# حظظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حظظ

الحظ: النصيب والجد، كما في الصحاح. وزاد في النهاية: والبخت أو خاص بالنصيب من الخير والفضل، كما نقله الليث. يقال: فلان ذو حظ وقسم من الفضل قال: ولم أسمع من الحظ فعلا. وقال الأزهري:للحظ فعل عن العرب وإن لم يعرفه الليث ولم يسمعه. ج في القلة أحظ، كأشد، وأحاظ، على غير قياس، كأنه جمع أحظ، نقله الجوهري، أي في الكثير، وأنشد للشاعر:
  وليس الغنى والفقر من حيلة الفتى                      ولكن أحاظ قسـمـت وجـدود

  قلت: أنشده ابن دريد لسويد بن خذاق العبدي، ويروى للمعلوط بن بدل القريعي، وصدره:
  متى ما يرى الناس الغني وجاره                      فقير يقولوا: عاجـز وجـلـيد قال ابن بري: إنما أتاه الغنى لجلادته، وحرم الفقير لعجزه وقلة معرفته، وليس كما ظنوا، بل ذلك من فعل القسام، وهو الله سبحانه وتعالى، لقوله:  نحن قسمنا بينهم معيشتهم  قال: وقوله: أحاظ على غير قياس وهم منه، بل أحاظ جمع أحظ، وأصله أحظظ، فقلبت الظاء الثانية ياء، فصارت أحظ، ثم جمعت على أحاظ. في الكثير: حظاظ، وحظاء، يكسرهما، الأخير ممدود عن أبي زيد. والحظاظ عن ابن جني وأنشد:
  وحسد أوشلت من حظاظـهـا                      على أحاسي الغيظ واكتظاظها وفي اللسان: أحاظ وحظاء من محول التضعيف، وليس بقياس، وقد تقدم ما فيه قريبا.
 وقال أبو زيد: جمع الحظ حظ، وحظوظ، وزاد ابن عباد: حظوظة، بضمهن وهي جموع الكثرة، ومنه قول الشهاب المقري في أول قصيدته المشهورة:
  سبحان من قسم الحظـو                      ظ فلا عتاب ولا ملامه ورجل حظ، وحظيظ، نقلهما الجوهري وحظي، على النسب، كما في النسخ، أو منقوص، كما نقله الأزهري، قال: وأصله حظ والجمع أحظاء، ومحظوظ، نقله الجوهري أيضا، وهو قول أبي عمرو، أي مجدود ذو حظ من الرزق. وقد حظظت، بالكسر، تحظ في الأمر، حظا، نقله الجوهري. والحظظ بضمتين، وكصرد: صمغ كالصبر، وقيل: هو عصارة الشجر المر، وقيل: هو كحل الخولان. قال الأزهري: هو الحدل.
 وقال الجوهري: هو دواء، وقد مرت لغاته، فصار فيه ست لغات. وأنشد شمر على هذه اللغة:
  أمر من مقر وصبر وحظظ وأحظ الرجل: صار ذا حظ وبخت.
 ومما يستدرك عليه: قال: الليث: وناس من أهل حمص يقولون للحظ: حنظ، فإذا جمعوا رجعوا إلى الحظوظ، وتلك النون عندهم غنة، وليست بأصلية.
 وفلان أحظ من فلان، أي أجد منه، نقله الجوهري. فأما قولهم: أحظيته عليه فقد يكون من هذا الباب، على أنه من المحول، وقد يكون من الحظوة، وسيأتي في المعتل إن شاء الله تعالى.
 وقال أبو الهيثم فيما كتبه لابن بزرج: يقال: هم يحظون بهم ويجدون نقله الأزهري رادا به قول الليث السابق: ولم أسمع من الحظ فعلا.
 وروى سلمة عن الفراء قال: الحظيظ: الغني الموسر.
 وقال غيره: أحظ الرجل، إذا استغنى، كما في العباب والتكملة.

### Türkçe

**الحظ**: pay ve nasip ile baht; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **النهاية**’de artırdı: ve talih; yahut hayır ve faziletten olan nasibe mahsustur; **الليث**’in naklettiği gibi. Denilir: falan **ذو حظ** ve faziletten bir pay sahibidir. Dedi: **الحظ**’dan bir fiil işitmedim. **الأزهري** dedi: **للحظ**’ın Araplardan bir fiili vardır; **الليث** onu bilmemiş ve işitmemiş olsa da. Azlıkta cem‘i **أحظ**; **أشد** gibi; ve **أحاظ**; kıyasa aykırı olarak; sanki **أحظ**’ın cem‘i gibidir; onu **الجوهري** nakletti; yani çoklukta. Şair için inşad etti:
  Ve zenginlik ve fakirlik delikanlının hilesinden değildir                      fakat **أحاظ** taksim olundu ve bahtlar

Dedim: onu İbn Düreyd, Süveyd b. Huzâk el-‘Abdî için inşad etti; ve el-Ma‘lût b. Bedel el-Kuray‘î için rivayet olunur; ve صدره:
  Ne zaman insanlar zengini ve komşusunu                      fakir görse derler: âciz ve sert/katı (جلِيد) dedi İbn Berrî: Zenginlik ona ancak sertliği/direnci sebebiyle geldi; fakir ise aczi ve bilgisinin azlığı sebebiyle mahrum bırakıldı; ve onların zannettikleri gibi değildir; bilakis bu, taksim edicinin fiilindendir; o da Allah سبحانه وتعالى’dır; şu sözü sebebiyle:  **نحن قسمنا بينهم معيشتهم**  dedi: ve onun sözü: **أحاظ** kıyasa aykırıdır; ve onlar ondandır; bilakis **أحاظ**, **أحظ**’ın cem‘idir; aslı **أحظظ**’dır; sonra ikinci **الظاء** **ياء**’ya çevrildi; böylece **أحظ** oldu; sonra **أحاظ** üzerine cem‘ olundu. Çoklukta: **حظاظ** ve **حظاء**; ikisini de kesreler; sonuncusu Ebû Zeyd’den, meddlidir. **الحظاظ** İbn Cinnî’dendir; ve inşad etti:
  Ve haset, **حظاظـهـا**’sından (nasiplerinden) uzaklaştırıldı                      öfkenin duyumları ve onun dolup taşması üzerine Ve **اللسان**’da: **أحاظ** ve **حظاء**, şeddeli olanın çevrilmişindendir; ve kıyas üzere değildir; onda olan şey yakında geçti.

Ve Ebû Zeyd dedi: **الحظ**’ın cem‘i **حظ** ve **حظوظ**’dur; İbn Abbâd artırdı: **حظوظة**; onları zamme ile; ve bunlar çokluk cem‘leridir. Ondan, eş-Şihâb el-Makrî’nin meşhur kasidesinin evvelindeki sözü:
  Tenzih ederim o Zâtı ki **الحظـو**                      **ظ**’u taksim etti; artık ne azarlama vardır ne kınama Ve bir adam: **حظ** ve **حظيظ**; ikisini **الجوهري** nakletti; ve **حظي**; nisbet üzere; nüshalarda olduğu gibi; yahut eksiltilmiş (منقوص); **الأزهري**’nin naklettiği gibi. Dedi: aslı **حظ**’dır; cem‘i **أحظاء**’dır; ve **محظوظ**; onu da **الجوهري** nakletti; ve bu, Ebû ‘Amr’un sözüdür; yani rızıktan bahtlı, nasip sahibi. Ve **حظظت**; kesre ile; işte **تحظ**; bir işte **حظا** (nasip/baht olarak); onu **الجوهري** nakletti. Ve **الحظظ** iki zamme ile; ve **صرد** gibi: sabır (aloes) gibi bir zamk; ve denildi: o, acı ağacın özsuyudur; ve denildi: o, **الخولان**’ın sürmesidir. **الأزهري** dedi: o, **الحدل**’dir.

Ve **الجوهري** dedi: o bir ilaçtır; ve onun lugatları geçmişti; böylece onda altı lugat oldu. Şemmer bu lugat üzere inşad etti:
  **مقر** ve **صبر** ve **حظظ**’dan daha acı Ve adamı **أحظ** etti: baht ve talih sahibi oldu.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: dedi: **الليث**: Humus ehlinin bir kısmı **الحظ** için **حنظ** derler; cem‘ ettiklerinde **الحظوظ**’a dönerler; ve o **النون** onların yanında bir geniz sesi (غنة)’dir; ve aslî değildir.

Ve falan, falandan daha **أحظ**’dır; yani ondan daha bahtlıdır; onu **الجوهري** nakletti. Amma onların sözü: **أحظيته عليه**; bu babdan olabilir; şu şartla ki o, çevrilmiş (من المحول) olandandır; ve **الحظوة**’dan da olabilir; ve inşallah تعالى, illetli (المعتل)de gelecektir.

Ve Ebû’l-Heysem, İbn Büzerc’e yazdıklarında dedi: denilir: onlar, onlarla **يحظون** ve **يجدون**; onu **الأزهري**, **الليث**’in önceki sözüne رد olarak nakletti: “**الحظ**’dan bir fiil işitmedim.”

Ve Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **الحظيظ**: zengin, varlıklı olandır.

Ve başkası dedi: adamı **أحظ** eder; zenginleştiği zaman; **العباب** ve **التكملة**’de olduğu gibi.
