# حظو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B8%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حظو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حظو

: ( و ( *!الحُظْوَةُ ، بالضمِّ والكسْرِ ) كما في الصِّحاحِ والمُحْكَم والتهْذِيبِ .
قالَ شيْخُنا : ونقلَ عن ثَعْلب تَثْلِيثَه ، وكذا عن غيرِهِ ، بل جَعَلَه التَّقيُّ الشمني في شرْحِ الشفاء قاعِدَةً في كلِّ فعلةٍ واوِي اللامِ كخُطْوَةٍ وقُدْوَةٍ وأُسْوَةٍ وربْوَةٍ ونحوِها ففيه قُصُورٌ .
( *!والحِظَةُ ، كعِدَةٍ : المَكانَةُ ) والقُرْبُ المَعْنويَّ .
وقيلَ : الوَجاهَةُ والتَّقدُّمُ المَعْنويُّ من ذِي سلطانٍ ونَحْوه .
( و ) رجلٌ له *!الحِظْوَةُ *!والحُظْوَةُ *!والحِظَةُ : أَي ( الحَظُّ من الرِّزق ، ج *!حِظاً ) ، بالكسْرِ مَقْصوراً ، ( *!وحِظاءٌ ) ، بالكسْرِ مَمْدوداً .
( *!وحَظِيَ كلُّ واحِدٍ من الزَّوْجَيْنِ عند صاحِبِهِ ، كرَضِيَ ، *!واحْتَظَى ) . يقالُ : *!حَظِيَتِ المرأَةُ عنْدَ زوْجِها

*!حُظْوَةً *!وحِظْوَةً *!وحِظَةً سَعدَتْ ودَنَتْ من قَلْبِه وأَحَبَّها .
وَحَظِيَ هو عنْدَها أَيْضاً .
*!واحْتَظَتْ هي عنْدَه ، *!واحْتَظَى .
وشاهِدُ *!الحِظَةِ ما أَنْشَدَه ابنُ السِّكِّيت لابْنَة الحمارس :
هَلْ هِيَ إلاَّ *!حِظَة أَو تَطْلِيقْأَو صَلَفٌ مِنْ دون ذاك تَعْلِيقْقَدْ وَجَبَ المَهْرُ إذا غابَ الحُوقْ ( وهي *!حَظِيَّةٌ ، كغَنِيَّةٍ ) .
قالَ المنلا علي في نامُوسِه : الظاهِرُ أنَّ الحظْوَةَ مَخْصوصٌ بالمرْأَةِ كما هو المُتعارَفُ خِلاف عُمُوم ما في القامُوسِ .
قالَ شيْخُنا : لا يظهرُ ما اسْتَظْهَره بل هو عامٌّ كما في الدَّواوِين اللُّغَويَّة قاطِبَةً ، وصرَّحَ به شرَّاحُ الشفاءِ عن ثَعْلَب وغيرِهِ .
قُلْتُ : ويُؤيِّد ما اسْتَظْهره المنلا على ما قالَ أَبو زَيْدٍ : يقالُ إنَّه لذو حَظْوَةٍ فيهنَّ وعنْدهنَّ ، ولا يقالُ ذلِكَ إلاَّ فيمَا بينَ الرِّجالِ والنِّساءِ ؛ وظاهِرُ سِياقِ الجَوهريِّ يدلُّ له أَيْضاً ، فتأَمَّل .
( و ) في المَثَلِ : ( إلاَّ حَظِيَّهْ فلا أليَّهْ ) ؛ يقولُ : إنْ أَحْظأَتْك الحُظْوَةُ فيمَا تَطْلُب فلا تَأْلُ أَنْ تَتَوَدَّدَ إلى النَّاسِ لعلَّك تُدْرِكُ بعضَ ما تُريدُ ، وأَصْلُه في المرْأَةِ تَصْلَف عنْدَ زَوْجِها .
وفي التهْذِيبِ : هذا المَثَلُ مِن أَمْثالِ النِّساءِ ، تقولُ : إن لم *!أَحْظَ عنْدَ زَوْجي فلا آلُو فيمَا *!يُحْظِينِي عنْدَه بانْتهائِي إلى مَا يَهْواه ؛ هنا ذَكَرَه الجَوهرِيُّ والأَزهريُّ وتقدَّمَ للمصنِّفِ ( في ( إ ل ى ) .
( *!والحَظْوَةُ ) ، بالفتْحِ ( ويُضَمُّ ) ؛ ونَقَلَ شيْخُنا فيه التَّثْلِيثَ أَيْضاً : ( سَهْمٌ صَغيرٌ ) قَدْرُ ذراعٍ ، وعليه اقْتَصَرَ الجَوهرِيُّ .
زادَ غيرُهُ : ( يَلْعَبُ به الصِّبيانُ ) .
وزادَ بعضُهُم : لتَعَلّم

