# حظل (ح-ظ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ظ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والظاء واللام معهما
ح ظ ل، ل ح ظ يستعملان فقط
حظل:
الحَظِلُ: المُقَتِّرُ، قال:
فما يُخْطِئْكِ لا يُخْطِئْكِ منه		طَبانِيَةٌ فَيْحْظِلُ أو يَغـارُ
وبعيرٌ حَظِل إذا كان يأكُلُ الحَنْظَل، يحذِفُون النون، ويقال: هي زائدة، ويقال: هي أصلية، والبناء رُباعيّ ولكنّها أحقُّ بالطَّرْح، لأنّها أخَفُّ الحروف، وهم الذين يقولون: قد أسبَلَ الزَّرْع، بطرح النون، من السُّنْبُل، ولغة أخرى: سَنْبَلَ الزَّرْع.
والحاظل: الذي يَمشي في شِقِّة من شَكاة، تقولُ: مَرَّ بنا يَحْظِلُ ظالِعاً.
لحظ:
اللِّحاظ: مُؤَخَّر العَيْن، واللَّحْظة: النَّظْرة من جانب الأُذُن، ومنه قول: الشاعر:
فلما َتَلْته الخَـيْلُ وهـو مـثـابِـرٌ		على الرَّكْض يُخفي لحظةً ويُعيدُها

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الظاء** ve **اللام**’ın onlarla birlikte olduğu bölüm
**ح ظ ل**، **ل ح ظ** yalnızca kullanılırlar.

**حظل**:
**الحَظِلُ**: cimri olan; dedi ki:
Artık sana isabet etmeyecek olan, ondan sana isabet etmeyecek;		**طَبانِيَةٌ** böylece cimrileşir yahut kıskanır.

Ve **بعيرٌ حَظِل**: **الحَنْظَل** yediği zaman; **النون**’u düşürürler; ve denilir ki: o ziyadedir; ve denilir ki: o asıldır; yapı dörtlüdür; fakat o atılmaya daha lâyıktır; çünkü o harflerin en hafifidir; ve onlar ki derler: ekin başak verdi; **النون**’u atarak, **السُّنْبُل**’den; ve başka bir dil: ekin başak verdi.

Ve **الحاظل**: bir şikâyetten bir yarık içinde yürüyen; dersin ki: bize uğradı, topallayarak cimrileşiyor.

**لحظ**:
**اللِّحاظ**: gözün arkası; ve **اللَّحْظة**: kulağın yanından olan bakış; ve ondan, şairin sözü:
Atlar onu izleyince, o ise sebat edici iken		koşmaya karşı, bir bakışı gizler ve onu geri getirir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَظْلُ: المنعُ من التصرُّف والحركة. وقد حَظَلَ عليه يَحْظُلُ بالضم. قال الشاعر:
فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ منهطبَانِيَةُ فيحْظُلُ أو يَغارْ
ويقال: رجلٌ حَظِلٌ وحَظَّالٌ، للمُقْتِرِ الذي يحاسب أهلَه بما ينفق عليهم. والاسمُ الحِظْلانُ بكسر الحاء. قال الشاعر:
تَعيّرُني الحِظلانَ أُمُّ مُغَلِّسٍفقلتُ لها لمْ تَقذِفيني بِدائيا
والحَظلانُ بالتحريك: مَشْيُ الغضبان، وقد حَظَلَ المشيَ يَحْظُلُ، إذا كفّ بعضَ مشيه.

##### Türkçe

**الحَظْلُ**: tasarruftan ve hareketten men etme. Ve gerçekten o, onun üzerine **حَظَلَ** eder, **يَحْظُلُ** (zammesiyle). Şair dedi ki:
فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ منهطبَانِيَةُ فيحْظُلُ أو يَغارْ

Ve denilir: **رجلٌ حَظِلٌ** ve **حَظَّالٌ**, kendilerine harcadığı şeyi ehline hesap eden cimri için. İsim **الحِظْلانُ**dur, **الحاء**’ın kesresiyle. Şair dedi ki:
تَعيّرُني **الحِظلانَ** أُمُّ مُغَلِّسٍفقلتُ لها لمْ تَقذِفيني بِدائيا

Ve **الحَظلانُ** (hareke ile): öfkeli olanın yürümesi; ve gerçekten o, yürümeyi **حَظَلَ** eder, **يَحْظُلُ**, yürüyüşünün bir kısmını kestiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ظ ل
حظل ، لحظ
استعمل من وجوهه : حظل ، لحظ .
حظل : قال الليث : الحَظِلُ : المُقَتِّرُ ، وأنشد :
طَبَانِيَةٌ فيَحْظُلَ أو يَغَارا
قال : والحاظِلُ : الذي يَمْشي في شِقَ مهن شَكاة .
وقال : مَرَّ بنا فُلانٌ يَحْظُل ظالِعاً .
وعن ابن الأعرابي أنَّه أنشد :
وحَشَوْتُ الغَيْظَ في أَضْلاَعه
فَهُوَ يَمْشي حَظَلاناً كالنَّقِر
قال : والكَبْشُ النَّقِرُ الذي قد التوى عِرْقٌ في عُرْقُوبَيْه فهو يكُفُّ بعض مَشْيِه . قال : وهو الْحَظَلاَنُ .
قال : حَظَلَ يَحْظُلُ حَظَلاَناً .
وقال ابن السكيت : حَظَلَت النَّقِرَةُ من الشاء تَحْظُلُ حَظْلاً أي كَفَّتْ بَعْضَ مِشْيَتِها .
وأما البيت الذي احْتَجَّ به الليثُ فإن الرواة رووه مَرْفُوعاً :
فما يُخْطِئْكِ لا يُخْطِئْكِ منه
طَبَانِيَةٌ فَيَحْظُلُ أو يَغَارُ
يَصِفُ رجُلاً بشدة الغَيْرَة ، والطِّبَانَةِ لِكُل مَنْ نَظَرَ إلى حليلَتِه فإما أن يَحْظِلَها أي يَكُفُّها عن الظهور أو يَغَارُ فيغضب ، ورفع فيحظل على الاستئناف .
وقال الليث : بَعيرٌ حَظِلٌ إذا أكَلَ الحَنْظَلَ وقلَّما يأكله يحذفون النون ، فمنهم من يقول : هي زائدة في البناء ، ومنهم من
يقول هي أصلية ، والبناء رُباعي ولكنها أحَقّ بالطّرْح لأنها أخف الحروف ، وهم الذين يقولون : قد أسبل الزرعُ بطرح النون ، ولغة أخرى قد سَنْبَلَ الزرع .
وقال شمر : حظَلْتُ على الرِّجُل وحظَرْتُ وعَجَرْتُ وحجَرْتُ بمعنى واحد . سمعت ابن الأعرابي يقوله ، وأنشدنا :
ألا يا لَيْلَ إنْ خُيِّرْتِ فينَا
بعَيْشِكِ فانْظُري أَيْنَ الخِيَارُ
فما يُخْطِئْكِ لا يُخْطِئْكِ منه
طَبَانِيَةٌ فَيَحْظُلُ أو يَغَارُ
قال الفرَّاء : يَحْظُل : يَحْجُر ويُضَيِّق .
وقال أبو عمرو : الحِظْلاِنُ : المَنْعُ ، وأَنْشَد :
تُعَيِّرُني الحِظْلاَنَ أُمُّ مُغَلِّس
لحظ : قال الليث : اللِّحَاظُ : مُؤْخِرُ العَيْنِ . واللَّحْظَةُ : النَّظْرَةُ من جانِب الأُذُن .
ومنه قول الشاعر :
فلمَّا تَلَتْه الخَيْلُ وهوَ مُثَابِرٌ
على الركْضِ يُخْفِي لَحظَةً ويُعِيدُها
وقال ابن شميل : اللِّحَاظُ : مِيسَمٌ من مُؤْخرِ العَيْنِ إلى الأُذُن وهُو خَطُّ ممْدُود ، وربْما كانَ لِحَاظَيْن من جانبين ، وربما كانَ لِحَاظاً واحداً من جانب واحد ، وكانت سِمَةَ بني سعد .
وجَمَلٌ مَلْحُوظٌ بلِحَاظَيْن ، وقد لَحَظْتُ البَعِيرَ ولَحَّظْتُه تلْحِيظاً .
ولَحْظَةُ : مَأْسَدَةٌ بتهامة .
يقال : أُسْدُ لَحْظَة كما يُقالُ : أُسْدُ بِيشَة . قال النَّابِغةُ الجَعْدِيّ :
سَقَطُوا عَلَى أَسَدٍ بِلَحْظَة مَشْ
بُوحِ السَّوَاعِدِ باسِلٍ جَهْمِ
وأما قول الهُذَلِيّ يَصِفُ سِهاماً :
كساهُنَّ أَلآماً كأنَّ لِحَاظَها
وتفصِيلَ ما بَيْنَ اللِّحَاظ قَضِيمُ
أراد كساها رِيشاً لُؤَاماً .
ولِحَاظُ الرِّيشَةِ : بَطْنُها إذا أُخِذَتْ من الجَنَاح فَقُشِّرَتْ فأَسْفَلُها الأبيضُ هو اللِّحاظُ . شَبَّه بَطْنَ الرِّيشة المقشُورة بالقَضيم ، وهو الرِّقُّ الأبْيضُ يُكْتَبُ فيه .
وقال غير واحد : المأْقُ : طَرَفُ العَيْنِ الذي يَلِي الأَنْفَ .
واللِّحاظُ : مُؤْخِرُها الذي يلي الصُّدْغَ .
أبو زيد : لَحَظ فلان يَلْحَظُ لَحَظاناً إذا نَظرَ بمُؤْخِرِ عَيْنِه .
وفلانٌ لَحِيظُ فلانٍ أي نَظيرُه .

##### Türkçe

ح ظ ل
**حظل** , **لحظ**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حظل** , **لحظ** .

**حظل** : Leys dedi: **الحَظِلُ**: cimri olan; ve inşad etti:
طَبَانِيَةٌ فيَحْظُلَ أو يَغَارا
Dedi: ve **الحاظِلُ**: şikâyetten bir yarık içinde yürüyen kimsedir.
Ve dedi: Falanca yanımızdan geçti, topallayarak **يَحْظُل**.
İbnü’l-A‘râbî’den, onun inşad ettiği (rivayet olunur):
وحَشَوْتُ الغَيْظَ في أَضْلاَعه
فَهُوَ يَمْشي حَظَلاناً كالنَّقِر
Dedi: ve **الكَبْشُ النَّقِرُ**: iki topuğunda bir damar bir damara dolanmış olan koçtur; böylece yürüyüşünün bir kısmını kısar. Dedi: ve o, **الْحَظَلاَنُ**dur.
Dedi: **حَظَلَ** **يَحْظُلُ** **حَظَلاَناً**.
İbnü’s-Sikkît dedi: koyundan **النَّقِرَةُ** **حَظَلَت** **تَحْظُلُ** **حَظْلاً**, yani yürüyüşünün bir kısmını kesti.

Leys’in kendisiyle delil getirdiği beyte gelince, râviler onu merfû‘ rivayet ettiler:
فما يُخْطِئْكِ لا يُخْطِئْكِ منه
طَبَانِيَةٌ فَيَحْظُلُ أو يَغَارُ
Şiddetli kıskançlık ve, hanımına bakan her kimse için **الطِّبَانَةِ** ile bir adamı vasfeder; artık ya onu **يَحْظِلَها** yani görünmekten alıkoyar, yahut kıskanır da öfkelenir; ve **فيحظل** istînâf üzere merfû‘ kılınmıştır.

Leys dedi: **بَعيرٌ حَظِلٌ**: **الحَنْظَلَ** yediği zaman (denir); onu pek az yer; **النون**’u düşürürler. Onlardan kimi der ki: o, binada ziyadedir; onlardan kimi der ki: o asıldır; bina dörtlüdür; fakat o, atılmaya daha lâyıktır; çünkü o harflerin en hafifidir. Ve onlar, **النون**’u atmakla “**قد أسبل الزرعُ**” derler; başka bir lugat da “**قد سَنْبَلَ الزرع**”dır.

Şemmer dedi: **حظَلْتُ** adam üzerine, ve **حظَرْتُ** ve **عَجَرْتُ** ve **حجَرْتُ** bir mânâdadır. İbnü’l-A‘râbî’nin onu söylediğini işittim; ve bize inşad etti:
ألا يا لَيْلَ إنْ خُيِّرْتِ فينَا
بعَيْشِكِ فانْظُري أَيْنَ الخِيَارُ
فما يُخْطِئْكِ لا يُخْطِئْكِ منه
طَبَانِيَةٌ فَيَحْظُلُ أو يَغَارُ
Ferrâ dedi: **يَحْظُل**: **يَحْجُر** ve daraltır.
Ebû Amr dedi: **الحِظْلاِنُ**: men‘dir; ve inşad etti:
تُعَيِّرُني الحِظْلاَنَ أُمُّ مُغَلِّس

**لحظ** : Leys dedi: **اللِّحَاظُ**: gözün arkasıdır. Ve **اللَّحْظَةُ**: kulağın yanından olan bakıştır.
Ve ondan şairin sözü:
فلمَّا تَلَتْه الخَيْلُ وهوَ مُثَابِرٌ
على الركْضِ يُخْفِي لَحظَةً ويُعِيدُها

İbn Şümeyl dedi: **اللِّحَاظُ**: gözün arkasından kulağa kadar olan bir dağlamadır; o uzatılmış bir çizgidir. Bazen iki yandan iki **لِحَاظ** olur; bazen bir yandan bir **لِحَاظ** olur; ve o, Benî Sa‘d’ın alâmeti idi.
Ve iki **لِحَاظ** ile **جَمَلٌ مَلْحُوظٌ**; ve ben deveyi **لَحَظْتُ** ve onu **لَحَّظْتُ** **تلْحِيظاً**.

Ve **لَحْظَةُ**: Tihâme’de bir aslan yatağıdır.
Denir: **أُسْدُ لَحْظَة**; denildiği gibi: **أُسْدُ بِيشَة**. Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
سَقَطُوا عَلَى أَسَدٍ بِلَحْظَة مَشْ
بُوحِ السَّوَاعِدِ باسِلٍ جَهْمِ

Hüzelî’nin okları vasfederek söylediği söze gelince:
كساهُنَّ أَلآماً كأنَّ لِحَاظَها
وتفصِيلَ ما بَيْنَ اللِّحَاظ قَضِيمُ
“Onlara bitişik tüy giydirdi” demek istedi.
Ve **لِحَاظُ الرِّيشَةِ**: kanattan alınıp soyulduğu zaman onun karnıdır; onun alt tarafındaki beyaz olan, **اللِّحاظُ**dur. Soyulmuş tüyün karnını **القَضيم**’e benzetti; o, içinde yazı yazılan beyaz ince (şey)dir.

