# حفا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حفا

الحَفا: رِقَّة القَدم والخُفِّ والحافر، حَفِيَ حَفاً فهو حافٍ وحَفٍ، والاسم الحِفْوة والحُفْوة. وقال بعضهم: حافٍ بيِّنُ الحُفْوة والحِفْوة والحِفْية والحِفَاية، وهو الذي لا شيء في رِجْله من خُفٍّ ولا نَعْل، فأَما الذي رقَّت قَدماه من كثرة المَشْي فإنه حافٍ بيّن الحَفَا. والحَفَا: المَشْيُ بغير خُفٍّ ولا نَعْلٍ. الجوهري: قال الكسائي رجل حافٍ بيّنُ الحُفْوة والحِفْية والحِفاية والحفاءِ، بالمد؛ قال ابن بري: صوابه والحَفَاء، بفتح الحاء، قال: كذلك ذكره ابن السكيت وغيره، وقد حَفِيَ يَحْفَى وأَحفاه غيره. والحِفْوة والحَفا: مصدر الحَافي. يقال: حَفِيَ يَحْفَى حَفاً إذا كان بغير خفّ ولا نَعْل، وإذا انْسَحَجَتِ القدم أَو فِرْسِنُ البعير أَو الحافرُ من المَشْيِ حتى رَقَّت قيل حَفِيَ يَحْفَى حَفاً، فهو حَفