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Kadınlar
14. [قارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kârûn
15. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
16. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Yavru” demektir
17. [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bahat çene altındaki et demektir
18. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
19. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · قسور Arslan demektir
20. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sahip
21. [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Görüş
22. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
23. [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
24. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
25. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
26. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · سندس Hint kumaşıdır
27. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
28. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dal demektir
29. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İmal ederler
30. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kepçe, kefe demektir
31. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
32. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çabuk
33. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
34. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
36. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Affetti
37. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dışlama
38. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
39. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
40. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
41. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
42. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
43. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fayda eder
44. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
45. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
46. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
47. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
48. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
49. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
50. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
51. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Şey
52. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
53. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
54. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
55. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
56. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
57. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
58. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
59. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
60. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حظظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md), [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md), [سهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünden ayrılan, tahsis edilen ve korunan hayır, lütuf ve nasip payı |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi taksimat sonucu bireye düşen dünyevi hisse, fıtri kabiliyet veya ahiret nasibi |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve lütuf dengesiyle belirlenen hak ediş, paylaşım ve sorumluluk kotası |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt kör bir tesadüf ve şans olarak algılanıp ilahi takdir ve ahlaki gayret boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حظ | Bir şeyi sınırlandırma, koruma altına alma, çevirme ve kendine ayırma hareketini ifade eder; [حظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B1.md) kökünde bu çekirdek koruma amacıyla bir yerin etrafını çevirme ve başkasına yasaklama anlamına dönüşür | ظ | Çekirdekteki sınırlama ve tahsis fikri ikizleşme yoluyla pekişerek bir varlığa lütuf, hayır veya mülkten ayrılan dokunulmaz ve tayin edilmiş payı, nasibi ve talihi ifade eder hale gelmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Belirli bir alanı veya varlığı dış dünyadan ayırıp muhafaza altına alma, sınır koyma hareketini başlatır |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (ikiz harf ط türetmesi) | Korunan ve sınırlanan şeyin yoğunlaşıp belirgin bir kap veya ölçü içinde toplanmasını ve biçim kazanmasını sağlar |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (ikiz harf ط türetmesi) | Kuşatma ve toplama hareketini yineleyerek tahsis edilen payın kalıcı, sabit ve ayrılmaz bir nitelik kazanmasını pekiştirir |
| حظظ | Bir sınırla çevrilerek korunan ve özel bir kaba konularak ayrılan payın sürekliliği | İlahi irade veya adil taksimatla belirlenmiş sınırların içine alınan, korunan ve bir özneye nasip olarak bırakılan sabit hayır ve hisseyi somutlaştırır |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir paylaştırmada bir kimseye ayrılan, onun sınırları içine konulan hayır, lütuf ve mülk hissesi; kişinin sahip olduğu fıtri veya maddi zenginlik payı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süveyd b. Hızâk el-Abdî (veya el-Ma‘lût b. Bedel el-Kurey‘î) servet ve yoksulluğun insan hilesiyle değil taksim edilmiş nasiplerle olduğunu anlatırken kökü çoğul kalıbıyla kullanır: وَلَيْسَ الغِنَى وَالفَقْرُ مِنْ حِيلَةِ الفَتَى / وَلَكِنْ أَحَاظٍ قُسِّمَتْ وَجُدُودُ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Cinnî’nin aktardığı erken şiir şahidinde hasetçilerin öfkeleri ve ellerindeki nasipleri anlatılırken kök çoğul formda geçer: وَحُسَّدٍ أَوْشَلْتِ مِنْ حِظَاظِهَا / عَلَى أَحَاسِي الغَيْظِ وَاكْتِظَاظِهَا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حظظ kökü, geniş Sami dil ailesi içinde dar ve özelleşmiş bir semantik hatta yer alır. Kökün asli yapısı, bir şeyi çevreleme, ayırma ve kendine has kılma fikrini taşıyan ön-Sami kök katmanlarıyla ilişkilidir. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren yaygın bir üçlü kök biçimi bulunmamakla birlikte, pay, çevreleme ve koruma altına alma sahasında yer alan bazı köklerle kavramsal temas mevcuttur; nitekim Arapça [حظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B1.md) ile İbranice חצר (çevrelemek, avlu, hisar) arasındaki fonetik ve semantik akrabalık, حظ çekirdeğinin erken dönemde sınırlı ve korunaklı bir alanı belirleme işlevi gördüğünü kanıtlar. Arapçada bu çekirdek, mükerrerleşme yoluyla somut bir mekânı çitle çevirmekten ziyade, metafizik ve iktisadi bir paylaştırmada kişinin sınırlarına düşen hayır, rızık, üstünlük ve lütuf hissesini ifade eden müstakil bir isme dönüşmüştür. Erken Arap dilcileri kökün türemiş mazi fiilinin kullanımını nadir bulmuş, kelimenin daha çok isim formunda (hazz) yerleştiğini ve kaderi bir tahsisi imlediğini vurgulamışlardır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حظ çekirdeğinden türeyen mükerrer yapı | Sınırlama ve çevirme anlamından paylaştırmada birine düşen korunaklı hisseye geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami sınır/pay matrisi | Çevrilmiş alan ve belirlenmiş hak kavramlarıyla morfolojik ve anlamsal örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik koruma/sınır kökleri | Pay, sınır ve ayrılmış mülk tasavvurunu yansıtan arkaik dil katmanı | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حظظ | Anlamlı | Pay, nasip, lütuf | Bir kimseye takdir ve taksim edilen hayır ve iyilik payı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ظحظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde bu dizilimde bir kök teşekkül etmemiştir | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |
| ظظح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İkiz sert diş-damak sesinin başta birleştiği bir kök yapısı oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حظظ | Merkez | Lütuf ve nasip payı | Tahsis edilen payın bereketi, hayır yönü ve ilahi takdir boyutu | Bir bütünden ayrılan hayırlı ve verimli hisse |
| [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Belirlenmiş hak ve pay | [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) somut ve kesin olarak dikilen, tayin edilen resmi hisseyi belirtirken, حظظ daha çok hayır ve baht boyutunu içerir | Ölçüsü konulmuş nasip |
| [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Taksimat ve bölüşüm | [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) bölme ve paylaştırma eyleminin kendisine odaklanırken, حظظ bu eylem sonucunda kişiye kalan hayırlı paydır | Bölünerek dağıtılan hisse |
| [سهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%85.md) | Komşu | Ortaklık ve kura payı | [سهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%85.md) ortak bir mülkteki hisseyi veya kurayla belirlenen payı anlatır; حظظ ise doğrudan elde edilen lütuftur | Risk ve ortaklık hissesi |
| [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) | Zıt | Mahrumiyet ve engellenme | Bir şeyden pay alamama, nasipten ve hayırdan büsbütün yoksun bırakılma halidir | Payın sıfırlanması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حظظ | Hayır ve lütuftan ayrılan nasip | İlahi veya beşeri dağıtımda bir kişiye düşen talih, pay ve bereket | Kesin |
| Latince | Portio, sors, fortuna | Pay, kurayla düşen nasip, talih | Maddi hisseyi ve kaderi bahtı karşılar; ancak ilahi hayır vurgusu zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | Portion, lot, share, fortune | Hisse, kader payı, baht | Maddi pay veya şans anlamı öne çıkar; feyz ve fazilet boyutu tam karşılanmaz | Güçlü |
| Almanca | Anteil, Los, Schicksalsteil | Pay, hisse, kader hissesi | Hukuki ve kaderi payı içerir; manevi bereket nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | Lot, part, part de grâce | Nasip, pay, talih payı | Bir bütünden düşen hisseyi ifade eder; lütuf nüansı ek tanımla verilir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Hukuki miras payı | Terekenin şer‘i taksiminde hak sahiplerine düşen kesin oran | Miras ayetlerinde erkeğe iki kadının payı kadar hisse verileceğini bildiren bağlam; Nisâ [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md), Nisâ [4:176](https://lisan.digital/tr/ayet/4:176.md) |
| Ahiret nasibi ve mükâfatı | Ahiret yurdunda ilahi rahmetten ve cennetten elde edilecek manevi karşılık | Küfürde yarışanların ahirette hiçbir nasip bulamayacaklarını bildiren uyarı; Âl-i İmrân [3:176](https://lisan.digital/tr/ayet/3:176.md) |
| Vahiyden ve dinden alınan feyiz | Kendilerine verilen kutsal kitaptan, ilahi ahit ve ahlaktan nasiplenme | Ehl-i kitabın kendilerine hatırlatılan hakikat payını unuttuklarını belirten bağlam; Mâide [5:13](https://lisan.digital/tr/ayet/5:13.md), Mâide [5:14](https://lisan.digital/tr/ayet/5:14.md) |
| Dünyevi servet ve itibar payı | Dünyada sahip olunan büyük mülk, iktidar ve debdebe | Karun’un debdebesini görenlerin dünyalık imrenmelerini ifade eden bağlam; Kasas [28:79](https://lisan.digital/tr/ayet/28:79.md) |
| Yüksek ahlak ve sabır derecesi | Kötülüğe iyilikle karşılık verebilen olgun nefislerin manevi mertebesi | Sabreden ve büyük fazilete eren kamil müminlerin vasfı; Fussilet [41:35](https://lisan.digital/tr/ayet/41:35.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza, kader ve rızık meselesi | Nasiplerin ezelde taksim edilmiş olması ile insanın irade ve kesbi arasındaki nedensellik ilişkisi | İlahi meşietle kula tahsis edilen değişmez lütuf veya mahrumiyet payı |
| Fıkıh | Miras ve feraiz hukuku | Ashab-ı feraiz ve asabe arasında terekenin paylaştırılmasında oranların belirlenmesi | Tereke üzerinde meşru biçimde hak kazanılan kanuni ve matematiksel hisse |
| Tefsir | Ahlaki ve manevi mertebeler | Fussilet [41:35](https://lisan.digital/tr/ayet/41:35.md) ayetindeki büyük pay ifadesinin sabır, cennet veya olgun ahlak olarak izahı | Dünyevi menfaatten arınmış en üstün manevi kemalat ve ahiret derecesi |
| Hadis | Takdir ve dua ilişkisi | Nasiplerin ve bahtın ancak Allah'tan geldiğini, hiçbir çabanın O'nun takdirini aşamayacağını bildiren rivayetler | Zenginlik ve mevki sahibinin bu imkanları kendi hilesiyle değil ilahi nasiple elde ettiği bilinci |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve ahlak payı | Hidayet ve ahiret nasibi | İnsanın vahiyle kurduğu bağ oranında manevi rızık elde etmesini temin eder | Kişinin ahiretteki konumunu dünyada vahiyden aldığı nasip belirler | Kesin |
| İlmi | Fıtri istidat ve kabiliyet | İdrak ve liyakat kotası | Bilgi üretiminde her zihne ayrılmış anlama ve kavrama kapasitesini sınırlandırır | Her fert ilim deryasından kendi fıtri payı ve çabası nispetinde yararlanır | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve temsil | Adil dağıtım dengesi | Kamusal imkanların ve makamların adil biçimde zümreler arasında paylaşılmasını sağlar | Güç ve salahiyetin tek elde toplanmayıp meşru hisselere dağıtılması esastır | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve gelir bölüşümü | Mülkiyet ve miras hissesi | Servetin belirli ellerde birikmesini önleyerek hak sahiplerine pay edilmesini sağlar | Üretilen hasılanın ve mirasın oranlı bir taksimatla tabana yayılması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Olasılık dağılımı ve normalize edilmiş pay (Probability distribution and partition) | Bir bütünün belirli değişkenlere göre toplamı bire eşit parçalara ayrılması ve her bir duruma ait özgül ağırlık | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı adalet ve hakkaniyet teorisi (Distributive justice and entitlement) | Sosyal ve iktisadi kaynakların bireylerin liyakat, ihtiyaç veya kanuni haklarına göre dengeli tahsisi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca piyango, rastlantısal şans veya kör talih seviyesine indirgenerek ilahi nizamdan koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem maddi miras payını, hem dünyevi serveti, hem de vahiyle gelen ahlaki olgunluk ve ahiret mükafatını kapsayan ilahi taksimat bütünü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Başarı ve zenginliğin bütünüyle kör tesadüfe veya sadece bireysel hileye bağlanması; başarısızlıkta ise gayretin ve sorumluluğun terk edilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem hukuki bölüşüm nizamını (miras) hem de ahlaki ve teolojik adalet anlayışını (ilahi lütuf ve ahiret karşılığı) ortak bir pay kavramı üzerinden birbirine bağladığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Miras oranlarını belirleyen feraiz ayetlerinde, Karun kıssası üzerinden servet eleştirisi yapan pasajlarda ve kötülüğe karşı sabrı emreden ahlak ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zenginliğin bireyin mutlak zekasıyla elde edildiği kibrini ve insanın kader karşısındaki tembelliğini düzeltir; her nasibin bir imtihan ve sorumluluk olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir bütünden sınırları belirlenerek ayrılan, korunan ve bir şahsa tahsis edilen hayırlı hisse ve pay.
- Soyut anlam: İlahi iradenin ve adil taksimatın varlıklara tevzi ettiği lütuf, ahlaki olgunluk, rızık ve ahiret mükâfatı.
- Sistematik karşılık: Dağıtıcı adaletin hukuki, iktisadi ve manevi sahalarda fertlerin hak ve yükümlülüklerini tayin eden ölçülü hisse nizamı.
- LaTeX modeli: $$H_i = f(Q, A_i) \cdot \frac{C_i}{\sum_{k=1}^n C_k}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $H_i$, $i$ bireyine takdir edilen veya ulaşan nihai nasip ve payı temsil eder. $Q$ ilahi takdir ve toplam lütuf havuzunu, $A_i$ bireyin ahlaki gayret ve liyakat değişkenini, $C_i$ ise ilgili bağlamdaki (fıkhi miras, fıtri kabiliyet veya toplumsal taksimat) meşru talep veya hisse katsayısını simgeler. Toplam payda yer alan $\sum_{k=1}^n C_k$ ifadesi dağıtımın kapalı ve dengeli bir sistemde gerçekleştiğini, payın hem aşkın irade hem de meşru oranlar çerçevesinde belirdiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/3:176.md) — حَظًّا

وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Küfre koşanlar, seni üzmesin. Şüphesiz onlar, Allah’a zarar veremezler. Allah, onlara ahirette hiç bir nasib vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azab vardır.

### [Nisa 4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/4:11.md) — حَظِّ

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Çocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/4:176.md) — حَظِّ

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Senden fetva isterler. De ki: Size babası ve çocuğu olmayanın mirası hakkında fetvayı Allah veriyor. Çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan erkek ölürse; bıraktığının yarısı kız kardeşine kalır. Fakat kız kardeşinin çocuğu yoksa; kendisi ona tamamen varis olur. Eğer iki kız kardeş kalmışsa; bıraktığının üçte ikisi onlaradır. Eğer erkekli kadınlı bir çok kardeşi varsa; erkeğe iki kadının hissesi kadar pay vardır. Şaşırasınız diye Allah, size açıklıyor. Allah; her şeyi hakkıyla bilendir.

### [Maide 5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/5:13.md) — حَظًّا

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Ahidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.

### [Maide 5:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/5:14.md) — حَظًّا

وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Biz, hristiyanız diyenlerden de söz aldık. Onlar da kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. Bu yüzden kıyamete kadar aralarına kin ve düşmanlık saldık. Allah; yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.

### [Kasas 28:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/28:79.md) — حَظٍّ

فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَالَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ

Meal (IK): Debdebe içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını isteyenler: keşki Karun’a verildiği gibi bizim de olsaydı. Doğrusu o, büyük bir varlık sahibidir, demişlerdi.

### [Fussilet 41:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/ayet/41:35.md) — حَظٍّ

وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ

Meal (IK): Bu, ancak sabredenlere vergidir. Ve buna ancak o büyük hazzı tadanlar kavuşturulur.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Huzve atışlardaki hedef demektir. Vav za’ya dönüşmüş, Hazze olarak atışlardaki isabetten kinaye olarak yarışmadaki pay, ödül manasındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع الظاء
ح ظ مستعمل فقط ظ ح
حظ:
الحَظُّ: النَّصيبُ من الفَضْل والخير، والجميع: الحُظُوظ. وفلان حَظيظ، ولم نَسْمَعْ فيه فِعلاً. ناس من أهل حِمْص يقولون: حَنْظ، فإذا جَمَعوا رَجَعوا إلى الحُظُوظ، وتلك النُونُ عندهم غُنَّةٌ ليست بأصلية. وإنّما يَجري على ألْسنتهم في المُشَدَّد نحو الرُزّ يقولون: رُنْز، ونحو أُتْرُجَّة يقولون أتْرُنْجة، ونحو اجّار يقولون انّجار فإذا جَمَعوا تركوا الغُنَّة ورجعوا إلى الصِحَّة فقالوا: أجاجير وحُظوظ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ile **الظاء**

**ح ظ** yalnızca **ظ ح** olarak kullanılır.

**حظ**:

**الحَظُّ**: fazilet ve hayırdan nasip; çoğulu: **الحُظُوظ**. Ve falan **حَظيظ**’dir; onda bir fiil işitmedik. **حِمْص** ehlinden birtakım insanlar: **حَنْظ** derler; topladıkları zaman **الحُظُوظ**’a dönerler; ve o **النون** onlarda aslî olmayan bir geniz sesidir. Ancak onların dillerinde şeddeli olanda cereyan eder; **الرُزّ** gibi: **رُنْز** derler; ve **أُتْرُجَّة** gibi: **أتْرُنْجة** derler; ve **اجّار** gibi: **انّجار** derler; topladıkları zaman geniz sesini bırakıp sıhhate dönerler de: **أجاجير** ve **حُظوظ** derler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَظُّ: النصيبُ والجَدُّ، وجمع القلّة أَحُظٌّ، والكثير حُظوظٌ وأَحاظٍ على غير قياس، كأنَّه جمع أَحْظٍ. قال الشاعر:
وليس الغِنى والفقرُ من حيلةِ الفَتىولكنْ أَحاظٍ قُسِّـمَـتْ وجُـدودُ
تقول منه: ما كنتَ ذا حَظٍّ، ولقد حَظِظْتَ تَحَظُّ فأنت حظٌّ وحظيظٌ ومَحْظوظٌ، أي جديدٌ ذو حَظٍّ من الرزق. وأنت أَحَظُّ من فلان. والحُظُظُ والحُظَظُ: لغةٌ في الحُضَضُِ، وهو دواءٌ.

##### Türkçe

**الحَظُّ**: nasip ve talih; azlık çoğulu **أَحُظٌّ**, çokluk (çoğulu) **حُظوظٌ** ve القيasa aykırı olarak **أَحاظٍ**; sanki **أَحْظٍ**’ın çoğulu gibidir. Şair dedi ki:
Ve zenginlik ve fakirlik, delikanlının bir hilesinden değildir; fakat **أَحاظٍ** taksim edilmiş ve talihlerdir.

Ondan şöyle dersin: “Sen **حَظٍّ** sahibi değildin”; “ve gerçekten **حَظِظْتَ** **تَحَظُّ** (oldun)”; artık sen **حظٌّ** ve **حظيظٌ** ve **مَحْظوظٌ**’sun; yani rızıktan **حَظٍّ** sahibi, talihli. Ve sen falancadan daha **أَحَظُّ**’sun. Ve **الحُظُظُ** ile **الحُظَظُ**: **الحُضَضُ**’da bir dildir; o ise bir ilaçtır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ظ ظ
إنه لذو حظ عظيم من المال وذو حظ من العلم‏.‏
ولهم حظوظ وأحاظ وأصله أحاظ جمع أحظ‏.‏
قال‏:‏ ولكن أحاظ قسمت وجـدود وقد حظظت يا رجل وحظظت مثل مسست وأنت محظوظ وحظيظ وهو أحظ من غيره‏.‏

##### Türkçe

ح ظ ظ
O, maldan büyük bir **حظ** sahibidir ve ilimden bir **حظ** sahibidir.‏
Onların **حظوظ**’ları ve **أحاظ**’ları vardır; aslı **أحاظ**’dır, **أحظ**’ın cem‘idir.‏
Dedi ki: Fakat **أحاظ** kısımlara ve **جـدود**’a taksim edildi; ve ey adam, sen **حظظت** oldun ve **حظظت**, **مسست** gibi; ve sen **محظوظ**’sun ve **حظيظ**; ve o, başkasından daha **أحظ**’dır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَظُّ: النَّصِيبُ، زاد الأَزهري عن الليث: من الفَضْل والخيْر. وفلان ذو حَظّ وقِسْم من الفضل، قال: ولم أَسمع من الحظِّ فِعْلاً. قال ابن سيده: ويقال هو ذو حَظٍّ في كذا. وقال الجوهري وغيره: الحَظّ النصيب والجَدّ، والجمع أَحُظٌّ في القِلَّة، وحُظوظ وحِظاظٌ في الكثرة، على غير قياس؛ أَنشد ابن جني:
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتِ من حِظاظِها،
على أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها
وأَحاظٍ وحِظاء، ممدود، الأَخيرتان من مُحوّل التضعيف وليس بقياس؛ قال الجوهري: كأَنه جمع أَحْظٍ؛ أَنشد ابن دريد لسُوَيْدِ بن حذاقٍ العَبْدِيّ، ويروى للمَعْلُوط بن بَدَل القُرَيْعي:
متى ما يَرَ الناسُ الغَنِيَّ، وجارُه
فَقِيرٌ، يَقُولوا: عاجِزٌ وجَلِيدُ
وليس الغِنَى والفَقْرُ من حِيلةِ الفَتى،
ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ، وجُدُودُ
قال ابن بري: إِنما أَتاه الغِنى لجَلادته وحُرِمَ الفقير لعَجْزِه وقِلَّة معرفته، وليس كما ظنوا بل ذلك من فعل القَسّام، وهو اللّه سبحانه وتعالى لقوله: نحن قسَمْنا بينهم مَعِيشَتهم. قال: وقوله أَحاظٍ على غير قياس وهَمٌ منه بل أَحاظٍ جمع أَحْظٍ، وأَصله أَحْظُظٌ، فقلبت الظاء الثانية ياء فصارت أَحْظٍ، ثم جمعت على أَحاظٍ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: من حَظِّ الرجل نَفَاقُ أَيِّمِه وموضع حَقِّه؛ قال ابن الأَثير: الحَظُّ الجَدُّ والبَخْتُ، أَي من حَظِّه أَنْ يُرْغَب في أَيِّمه، وهي التي لا زوج لها من بناته وأَخواته ولا يُرْغَب عنهن، وأَن يكون حقه في ذِمّةِ مأْمُونٍ جُحودُه وتهَضُّمُه ثِقةٍ وفِيٍّ به. ومن العرب من يقول: حَنْظٌ وليس ذلك بمقصود إِنما هو غُنَّة تلحقهم في المشدَّد بدليل أَن هؤلاء إِذا جمعوا قالوا حظوظ. قال الأَزهري: وناس من أَهل حِمْص يقولون حَنظ، فإِذا جمعوا رجعوا إِلى الحُظوظ، وتلك النون عندهم غُنَّة ولكنهم يجعلونها أَصلية، وإِنما يجري هذا اللفظ على أَلسنتهم في المشدَّد نحو الرُّزّ يقولون رُنز، ونحو أُتْرُجَّة يقولون أُتْرُنجة. قال الجوهري: تقول ما كنتَ ذا حَظٍّ ولقد حَظِظْتَ تَحَظُّ، وقد حَظِظْتُ في الأَمر فأَنا أَحَظُّ حَظّاً، ورجل حَظِيظٌ وحَظِّيٌّ، على النسب، ومَحْظوظ، كله: ذو حَظٍّ من الرِّزق، ولم أَسمع لمحظوظ بفعل يعني أَنهم لم يقولوا حُظّ؛ وفلان أَحَظُّ من فلان: أَجَدُّ منه، فأَما قولهم: أَحْظَيْته عليه فقد يكون من هذا الباب على أَنه من المُحَوَّل، وقد يكون من الحُظْوةِ. قال الأَزهري: للحَظِّ فعل عن العرب وإِن لم يعرفه الليث ولم يسمعه، قال أَبو عمرو: رجل محظُوظ ومجدود، قال: ويقال فلان أَحَظُّ من فلان وأَجَدُّ منه، قال أَبو الهيثم فيما كتبه لابن بُزُرْج: يقال هم يَحَظُّون بهم ويَجَدُّون بهم. قال: وواحد الأَحِظَّاء حَظِيٌّ منقوص، قال: وأَصله حظّ. وروى سلمة عن الفراء قال: الحَظِيظُ الغَنِيُّ المُوسِرُ. قال الجوهري: وأَنت حَظٌّ وحَظِيظٌ ومَحْظوظ أَي جَدِيد ذو حَظّ من الرِّزْق. وقوله تعالى: وما يُلَقّاها إِلا ذو حَظٍّ عظيم؛ الحَظُّ ههنا الجنة، أَي ما يُلَقّاها إِلا مَن وجبت له الجنة، ومن وجبت له الجنة فهو ذو حَظٍّ عظيم من الخير.
والحُظَظُ والحُظَظُ على مثال فُعَل: صَمْغ كالصَّبِرِ، وقيل: هو عُصارة الشجر المرّ، وقيل: هو كُحْل الخَوْلان، قال الأَزهري: وهو الحُدُلُ، وقال الجوهري: هو لغة في الحُضُض والحُضَض، وهو دواء، وحكى أَبو عبيد الحُضَظ فجمع بين الضاد والظاء، وقد تقدَّم.

##### Türkçe

**الحَظُّ**: nasip; el-Ezherî, el-Leys’ten şu ziyadeyi ekledi: fazlalık ve hayırdan.

Ve falan, faziletten **حَظّ** ve pay sahibi olandır; dedi ki: **الحَظّ**tan bir fiil işitmedim. Dedi ki
İbn Sîde: “O, şunda **حَظّ** sahibidir” denir. Cevherî ve başkaları dedi ki: **الحَظّ** nasip
ve **الجَدّ**’dir; cem‘i azlıkta **أَحُظٌّ**, çoklukta **حُظوظ** ve **حِظاظٌ**dur; kıyasa aykırı olarak; İbn Cinnî inşad etti:
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتِ من حِظاظِها،
على أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها
Ve **أَحاظٍ** ve **حِظاء**; medli; son ikisi şeddeliğin dönüştürülmüşünden olup kıyas üzere değildir; dedi ki
Cevherî: sanki **أَحْظٍ**’ın cem‘idir; İbn Düreyd, Süveyd b. Huzâk
el-‘Abdî için inşad etti; ve Ma‘lût b. Bedel el-Kurey‘î için rivayet olunur:
متى ما يَرَ الناسُ الغَنِيَّ، وجارُه
فَقِيرٌ، يَقُولوا: عاجِزٌ وجَلِيدُ
وليس الغِنَى والفَقْرُ من حِيلةِ الفَتى،
ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ، وجُدُودُ
İbn Berrî dedi ki: Ona zenginlik ancak onun dayanıklılığı sebebiyle geldi; fakir de aczi
ve bilgisinin azlığı sebebiyle mahrum bırakıldı; ve onların zannettikleri gibi değildir; bilakis bu, **القَسّام**’ın fiilindendir; o da Allah, sübhânehû
ve teâlâdır; şu sözü sebebiyle: “Biz onların geçimlerini aralarında paylaştırdık.” Dedi ki: ve onun **أَحاظٍ** sözü kıyasa aykırı olup ondan bir vehimdir; bilakis **أَحاظٍ**, **أَحْظٍ**’ın cem‘idir; aslı **أَحْظُظٌ**dur; ikinci **الظاء** **ياء**’ya çevrildi de **أَحْظٍ** oldu; sonra **أَحاظٍ** üzere cem‘ edildi. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kişinin **حَظّ**ından, dulunun rağbet görmesi ve hakkının yeri vardır”; İbnü’l-Esîr dedi ki: **الحَظُّ** **الجَدُّ** ve **البَخْتُ**tur; yani onun **حَظّ**ındandır ki duluna rağbet edilsin; o, kızlarından ve kız kardeşlerinden kocası olmayan kimsedir; onlardan yüz çevrilmesin; ve hakkı, inkârı ve eksiltmesi güvenilir olan birinin zimmetinde olsun; ona vefalı güvenilir bir kimse. Araplardan kimi **حَنْظٌ** der; bu kasdedilmiş değildir; ancak şeddeli harfte onlara eklenen bir genizsileşmedir; delili şudur ki bunlar cem‘ ettiklerinde **حظوظ** derler. El-Ezherî dedi ki: Humus ehlinin bir kısmı **حَنظ** der; cem‘ ettiklerinde **الحُظوظ**’a dönerler; ve o **النون** onlarda bir genizsileşmedir; fakat onu aslî kılarlar; hâlbuki bu lafız onların dillerinde şeddeli olanda cereyan eder; **الرُّزّ** gibi, **رُنز** derler; ve **أُتْرُجَّة** gibi, **أُتْرُنجة** derler. Cevherî dedi ki: “Sen **حَظّ** sahibi değildin; hâlbuki **حَظِظْتَ**; **تَحَظُّ**” dersin; ve “işte **حَظِظْتُ**; ben **أَحَظُّ**um, **حَظّاً**” dersin; ve **حَظِيظٌ** ve nisbet üzere **حَظِّيٌّ** olan adam; ve **مَحْظوظ**; hepsi: rızıktan **حَظّ** sahibi olandır; ve **مَحْظوظ** için bir fiil işitmedim; yani onlar **حُظّ** demediler; ve “falan, falandan **أَحَظُّ**tur”: ondan daha **أَجَدُّ**dür; fakat onların “ona karşı **أَحْظَيْته**” sözleri, bu bâbdan olabilir; şu da var ki o, dönüştürülmüş olandandır; ve **الحُظْوةِ**’den de olabilir. El-Ezherî dedi ki: el-Leys onu bilmemiş ve işitmemiş olsa da **الحَظِّ** için Araplardan bir fiil vardır. Ebû Amr dedi ki: **محظُوظ** ve **مجدود** adam. Dedi ki: “falan, falandan **أَحَظُّ**tur ve ondan daha **أَجَدُّ**dür” denir. Ebû’l-Heysem, İbn Büzürc’e yazdıklarında dedi ki: “Onlar, onlarla **يَحَظُّون** ve onlarla **يَجَدُّون**” denir. Dedi ki: **الأَحِظَّاء**’ın teki, eksiltilmiş **حَظِيٌّ**dir. Dedi ki: aslı **حظّ**tır. Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: **الحَظِيظُ** zengin, varlıklı kimsedir. Cevherî dedi ki: “Sen **حَظٌّ** ve **حَظِيظٌ** ve **مَحْظوظ**sun”; yani rızıktan **حَظّ** sahibi **جَدِيد**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ona ancak büyük **حَظّ** sahibi olan kavuşturulur”; buradaki **الحَظُّ** cennettir; yani ona ancak cennet kendisine vacip olan kimse kavuşturulur; cennet kendisine vacip olan kimse ise hayırdan büyük **حَظّ** sahibidir.