الرَّمْي ، وإذا لم يَكُنْ فيه نَصْل فهو *!حُظَيَّةٌ بالتَّصغيرِ .
( و ) *!الحَظْوَةُ : ( كلُّ قَضِيبٍ نابِتٍ في أصْلِ شَجَرةٍ لم يَشْتَدَّ بعدُ ، ج ) كلّ منهما ( *!حِظاءٌ ) ، ككِتابٍ ، ( *!وحَظَواتٌ ) ، محرَّكةً ، وأَنْشَدَ ابنُ برِّي :
إلى ضُمَّرٍ زُرْقٍ كأَنَّ عُيونَها
حِظَاءُ غُلامٍ لَيْسَ يُخْطِئن مُهْرَاءوشاهِدُ *!الحَظَوات قَوْلُ الكُمَيْت :
أَرَهْطَ امْرِىءِ القَيْس اعْبَأُوا *!حَظَواتِكُمْ
لحَيَ سِوانا قَبْلَ قاصِمَة الصُّلْبِ ( و ) في المَثَلِ : ( إحْدَى *!حُظَيَّاتِ لُقْمانَ ، مُصَغَّرَةً ، وهو لُقْمانُ بنُ عادٍ ، *!وحُظَيَّاتُه سِهامُه ) ومَرامِيَه ؛ ( يُضْرَبُ لمَنْ عُرِفَ بالشَّرارَةِ ثم جاءَتْ منه ) هَنَةٌ ( صالِحَةٌ ) ، أَي أنَّها من فَعَلاتِهِ ، وأَصْلُ *!الحُظَيَّاتِ المَرامِي ، واحِدَتُها حُظَيَّة تَصْغيرُ *!حَظْوَة ، وهي التي لا نَصْل لها مِن المَرامِي .
( *!وحَظا *!يَحْظُو ) *!حَظْواً : ( مَشَى *!الحُظَيَّا ، مُصَغَّرَةً ، وهو مَشْيٌ رُوَيْدٌ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه .
رجُلٌ *!حَظِيٌّ ، كغَنِيَ : إذا كانَ ذا حظْوَةٍ ومَنْزلَةٍ .
وقد *!حَظِيَ عنْدَ الأمير ، كرَضِيَ *!واحْتَظَى به بمعْنىً ؛ نَقَلَه الجَوهريُّ .
وجَمْعُ *!الحَظِيَّةِ من النِّساءِ *!حَظايا ؛ تقولُ : هي إحْدَى *!حَظايَاي .
وهو *!أَحْظَى منه : أَي أَقْرَب إليه وأَسْعَد .
وقالَ أَبو زَيْدٍ : *!أَحْظَيْتُ فلاناً على فلانٍ ، من الحُظْوةِ والتَّفْضِيل ، أَي فضَّلْته عليه ؛ نَقَلَه الجَوهريُّ .
وقولُ العَوام *!للحَظِيَّةِ *!مَحْظيَّة خَطَأٌ ، وكذا جَمْعها *!مَحاظِي .

