# حظل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حظل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حظل

حظل عليه يحظل ويحظل من حدى نصر وضرب حظلا بالفتح وحظلانا، بالكسر، وبالتحريك: أي منعه من التصرف والحركة واقتصر الجوهري على يحظل بالضم، حظلا. كذلك إذا منعة من بعض المشي قيل: حظل عليه يحظل. وقال أبو عمرو: الحظلان: المنع. وقال غيره: حظل عليه، وحظر وحجر، بمعنى واحد، قال البختري الجعدي:
  فما يخطئك لا يخطئك منه                      مشاقات فيحظل أو يغار قال ابن الأعرابي: قال الفراء: يحظل: أي يضيق ويحجر. ورواية الأزهري:
  فما يعدمك لا يعدمك منه                      طبانية فيحظل أو يغار

  وقال غيره: يصف رجلا بشدة الغيرة والطبانة لكل من نظر إلى حليلته، فإما أن يحظلها: أي يكفها عن الظهور، أو يغار فيغضب، ورفع فيحظل على الاستئناف. ورجل حظل، ككتف، وشداد، وصبور: مقتر يحاسب أهله بالنفقة أي بما ينفق عليهم، اقتصر الصاغاني والجوهري علي الأولين، وزاد ابن سيده الثالث. والحظلان، بالكسر: الاسم منه، قال منظور بن حبة الأسدي:
  تعيرني الحظلان أم مغلس                      فقلت لها لم تقذفيني بدائيا الحظلان بالتحريك: مشي الغضبان. قد حظل المشي حظلانا: إذا كف بعض مشيه قال المرار بن منقذ:
  وحشوت الغيظ في أضلاعه                      فهو يمشي حظلانا كالنقر وقد حظل يحظل، قال:
  فظل كـأنـه شـاة رمـي                      خفيف المشي يحظل مستكينا أي يكف بعض مشيه. والكبش النقر: الذي قد التوى عرق في عرقوبه، فهو يكف بعض مشيه. وحظل البعير، كفرح: أكثر من أكل الحنظل ونص أبي حيان: مرض من أكل الحنظل فهو حظل ككتف من إبل حظالى كسكارى. وقال أبو حنيفة: بعير حظل: رعى الحنظل فمرض عنه. قال غيره: وقلما يأكله، ومنه اشتق بعضهم الحنظل، وحكم بأنه ثلاثي، منهم الجوهري والصاغاني، وذكره المصنف في الرباعي، وسيأتي البحث عليه هناك إن شاء الله تعالى. حظلت النخلة مثل حضلت بالضاد، وقد تقدم قريبا عن الليث. حظلت الشاة حظلا: ظلعت وتغير لونها لورم في ضرعها وهي حظول، كما في المحكم. وقال أبو حيان: الحظول: الناقة التي ورم ضرعها، وخبث لبنها، والشاة كذاك، وقد حظلت.
 ومما يستدرك عليه: الحظل: غيرة الرجل على المرأة، ومنعه إياها من التصرف والمشي. وحظل يحظل: مشى في شق، من شكاة، فهو حاظل، نقله الأزهري، ومنه قول الشاعر:
  مر بنا يحظل ظالعا والحظلان، محركة: عرج الرجل. وأحظل المكان: كثر به الحنظل، نقله السهيلي في الروض. وقال أبو حيان: الحاظل: المقصر في مشيه، من ألم أو غضب. والحظول: البخيل.

### Türkçe

**حظل** üzerine **يحظل** ve **يحظل** (babı **نصر** ve **ضرب**’dan) **حظلا** (fetha ile) ve **حظلانا** (kesra ile) ve (hareke ile): yani onu tasarruftan ve hareketten men etti; **الجوهري** yalnız **يحظل** (damme ile) **حظلا** ile yetindi. Keza onu yürüyüşün bir kısmından men ettiğinde: “**حظل** عليه **يحظل**” denir. **أبو عمرو** dedi: **الحظلان**: men’dir. Başkası dedi: **حظل** عليه ve **حظر** ve **حجر**; tek bir mânâdadır. **البختري الجعدي** dedi:
  “Sana isabet etmeyeni, ondan sana isabet ettirmez;
  çekişmeler (olur) da men eder yahut kıskanır.”