**والحُظَظُ** ve **الحُظَظُ**, **فُعَل** vezni üzere: sabır gibi bir zamk; ve denildi ki: o, acı ağacın özsuyudur; ve denildi ki: o, **كُحْل الخَوْلان**’dır. El-Ezherî dedi ki: o, **الحُدُلُ**’dur. Cevherî dedi ki: o, **الحُضُض** ve **الحُضَض**’da bir lugattır; ve o bir ilaçtır. Ebû Ubeyd **الحُضَظ**’ı nakletti de **الضاد** ile **الظاء**’yı birleştirdi; ve daha önce geçti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ظ ظ * * الحَظُّ * النصيب والجد تقول * حَظَّ * الرجل يحظ بالفتح * حَظَّا * أي صار ذا حظ من الرزق فهو * حَظٌّ * و * حَظِيظٌ * و * مَحْظوظٌ * و * حَظِّيٌّ * بوزن مكي ذكره في ج د د و * الحُظُظُ * بضم الظاء الأولى وفتحها لغة في الحضض وهو دواء والحضظ بالضاد مع الظاء لغة فيه

##### Türkçe

* ح ظ ظ * * **الحَظُّ** * nasip ve bahttır; “* **حَظَّ** * adam” denir; fetha ile “يحظ” (yani “يحظَ”) * **حَظَّا** *: yani rızıktan pay sahibi oldu; o hâlde o, * **حَظٌّ** * ve * **حَظِيظٌ** * ve * **مَحْظوظٌ** * ve * **حَظِّيٌّ** * (مكي vezninde)dir; onu ج د د’de zikretti. Ve * **الحُظُظُ** *: birinci ظ’nın dammesi ve fethasıyla, **الحضض** hakkında bir dildir; o bir ilaçtır. Ve **الحضظ** (ض ile birlikte ظ ile) onda bir dildir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحظ: النصيب والجد، كما في الصحاح. وزاد في النهاية: والبخت أو خاص بالنصيب من الخير والفضل، كما نقله الليث. يقال: فلان ذو حظ وقسم من الفضل قال: ولم أسمع من الحظ فعلا. وقال الأزهري:للحظ فعل عن العرب وإن لم يعرفه الليث ولم يسمعه. ج في القلة أحظ، كأشد، وأحاظ، على غير قياس، كأنه جمع أحظ، نقله الجوهري، أي في الكثير، وأنشد للشاعر:
  وليس الغنى والفقر من حيلة الفتى                      ولكن أحاظ قسـمـت وجـدود

  قلت: أنشده ابن دريد لسويد بن خذاق العبدي، ويروى للمعلوط بن بدل القريعي، وصدره:
  متى ما يرى الناس الغني وجاره                      فقير يقولوا: عاجـز وجـلـيد قال ابن بري: إنما أتاه الغنى لجلادته، وحرم الفقير لعجزه وقلة معرفته، وليس كما ظنوا، بل ذلك من فعل القسام، وهو الله سبحانه وتعالى، لقوله:  نحن قسمنا بينهم معيشتهم  قال: وقوله: أحاظ على غير قياس وهم منه، بل أحاظ جمع أحظ، وأصله أحظظ، فقلبت الظاء الثانية ياء، فصارت أحظ، ثم جمعت على أحاظ. في الكثير: حظاظ، وحظاء، يكسرهما، الأخير ممدود عن أبي زيد. والحظاظ عن ابن جني وأنشد:
  وحسد أوشلت من حظاظـهـا                      على أحاسي الغيظ واكتظاظها وفي اللسان: أحاظ وحظاء من محول التضعيف، وليس بقياس، وقد تقدم ما فيه قريبا.
 وقال أبو زيد: جمع الحظ حظ، وحظوظ، وزاد ابن عباد: حظوظة، بضمهن وهي جموع الكثرة، ومنه قول الشهاب المقري في أول قصيدته المشهورة:
  سبحان من قسم الحظـو                      ظ فلا عتاب ولا ملامه ورجل حظ، وحظيظ، نقلهما الجوهري وحظي، على النسب، كما في النسخ، أو منقوص، كما نقله الأزهري، قال: وأصله حظ والجمع أحظاء، ومحظوظ، نقله الجوهري أيضا، وهو قول أبي عمرو، أي مجدود ذو حظ من الرزق. وقد حظظت، بالكسر، تحظ في الأمر، حظا، نقله الجوهري. والحظظ بضمتين، وكصرد: صمغ كالصبر، وقيل: هو عصارة الشجر المر، وقيل: هو كحل الخولان. قال الأزهري: هو الحدل.
 وقال الجوهري: هو دواء، وقد مرت لغاته، فصار فيه ست لغات. وأنشد شمر على هذه اللغة:
  أمر من مقر وصبر وحظظ وأحظ الرجل: صار ذا حظ وبخت.
 ومما يستدرك عليه: قال: الليث: وناس من أهل حمص يقولون للحظ: حنظ، فإذا جمعوا رجعوا إلى الحظوظ، وتلك النون عندهم غنة، وليست بأصلية.
 وفلان أحظ من فلان، أي أجد منه، نقله الجوهري. فأما قولهم: أحظيته عليه فقد يكون من هذا الباب، على أنه من المحول، وقد يكون من الحظوة، وسيأتي في المعتل إن شاء الله تعالى.
 وقال أبو الهيثم فيما كتبه لابن بزرج: يقال: هم يحظون بهم ويجدون نقله الأزهري رادا به قول الليث السابق: ولم أسمع من الحظ فعلا.
 وروى سلمة عن الفراء قال: الحظيظ: الغني الموسر.
 وقال غيره: أحظ الرجل، إذا استغنى، كما في العباب والتكملة.

##### Türkçe

**الحظ**: pay ve nasip ile baht; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **النهاية**’de artırdı: ve talih; yahut hayır ve faziletten olan nasibe mahsustur; **الليث**’in naklettiği gibi. Denilir: falan **ذو حظ** ve faziletten bir pay sahibidir. Dedi: **الحظ**’dan bir fiil işitmedim. **الأزهري** dedi: **للحظ**’ın Araplardan bir fiili vardır; **الليث** onu bilmemiş ve işitmemiş olsa da. Azlıkta cem‘i **أحظ**; **أشد** gibi; ve **أحاظ**; kıyasa aykırı olarak; sanki **أحظ**’ın cem‘i gibidir; onu **الجوهري** nakletti; yani çoklukta. Şair için inşad etti:
  Ve zenginlik ve fakirlik delikanlının hilesinden değildir                      fakat **أحاظ** taksim olundu ve bahtlar

Dedim: onu İbn Düreyd, Süveyd b. Huzâk el-‘Abdî için inşad etti; ve el-Ma‘lût b. Bedel el-Kuray‘î için rivayet olunur; ve صدره:
  Ne zaman insanlar zengini ve komşusunu                      fakir görse derler: âciz ve sert/katı (جلِيد) dedi İbn Berrî: Zenginlik ona ancak sertliği/direnci sebebiyle geldi; fakir ise aczi ve bilgisinin azlığı sebebiyle mahrum bırakıldı; ve onların zannettikleri gibi değildir; bilakis bu, taksim edicinin fiilindendir; o da Allah سبحانه وتعالى’dır; şu sözü sebebiyle:  **نحن قسمنا بينهم معيشتهم**  dedi: ve onun sözü: **أحاظ** kıyasa aykırıdır; ve onlar ondandır; bilakis **أحاظ**, **أحظ**’ın cem‘idir; aslı **أحظظ**’dır; sonra ikinci **الظاء** **ياء**’ya çevrildi; böylece **أحظ** oldu; sonra **أحاظ** üzerine cem‘ olundu. Çoklukta: **حظاظ** ve **حظاء**; ikisini de kesreler; sonuncusu Ebû Zeyd’den, meddlidir. **الحظاظ** İbn Cinnî’dendir; ve inşad etti:
  Ve haset, **حظاظـهـا**’sından (nasiplerinden) uzaklaştırıldı                      öfkenin duyumları ve onun dolup taşması üzerine Ve **اللسان**’da: **أحاظ** ve **حظاء**, şeddeli olanın çevrilmişindendir; ve kıyas üzere değildir; onda olan şey yakında geçti.

Ve Ebû Zeyd dedi: **الحظ**’ın cem‘i **حظ** ve **حظوظ**’dur; İbn Abbâd artırdı: **حظوظة**; onları zamme ile; ve bunlar çokluk cem‘leridir. Ondan, eş-Şihâb el-Makrî’nin meşhur kasidesinin evvelindeki sözü:
  Tenzih ederim o Zâtı ki **الحظـو**                      **ظ**’u taksim etti; artık ne azarlama vardır ne kınama Ve bir adam: **حظ** ve **حظيظ**; ikisini **الجوهري** nakletti; ve **حظي**; nisbet üzere; nüshalarda olduğu gibi; yahut eksiltilmiş (منقوص); **الأزهري**’nin naklettiği gibi. Dedi: aslı **حظ**’dır; cem‘i **أحظاء**’dır; ve **محظوظ**; onu da **الجوهري** nakletti; ve bu, Ebû ‘Amr’un sözüdür; yani rızıktan bahtlı, nasip sahibi. Ve **حظظت**; kesre ile; işte **تحظ**; bir işte **حظا** (nasip/baht olarak); onu **الجوهري** nakletti. Ve **الحظظ** iki zamme ile; ve **صرد** gibi: sabır (aloes) gibi bir zamk; ve denildi: o, acı ağacın özsuyudur; ve denildi: o, **الخولان**’ın sürmesidir. **الأزهري** dedi: o, **الحدل**’dir.

Ve **الجوهري** dedi: o bir ilaçtır; ve onun lugatları geçmişti; böylece onda altı lugat oldu. Şemmer bu lugat üzere inşad etti:
  **مقر** ve **صبر** ve **حظظ**’dan daha acı Ve adamı **أحظ** etti: baht ve talih sahibi oldu.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: dedi: **الليث**: Humus ehlinin bir kısmı **الحظ** için **حنظ** derler; cem‘ ettiklerinde **الحظوظ**’a dönerler; ve o **النون** onların yanında bir geniz sesi (غنة)’dir; ve aslî değildir.