وفي حديثِ موسَى بنِ طَلْحة : ( دخَلَ عليَّ طَلْحة وأَنا مُتَصَبِّحٌ فأَخَذَ النَّعْلَ *!فَحَظَانِي بها حَظَياتٍ ذَواتِ عَدَدٍ ) ، أَي ضَرَبَني ؛ هكذا رُوِي بالظاءِ .
وقالَ شمِرٌ : إنَّما أَعْرِفُه بالطاءِ ، فأَمَّا الظاء فلا وَجْه له .
وقالَ غيرُهُ : إن كانتِ اللَّفْظَةُ مَحْفوظةً فيكونُ قد اسْتَعارَ القَضِيبَ أو السَّهْم للنَّعْل .
يقالُ : *!حَظاهُ *!بالحَظْوةِ إذا ضَرَبَه بها ، كما يقالُ : عصَاهُ بالعَصاَة .

### Türkçe

: ( ve ( **الحُظْوَةُ ، بالضمِّ والكسْرِ** ) Sıhâh’ta, Muhkem’de ve Tehzîb’de olduğu üzere.
Şeyhimiz dedi: Sa‘leb’den onun üçlenişini nakletti; aynı şekilde başkasından da; hatta Takiyyü’ş-Şemnî, Şifâ şerhinde onu, **خُطْوَةٍ** ve **قُدْوَةٍ** ve **أُسْوَةٍ** ve **ربْوَةٍ** ve benzerleri gibi lâmı vâvî olan her **فعلةٍ**’de bir kaide kıldı; bunda ise kusur vardır.

( **والحِظَةُ ، كعِدَةٍ : المَكانَةُ** ) ve manevî yakınlık.
Ve denildi: Sultan sahibi ve benzeri birinden manevî itibar ve manevî öne geçme.

( ve ) bir adam için **الحِظْوَةُ** **والحُظْوَةُ** **والحِظَةُ** vardır: yani (rızıktan nasip; çoğulu **حِظاً**), kesre ile kısaltılmış; (ve **وحِظاءٌ**), kesre ile uzatılmış.

( **وحَظِيَ كلُّ واحِدٍ من الزَّوْجَيْنِ عند صاحِبِهِ ، كرَضِيَ ، واحْتَظَى** ). Denilir: kadın kocasının yanında **حَظِيَتِ**

**حُظْوَةً** **وحِظْوَةً** **وحِظَةً**; mutlu oldu ve onun kalbine yaklaştı ve onu sevdi.
Ve o da onun yanında **حَظِيَ**.
Ve o, onun yanında **واحْتَظَتْ**; ve (erkek) **واحْتَظَى**.
**الحِظَةِ**’nin şahidi, İbnü’s-Sikkît’in İbneti’l-Hamâris için inşâd ettiği şeydir:
هَلْ هِيَ إلاَّ **حِظَة** أَو تَطْلِيقْأَو صَلَفٌ مِنْ دون ذاك تَعْلِيقْقَدْ وَجَبَ المَهْرُ إذا غابَ الحُوقْ
(ve o **حَظِيَّةٌ ، كغَنِيَّةٍ**’dir).
Molla Ali, Nâmûs’unda dedi: Zâhir olan, örfte olduğu üzere **الحظْوَةَ**’nin kadına mahsus olmasıdır; Kâmûs’taki umumiliğin hilâfına.
Şeyhimiz dedi: Onun zâhir saydığı şey görünmez; bilakis o, lugavî divanların hepsinde olduğu üzere geneldir; Sa‘leb’den ve başkasından Şifâ şârihleri bunu açıkça söylemiştir.
Ben dedim: Molla Ali’nin zâhir saydığını, Ebû Zeyd’in söylediği şu şey destekler: “Şüphesiz o, onların içinde ve onların yanında **حَظْوَةٍ** sahibidir” denilir; bu, ancak erkeklerle kadınlar arasındaki şeyde söylenir; Cevherî’nin siyakının zâhiri de ona delalet eder; öyleyse düşün.