Birden fazla kimse dedi: **المأْقُ**: burna bitişik olan göz ucudur.
Ve **اللِّحاظُ**: şakağa bitişik olan arka tarafıdır.
Ebû Zeyd: Falanca, gözünün arkasından baktığı zaman **لَحَظ** **يَلْحَظُ** **لَحَظاناً** (denir).
Ve falanca, falancanın **لَحِيظُ**’idir; yani onun benzeridir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب من الرباعي آخر)
ومن هذا الباب ما يجيءُ على الرّباعي وهو من الثلاثي على ما ذكرناه، لكنّهم يزيدون فيه حرفاً لمعنىً يريدونه مِنْ مبالغةٍ، كما يفعلون ذلك في زُرْقُمٍ([1]) وَخَلْبَنٍ([2]). لكن هذه الزيادَة تقع أوّلاً وغيرَ أوّلٍ.
وَمن ذلك (البَحْظَلَة) قالوا: أَنْ يَقْفِزَ الرَّجُل قَفَزَانَ اليَربوع. فالباءُ زائدةٌ([3]) قال الخليل: الحاظل الذي يمشي في شِقِّه. يقال مَرَّ بنا يَحْظَلُ ظالِعاً.
ومن ذلك (البِرْشاع) الذي لا فُؤاد لـه. فالرّاء زائدة، وإنما هو من الباء والشين والعين، وقد فُسِّرَ.
ومن ذلك (البَرْغَثَة)([4]) فالراءُ فيه زائدة وإنما الأصل الباء والغين والثاء. والأبغث من طير الماء كلون الرَّماد. فالبَرْغَثَةُ لونٌ شبيهٌ بالطُّحْلة ومنه البُرْغُوث.
ومن ذلك (البَرْجَمَةُ) غِلَظُ الكلام: فالراء زائدةٌ، وإنَّما الأصل البَجْم. قال ابنُ دريد: بَجَم الرّجُل يَبْجَم بُجُوماً، إذا سكَتَ من عِيٍّ أو هيْبَةٍ، فهو باجِمٌ.
(فأما النّبَهْرَجُ) فليست عربيّةٌ صحيحة، فلذلك لم يُطْلَبْ لها قياس. والبَهْرَج الرَّدِيّ. ويقال أرضٌ بَهْرَجٌ، إذا لم يكن لها مَن يحميها. وبَهْرَجَ الشّيءَ إذا أخَذَ به على غير الطريق. وإن كان فيه شاهدُ شعر([5]) فهو كما يقولون "السّمَرَّج"([6]). وليس بشَيْء.
ومما فيه حرف زائد (البَرْزَخ) الحائل بين الشيئين، كأنّ بينهما بَرَازاً * أي متَّسَعاً من الأرض، ثم صار كلُّ حائلٍ بَرْزَحاً. فالخاء زائدة لما قد ذكرنا.
ومن هذا الباب (البِرْدِس([7])) الرّجُل الخبيث. والباءُ زائدة، وإنما هو من الرَّدْسِ، وذاك أن تقتحم الأمور، مثل المِرْداس، وهي الصخرة. وقد فُسِّر في بابه.
ومن ذلك (بلذَمَ([8])) إذا فَرِقَ فسَكَتَ. والباءُ زائدة، وإنّما هو من لَذِمَ، إذا لَزِمَ بمكانه فَرَِقاً لا يتحرَّك.
ومن ذلك (بِرْقِعُ) اسم سَمَاءِ([9]) الدّنيا. فالباءُ زائدة والأصل الرّاء والقاف والعين؛ لأنَّ كلَّ سماءٍ رقيعٌ، والسّماواتُ أرقِعَةٌ.
ومن ذلك (بَرْعَمَ) النَّبْتُ إذا استدارَتْ رُؤوسُه. الأصل بَرَع إذا طال. ومن ذلك (البَرْكَلَةُ([10])) وهو مشْيُ الإنسان في الماء والطين، فالباءُ زائدةٌ، وإنما هو من تَرَكَّلَ إذا ضَرَبَ بإحدى رجليه فأدخلها في الأرض عند الحفْر. قال الأخطل:
ربَتْ وَرَبَا في حَجْرِها ابن مَدِينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِهِ يترَكَّلُ([11])ومن ذلك قولهم (بَلْسَمَ) الرّجُل كَرَّه وجهَه. فالميم فيه زائدة، وإنما هو من المُبْلِس، وهو الكئيب الحزين المتندِّم. قال
* وفي الوُجوهِ صُفْرَةٌ وإبْلاَسْ([12]) *
ومن ذلك الناقة (البَلْعَكُ) وهي المسترخيَة اللَّحم. واللام زائدةٌ، وهو البَعْك وهو التجمُّع. وقد ذُكِر.
ومن ذلك (البَلْقَع) الذي لا شيءَ به. فاللام زائدة، وهو من باب الباء والقاف والعين.
ومن ذلك (تَبَعثرَتْ نَفْسِي([13])) فالعين ([14]) زائدة، وإنما هو في الباء والثّاء والراء. وقد مرّ تفسيره.
 --------------ـــــ
([1]) الزرقم، بضم الزاي والقاف: الشديد الزرقة، كما في مادة (زرق) من المعاجم.
([2]) الخلبن، بفتح الخاء والباء: الخرقاء، كما في مادة (خلب) من المعاجم. يقال خلباء وخلبن بمعنى.
([3]) جعلت المعاجم الباء أصلية، فذكرت الكلمة في (بحظل) ولم تذكرها في (حظل). وكذلك سائر ما سيذكره جعلت المعاجم حروفه أصولاً.
([4]) في الأصل: "البرغث"، تحريف.
([5]) من شواهده قول العجاج في ديوانه 10 واللسان (بهرج):
* وكان ما اهتض الجحاف بهرجا *
([6]) يريد أن الشاهد لا يدل على أن الكلمة أصل في العربية، بل هي معربة، كما أن "السمرج" معربة، ومعناها استخراج الخراج في ثلاث مرات. وقد جاء فيها قول العجاج في ديوانه 8 واللسان (سمرج):
* يوم خراج يخرج السمرجا *
([7]) يقال بردس، كزبرج، وبرديس بزيادة ياء.
([8]) يقال بالدال والذال جميعاً، كما في المجمل.
([9]) في الأصل: "أسماء"، وللصواب الذي أثبت في المجمل.
([10]) لم تذكر في اللسان والقاموس، وذكرها ابن دريد في الجمهرة (3: 309) ومعها "الكربلة" بمعناها. وهذه الأخيرة وردت في اللسان والقاموس.
([11]) البيت في ديوانه 5 واللسان (دين، مدن، ركل)، وفي الأصل: "على مسحابة"، صوابه في (دين) والمراجع السابقة.
([12]) قبله، كما في اللسان (بلس): * وحضرت يوم خميس الأخماس *
([13]) يقال بالعين وبالغين أيضاً.
([14]) في الأصل: "فالباء"، وسائر الكلام يقتضي ما أثبت. وفي المجمل: "وتبغثرت نفسي غثت".

ـ (الباب الثالث من الرباعي الذي وضع وضعاً)
(البَُهْصَُلَة): المرأة القصيرة، وحمار بُهْصُلٌ([1]) قصير. والبُخْنُق: البُرْقُع القصير، وقال الفرّاء: البُخْنُق([2]) خِرْقَةٌ تَلْبَسُها المرأة تَقِي بها الخِمارَ الدُّهْنَ. البَلْعَثُ: السَّيِّئ الخُلُق([3]). البَهْكَثَة([4]): السُّرعة. البَحْزَج: وَلَدُ البَقَرة. وكذلك البَُرْغَُز. بَرْذَنَ الرّجُل: ثَقُل. البرازِق: الجماعات. البُرْزُلُ([5]): الضخم. ناقة بِرْعِس([6]): غزيرة. بَرْشَط اللّحْمَ: شَرْشَرَهُ([7]). بَرْشَمَ([8]) الرّجُلُ إذا وَجَمَ وأظهْرَ الحُزْن. وبَرْهَمَ، إذا أدامَ النظرَ. قال:
* ونَظَراً هَوْنَ الهُوَيْنَى بَرْهَما([9]) *
البَرْقَطَةُ: خَطْوٌ متقارب. والله أعلَمُ بالصّواب.
 (تمّ كتاب الباء)
 --------------ـــ
([1]) هذه بضم الياء والصاد، والتي لحقتها الهاء تقال بضمهما وفتحهما.
([2]) بوزن جندب وعصفر.
([3]) لم يرد لها رسم في اللسان. وفي القاموس: "البلعثة الرخاوة في غلظ جسم وسمن، والغليظة المسترخية، وهي بلعث".
([4]) في الأصل: "البهكنة" بالنون في آخرها، والصواب بالثاء.
([5]) في الأصل: "البرزك" صوابه باللام، كما في اللسان والقاموس والجمهرة (3: 305). قال ابن دريد: "وليس بثبت"، وكذا في اللسان.
([6]) بكسر الباء والعين، ويقال برعيس، بزيادة ياء.
([7]) لم تذكر في اللسان، وذكرت في القاموس. والشرشرة: التقطيع. وفي الأصل: "شرشر".
([8]) في الأصل: "برسم"، صوابه بالشين المعجمة.
([9]) البيت للعجاج في اللسان (14: 314) وليس في أرجوزته التي على هذا الروي. ويروى: "دون الهوينا".

كتاب التاء:
ـ

(باب الحاء والظاء وما يثلثهما)
  (حظو/ي) الحاء والظاء وما بعده [من] حرف معتلّ أصلان: أحدهما القرب من الشيء والمنزلة، والثاني جنس من السلاح.
  فالأوَّل قولهم رَجُلٌ حَظِيٌّ إذا كان له منزلةٌ وحُظوةٌ. وامرأةٌ حَظِيَّةٌ. والعرب تقول: "إلا حَظِيَّةً فلا أَلِيّةً". يقول: إن لم يكنْ لكِ حُظْوَةٌ فلا تُقَصِّرِي أن تتقرَّبي. يقال ما ألوت، أي ما قصَّرْت.
  وأما الأصل الآخر فالحِظاء: جمع حَِظْوةٍ، وهو سهمٌ صغير لا نَصْلَ له يُرمَى به. قال بعضُ أهلِ اللغة: يقال لكلِّ قضيبٍ نابتٍ في أصلِ شجرةٍ([1]) حَظْوَة، والجمع حَظَوات. قال أوس:
تَعَلَّمَهَا في غِيلِها وهي حَظْوَةٌ *** بوادٍ به نَبْعٌ طُِوَالٌ وحِثْيَلُ([2])  وإذا عُيِّر الرّجلُ بالضّعف قيل له: "إنما نَبْلُك حِظاءٌ". ويقال لِسهام الصّبيان حِظاءٌ. ومنه المثل: "إحدى حُظَيَّاتِ لُقْمان"، قال أبو عبيد: الحُظَيّات المرامي، وهي السّهام التي لا نِصال لها.
  (حظر) الحاء والظاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المنْع. يقال حظرت الشيء أحْظُرُه حَظْراً، فأنا حاظِرٌ والشيء محظور. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً﴾ [الإسراء 20]. والحِظَارُ: ما حُظِر على غنمٍ أو غيرها بأغصانٍ أو شيءٍ من رَطْبٍ شجر أو يابس، ولا يكاد يفعل ذلك إلاّ بالرَّطْب منه ثم يَيْبس. وفاعل ذلك المحتَظِرُ. قال الله تعالى: ﴿فَكَانُوا كَهَشِيمِ المُحْتَظِر﴾ [القمر 31]، أي الذي يعمل الحظيرةَ للغنم ثم ييبَس ذلك فيتهشَّم. ويقال جاء فلان بالحَظِر الرَّطْب، إذا جاء بالكَذِبِ المستشنَع. ويقال هو يوقد في الحَظر، إذا كان يَنُِمّ وقد مضى شاهده([3]).
  (حظل) الحاء والظاء واللام أصلٌ واحد، وهو قريب من الذي قبله. فالحَظْل: الغَيْرة ومَنْع المرأة من التصرّف والحركة. [قال([4])]:
  * فيحظُِل أو يَغارُ([5]) *
  قال أبو عبيد: حظلت عليه مثل حَظَرْتُ. ويقال في قوله "فيحظُِل أو يَغَار" إنه التّقتير. وأحْرِ أن يكون هذا أصحّ، لأنّه قال "أو يغار". والتقتير يرجع إلى الذي ذكرناه من المنْع. والدّليل على ذلك قولهم حَظَلان وحظْلان. قال:
تُعَيِّرُني الحِظْلانَ أمُّ مُغلِّسٍ *** فقلت لها لم تَقذفيني بِدائيا([6])--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "في أصل أو شجرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([2]) ديوان أوس بن حجر 19 واللسان (حثل).
([3]) يشير إلى الشاهد الذي ورد في نهاية مادة (حطب).
([4]) هذه التكملة من المجمل.
([5]) من بيت للبختري الجعدي يصف رجلا غيوراً. وهو بتمامه في اللسان (حظل):
فما يخطئك لا يخطئك منه *** طبانية فيحظل أو يغار([6]) لمنظور الدبيري، كما في اللسان (حظل) من أبيات رواها القالي أيضاً في الأمالي (2: 212). وفي الأمالي: "أم محلم".
ـ