Ve falan, falandan daha **أحظ**’dır; yani ondan daha bahtlıdır; onu **الجوهري** nakletti. Amma onların sözü: **أحظيته عليه**; bu babdan olabilir; şu şartla ki o, çevrilmiş (من المحول) olandandır; ve **الحظوة**’dan da olabilir; ve inşallah تعالى, illetli (المعتل)de gelecektir.

Ve Ebû’l-Heysem, İbn Büzerc’e yazdıklarında dedi: denilir: onlar, onlarla **يحظون** ve **يجدون**; onu **الأزهري**, **الليث**’in önceki sözüne رد olarak nakletti: “**الحظ**’dan bir fiil işitmedim.”

Ve Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **الحظيظ**: zengin, varlıklı olandır.

Ve başkası dedi: adamı **أحظ** eder; zenginleştiği zaman; **العباب** ve **التكملة**’de olduğu gibi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَظَّ
حَظَّ A ( n. ac. حَظّ 1 ),
a.  Was fortunate, lucky; was well off.

b.  Gave pleasure, delighted.

أَحْظَظَ
أَحْضَضَ IV ,
a.  see I (a) .

حَظّ
حَظّ 1 , ( pl. حُظّ 3 ,  أَحْظُظ 16 ,  حِظَاْظ 23 ,  حُظُوْظ 27 ,  حُظُوْظَة 27t ),
a.  Lot, portion.

b.  Chance, fortune, luck, good fortune.

c.  Happiness, felicity; pleasure, enjoyment.

حَظِّيّ
حَظِّيّ 1yi ,
a.  Fortunate,   lucky; well-off; well pleased.

حَظِيْظ
حَظِيْظ 25 , ( pl. أَحْظِظَآءُ 68 ),
a.  see 1yi .

حَظڤظَ
N. P. حَظڤظَ I ,
a.  see 1yi .

##### Türkçe

حَظَّ
حَظَّ A ( n. ac. **حَظّ** 1 ),
a. Talihliydi, şanslıydı; varlıklıydı.

b. Haz verdi, sevindirdi.

أَحْظَظَ
أَحْضَضَ IV ,
a. I (a)’ya bak.

حَظّ
**حَظّ** 1 , ( pl. **حُظّ** 3 ,  **أَحْظُظ** 16 ,  **حِظَاْظ** 23 ,  **حُظُوْظ** 27 ,  **حُظُوْظَة** 27t ),
a. Pay, hisse.

b. Şans, talih, baht, iyi talih.

c. Mutluluk, saadet; haz, zevk.

حَظِّيّ
**حَظِّيّ** 1yi ,
a. Talihli, şanslı; varlıklı; pek memnun.

حَظِيْظ
**حَظِيْظ** 25 , ( pl. **أَحْظِظَآءُ** 68 ),
a. 1yi’ye bak.

حَظڤظَ
N. P. **حَظڤظَ** I ,
a. 1yi’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حظظ
حَظَّ - يَحَظُّ - حَظّ - ذو حَظّ

