# حظظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حظظ

الحَظُّ: النَّصِيبُ، زاد الأَزهري عن الليث: من الفَضْل والخيْر. وفلان ذو حَظّ وقِسْم من الفضل، قال: ولم أَسمع من الحظِّ فِعْلاً. قال ابن سيده: ويقال هو ذو حَظٍّ في كذا. وقال الجوهري وغيره: الحَظّ النصيب والجَدّ، والجمع أَحُظٌّ في القِلَّة، وحُظوظ وحِظاظٌ في الكثرة، على غير قياس؛ أَنشد ابن جني:
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتِ من حِظاظِها،
على أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها
وأَحاظٍ وحِظاء، ممدود، الأَخيرتان من مُحوّل التضعيف وليس بقياس؛ قال الجوهري: كأَنه جمع أَحْظٍ؛ أَنشد ابن دريد لسُوَيْدِ بن حذاقٍ العَبْدِيّ، ويروى للمَعْلُوط بن بَدَل القُرَيْعي:
متى ما يَرَ الناسُ الغَنِيَّ، وجارُه
فَقِيرٌ، يَقُولوا: عاجِزٌ وجَلِيدُ
وليس الغِنَى والفَقْرُ من حِيلةِ الفَتى،
ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ، وجُدُودُ
قال ابن بري: إِنما أَتاه الغِنى لجَلادته وحُرِمَ الفقير لعَجْزِه وقِلَّة معرفته، وليس كما ظنوا بل ذلك من فعل القَسّام، وهو اللّه سبحانه وتعالى لقوله: نحن قسَمْنا بينهم مَعِيشَتهم. قال: وقوله أَحاظٍ على غير قياس وهَمٌ منه بل أَحاظٍ جمع أَحْظٍ، وأَصله أَحْظُظٌ، فقلبت الظاء الثانية ياء فصارت أَحْظٍ، ثم جمعت على أَحاظٍ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: من حَظِّ الرجل نَفَاقُ أَيِّمِه وموضع حَقِّه؛ قال ابن الأَثير: الحَظُّ الجَدُّ والبَخْتُ، أَي من حَظِّه أَنْ يُرْغَب في أَيِّمه، وهي التي لا زوج لها من بناته وأَخواته ولا يُرْغَب عنهن، وأَن يكون حقه في ذِمّةِ مأْمُونٍ جُحودُه وتهَضُّمُه ثِقةٍ وفِيٍّ به. ومن العرب من يقول: حَنْظٌ وليس ذلك بمقصود إِنما هو غُنَّة تلحقهم في المشدَّد بدليل أَن هؤلاء إِذا جمعوا قالوا حظوظ. قال الأَزهري: وناس من أَهل حِمْص يقولون حَنظ، فإِذا جمعوا رجعوا إِلى الحُظوظ، وتلك النون عندهم غُنَّة ولكنهم يجعلونها أَصلية، وإِنما يجري هذا اللفظ على أَلسنتهم في المشدَّد نحو الرُّزّ يقولون رُنز، ونحو أُتْرُجَّة يقولون أُتْرُنجة. قال الجوهري: تقول ما كنتَ ذا حَظٍّ ولقد حَظِظْتَ تَحَظُّ، وقد حَظِظْتُ في الأَمر فأَنا أَحَظُّ حَظّاً، ورجل حَظِيظٌ وحَظِّيٌّ، على النسب، ومَحْظوظ، كله: ذو حَظٍّ من الرِّزق، ولم أَسمع لمحظوظ بفعل يعني أَنهم لم يقولوا حُظّ؛ وفلان أَحَظُّ من فلان: أَجَدُّ منه، فأَما قولهم: أَحْظَيْته عليه فقد يكون من هذا الباب على أَنه من المُحَوَّل، وقد يكون من الحُظْوةِ. قال الأَزهري: للحَظِّ فعل عن العرب وإِن لم يعرفه الليث ولم يسمعه، قال أَبو عمرو: رجل محظُوظ ومجدود، قال: ويقال فلان أَحَظُّ من فلان وأَجَدُّ منه، قال أَبو الهيثم فيما كتبه لابن بُزُرْج: يقال هم يَحَظُّون بهم ويَجَدُّون بهم. قال: وواحد الأَحِظَّاء حَظِيٌّ منقوص، قال: وأَصله حظّ. وروى سلمة عن الفراء قال: الحَظِيظُ الغَنِيُّ المُوسِرُ. قال الجوهري: وأَنت حَظٌّ وحَظِيظٌ ومَحْظوظ أَي جَدِيد ذو حَظّ من الرِّزْق. وقوله تعالى: وما يُلَقّاها إِلا ذو حَظٍّ عظيم؛ الحَظُّ ههنا الجنة، أَي ما يُلَقّاها إِلا مَن وجبت له الجنة، ومن وجبت له الجنة فهو ذو حَظٍّ عظيم من الخير.
والحُظَظُ والحُظَظُ على مثال فُعَل: صَمْغ كالصَّبِرِ، وقيل: هو عُصارة الشجر المرّ، وقيل: هو كُحْل الخَوْلان، قال الأَزهري: وهو الحُدُلُ، وقال الجوهري: هو لغة في الحُضُض والحُضَض، وهو دواء، وحكى أَبو عبيد الحُضَظ فجمع بين الضاد والظاء، وقد تقدَّم.