##### Türkçe

(باب dörtlüden bir başka bab)
Bu babdan, zikrettiğimiz üzere üçlüden olduğu hâlde dörtlü üzere gelen şey vardır; lâkin onlar, istedikleri bir mânâdan, mübalağadan dolayı ona bir harf artırırlar; bunu **زُرْقُمٍ** ve **خَلْبَنٍ**’de yaptıkları gibi. Ancak bu artırma, evvelde de evvel olmayan yerde de vâki olur.

Bundan (**البَحْظَلَة**) şunu dediler: erkeğin, **اليَربوع**’un sıçrayışı gibi sıçramasıdır. O hâlde **الباءُ** ziyadedir. Halîl dedi: **الحاظل** kendi yanının yarığında yürüyen kimsedir. Denir: bize uğradı, topallayarak **يَحْظَلُ**.

Bundan (**البِرْشاع**) kalbi olmayan kimsedir. O hâlde **الرّاء** ziyadedir; ancak o, **الباء** ve **الشين** ve **العين**’dendir; ve tefsir edilmiştir.

Bundan (**البَرْغَثَة**) de; onda **الرّاءُ** ziyadedir, asl ise **الباء** ve **الغين** ve **الثاء**’dır. **الأبغث** su kuşlarından, kül rengi gibi renkte olandır. O hâlde **البَرْغَثَةُ** **الطُّحْلة**’ye benzer bir renktir; ve ondan **البُرْغُوث**.

Bundan (**البَرْجَمَةُ**) sözün kalınlığıdır: o hâlde **الرّاء** ziyadedir; asl ise **البَجْم**’dir. İbn Düreyd dedi: adam **بَجَم** eder, **يَبْجَم** **بُجُوماً**, eğer aptallıktan yahut heybetten sustuysa; o hâlde o **باجِمٌ**’dir.

(**فأما النّبَهْرَجُ**) ise, sahih Arapça değildir; bu sebeple ona kıyas aranmadı. **البَهْرَج** kötü olandır. Ve denir: **أرضٌ بَهْرَجٌ**, eğer onu koruyan kimse yoksa. Ve **بَهْرَجَ** şeyi, eğer onunla yolun dışında tuttuysa. Ve eğer onda şiir şahidi varsa, onların **السّمَرَّج** dedikleri gibidir. Ve bir şey değildir.

Onda ziyade harf bulunan şeylerden (**البَرْزَخ**) iki şey arasındaki engeldir; sanki ikisinin arasında **بَرَازاً** yani yerden bir genişlik varmış gibi; sonra her engel **بَرْزَحاً** oldu. O hâlde **الخاء** zikrettiğimiz şeyden dolayı ziyadedir.

Bu babdandır (**البِرْدِس**) kötü adam. **الباءُ** ziyadedir; ancak o **الرَّدْسِ**’dendir; o da, işlere dalmandır; **المِرْداس** gibi; o da kayadır. Ve babında tefsir edilmiştir.

Bundan (**بلذَمَ**) eğer korktu da sustuysa. **الباءُ** ziyadedir; ancak o **لَذِمَ**’dendir; eğer korkmuş olarak yerinde kaldı da hareket etmediyse.

Bundan (**بِرْقِعُ**) dünya semasının adıdır. O hâlde **الباءُ** ziyadedir ve asl **الرّاء** ve **القاف** ve **العين**’dir; çünkü her sema **رقيعٌ**’dir; ve semalar **أرقِعَةٌ**’dir.

Bundan (**بَرْعَمَ**) bitki, başları yuvarlaklaştığı zaman. Asl **بَرَع**’dır, eğer uzadıysa. Bundan (**البَرْكَلَةُ**) da; o, insanın suda ve çamurda yürümesidir; o hâlde **الباءُ** ziyadedir; ancak o, **تَرَكَّلَ**’dendir, eğer iki ayağından biriyle vurdu da onu kazma sırasında yere soktuysa. Ahtal dedi:
ربَتْ وَرَبَا في حَجْرِها ابن مَدِينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِهِ يترَكَّلُ
Bundan onların sözleri (**بَلْسَمَ**) de: adam yüzünü buruşturdu. Onda **الميم** ziyadedir; ancak o **المُبْلِس**’dendir; o, kederli, hüzünlü, pişman olandır. Dedi:
* وفي الوُجوهِ صُفْرَةٌ وإبْلاَسْ *

Bundan dişi deve (**البَلْعَكُ**) da; o, eti gevşek olandır. **اللام** ziyadedir; o ise **البَعْك**’tır; o da toplanmadır. Ve zikredilmiştir.

Bundan (**البَلْقَع**) da: onda hiçbir şey olmayan kimsedir. O hâlde **اللام** ziyadedir; ve o, **الباء** ve **القاف** ve **العين** babındandır.

Bundan (**تَبَعثرَتْ نَفْسِي**) de; **العين** ziyadedir; ancak o, **الباء** ve **الثّاء** ve **الراء**’dadır. Ve onun tefsiri geçti.
 --------------ـــــ
([1]) **الزرقم**: **الزاي** ve **القاف**’ın dammesiyle: şiddetli mavilik sahibi, sözlüklerin **زرق** maddesinde olduğu gibi.
([2]) **الخلبن**: **الخاء** ve **الباء**’ın fethasıyla: beceriksiz kadın; sözlüklerin **خلب** maddesinde olduğu gibi. **خلباء** ve **خلبن** denir, mânâca.
([3]) Sözlükler **الباء**’yı aslî kıldı; bu yüzden kelimeyi **بحظل**’de zikretti ve onu **حظل**’de zikretmedi. Keza onun zikredeceği diğerlerinin hepsinde sözlükler harflerini aslî kıldı.
([4]) Asılda: “**البرغث**”, tahrif.
([5]) Şahitlerinden, ‘Accâc’ın divanında 10 ve Lisân’da (**بهرج**) şu sözüdür:
* وكان ما اهتض الجحاف بهرجا *
([6]) Şunu kasteder: şahit, kelimenin Arapçada asl olduğuna delâlet etmez; bilakis o, muarrebdir; **السّمَرَّج** muarreb olduğu gibi. Mânâsı: haracı üç defada çıkarmaktır. Onda ‘Accâc’ın divanında 8 ve Lisân’da (**سمرج**) şu sözü gelmiştir:
* يوم خراج يخرج السمرجا *
([7]) **بردس** denir, **زبرج** gibi; ve **برديس** de, **ياء** artırılmasıyla.
([8]) **الدال** ile de **الذال** ile de denir; **المجمل**’de olduğu gibi.
([9]) Asılda: “**أسماء**”; ve doğrusu için, **المجمل**’de sabit kılınanı.
([10]) Lisân ve Kâmûs’ta zikredilmedi; İbn Düreyd onu **الجمهرة** (3: 309)’da zikretti; ve onunla birlikte **الكربلة** mânâsıyla. Bu sonuncusu Lisân ve Kâmûs’ta vârid olmuştur.
([11]) Beyit divanında 5 ve Lisân’da (**دين**، **مدن**، **ركل**)dedir; asılda: “**على مسحابة**”; doğrusu **دين**’de ve önceki kaynaklardadır.
([12]) Ondan önce, Lisân’da (**بلس**) olduğu üzere:
* وحضرت يوم خميس الأخماس *
([13]) **العين** ile de **الغين** ile de denir.
([14]) Asılda: “**فالباء**”; sözün geri kalanı, sabit kıldığımı gerektirir. **المجمل**’de: “**وتبغثرت نفسي غثت**”.