حَظَّ - يَحَظُّ + كائن + شيئاً + من شيء: يصير ذا حظ منه: ينوبه من الخير جزء: يكون له نصيب من الخير والنفع في شيء أو أمر
حَظّ: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " حَظَّ - يَحَظُّ ": الجزء من الخير والنفع الذي يحصل عليه أحد المستحقين حين قسمة شيء بينهم
ذو حَظّ: ذو حصة ونصيب من الخير
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان تقسيم ملك شيء أو مال، ثم تخصيص وتوزيع الأقسام لكائن أو أكثر على شكل حصة أو سهم"، وهي:
يَسَرَ - يَيْسَر، نَصَبَ - يَنْصُبُ، حَظَّ - يَحَظُّ، شَرِكَ - يَشْرَكُ، سَهَمَ - يَسْهَمُ، فَوَضَ - يَفْوِض
حظ
 	﴿فخرج على قومه في زينته قال الذين يريدون الحياة الدنيا ياليت لنا مثل ما أوتي قارون إنه لذو حظ عظيم (79)﴾ القصص ﴿وما يلقاها إلا الذين صبروا وما يلقاها إلا ذو حظ عظيم (35)﴾ فصلت
 	﴿ولا يحزنك الذين يسارعون في الكفر إنهم لن يضروا الله شيئا يريد الله ألا يجعل لهم حظا في الآخرة ولهم عذاب عظيم(176)﴾ آل عمران
 	﴿فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين(13)﴾ المائدة ﴿ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم فنسوا حظا مما ذكروا به فأغرينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة وسوف ينبئهم الله بما كانوا يصنعون(14)﴾ المائدة
 	﴿يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيما(11)﴾ النساء ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [حظظ] ح ظ ظ: الحَظُّ النصيب والجد تقول حَظَّ الرجل يحظ بالفتح حَظَّا أي صار ذا حظ من الرزق فهو حَظٌّ و حَظِيظٌ و مَحْظوظٌ و حَظِّيٌّ بوزن مكي ذكره في ج د د و الحُظُظُ بضم الظاء الأولى وفتحها لغة في الحضض وهو دواء والحضظ بالضاد مع الظاء لغة فيه
الراغب
حظ
الحظ: النصيب المقدر، وقد حظظت وحظظت فأنا محظوظ، وقيل في جمعه: أحاظ وأحظ، قال الله تعالى: }فنسوا حظا مما ذكروا به﴿[المائدة/14]، وقال تعالى:﴾للذكر مثل حظ الأنثيين{ [النساء/11].
ملخص اللسان
1.     ولم أَسمع لمحظوظ بفعل يعني أَنهم لم يقولوا حُظّ؛
2.     ولقد حَظِظْتَ تَحَظُّ، وقد حَظِظْتُ في الأَمر فأَنا أَحَظُّ  حَظّاً،
3.      تقول ما كنتَ ذا  حَظٍّ
4.     ولقد حَظِظْتَ تَحَظُّ، وقد حَظِظْتُ في الأَمر فأَنا أَحَظُّ  حَظّاً،
5.     ورجل حَظِيظٌ وحَظِّيٌّ، على النسب، ومَحْظوظ، كله: ذو حَظٍّ من  الرِّزق،
6.     وفلان أَحَظُّ من  فلان: أَجَدُّ منه،
7.     أَحْظَيْته عليه فقد يكون من هذا الباب  على أَنه من المُحَوَّل، وقد يكون من الحُظْوةِ.
8.      يقال هم يَحَظُّون بهم ويَجَدُّون بهم. قال:  وواحد الأَحِظَّاء حَظِيٌّ منقوص، قال: وأَصله حظّ.
9.     الحَظُّ: النَّصِيبُ، من الفَضْل والخيْر.
10.                        وفلان ذو حَظّ وقِسْم من الفضل،
11.                        الحَظّ النصيب  والجَدّ،
12.                        الحَظُّ  الجَدُّ والبَخْتُ،
13.                        مَحْظوظ: ذو حَظٍّ من  الرِّزق،
14.                        وفلان أَحَظُّ من  فلان: أَجَدُّ منه،
15.                        الحَظِيظُ الغَنِيُّ المُوسِرُ.
16.                        وأَنت حَظٌّ وحَظِيظٌ  ومَحْظوظ أَي جَدِيد ذو حَظّ من الرِّزْق.
17.                        وما يُلَقّاها إِلا  ذو حَظٍّ عظيم؛ الحَظُّ ههنا الجنة، أَي ما يُلَقّاها إِلا مَن وجبت له  الجنة،
18.                       والحُظَظُ والحُظَظُ: هو عُصارة  الشجر المرّ،
لسان العرب
● - حظظ: الحَظُّ: النَّصِيبُ، زاد الأَزهري عن الليث: من الفَضْل والخيْر.  وفلان ذو حَظّ وقِسْم من الفضل، قال: ولم أَسمع من الحظِّ فِعْلاً. قال  ابن سيده: ويقال هو ذو حَظٍّ في كذا. وقال الجوهري وغيره: الحَظّ النصيب  والجَدّ، والجمع أَحُظٌّ في القِلَّة، وحُظوظ وحِظاظٌ في الكثرة، على غير  قياس؛ أَنشد ابن جني:  وحُسَّدٍ أَوْشَلْتِ من حِظاظِها،  على أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها  وأَحاظٍ وحِظاء، ممدود، الأَخيرتان من مُحوّل التضعيف وليس بقياس؛ قال  الجوهري: كأَنه جمع أَحْظٍ؛ أَنشد ابن دريد لسُوَيْدِ بن حذاقٍ  العَبْدِيّ، ويروى للمَعْلُوط بن بَدَل القُرَيْعي:  متى ما يَرَ الناسُ الغَنِيَّ، وجارُه  فَقِيرٌ، يَقُولوا: عاجِزٌ وجَلِيدُ  وليس الغِنَى والفَقْرُ من حِيلةِ الفَتى،  ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ، وجُدُودُ  قال ابن بري: إِنما أَتاه الغِنى لجَلادته وحُرِمَ الفقير لعَجْزِه  وقِلَّة معرفته، وليس كما ظنوا بل ذلك من فعل القَسّام، وهو اللّه سبحانه  وتعالى لقوله: نحن قسَمْنا بينهم مَعِيشَتهم. قال: وقوله أَحاظٍ على غير  قياس وهَمٌ منه بل أَحاظٍ جمع أَحْظٍ، وأَصله أَحْظُظٌ، فقلبت الظاء الثانية  ياء فصارت أَحْظٍ، ثم جمعت على أَحاظٍ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: من  حَظِّ الرجل نَفَاقُ أَيِّمِه وموضع حَقِّه؛ قال ابن الأَثير: الحَظُّ  الجَدُّ والبَخْتُ، أَي من حَظِّه أَنْ يُرْغَب في أَيِّمه، وهي التي لا  زوج لها من بناته وأَخواته ولا يُرْغَب عنهن، وأَن يكون حقه في ذِمّةِ  مأْمُونٍ جُحودُه وتهَضُّمُه ثِقةٍ وفِيٍّ به. ومن العرب من يقول: حَنْظٌ  وليس ذلك بمقصود إِنما هو غُنَّة تلحقهم في المشدَّد بدليل أَن هؤلاء إِذا  جمعوا قالوا حظوظ. قال الأَزهري: وناس من أَهل حِمْص يقولون حَنظ، فإِذا  جمعوا رجعوا إِلى الحُظوظ، وتلك النون عندهم غُنَّة ولكنهم يجعلونها  أَصلية، وإِنما يجري هذا اللفظ على أَلسنتهم في المشدَّد نحو الرُّزّ يقولون  رُنز، ونحو أُتْرُجَّة يقولون أُتْرُنجة. قال الجوهري: تقول ما كنتَ ذا  حَظٍّ ولقد حَظِظْتَ تَحَظُّ، وقد حَظِظْتُ في الأَمر فأَنا أَحَظُّ  حَظّاً، ورجل حَظِيظٌ وحَظِّيٌّ، على النسب، ومَحْظوظ، كله: ذو حَظٍّ من  الرِّزق، ولم أَسمع لمحظوظ بفعل يعني أَنهم لم يقولوا حُظّ؛ وفلان أَحَظُّ من  فلان: أَجَدُّ منه، فأَما قولهم: أَحْظَيْته عليه فقد يكون من هذا الباب  على أَنه من المُحَوَّل، وقد يكون من الحُظْوةِ. قال الأَزهري: للحَظِّ  فعل عن العرب وإِن لم يعرفه الليث ولم يسمعه، قال أَبو عمرو: رجل محظُوظ  ومجدود، قال: ويقال فلان أَحَظُّ من فلان وأَجَدُّ منه، قال أَبو الهيثم  فيما كتبه لابن بُزُرْج: يقال هم يَحَظُّون بهم ويَجَدُّون بهم. قال:  وواحد الأَحِظَّاء حَظِيٌّ منقوص، قال: وأَصله حظّ. وروى سلمة عن الفراء قال:  الحَظِيظُ الغَنِيُّ المُوسِرُ. قال الجوهري: وأَنت حَظٌّ وحَظِيظٌ  ومَحْظوظ أَي جَدِيد ذو حَظّ من الرِّزْق. وقوله تعالى: وما يُلَقّاها إِلا  ذو حَظٍّ عظيم؛ الحَظُّ ههنا الجنة، أَي ما يُلَقّاها إِلا مَن وجبت له  الجنة، ومن وجبت له الجنة فهو ذو حَظٍّ عظيم من الخير.  والحُظَظُ والحُظَظُ على مثال فُعَل: صَمْغ كالصَّبِرِ، وقيل: هو عُصارة  الشجر المرّ، وقيل: هو كُحْل الخَوْلان، قال الأَزهري: وهو الحُدُلُ،  وقال الجوهري: هو لغة في الحُضُض والحُضَض، وهو دواء، وحكى أَبو عبيد  الحُضَظ فجمع بين الضاد والظاء، وقد تقدَّم.
مقاييس اللغة:
(حظ) الحاء والظاء أصل واحد، وهو النَّصيب والْجَدّ. يقال فلان أحظُّ من فلانٍ، وهو محظُوظٌ. وجمع الحظِّ أحاظٍ على غير قياس. قال أبو زيد: رجلٌ حظيظ جديد، إذا كان ذا حظٍّ من الرزق. ويقال حَظِظْتُ في الأمر أَحَظُّ. قال: وجمع الحَظّ أحُظٌّ([49]).
القاموس المحيط:
الحَظُّ النَّصيبُ، والجَدُّ، أو خاصٌّ بالنَّصيب من الخَيرِ والفَضْلِ ج أحُظٌّ وأَحاظٍ وحِظاظٌ وحِظَّاءٌ، بكسرهما، وحُظٌّ وحُظوظٌ وحُظوظةٌ، بضمهنَّ. ورجُلٌ حَظٌّ وحَظيظٌ وحَظِّيٌّ ومَحْظوظٌ مَجْدودٌ، وقد حَظِظْتَ، بالكسر، في الأمْرِ حَظّاً. والحُظُظُ، بضمتينِ وكصُرَدٍ صَمْغٌ كالصَّبِرِ.
وأحَظَّ: صارَ ذا حَظٍّ.
تاج العروس:
ح ظ ظ
الحَظُّ : النَّصِيبُ والجَدُّ كما في الصّحاح . وزاد في النّهايَة : والبَخْتُ أَو خاصٌّ بالنَّصِيبِ من الخَيْرِ والفَضْلِ كما نَقَلَهُ اللَّيْثُ . يُقَالُ : فُلانٌ ذُو حَظٍّ وقِسْمٍ مِنَ الفَضْلِ قال : ولَمْ أَسْمَعْ مِن الحَظِّ فِعْلاً . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : للْحَظِّ فِعْلٌ عن العَرَبِ وإِنْ لَمْ يَعْرِفْهُ اللَّيْثُ ولَمْ يَسْمَعْهُ . ج في القِلَّةِ أَحُظٌّ كأَشُدٍّ وأَحاظٍ على غَيْرِ قِيَاسٍ كَأَنَّهُ جَمْعُ أَحْظٍ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ أَي في الكَثِيرِ وأَنْشَدَ لِلشاعِرِ :
ولَيْسَ الغِنَى والفَقْرُ مِنْ حِيلَةِ الفَتَى ... ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ وجُدُودُ
قُلْتُ : أَنْشَدَهُ ابْنُ دُرَيْدٍ لِسُوَيْدِ بنِ خَذّاقٍ العَبْدِيّ ويُرْوَى لِلْمَعْلُوطِ بنِ بَدَلٍ القُرَيْعِيّ وصَدْرُه :
مَتَى ما يَرَى النّاسُ الغَنِيَّ وجارُه ... فٌقِيرٌ يَقُولُوا : عاجِزٌ وجَليدُ قال ابنُ بَرّيّ : إِنَّمَا أَتَاه الغِنَى لِجَلادَتِه وحُرِم الفَقِيرُ لِعَجْزِه وقِلّةِ مَعْرِفَتِهِ ولَيْس كما ظَنُّوا بَلْ ذلِك مِنْ فِعْلِ القَسَّامِ وهو اللهُ سُبْحَانَهُ وتَعَالَى لِقَوْله : " نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَعِيشَتَهم " قال : وقَوْلُهُ : أحَاظٍ على غَيْر قِياسٍ وَهَمٌ منه بل أَحاظٍ جَمْع أَحْظٍ وأَصْلُه أَحْظُظٌ فقُلِبت الظّاءُ الثّانِيَةُ ياءً فصارَتْ أَحْظٍ ثُمّ جُمِعَتْ على أَحاظٍ . في الكَثِيرِ : حِظَاظٌ وحِظاءٌ يكَسْرِهِمَا الأَخِيرُ مَمْدُودٌ عن أَبِي زَيْدٍ . والحِظَاظُ عن ابن جِنّي وأَنْشد :
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتُ من حِظاظِهَا ... عَلَى أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها وفي اللّسَان : أَحاظٍ وحِظَاءٍ من مُحوَّل التَّضْعِيف ولَيْسَ بِقِيَاسٍ وقد تَقَدَّم ما فِيه قَرِيباً
وقال أَبُو زَيْدٍ : جَمْعُ الحَظّ حُظٌّ وحُظُوظٌ وزادَ ابنُ عَبّادٍ : حُظُوظَةٌ بضَمِّهِنّ وهي جُمُوعُ الكَثْرَة ومنهُ قَوْلُ الشِّهَاب المَقَرِيّ في أَوّل قَصِيدَتهِ المَشْهُورَة :
سُبْحَانَ من قَسَمَ الحُظُو ... ظَ فلا عِتَابَ ولا مَلامهْ ورَجُلٌ حَظٌّ وحَظِيظٌ نَقَلَهُمَا الجَوْهَرِيّ وحَظِّيٌّ على النَّسَبِ كما في النُّسَخ أَو مَنْقُوص كما نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ قالَ : وأَصْلُه حَظّ والجَمْعُ أَحِظّاء ومَحْظُوظٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ أَيْضاً وهو قول أَبي عَمْرٍو أَي مَجْدُودٌ ذُو حَظٍّ مِنَ الرِّزْق . وقدْ حَظِظْتَ بالكَسْرِ تَحَظُّ في الأَمْرِ حَظَّاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . والحُظُظُ بضَمَّتَيْن وكصُرَدٍ : صَمْغٌ كالصَّبِر وقِيلَ : هو عُصارَةُ الشَّجَرِ المُرِّ وقِيلَ : هو كُحْلُ الخَوْلانِ . قال الأَزْهَرِيُّ : هو الحُدُلُ
وقال الجَوْهَرِيّ : هو دَواءٌ وقد مَرَّتْ لُغَاتُه فصارَ فيه سِتُّ لُغَاتٍ . وأَنْشَدَ شَمِرٌ على هذِه اللُّغَةِ :
" أَمَرَّ مِنْ مَقْرٍ وصَبْرٍ وحُظَظْ وأحَظَّ الرَّجُلُ : صارَ ذَا حَظٍّ وبَخْتٍ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : قال : اللَّيْثُ : ونَاسٌ من أَهْلِ حِمْصَ يَقُولُونَ لِلْحَظِّ : حَنْظ فإِذا جَمَعُوا رَجَعُوا إِلَى الحُظُوظِ وتِلْكَ النُّونُ عِنْدَهُمْ غُنَّةٌ ولَيْسَتْ بأَصْلِيَّةٍ
وفُلانٌ أَحَظُّ من فُلانٍ أَي أَجَدُّ منه نقله الجَوْهَرِيّ . فأَمَّا قَوْلُهُمْ : أَحْظَيْتُه عَلَيْه فقد يَكُونُ من هذَا البَابِ عَلَى أَنَّه من المُحَوَّلِ وقد يَكُونُ من الحُظْوَةِ وسَيَأْتِي في المُعْتَلِّ إِنْ شَاءَ اللهُ تَعَالَى
وقال أَبو الهَيْثَم فِيما كَتَبَه لابْنِ بُزُرْجَ : يُقَالُ : هُمْ يَحَظُّونَ بهم ويَجَدُّون نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ رادَّاً به قَوْلَ اللَّيْثِ السَّابِقَ : وَلَمْ أَسْمَعْ من الحَظِّ فِعْلاً
ورَوَى سَلَمَةُ عن الفَرَّاءِ قال : الحَظِيظُ : الغَنِيُّ المُوسِرُ
وقال غَيْرُه : أَحَظَّ الرَّجُلُ إِذَا اسْتَغْنَى كما في العُبَابِ والتَّكْمِلَةِ