( ve ) meselde: ( إلاَّ حَظِيَّهْ فلا أليَّهْ ); der ki: Eğer talep ettiğin şeyde **الحُظْوَةُ** sana isabet ederse, insanlara sevgi göstermekte gevşeklik etme; umulur ki istediğinin bir kısmına erişirsin. Aslı, kadında; kocasının yanında kibirlenir.
Tehzîb’de: Bu mesel kadınların mesellerindendir; der ki: “Eğer kocamın yanında **أَحْظَ** etmezsem, onun yanında beni **يُحْظِينِي** kılan şeyde, onun hevasına varmakla gevşeklik etmem.” Burada Cevherî ve Ezherî onu zikretti; musannif için ( **إ ل ى** )’da geçti.

( **والحَظْوَةُ** ), fetha ile (ve zamme de edilir); Şeyhimiz onda üçlenişi de nakletti: (bir küçük ok), bir zira‘ miktarı; Cevherî bununla yetindi.
Başkası artırdı: (çocukların onunla oynadığı).
Bazıları artırdı: atmayı öğrenmek için; ve eğer onda temren yoksa o, küçültme ile **حُظَيَّةٌ**’dir.

( ve ) **الحَظْوَةُ**: (bir ağacın dibinde biten, henüz sertleşmemiş her dal); her ikisinin çoğulu ( **حِظاءٌ** ), kitap gibi; (ve **حَظَواتٌ**), harekeli; İbn Berrî inşâd etti:
إلى ضُمَّرٍ زُرْقٍ كأَنَّ عُيونَها
حِظَاءُ غُلامٍ لَيْسَ يُخْطِئن مُهْرَاء
**الحَظَوات**’ın şahidi, Kümeyt’in sözüdür:
أَرَهْطَ امْرِىءِ القَيْس اعْبَأُوا **حَظَواتِكُمْ**
لحَيَ سِوانا قَبْلَ قاصِمَة الصُّلْبِ

( ve ) meselde: ( إحْدَى **حُظَيَّاتِ** لُقْمانَ ), küçültme ile; o, Âd oğlu Lokmân’dır; (ve **حُظَيَّاتُه** onun oklarıdır) ve atış yerleridir; (kötülükle tanınıp sonra ondan) bir (iyi) iş gelmiş kimse için darb-ı mesel olur; yani o, onun fiillerindendir. **الحُظَيَّاتِ**’ın aslı atış yerleridir; onun bir tanesi **حُظَيَّة**’dir; **حَظْوَة**’nin küçültmesidir; o, atış yerlerinden temrensiz olandır.

( **وحَظا يَحْظُو** ) **حَظْواً**: ( **الحُظَيَّا** yürüyüşüyle yürüdü), küçültme ile; o, yavaş bir yürüyüştür.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
Bir adam **حَظِيٌّ**, ganî gibi: eğer **حظْوَةٍ** ve mevki sahibi ise.
Ve emir yanında **حَظِيَ**, razıyye gibi; ve onunla **واحْتَظَى** aynı manada; Cevherî onu nakletti.
Kadınlardan **الحَظِيَّةِ**’nin çoğulu **حَظايا**’dır; dersin ki: o, **حَظايَاي**’dan biridir.
Ve o, ondan daha **أَحْظَى**’dır: yani ona daha yakındır ve daha mutludur.
Ebû Zeyd dedi: **أَحْظَيْتُ** falancayı falancaya karşı, **الحُظْوةِ**’den ve tafdîlden; yani onu ona üstün kıldım; Cevherî onu nakletti.
Avamın **الحَظِيَّةِ** için **مَحْظيَّة** demesi hatadır; aynı şekilde onun çoğulu **مَحاظِي** de.

Mûsâ b. Talha hadîsinde: (Talha yanıma girdi, ben kuşluk vaktinde idim; nalını aldı da onunla beni sayılı **حَظَياتٍ** ile **فَحَظَانِي** ) yani beni dövdü; böylece **بالظاءِ** ile rivayet edildi.
Şemir dedi: Ben onu ancak **بالطاءِ** ile bilirim; **الظاء**’a gelince, onun için bir vech yoktur.
Başkası dedi: Eğer lafız mahfuz ise, o zaman dalı veya oku nal için ödünç almış olur.
Denilir: **حَظاهُ بالحَظْوةِ**; eğer onunla ona vurduysa; tıpkı “ona asâ ile vurdu” denildiği gibi.