ـ (vaz‘an vaz‘ olunmuş dörtlünün üçüncü babı)
(**البَُهْصَُلَة**): kısa kadın; ve kısa **حمار بُهْصُلٌ**. Ve **البُخْنُق**: kısa **البُرْقُع**; ve Ferrâ dedi: **البُخْنُق** kadının, yağdan **الخِمارَ**’ı korumak için giydiği bir bez parçasıdır. **البَلْعَثُ**: kötü huylu. **البَهْكَثَة**: sürat. **البَحْزَج**: ineğin yavrusu. Keza **البَُرْغَُز**. Adam **بَرْذَنَ**: ağırlaştı. **البرازِق**: cemaatler. **البُرْزُلُ**: iri. **ناقة بِرْعِس**: bol. Eti **بَرْشَط** etti: onu **شَرْشَرَهُ**. Adam **بَرْشَمَ** etti, eğer kederlendi ve hüznü gösterdiyse. Ve **بَرْهَمَ**, eğer bakışı sürdürdüyse. Dedi:
* ونَظَراً هَوْنَ الهُوَيْنَى بَرْهَما *
**البَرْقَطَةُ**: birbirine yakın adım. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
 (bâ kitabı tamamlandı)
 --------------ـــ
([1]) Bu, **الياء** ve **الصاد**’ın dammesiyle; ve ona **الهاء**’nın eklendiği, ikisinin dammesiyle de fethasıyla da söylenir.
([2]) **جندب** ve **عصفر** vezninde.
([3]) Lisân’da onun için bir yazım gelmedi. Kâmûs’ta: “**البلعثة**: kalın bir cisim ve semizlikte gevşeklik; ve kalın, gevşek olan; o **بلعث**’tır.”
([4]) Asılda: “**البهكنة**” sonunda **النون** ile; doğrusu **الثاء** iledir.
([5]) Asılda: “**البرزك**”; doğrusu **اللام** iledir; Lisân ve Kâmûs ve **الجمهرة** (3: 305)’da olduğu gibi. İbn Düreyd dedi: “Ve sabit değildir”; keza Lisân’da.
([6]) **الباء** ve **العين**’in kesresiyle; ve **برعيس** de denir, **ياء** artırılmasıyla.
([7]) Lisân’da zikredilmedi; Kâmûs’ta zikredildi. **الشرشرة**: parçalama. Asılda: “**شرشر**”.
([8]) Asılda: “**برسم**”; doğrusu **الشين** mu‘ceme iledir.
([9]) Beyit ‘Accâc’ındır, Lisân’da (14: 314); ve bu kafiye üzere olan urcûzesinde değildir. Rivayet olunur: “**دون الهوينا**”.

تاء kitabı:
ـ

(**باب الحاء والظاء وما يثلثهما**)
  (**حظو/ي**) **الحاء** ve **الظاء** ve ondan sonra [gelen] illetli harften iki asl vardır: birincisi, şeye yakınlık ve mertebedir; ikincisi, silahtan bir cinstir.
  Birincisi, onların “**رَجُلٌ حَظِيٌّ**” sözüdür; eğer onun için bir mertebe ve **حُظوةٌ** varsa. Ve “**امرأةٌ حَظِيَّةٌ**”. Ve Araplar der: “**إلا حَظِيَّةً فلا أَلِيّةً**”. Der ki: eğer senin için bir **حُظْوَةٌ** yoksa, yakınlaşmanda kısaltma yapma. Denir: **ما ألوت**; yani kısaltmadım.
  Diğer asl ise **الحِظاء**: **حَِظْوةٍ**’nin cem‘idir; o, ucu olmayan küçük bir oktur, onunla atılır. Dil ehlinden bazıları dedi: her, bir ağacın dibinde biten çubuk için **حَظْوَة** denir; cem‘i **حَظَوات**. Evs dedi:
تَعَلَّمَهَا في غِيلِها وهي حَظْوَةٌ *** بوادٍ به نَبْعٌ طُِوَالٌ وحِثْيَلُ
  Ve eğer adama zayıflıkla ayıplama yapılırsa ona denir: “**إنما نَبْلُك حِظاءٌ**”. Ve çocukların oklarına **حِظاءٌ** denir. Ve ondan mesel: “**إحدى حُظَيَّاتِ لُقْمان**”. Ebû ‘Ubeyd dedi: **الحُظَيّات** hedeflerdir; ve onlar, ucu olmayan oklardır.
  (**حظر**) **الحاء** ve **الظاء** ve **الراء** bir asıldır; men‘e delâlet eder. Denir: **حظرت** şeyi, **أحْظُرُه** **حَظْراً**; ben **حاظِرٌ**’im ve şey **محظور**dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً**﴾ [İsrâ 20]. Ve **الحِظَارُ**: koyuna yahut başkasına, dallarla yahut yaş ağaçtan veya kuru olandan bir şeyle çevrilip men‘ olunan şeydir; ve bunu neredeyse ancak onun yaş olanıyla yaparlar, sonra o kurur. Bunu yapan **المحتَظِرُ**’dir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَكَانُوا كَهَشِيمِ المُحْتَظِر**﴾ [Kamer 31]; yani koyun için ağılı yapan, sonra o kuruyan da kırılıp ufalanan kimse. Ve denir: falan kimse **بالحَظِر الرَّطْب** ile geldi; eğer çirkin görülen yalanla geldiyse. Ve denir: o, **في الحَظر** ateş yakar; eğer gammazlık ediyorsa; ve şahidi geçti.
  (**حظل**) **الحاء** ve **الظاء** ve **اللام** bir asıldır; ve o, ondan öncekiyle yakındır. O hâlde **الحَظْل**: kıskançlık ve kadını tasarruftan ve hareketten men‘ etmektir. [Dedi]:
  * فيحظُِل أو يَغارُ *
  Ebû ‘Ubeyd dedi: ona **حظلت** ettim, **حَظَرْتُ** gibi. Ve “**فيحظُِل أو يَغَار**” sözünde, onun **التّقتير** olduğu söylenir. Ve daha layık olan, bunun daha sahih olmasıdır; çünkü o “**أو يغار**” dedi. Ve **التقتير**, men‘den zikrettiğimize döner. Bunun delili, onların **حَظَلان** ve **حظْلان** sözüdür. Dedi:
تُعَيِّرُني الحِظْلانَ أمُّ مُغلِّسٍ *** فقلت لها لم تَقذفيني بِدائيا

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَظْل: المَنْع من التصرّف والحركةِ، حَظَل يَحْظِل ويَحْظُل حَظْلاً وحِظْلاناً وحَظَلاناً؛ وأَنشد أَبو عمرو لمنظور الدُّبَيري: تُعَيِّرُني الحِظْلانَ أُمُّ مُغَلِّس
فقلت لها: لَمْ تَقْذِفِينِي بِدَائياً
فإِني رأَيت الباخِلينَ متاعهم
يُذَمُّ ويَفْنى، فارْضَخي من وِعائياً
فلن تَجِدِيني في المعيشة عاجزاً،
ولا حِصْرِماً خِبًّا شديداً وِكائياً
ويروى:
تُعَيِّرُني الحِظْلانَ أُمُّ مُحَلِّم
والحَظْل: غَيْرة الرجل على المرأَة ومَنْعُه إِياها من التصرف؛ ومنه قول البَخْتَري الجَعْدي يصف رجلاً بشدَّة الغَيْرة والطَّبانة لكل من ينظر إِلى حَلِيلته:
فما يُخْطِئْك لا يُخْطِئْك منه
طَبَانِيةٌ، فَيَحُْظُل أَو يَغَار
وحَظَل عليه حِظْلاناً: حَجَر. شمر: حَظَلْتُ على الرجل وحَظَرْت وعَجَرْت وعَجَزْت وحَجَرْت بمعنى واحد؛ قال: سمعت ابن الأَعرابي يقوله وأَنشد بيت البَخْتري الجَعْدي؛ وأَنشده الجوهري:
فما يُعْدِمْكَ لا يُعْدِمْكَ
قال ابن بري: صوابه فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ، بكسر الكاف، لأَنه يخاطب مؤَنثاً، والذي في شعره: فما يُخْطِئْك لا يُخْطِئْك، كما أَوْردناه أَولاً؛ وقبله:
أَلا يا لَيْل، إِنْ خُيِّرْتِ فينا
بنفسي، فانْظُري أَيْنَ الخِيار
ولا تَسْتَبْدِلي مني دَنِيئاً
ولا بَرَماً، إِذا خَبَّ القُتَار
فما يُخْطِئْكِ لا يُخْطِئْكِ منه
طَبَانِيَةٌ، فَيَحْظِلُ أَو يَغار
ويروى:
بعَيْشِكِ فانْظُري أَين الخِيَار
والطَّبَانة والطَّبَانِيَة: أَن يَنْظُر الرجل إِلى حَلِيلته، فإِما أَن يَحْظِلُ أَي يَكُفَّها عن الظهور، وإِما أَن يغضب ويَغار. ويَحْظِلُ: يُضَيِّق ويَحْجُر. والحَظِل: المُقَتِّر، وأَنشد: يَحْظُل أَو يَغارا؛ قال الأَزهري: وأَما البيت الذي احتجَّ به في المُقَتِّر فَيَحْظُلَ أَو يَغَارا، فإِن الرواة رَوَوْه مرفوعاً فَيَحْظُلُ أَو يَغارُ، ورفعه على الاستئناف. ورجل حَظُول: مُضَيِّق على أَهله. الجوهري: رجل: حَظِلٌ وحَظَّال للمُقَتِّر الذي يحاسب أَهله بما يُنْفِق عليهم، والاسم الحِظْلان، بكسر الحاء، والحَظَلان، بالتحريك: مشي الغَضْبان، وقد حَظَل؛ قال: فَظَلَّ كأَنَّه شاةٌ رَمِيٌّ،
خَفيفَ المَشْيِ، يَحْظُلُ مُسْتَكِينا
أَي يَكُفُّ بعض مِشْيَتِه ويمشي غَضْبان. وحَظَل يَحْظُل: مَشَى في شِقّ من شَكَاةٍ وهو الحاظِل. يقال: مَرَّ بنا فلان يَحْظُل ظالعاً. وقد حَظَل المَشْي يَحْظُل حَظَلاناً إِذا كَفَّ بعض مشيه؛ وأَنشد ابن السكيت للمَرّار العَدَويّ:
وحَشَوْت الغَيْظَ في أَضْلاعه،
فهو يَمْشي حَظَلاناً كالنَّقِر
قال: والكَبْشُ النَّقِر الذي قد التوى عِرْق في عُرْقوبَيْه فهو يَكُفُّ بعض مشيه، قال: وهو الحَظَلان. قال ابن السكيت: حَظِلَت النِّقِرةُ من الشاء تَحْظَل حَظَلاً أَي كَفَّت بعض مِشْيَتها. والحَظَلان: عَرَج الرَّجْل. وحَظِلت الشاةُ حَظَلاً، وهي حظُول: ظَلَعَتْ وتغير لونها لِوَرَم في ضَرْعها. وحَظِلَت النخلةُ وحَضِلَت، بالضاد والظاء: فَسَدَت أُصول سَعَفِها، وقد ذكرناه في حضل. وحَظِل البعيرُ، بالكسر، إِذا أَكثر من أَكل الحَنْظَل، يذكر في ترجمة حنظل، إِن شاء الله.