##### Türkçe

حظظ
حَظَّ - يَحَظُّ - حَظّ - ذو حَظّ

**حَظَّ - يَحَظُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyden: ondan **ذو حَظ** olur: hayırdan ona bir parça isabet eder: bir şeyde veya işte hayır ve faydadan onun için bir pay bulunur
**حَظّ**: "فـَعـْل" vezninde, **حَظَّ - يَحَظُّ**’dan mef‘ûl mânasında ism-i fiil: bir şeyin aralarında taksim edilmesi sırasında, hak sahiplerinden birinin elde ettiği hayır ve fayda kısmı
**ذو حَظّ**: hayırdan hisse ve nasip sahibi
Ve lafız, “bir şeyin mülkünün veya malın taksimini beyan etme, sonra kısımları bir varlığa veya daha fazlasına hisse veya سهم şeklinde tahsis ve dağıtma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
يَسَرَ - يَيْسَر، نَصَبَ - يَنْصُبُ، **حَظَّ - يَحَظُّ**، شَرِكَ - يَشْرَكُ، سَهَمَ - يَسْهَمُ، فَوَضَ - يَفْوِض

حظ
	﴿“Derken ziyneti içinde kavmine çıktı; dünya hayatını isteyenler dediler ki: Keşke bize de Karun’a verilenin benzeri verilseydi; şüphesiz o, elbette büyük bir **حظ** sahibidir (79)”﴾ القصص ﴿“Ona ancak sabredenler kavuşturulur; ona ancak büyük bir **حظ** sahibi kavuşturulur (35)”﴾ فصلت
	﴿“Küfürde yarışanlar seni üzmesin; şüphesiz onlar Allah’a hiçbir şeyle zarar veremezler; Allah, âhirette onlar için bir **حظ** kılmamak ister; ve onlar için büyük bir azap vardır (176)”﴾ آل عمران
	﴿“Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katı kıldık; kelimeleri yerlerinden saptırırlar ve kendilerine hatırlatılan şeyden bir **حظ**’u unuttular; içlerinden azı hariç, onlardan bir hainliğe sürekli muttali olursun; öyleyse onları affet ve hoş gör; şüphesiz Allah muhsinleri sever (13)”﴾ المائدة ﴿“Biz Hristiyanız diyenlerden de sözleşmelerini aldık; kendilerine hatırlatılan şeyden bir **حظ**’u unuttular; bunun üzerine kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık; Allah onlara yapmakta olduklarını elbette haber verecektir (14)”﴾ المائدة
	﴿“Allah size çocuklarınız hakkında vasiyet eder: erkeğe, iki dişinin **حظ**’u kadar; eğer ikiden fazla kadınlar iseler, bıraktığının üçte ikisi onlarındır; eğer bir tane ise, onun için yarısı vardır; ana-babasından her birine, eğer onun çocuğu varsa, bıraktığından altıda bir; eğer onun çocuğu yoksa ve ona ana-babası mirasçı olmuşsa, annesine üçte bir; eğer onun kardeşleri varsa, annesine altıda bir; (bu) vasiyet ettiği bir vasiyetten veya bir borçtan sonradır; babalarınız ve oğullarınız, hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilmezsiniz; Allah’tan bir farz; şüphesiz Allah bilendir, حكيم’dir (11)”﴾ النساء ﴿“Senden fetva isterler; de ki: Allah size **الكلالة** hakkında fetva verir: eğer bir kişi ölür de onun çocuğu yoksa ve onun bir kız kardeşi varsa, bıraktığının yarısı onundur; o da, eğer onun çocuğu yoksa, ona mirasçı olur; eğer iki kız kardeş iseler, bıraktığından üçte ikisi onlarındır; eğer erkekler ve kadınlar olarak kardeşler iseler, erkeğe iki dişinin **حظ**’u kadar; Allah size açıklar ki sapmayasınız; Allah her şeyi bilendir (176)”﴾ النساء
مختار الصحاح
● [حظظ] ح ظ ظ: **الحَظُّ** nasip ve **الجد**’dir; “**حَظَّ** adam, فتح ile **يحظ**; **حَظَّا** (yani) rızıktan **ذو حظ** oldu” dersin; o hâlde o **حَظٌّ** ve **حَظِيظٌ** ve **مَحْظوظٌ** ve **حَظِّيٌّ**’dir; “مكي” vezninde; onu **ج د د**’de zikretti; ve **الحُظُظُ** (birinci **الظاء**’ın zammesi ve fethasıyla) **الحضض**’da bir lugattır; o bir ilaçtır; ve **الحضظ** ( **الضاد** ile **الظاء** birlikte) onda bir lugattır
الراغب
حظ
**الحظ**: takdir edilmiş nasip; ve “**حظظت** ve **حظظت**” (dersin), ben **محظوظ**’um; ve onun cem‘i hakkında denildi: **أحاظ** ve **أحظ**; Allah تعالى dedi: ﴿“Kendilerine hatırlatılan şeyden bir **حظا**’u unuttular”﴾ [المائدة/14]; ve تعالى dedi: ﴿“Erkeğe iki dişinin **حظ**’u kadar”﴾ [النساء/11].
ملخص اللسان
1.     **محظوظ** için bir fiil işitmedim; yani onlar **حُظّ** demediler;
2.     Ve elbette sen **حَظِظْتَ تَحَظُّ**; ve ben işte **حَظِظْتُ**; ben **أَحَظُّ**’um, **حَظّاً**;
3.      “Sen **ذا حَظٍّ** değildin” dersin
4.     Ve elbette sen **حَظِظْتَ تَحَظُّ**; ve ben işte **حَظِظْتُ**; ben **أَحَظُّ**’um, **حَظّاً**;
5.     Ve bir adam **حَظِيظٌ** ve **حَظِّيٌّ**, nisbet üzere; ve **مَحْظوظ**; hepsi: rızıktan **ذو حَظٍّ**;
6.     Ve falan, falandan **أَحَظُّ**: ondan daha **أَجَدُّ**;
7.     “**أَحْظَيْته** ona karşı” (dersin); bu bâbdan olabilir; şu var ki o **المُحَوَّل**’dendir; ve **الحُظْوة**’den de olabilir.
8.      “Onlar, onlara **يَحَظُّون** ve onlara **يَجَدُّون**” denir. Dedi: ve **الأَحِظَّاء**’ın teki, eksik **حَظِيٌّ**’dir; dedi: ve aslı **حظّ**’dur.
9.     **الحَظُّ**: fazl ve hayırdan **النَّصِيبُ**.
10.                        Ve falan, fazldan **ذو حَظّ** ve **قِسْم** sahibidir,
11.                        **الحَظّ**: **النصيب** ve **الجَدّ**,
12.                        **الحَظُّ**: **الجَدُّ** ve **البَخْتُ**,
13.                        **مَحْظوظ**: rızıktan **ذو حَظٍّ**,
14.                        Ve falan, falandan **أَحَظُّ**: ondan daha **أَجَدُّ**,
15.                        **الحَظِيظُ**: zengin, varlıklı.
16.                        Ve sen **حَظٌّ** ve **حَظِيظٌ** ve **مَحْظوظ**’sun; yani rızıktan **ذو حَظّ** olan **جَدِيد**.
17.                        “Ona ancak büyük bir **حَظٍّ** sahibi kavuşturulur”; buradaki **الحَظُّ** cennettir; yani ona ancak cennet kendisine vacip olan kimse kavuşturulur,
18.                       Ve **الحُظَظُ** ve **الحُظَظُ**: o, acı ağacın özsuyudur,
لسان العرب
● - حظظ: **الحَظُّ**: **النَّصِيبُ**; el-Ezherî, el-Leys’ten ziyade etti: fazl ve hayırdan. Ve falan, fazldan **ذو حَظّ** ve **قِسْم** sahibidir; dedi: ve **الحظّ**dan bir fiil işitmedim. İbn Sîde dedi: ve “o, şunda **ذو حَظٍّ**’dur” denir. Ve el-Cevherî ve başkaları dedi: **الحَظّ** nasip ve **الجَدّ**’dir; cem‘i, azlıkta **أَحُظٌّ**, çoklukta **حُظوظ** ve **حِظاظٌ**’dır; قياس dışı olarak; İbn Cinnî şu beyti okudu:
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتِ من حِظاظِها،
على أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها
Ve **أَحاظٍ** ve **حِظاء**; medli; son ikisi, teşdîdin dönüştürülmüşünden olup قياس ile değildir; el-Cevherî dedi: sanki **أَحْظٍ**’ün cem‘idir; İbn Düreyd’in, Süveyd b. Hazzâk el-‘Abdî için okuduğu (ve Ma‘lût b. Bedel el-Kuray‘î için rivayet olunur):
متى ما يَرَ الناسُ الغَنِيَّ، وجارُه
فَقِيرٌ، يَقُولوا: عاجِزٌ وجَلِيدُ
وليس الغِنَى والفَقْرُ من حِيلةِ الفَتى،
ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ، وجُدُودُ