### Türkçe

**الحَظُّ**: nasip; el-Ezherî, el-Leys’ten şu ziyadeyi ekledi: fazlalık ve hayırdan.

Ve falan, faziletten **حَظّ** ve pay sahibi olandır; dedi ki: **الحَظّ**tan bir fiil işitmedim. Dedi ki
İbn Sîde: “O, şunda **حَظّ** sahibidir” denir. Cevherî ve başkaları dedi ki: **الحَظّ** nasip
ve **الجَدّ**’dir; cem‘i azlıkta **أَحُظٌّ**, çoklukta **حُظوظ** ve **حِظاظٌ**dur; kıyasa aykırı olarak; İbn Cinnî inşad etti:
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتِ من حِظاظِها،
على أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِها
Ve **أَحاظٍ** ve **حِظاء**; medli; son ikisi şeddeliğin dönüştürülmüşünden olup kıyas üzere değildir; dedi ki
Cevherî: sanki **أَحْظٍ**’ın cem‘idir; İbn Düreyd, Süveyd b. Huzâk
el-‘Abdî için inşad etti; ve Ma‘lût b. Bedel el-Kurey‘î için rivayet olunur:
متى ما يَرَ الناسُ الغَنِيَّ، وجارُه
فَقِيرٌ، يَقُولوا: عاجِزٌ وجَلِيدُ
وليس الغِنَى والفَقْرُ من حِيلةِ الفَتى،
ولكِنْ أَحاظٍ قُسِّمَتْ، وجُدُودُ
İbn Berrî dedi ki: Ona zenginlik ancak onun dayanıklılığı sebebiyle geldi; fakir de aczi
ve bilgisinin azlığı sebebiyle mahrum bırakıldı; ve onların zannettikleri gibi değildir; bilakis bu, **القَسّام**’ın fiilindendir; o da Allah, sübhânehû
ve teâlâdır; şu sözü sebebiyle: “Biz onların geçimlerini aralarında paylaştırdık.” Dedi ki: ve onun **أَحاظٍ** sözü kıyasa aykırı olup ondan bir vehimdir; bilakis **أَحاظٍ**, **أَحْظٍ**’ın cem‘idir; aslı **أَحْظُظٌ**dur; ikinci **الظاء** **ياء**’ya çevrildi de **أَحْظٍ** oldu; sonra **أَحاظٍ** üzere cem‘ edildi. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kişinin **حَظّ**ından, dulunun rağbet görmesi ve hakkının yeri vardır”; İbnü’l-Esîr dedi ki: **الحَظُّ** **الجَدُّ** ve **البَخْتُ**tur; yani onun **حَظّ**ındandır ki duluna rağbet edilsin; o, kızlarından ve kız kardeşlerinden kocası olmayan kimsedir; onlardan yüz çevrilmesin; ve hakkı, inkârı ve eksiltmesi güvenilir olan birinin zimmetinde olsun; ona vefalı güvenilir bir kimse. Araplardan kimi **حَنْظٌ** der; bu kasdedilmiş değildir; ancak şeddeli harfte onlara eklenen bir genizsileşmedir; delili şudur ki bunlar cem‘ ettiklerinde **حظوظ** derler. El-Ezherî dedi