##### Türkçe

**الحَظْل**: tasarruf ve hareketten men etme(ktir); **حَظَل** **يَحْظِل** ve **يَحْظُل**; **حَظْلاً** ve **حِظْلاناً** ve **حَظَلاناً**; ve Ebû Amr, Manzûr ed-Dübeyrî’ye ait olarak inşâd etti:
تُعَيِّرُني **الحِظْلانَ** أُمُّ مُغَلِّس
فقلت لها: لَمْ تَقْذِفِينِي بِدَائياً
فإِني رأَيت الباخِلينَ متاعهم
يُذَمُّ ويَفْنى، فارْضَخي من وِعائياً
فلن تَجِدِيني في المعيشة عاجزاً،
ولا حِصْرِماً خِبًّا شديداً وِكائياً

Ve şöyle rivayet edilir:
تُعَيِّرُني **الحِظْلانَ** أُمُّ مُحَلِّم

Ve **الحَظْل**: erkeğin kadın üzerine kıskançlığı ve onu tasarruftan men etmesidir; bundan(dır)
el-Bahturî el-Ca‘dî’nin, bir adamı, hanımına bakan her kimseye karşı şiddetli kıskançlık ve **الطَّبانة** ile vasfederek söylediği:
فما يُخْطِئْك لا يُخْطِئْك منه
طَبَانِيةٌ، فَيَحُْظُل أَو يَغَار

Ve **حَظَل** onun üzerine **حِظْلاناً**: engelledi. Şemmer: “**حَظَلْتُ** adamın üzerine ve **حَظَرْت** ve **عَجَرْت** ve **عَجَزْت** ve **حَجَرْت** bir mânâdadır” dedi; dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’yi bunu söylerken işittim ve el-Bahturî el-Ca‘dî’nin beytini inşâd etti; el-Cevherî de onu şöyle inşâd etti:
فما يُعْدِمْكَ لا يُعْدِمْكَ

İbn Berrî dedi: Onun doğrusu “فما يُعْدِمْكِ لا يُعْدِمْكِ”, kâfın kesresiyle, çünkü o müennes’e hitap eder; onun şiirinde olan ise: “فما يُخْطِئْك لا يُخْطِئْك”, bizim onu önce zikrettiğimiz gibi; ve ondan önce:
أَلا يا لَيْل، إِنْ خُيِّرْتِ فينا
بنفسي، فانْظُري أَيْنَ الخِيار
ولا تَسْتَبْدِلي مني دَنِيئاً
ولا بَرَماً، إِذا خَبَّ القُتَار
فما يُخْطِئْكِ لا يُخْطِئْكِ منه
طَبَانِيَةٌ، فَيَحْظِلُ أَو يَغار

Ve şöyle rivayet edilir:
بعَيْشِكِ فانْظُري أَين الخِيَار

Ve **الطَّبَانة** ve **الطَّبَانِيَة**: erkeğin hanımına bakmasıdır; artık ya
**يَحْظِلُ** yani onu görünmekten alıkoyar, yahut öfkelenir ve kıskanır. Ve **يَحْظِلُ**:
daraltır ve engeller. Ve **الحَظِل**: kısmacı; ve inşâd etti: “يَحْظُل أَو يَغَارا”;
el-Ezherî dedi: Kısmacı hakkında onunla delil getirdiği beyte gelince, “فَيَحْظُلَ أَو
يَغَارا”; şüphesiz râviler onu merfû olarak “فَيَحْظُلُ أَو يَغارُ” rivayet ettiler; ve onun ref‘i istînâf üzerinedir. Ve **رجل حَظُول**: ehli üzerine daraltıcı. el-Cevherî: **رجل: حَظِلٌ**
ve **حَظَّال**; ehline, onlara harcadığını hesap eden kısmacı için; isim **الحِظْلان**,
hâ’nın kesresiyle, ve **الحَظَلان**, hareke ile: öfkeli olanın yürüyüşü; ve **حَظَل** etmiştir; dedi ki:
فَظَلَّ كأَنَّه شاةٌ رَمِيٌّ،
خَفيفَ المَشْيِ، يَحْظُلُ مُسْتَكِينا

Yani yürüyüşünün bir kısmını kısar ve öfkeli yürür. Ve **حَظَل** **يَحْظُل**: bir şikâyetin bir tarafında yürüdü; o da **الحاظِل**’dir. Denir: Falan bize uğradı, topallayarak **يَحْظُل**. Ve yürüyüşü **حَظَل** etmiştir, **يَحْظُل** **حَظَلاناً**; yürüyüşünün bir kısmını kısınca. İbnü’s-Sikkît, el-Merrâr el-‘Adevî’ye ait olarak inşâd etti:
وحَشَوْت الغَيْظَ في أَضْلاعه،
فهو يَمْشي حَظَلاناً كالنَّقِر

Dedi ki: Ve **الكَبْشُ النَّقِر**; iki aşık kemiğinde bir damar bir damara dolanmış olan koçtur; artık yürüyüşünün bir kısmını kısar; dedi ki: ve o **الحَظَلان**’dır. İbnü’s-Sikkît dedi: Koyundan **النِّقِرةُ** **حَظِلَت**; **تَحْظَل** **حَظَلاً**; yani yürüyüşünün bir kısmını kıstı. Ve **الحَظَلان**: adamın topallığı. Ve koyun **حَظِلت** **حَظَلاً**, ve o **حظُول** iken: topalladı ve memesindeki bir şişlik sebebiyle rengi değişti. Ve hurma ağacı **حَظِلَت** ve **حَضِلَت**, **الضاد** ve **الظاء** ile: yaprak saplarının dipleri bozuldu; onu **حضل** maddesinde zikretmiştik. Ve deve **حَظِل** etti, kesre ile, **الحَنْظَل** yemekten çoğalttığı zaman; inşâallah **حنظل** tercümesinde zikredilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ظ ل * * الحَنْظَلُ * الشري الواحدة * حَنْظلة

##### Türkçe

* ح ظ ل * * **الحَنْظَلُ** * **الشري**’nin bir tanesi * **حَنْظلة**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حظل عليه يحظل ويحظل من حدى نصر وضرب حظلا بالفتح وحظلانا، بالكسر، وبالتحريك: أي منعه من التصرف والحركة واقتصر الجوهري على يحظل بالضم، حظلا. كذلك إذا منعة من بعض المشي قيل: حظل عليه يحظل. وقال أبو عمرو: الحظلان: المنع. وقال غيره: حظل عليه، وحظر وحجر، بمعنى واحد، قال البختري الجعدي:
  فما يخطئك لا يخطئك منه                      مشاقات فيحظل أو يغار قال ابن الأعرابي: قال الفراء: يحظل: أي يضيق ويحجر. ورواية الأزهري:
  فما يعدمك لا يعدمك منه                      طبانية فيحظل أو يغار