**ابن الأعرابي** dedi: **الفراء** dedi: **يحظل**: yani daralır ve men eder. **الأزهري**’nin rivayeti:
  “Senden onu eksiltmeyeni, ondan senden eksiltmez;
  bir **طبانية** (olur) da men eder yahut kıskanır.”

Başkası dedi: Bir erkeği, karısına bakan herkes için şiddetli kıskançlık ve **الطبانة** ile vasfeder; ya onu **يحظلها**: yani onu görünmekten alıkoyar; yahut kıskanır da öfkelenir. Ve “**فيحظل**” istînâf üzere merfû kılındı. Ve **حظل** adam (vezni **كتف** gibi) ve **شداد** ve **صبور**: cimri; ailesini nafaka ile, yani onlara harcadığı şey ile hesaba çeker. **الصاغاني** ve **الجوهري** ilk ikisiyle yetindi; **ابن سيده** üçüncüyü ekledi. Ve **الحظلان** (kesra ile): ondan olan isimdir. **منظور بن حبة الأسدي** dedi:
  “Beni **الحظلان** ile mi ayıplıyorsun, yoksa **مغلس** ile mi?
  Ona dedim ki: Niçin beni **بدائيا** ile taşlıyorsun?”

**الحظلان** (hareke ile): öfkeli olanın yürüyüşüdür. Yürüyüşü **حظل** etti, **حظلانا** (olarak): yürüyüşünün bir kısmını kestiğinde. **المرار بن منقذ** dedi:
  “Öfkeyi onun kaburgalarına doldurdum;
  o da **حظلانا** olarak, **النقر** gibi yürür.”

Ve **حظل** eder, **يحظل**; dedi ki:
  “Derken sanki vurulmuş bir koyun gibi kaldı;
  yürüyüşü hafif, **يحظل** (olarak) boyun eğmiş.”

Yani yürüyüşünün bir kısmını keser. Ve **الكبش النقر**: topuğunda bir damar bir damara dolanmış olan; o da yürüyüşünün bir kısmını keser. Ve deve **حظل** etti (vezni **فرح** gibi): **الحنظل** yemeyi çoğalttı. **أبو حيان**’ın nassı: **الحنظل** yemekten hastalandı; o da **حظل** (vezni **كتف** gibi) olur; **حظالى** develerden, **سكارى** gibi. **أبو حنيفة** dedi: **حظل** deve: **الحنظل** otladı da ondan hastalandı. Başkası dedi: Onu pek az yer; ondan bazıları **الحنظل**’ü türetti ve onun üçlü olduğuna hükmetti; onlardan **الجوهري** ve **الصاغاني**. **المصنف** onu dörtlüde zikretti; inşallah orada onun üzerine araştırma gelecektir. Hurma ağacı **حظلت**: **حضلت** ( **الضاد** ile) gibidir; az önce **الليث**’ten geçti. Koyun **حظلت** **حظلا**: topalladı ve memesindeki bir şişten dolayı rengi değişti; o **حظول**’dür; **المحكم**’de olduğu gibi. **أبو حيان** dedi: **الحظول**: memesi şişen ve sütü bozulan dişi devedir; koyun da böyledir; ve **حظلت**.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الحظل**: erkeğin kadına kıskançlığı ve onu tasarruftan ve yürüyüşten men etmesidir. Ve **حظل** **يحظل**: bir şikâyetten dolayı yan (taraf) üzerinde yürüdü; o **حاظل**’dir; **الأزهري** nakletti; ondan şairin sözü:
  “Bize uğradı; topallayarak **يحظل** eder.”

Ve **الحظلان** (harekeli): erkeğin topallamasıdır. Ve mekânı **أحظل** etti: onda **الحنظل** çoğaldı; **السهيلي** **الروض**’da nakletti. **أبو حيان** dedi: **الحاظل**: acıdan yahut öfkeden yürüyüşünde kısaltan (kimsedir). Ve **الحظول**: cimridir.