ki: Humus ehlinin bir kısmı **حَنظ** der; cem‘ ettiklerinde **الحُظوظ**’a dönerler; ve o **النون** onlarda bir genizsileşmedir; fakat onu aslî kılarlar; hâlbuki bu lafız onların dillerinde şeddeli olanda cereyan eder; **الرُّزّ** gibi, **رُنز** derler; ve **أُتْرُجَّة** gibi, **أُتْرُنجة** derler. Cevherî dedi ki: “Sen **حَظّ** sahibi değildin; hâlbuki **حَظِظْتَ**; **تَحَظُّ**” dersin; ve “işte **حَظِظْتُ**; ben **أَحَظُّ**um, **حَظّاً**” dersin; ve **حَظِيظٌ** ve nisbet üzere **حَظِّيٌّ** olan adam; ve **مَحْظوظ**; hepsi: rızıktan **حَظّ** sahibi olandır; ve **مَحْظوظ** için bir fiil işitmedim; yani onlar **حُظّ** demediler; ve “falan, falandan **أَحَظُّ**tur”: ondan daha **أَجَدُّ**dür; fakat onların “ona karşı **أَحْظَيْته**” sözleri, bu bâbdan olabilir; şu da var ki o, dönüştürülmüş olandandır; ve **الحُظْوةِ**’den de olabilir. El-Ezherî dedi ki: el-Leys onu bilmemiş ve işitmemiş olsa da **الحَظِّ** için Araplardan bir fiil vardır. Ebû Amr dedi ki: **محظُوظ** ve **مجدود** adam. Dedi ki: “falan, falandan **أَحَظُّ**tur ve ondan daha **أَجَدُّ**dür” denir. Ebû’l-Heysem, İbn Büzürc’e yazdıklarında dedi ki: “Onlar, onlarla **يَحَظُّون** ve onlarla **يَجَدُّون**” denir. Dedi ki: **الأَحِظَّاء**’ın teki, eksiltilmiş **حَظِيٌّ**dir. Dedi ki: aslı **حظّ**tır. Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: **الحَظِيظُ** zengin, varlıklı kimsedir. Cevherî dedi ki: “Sen **حَظٌّ** ve **حَظِيظٌ** ve **مَحْظوظ**sun”; yani rızıktan **حَظّ** sahibi **جَدِيد**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ona ancak büyük **حَظّ** sahibi olan kavuşturulur”; buradaki **الحَظُّ** cennettir; yani ona ancak cennet kendisine vacip olan kimse kavuşturulur; cennet kendisine vacip olan kimse ise hayırdan büyük **حَظّ** sahibidir.

**والحُظَظُ** ve **الحُظَظُ**, **فُعَل** vezni üzere: sabır gibi bir zamk; ve denildi ki: o, acı ağacın özsuyudur; ve denildi ki: o, **كُحْل الخَوْلان**’dır. El-Ezherî dedi ki: o, **الحُدُلُ**’dur. Cevherî dedi ki: o, **الحُضُض** ve **الحُضَض**’da bir lugattır; ve o bir ilaçtır. Ebû Ubeyd **الحُضَظ**’ı nakletti de **الضاد** ile **الظاء**’yı birleştirdi; ve daha önce geçti.