  وقال غيره: يصف رجلا بشدة الغيرة والطبانة لكل من نظر إلى حليلته، فإما أن يحظلها: أي يكفها عن الظهور، أو يغار فيغضب، ورفع فيحظل على الاستئناف. ورجل حظل، ككتف، وشداد، وصبور: مقتر يحاسب أهله بالنفقة أي بما ينفق عليهم، اقتصر الصاغاني والجوهري علي الأولين، وزاد ابن سيده الثالث. والحظلان، بالكسر: الاسم منه، قال منظور بن حبة الأسدي:
  تعيرني الحظلان أم مغلس                      فقلت لها لم تقذفيني بدائيا الحظلان بالتحريك: مشي الغضبان. قد حظل المشي حظلانا: إذا كف بعض مشيه قال المرار بن منقذ:
  وحشوت الغيظ في أضلاعه                      فهو يمشي حظلانا كالنقر وقد حظل يحظل، قال:
  فظل كـأنـه شـاة رمـي                      خفيف المشي يحظل مستكينا أي يكف بعض مشيه. والكبش النقر: الذي قد التوى عرق في عرقوبه، فهو يكف بعض مشيه. وحظل البعير، كفرح: أكثر من أكل الحنظل ونص أبي حيان: مرض من أكل الحنظل فهو حظل ككتف من إبل حظالى كسكارى. وقال أبو حنيفة: بعير حظل: رعى الحنظل فمرض عنه. قال غيره: وقلما يأكله، ومنه اشتق بعضهم الحنظل، وحكم بأنه ثلاثي، منهم الجوهري والصاغاني، وذكره المصنف في الرباعي، وسيأتي البحث عليه هناك إن شاء الله تعالى. حظلت النخلة مثل حضلت بالضاد، وقد تقدم قريبا عن الليث. حظلت الشاة حظلا: ظلعت وتغير لونها لورم في ضرعها وهي حظول، كما في المحكم. وقال أبو حيان: الحظول: الناقة التي ورم ضرعها، وخبث لبنها، والشاة كذاك، وقد حظلت.
 ومما يستدرك عليه: الحظل: غيرة الرجل على المرأة، ومنعه إياها من التصرف والمشي. وحظل يحظل: مشى في شق، من شكاة، فهو حاظل، نقله الأزهري، ومنه قول الشاعر:
  مر بنا يحظل ظالعا والحظلان، محركة: عرج الرجل. وأحظل المكان: كثر به الحنظل، نقله السهيلي في الروض. وقال أبو حيان: الحاظل: المقصر في مشيه، من ألم أو غضب. والحظول: البخيل.

##### Türkçe

**حظل** üzerine **يحظل** ve **يحظل** (babı **نصر** ve **ضرب**’dan) **حظلا** (fetha ile) ve **حظلانا** (kesra ile) ve (hareke ile): yani onu tasarruftan ve hareketten men etti; **الجوهري** yalnız **يحظل** (damme ile) **حظلا** ile yetindi. Keza onu yürüyüşün bir kısmından men ettiğinde: “**حظل** عليه **يحظل**” denir. **أبو عمرو** dedi: **الحظلان**: men’dir. Başkası dedi: **حظل** عليه ve **حظر** ve **حجر**; tek bir mânâdadır. **البختري الجعدي** dedi:
  “Sana isabet etmeyeni, ondan sana isabet ettirmez;
  çekişmeler (olur) da men eder yahut kıskanır.”

**ابن الأعرابي** dedi: **الفراء** dedi: **يحظل**: yani daralır ve men eder. **الأزهري**’nin rivayeti:
  “Senden onu eksiltmeyeni, ondan senden eksiltmez;
  bir **طبانية** (olur) da men eder yahut kıskanır.”

Başkası dedi: Bir erkeği, karısına bakan herkes için şiddetli kıskançlık ve **الطبانة** ile vasfeder; ya onu **يحظلها**: yani onu görünmekten alıkoyar; yahut kıskanır da öfkelenir. Ve “**فيحظل**” istînâf üzere merfû kılındı. Ve **حظل** adam (vezni **كتف** gibi) ve **شداد** ve **صبور**: cimri; ailesini nafaka ile, yani onlara harcadığı şey ile hesaba çeker. **الصاغاني** ve **الجوهري** ilk ikisiyle yetindi; **ابن سيده** üçüncüyü ekledi. Ve **الحظلان** (kesra ile): ondan olan isimdir. **منظور بن حبة الأسدي** dedi:
  “Beni **الحظلان** ile mi ayıplıyorsun, yoksa **مغلس** ile mi?
  Ona dedim ki: Niçin beni **بدائيا** ile taşlıyorsun?”

**الحظلان** (hareke ile): öfkeli olanın yürüyüşüdür. Yürüyüşü **حظل** etti, **حظلانا** (olarak): yürüyüşünün bir kısmını kestiğinde. **المرار بن منقذ** dedi:
  “Öfkeyi onun kaburgalarına doldurdum;
  o da **حظلانا** olarak, **النقر** gibi yürür.”

Ve **حظل** eder, **يحظل**; dedi ki:
  “Derken sanki vurulmuş bir koyun gibi kaldı;
  yürüyüşü hafif, **يحظل** (olarak) boyun eğmiş.”

Yani yürüyüşünün bir kısmını keser. Ve **الكبش النقر**: topuğunda bir damar bir damara dolanmış olan; o da yürüyüşünün bir kısmını keser. Ve deve **حظل** etti (vezni **فرح** gibi): **الحنظل** yemeyi çoğalttı. **أبو حيان**’ın nassı: **الحنظل** yemekten hastalandı; o da **حظل** (vezni **كتف** gibi) olur; **حظالى** develerden, **سكارى** gibi. **أبو حنيفة** dedi: **حظل** deve: **الحنظل** otladı da ondan hastalandı. Başkası dedi: Onu pek az yer; ondan bazıları **الحنظل**’ü türetti ve onun üçlü olduğuna hükmetti; onlardan **الجوهري** ve **الصاغاني**. **المصنف** onu dörtlüde zikretti; inşallah orada onun üzerine araştırma gelecektir. Hurma ağacı **حظلت**: **حضلت** ( **الضاد** ile) gibidir; az önce **الليث**’ten geçti. Koyun **حظلت** **حظلا**: topalladı ve memesindeki bir şişten dolayı rengi değişti; o **حظول**’dür; **المحكم**’de olduğu gibi. **أبو حيان** dedi: **الحظول**: memesi şişen ve sütü bozulan dişi devedir; koyun da böyledir; ve **حظلت**.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الحظل**: erkeğin kadına kıskançlığı ve onu tasarruftan ve yürüyüşten men etmesidir. Ve **حظل** **يحظل**: bir şikâyetten dolayı yan (taraf) üzerinde yürüdü; o **حاظل**’dir; **الأزهري** nakletti; ondan şairin sözü:
  “Bize uğradı; topallayarak **يحظل** eder.”

Ve **الحظلان** (harekeli): erkeğin topallamasıdır. Ve mekânı **أحظل** etti: onda **الحنظل** çoğaldı; **السهيلي** **الروض**’da nakletti. **أبو حيان** dedi: **الحاظل**: acıdan yahut öfkeden yürüyüşünde kısaltan (kimsedir). Ve **الحظول**: cimridir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَظَلَهُ
1 حَظَلَهُ حظله حظلة , (Msb,) or حَظَلَ عَلَيْهِ, (S, K, TA,) aor. حَظُلَ (S, Msb, K) and حَظِلَ , (K,) inf. n. حَظْلٌ (S, Msb, K) and حِظْلَانٌ and حَظَلَانٌ, (K,) He forbade, prohibited, or interdicted, him, (S, Msb, K, TA,) like حَظَرَهُ, (Msb, TA, *) or particularly (TA) from free action, and motion, (S, K, TA,) and walking, (K,) [or walking out,] or somewhat from walking. (TA.) حَظْلٌ also signifies A man's regarding his wife with jealousy, and forbidding her, or preventing her, from free action, and from walking [out]: (TA:) and يَحْظُلُ, he straitens, and withholds, restrains, or debars: (Fr, IAar, TA:) or يَحْظُلُهَا, he prevents her, or restrains her, from appearing [in public]. (TA.) ― -b2- حَظَلَ المَشْىَ, (S, K,) aor. حَظُلَ , (S,) inf. n. حَظَلَانٌ, He checked, or restrained, somewhat of his walking: and the inf. n. signifies the walking of him who is angry. (S, K.) El-Marrلr Ibn-Munkidh says,
وَحَشَوْتُ الغَيْظَ فِى أَضْلَاعِهِ
فَهْوَ يَمْشِى حَظَلَانًا كَالنَّقِرْ
[And I stuffed wrath within his ribs, so that he walks checking somewhat his pace, like the نَقِر]; (ISk, S;) i. e., like the ram that has a vein, or nerve, twisted in his hock; so that he somewhat checks his walk. (TA.) ― -b3- حَظَلَ, aor. حَظُلَ , signifies also He walked on one side, by reason of some complaint: (Az, TA:) and حَظَلَانٌ, a man's being lame. (TA.) ― -b4- حَظِلَتْ, aor. حَظَلَ , (M, K,) inf. n. حَظَلٌ, (TA,) She (a ewe or a goat) limped, or was slightly lame, and her colour changed, in consequence of a tumour in her udder: (M, K:) or, said of a she-camel, and of a ewe or she-goat, her udder became swollen, and her milk became bad. (AHei, TA.) -A2- حَظِلَ, (S, K,) aor. حَظَلَ , (K,) inf. n. حَظَلٌ, (TK,) He (a camel) ate much of حَنْظَل [or colocynths]: (S, K:) or became sick from eating حنظل: (AHei, TA:) but seldom does he eat them. (TA.)