İbn Berrî dedi: ona zenginlik ancak onun **جلادة**’si sebebiyle geldi ve fakir, onun aczi ve marifetinin azlığı sebebiyle mahrum bırakıldı; ve onların zannettikleri gibi değildir; bilakis bu, **القَسّام**’ın fiilindendir; o da Allah سبحانه وتعالى’dir; şu sözü sebebiyle: “Biz onların geçimlerini aralarında taksim ettik.” Dedi: ve onun “**أَحاظٍ**” sözü قياس dışı olarak bir vehimdir; bilakis **أَحاظٍ**, **أَحْظٍ**’ün cem‘idir; aslı **أَحْظُظٌ**’dur; ikinci **الظاء** yâ’ya çevrildi de **أَحْظٍ** oldu; sonra **أَحاظٍ** üzere cem‘ edildi. Ömer’in hadîsinde, رضي الله عنه: “Adamın **حَظِّ**’undan, dulunun rağbet görmesi ve hakkının yeri (olmasıdır)”; İbnü’l-Esîr dedi: **الحَظُّ** **الجَدُّ** ve **البَخْتُ**’tur; yani onun **حَظِّ**’undandır: kızlarından ve kız kardeşlerinden kocası olmayanına rağbet edilmesi; onlar hakkında yüz çevrilmemesi; ve hakkının, onu inkârı ve onu eksiltmesi güvenilir, vefalı bir kimsenin zimmetinde olması. Araplardan kimi “**حَنْظٌ**” der; bu maksut değildir; ancak teşdîdli (harfte) onlara eklenen bir genizlemedir; delili: bunlar cem‘ ettiklerinde **حظوظ** derler. El-Ezherî dedi: Humus ehlinin bir kısmı **حَنظ** der; cem‘ ettiklerinde **الحُظوظ**’a dönerler; ve o **النون** onlarda bir genizlemedir; fakat onu aslî kılarlar; ve bu lafız, onların dillerinde teşdîdli olanlarda cereyan eder; **الرُّزّ** gibi, **رُنز** derler; ve **أُتْرُجَّة** gibi, **أُتْرُنجة** derler. El-Cevherî dedi: “Sen **ذا حَظٍّ** değildin” dersin; ve elbette sen **حَظِظْتَ تَحَظُّ**; ve ben işte **حَظِظْتُ** işte, ben **أَحَظُّ**’um, **حَظّاً**; ve bir adam **حَظِيظٌ** ve **حَظِّيٌّ**, nisbet üzere; ve **مَحْظوظ**; hepsi: rızıktan **ذو حَظٍّ**; ve **محظوظ** için bir fiil işitmedim; yani onlar **حُظّ** demediler; ve falan, falandan **أَحَظُّ**: ondan daha **أَجَدُّ**; fakat onların “**أَحْظَيْته** ona karşı” sözüne gelince: bu bâbdan olabilir; şu var ki o **المُحَوَّل**’dendir; ve **الحُظْوة**’den de olabilir. El-Ezherî dedi: **الحَظِّ** için Araplardan bir fiil vardır; el-Leys onu bilmemiş ve işitmemiş olsa da. Ebû Amr dedi: adam **محظُوظ** ve **مجدود**; dedi: ve “falan, falandan **أَحَظُّ** ve ondan daha **أَجَدُّ**” denir. Ebû’l-Heysem, İbn Büzürc’e yazdıklarında dedi: “Onlar, onlara **يَحَظُّون** ve onlara **يَجَدُّون**” denir. Dedi: ve **الأَحِظَّاء**’ın teki, eksik **حَظِيٌّ**’dir; dedi: ve aslı **حظّ**’dur. Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **الحَظِيظُ** zengin, varlıklı olandır. El-Cevherî dedi: ve sen **حَظٌّ** ve **حَظِيظٌ** ve **مَحْظوظ**’sun; yani rızıktan **ذو حَظّ** olan **جَدِيد**. Ve Allah تعالى’nın sözü: “Ona ancak büyük bir **حَظٍّ** sahibi kavuşturulur”; buradaki **الحَظُّ** cennettir; yani ona ancak cennet kendisine vacip olan kimse kavuşturulur; ve cennet kendisine vacip olan kimse, hayırdan büyük bir **حَظٍّ** sahibidir. Ve **الحُظَظُ** ve **الحُظَظُ**, **فُعَل** misali üzere: sabır gibi bir zamk; ve denildi: o, acı ağacın özsuyudur; ve denildi: o, **الخَوْلان**’ın sürmesidir; el-Ezherî dedi: o **الحُدُلُ**’dür. El-Cevherî dedi: o, **الحُضُض** ve **الحُضَض**’da bir lugattır; o bir ilaçtır; Ebû Ubeyd **الحُضَظ**’ı hikâye etti; böylece **الضاد** ile **الظاء**’ı birleştirdi; ve daha önce geçti.
مقاييس اللغة:
(**حظ**) **الحاء** ve **الظاء** tek bir asıldır; o da **النَّصيب** ve **الْجَدّ**’dir. “Falan, falandan **أحظُّ**’dur” denir; ve o **محظُوظٌ**’dur. **الحظِّ**’un cem‘i, قياس dışı olarak **أحاظٍ**’dır. Ebû Zeyd dedi: rızıktan **ذا حظٍّ** ise, adam **حظيظ جديد**’dir. Ve “işte **حَظِظْتُ**; **أَحَظُّ**” denir. Dedi: ve **الحَظّ**’un cem‘i **أحُظٌّ**’dur([49]).
القاموس المحيط:
**الحَظُّ** **النَّصيبُ** ve **الجَدُّ**’dir; yahut hayır ve fazldan nasibe mahsustur; cem‘i: **أحُظٌّ** ve **أَحاظٍ** ve **حِظاظٌ** ve **حِظَّاءٌ**, ikisinin kesriyle; ve **حُظٌّ** ve **حُظوظٌ** ve **حُظوظةٌ**, onların zammesiyle. Ve bir adam **حَظٌّ** ve **حَظيظٌ** ve **حَظِّيٌّ** ve **مَحْظوظٌ** **مَجْدودٌ**’dur; ve elbette sen, kesr ile, işte **حَظِظْتَ**; işte **حَظّاً**. Ve **الحُظُظُ**, iki zamme ile ve **صُرَد** gibi: sabır gibi bir zamk.
Ve **أحَظَّ**: **ذا حَظٍّ** oldu.
تاج العروس:
ح ظ ظ
**الحَظُّ**: **النَّصِيبُ** ve **الجَدُّ**, **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **النّهايَة**’de ziyade etti: ve **البَخْتُ**; yahut hayır ve fazldan nasibe mahsustur; el-Leys’ten naklettiği gibi. Denir: falan, fazldan **ذُو حَظٍّ** ve **قِسْمٍ** sahibidir. Dedi: ve **الحَظِّ**dan bir fiil işitmedim. El-Ezherî dedi: **الحَظِّ** için Araplardan bir fiil vardır; el-Leys onu bilmemiş ve işitmemiş olsa da. Cem‘i, azlıkta **أَحُظٌّ** ( **أَشُدٍّ** gibi) ve قياس dışı olarak **أَحاظٍ**; sanki **أَحْظٍ**’ün cem‘idir; el-Cevherî nakletti; yani çoklukta; ve şairden şu beyti okudu:
ولَيْسَ الغِنَى والفَقْرُ مِنْ حِيلَةِ الفَتَى ... ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ وجُدُودُ
Dedim: onu İbn Düreyd, Süveyd b. Hazzâk el-‘Abdî için okudu; ve Ma‘lût b. Bedel el-Kuray‘î için rivayet olunur; ve صدر’ı:
مَتَى ما يَرَى النّاسُ الغَنِيَّ وجارُه ... فٌقِيرٌ يَقُولُوا : عاجِزٌ وجَليدُ
İbn Berrî dedi: ona zenginlik ancak onun **جلادة**’si sebebiyle geldi; ve fakir, onun aczi ve marifetinin azlığı sebebiyle mahrum bırakıldı; ve onların zannettikleri gibi değildir; bilakis bu, **القَسّام**’ın fiilindendir; o da Allah سبحانه وتعالى’dir; şu sözü sebebiyle: “Biz onların geçimlerini aralarında taksim ettik.” Dedi: ve onun “**أحَاظٍ**” sözü قياس dışı olarak bir vehimdir; bilakis **أَحاظٍ**, **أَحْظٍ**’ün cem‘idir; aslı **أَحْظُظٌ**’dur; ikinci **الظّاء** yâ’ya çevrildi de **أَحْظٍ** oldu; sonra **أَحاظٍ** üzere cem‘ edildi. Çoklukta: **حِظَاظٌ** ve **حِظاءٌ**; ikisinin kesriyle; sonuncusu medlidir; Ebû Zeyd’den. Ve **الحِظَاظُ**, İbn Cinnî’den; ve şu beyti okudu:
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتُ من حِظاظِهَا ... عَلَى أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها
Ve **اللّسَان**’da: **أَحاظٍ** ve **حِظَاءٍ**, teşdîdin dönüştürülmüşündendir; ve قياس ile değildir; ve onda, yakın zamanda, geçen şey vardır.
Ebû Zeyd dedi: **الحَظّ**’un cem‘i **حُظٌّ** ve **حُظُوظٌ**’dur; ve İbn Abbâd ziyade etti: **حُظُوظَةٌ**, onların zammesiyle; ve bunlar çokluk cem‘leridir; ve ondan, Şihâb el-Makarî’nin meşhur kasidesinin başındaki sözü:
سُبْحَانَ من قَسَمَ الحُظُو ... ظَ فلا عِتَابَ ولا مَلامهْ
Ve bir adam **حَظٌّ** ve **حَظِيظٌ**; ikisini el-Cevherî nakletti; ve **حَظِّيٌّ**, nisbet üzere; nüshalarda olduğu gibi; yahut eksik; el-Ezherî’nin naklettiği gibi; dedi: ve aslı **حَظّ**’dur; cem‘i **أَحِظّاء**’dır. Ve **مَحْظُوظٌ**; el-Cevherî onu da nakletti; yani Ebû Amr’ın sözü: yani rızıktan **ذُو حَظٍّ** olan **مَجْدُودٌ**. Ve elbette sen, kesr ile, işte **حَظِظْتَ**; işte **تَحَظُّ**; işte **حَظَّاً**; el-Cevherî nakletti. Ve **الحُظُظُ**, iki zamme ile ve **صُرَد** gibi: sabır gibi bir zamk; ve denildi: o, acı ağacın özsuyudur; ve denildi: o, **الخَوْلان**’ın sürmesidir. El-Ezherî dedi: o **الحُدُلُ**’dür.
El-Cevherî dedi: o bir ilaçtır; ve onun lugatları geçti; böylece onda altı lugat oldu. Şemir, bu lugat üzere şu beyti okudu:
" أَمَرَّ مِنْ مَقْرٍ وصَبْرٍ وحُظَظْ
Ve **أحَظَّ** adam: **ذَا حَظٍّ** ve **بَخْتٍ** oldu.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: dedi: el-Leys: Humus ehlinin bir kısmı **الحَظِّ** için **حَنْظ** der; cem‘ ettiklerinde **الحُظُوظِ**’a dönerler; ve o **النُّون** onlarda bir genizlemedir; aslî değildir.
Ve falan, falandan **أَحَظُّ**: yani ondan daha **أَجَدُّ**; el-Cevherî nakletti. Fakat onların “**أَحْظَيْتُه** ona karşı” sözüne gelince: bu bâbdan olabilir; şu var ki o **المُحَوَّل**’dendir; ve **الحُظْوَة**’den de olabilir; ve inşallah Allah تعالى, **المُعْتَلّ**’de gelecektir.
Ebû’l-Heysem, İbn Büzürc’e yazdıklarında dedi: “Onlar, onlara **يَحَظُّون** ve **يَجَدُّون**” denir; el-Ezherî nakletti; bununla, el-Leys’in önceki sözünü reddederek: “**الحَظِّ**dan bir fiil işitmedim.”
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **الحَظِيظُ**: zengin, varlıklı olandır.
Ve başkası dedi: adam **أَحَظَّ** olur; **إِذَا اسْتَغْنَى**; **العُبَاب** ve **التَّكْمِلَة**’de olduğu gibi.