احظل
4 احظل احظل It (a place) abounded with حَنْظَل [or colocynths]. (R, TA.)

حَظِلٌ
حَظِلٌ حظل A parsimonious man, who reckons with his family, or calls them to account, for what he expends upon them; as also ↓ حَظَّالٌ (S, M, Sgh, K) and ↓ حَظُولٌ: (M, K:) which last also signifies [simply] niggardly, or avaricious. (TA.) -A2- A camel eating much of حَنْظَل [or colocynths]: (S, K:) or that eats حنظل: (Msb:) or that pastures upon حنظل, and becomes sick in consequence thereof: (AHn, TA:) but it is seldom that he eats them: (TA:) pl. حَظَالَى. (S, K.)

حِظْلَانٌ
حِظْلَانٌ حظلان The quality of parsimony, and reckoning with one's family, or calling them to account, for what one expends upon them. (S, K.)

حَظُولٌ
حَظُولٌ حظول : see حَظِلٌ. ― -b2- Also A ewe, or she-goat, that limps, or is slightly lame, and changed in colour, in consequence of a tumour in her udder: (M, TA:) or a she-camel, and a ewe or she-goat, having her udder swollen, and her milk bad. (AHei, TA.)

حَظَّالٌ
حَظَّالٌ حظال : see حَظِلٌ.

حَاظِلٌ
حَاظِلٌ حاظل [act. part. n. of حَظَلَ; Forbidding, &c.: ― -b2- ] accord. to Az, Walking on one side, by reason of some complaint: and accord. to AHei, flagging in his walking, by reason of pain or anger. (TA.)

حَنْظَلٌ
حَنْظَلٌ حنظل , accord. to some derived from حَظِلَ, the last verb in the first paragraph of this art.: see art. حنظل. (TA.)

##### Türkçe

**حَظَلَهُ**
1 **حَظَلَهُ** **حظله** **حظلة** , (Msb,) yahut **حَظَلَ عَلَيْهِ**, (S, K, TA,) muzârîsi **حَظُلَ** (S, Msb, K) ve **حَظِلَ** , (K,) mastarı **حَظْلٌ** (S, Msb, K) ve **حِظْلَانٌ** ve **حَظَلَانٌ**, (K,) Ona yasakladı, men etti, haram kıldı, (S, Msb, K, TA,) **حَظَرَهُ** gibi, (Msb, TA, *) yahut özellikle (TA) serbest hareketten ve devinimden, (S, K, TA,) ve yürümekten, (K,) [yahut dışarı yürümekten,] yahut yürümekten bir miktar. (TA.) **حَظْلٌ** ayrıca bir erkeğin karısına kıskançlıkla bakması ve onu serbest hareketten ve yürümekten [dışarı] yasaklaması yahut engellemesi mânâsına da gelir: (TA:) ve **يَحْظُلُ**, daraltır ve alıkoyar, kısıtlar yahut men eder: (Fr, IAar, TA:) yahut **يَحْظُلُهَا**, onu [kamuda] görünmekten engeller yahut kısıtlar. (TA.) ― -b2- **حَظَلَ المَشْىَ**, (S, K,) muzârîsi **حَظُلَ** , (S,) mastarı **حَظَلَانٌ**, Yürüyüşünün bir miktarını kesti yahut kısıtladı: ve mastar, öfkeli olanın yürüyüşünü ifade eder. (S, K.) El-Marrلr Ibn-Munkidh der ki,
وَحَشَوْتُ الغَيْظَ فِى أَضْلَاعِهِ
فَهْوَ يَمْشِى حَظَلَانًا كَالنَّقِرْ
[Ve onun kaburgalarının içine öfkeyi doldurdum; böylece o, **نَقِرْ** gibi, adımını bir miktar kısarak yürür]; (ISk, S;) yani, bileğinde bir damar yahut siniri burkulmuş olan koç gibi; böylece yürüyüşünü bir miktar kısar. (TA.) ― -b3- **حَظَلَ**, muzârîsi **حَظُلَ** , ayrıca şu mânâya gelir: Bir şikâyet sebebiyle bir yana doğru yürüdü: (Az, TA:) ve **حَظَلَانٌ**, bir erkeğin topal olması. (TA.) ― -b4- **حَظِلَتْ**, muzârîsi **حَظَلَ** , (M, K,) mastarı **حَظَلٌ**, (TA,) O (bir koyun yahut keçi) topalladı yahut hafif topal oldu ve memesindeki bir şişlik sebebiyle rengi değişti: (M, K:) yahut bir dişi deve hakkında ve bir koyun yahut dişi keçi hakkında, memesi şişti ve sütü bozuldu. (AHei, TA.) -A2- **حَظِلَ**, (S, K,) muzârîsi **حَظَلَ** , (K,) mastarı **حَظَلٌ**, (TK,) O (bir deve) **حَنْظَل** [yahut acı kavunlar]dan çok yedi: (S, K:) yahut **حنظل** yemekten hasta oldu: (AHei, TA:) fakat nadiren onları yer. (TA.)

**احظل**
4 **احظل** **احظل** O (bir yer) **حَنْظَل** [yahut acı kavunlar] ile bol oldu. (R, TA.)

**حَظِلٌ**
**حَظِلٌ** **حظل** Ailesiyle cimrilik eden, yahut onlara harcadığı şey hakkında onları hesaba çeken yahut sorguya çeken cimri bir adam; bunun gibi ↓ **حَظَّالٌ** (S, M, Sgh, K) ve ↓ **حَظُولٌ**: (M, K:) ki bu sonuncusu ayrıca [sadece] pinti yahut cimri mânâsına da gelir. (TA.) -A2- **حَنْظَل** [yahut acı kavunlar]dan çok yiyen bir deve: (S, K:) yahut **حنظل** yiyen: (Msb:) yahut **حنظل** üzerinde otlayan ve bunun sonucunda hasta olan: (AHn, TA:) fakat onları yemesi nadirdir: (TA:) çoğulu **حَظَالَى**. (S, K.)

**حِظْلَانٌ**
**حِظْلَانٌ** **حظلان** Cimrilik niteliği ve ailesiyle, onlara harcadığı şey hakkında, hesaplaşması yahut onları hesaba çekmesi. (S, K.)

**حَظُولٌ**
**حَظُولٌ** **حظول** : bkz. **حَظِلٌ**. ― -b2- Ayrıca memesinde bir şişlik sebebiyle topallayan yahut hafif topal olan ve rengi değişen bir koyun yahut dişi keçi: (M, TA:) yahut memesi şişmiş ve sütü kötü olan bir dişi deve ve bir koyun yahut dişi keçi. (AHei, TA.)

**حَظَّالٌ**
**حَظَّالٌ** **حظال** : bkz. **حَظِلٌ**.

**حَاظِلٌ**
**حَاظِلٌ** **حاظل** [**حَظَلَ**’ın ism-i fâili; yasaklayan, vb.: ― -b2- ] Az’a göre, bir şikâyet sebebiyle bir yana doğru yürüyen: ve AHei’ye göre, acı yahut öfke sebebiyle yürüyüşünde gevşeyen. (TA.)

**حَنْظَلٌ**
**حَنْظَلٌ** **حنظل** , bazılarına göre bu maddenin birinci paragrafındaki son fiil olan **حَظِلَ**’den türetilmiştir: bkz. madde **حنظل**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَظَلَ
حَظَلَ I ,  U ( n. ac. حَظْل 1 ,  حِظْلَاْن 34 )
a.  [ 'Ala ], Prevented, hindered, debarred, restrained from.

b.  ( n. ac. حَظَلَاْن 36 ), Walked with short, abrupt steps.

حَظِل
حَظِل 5 ,  حَظَّاْل 28 ,
a.  Avaricious, mean; miser, screw.

##### Türkçe

حَظَلَ
حَظَلَ I , U (n. ac. **حَظْل** 1 , **حِظْلَاْن** 34)
a. [ 'Ala ], -den alıkoydu, engelledi, men etti, -den mahrum bıraktı, -den kısıtladı.

b. (n. ac. **حَظَلَاْن** 36), kısa, ani adımlarla yürüdü.

حَظِل
حَظِل 5 , **حَظَّاْل** 28 ,
a. Açgözlü, cimri; cimri, pinti.
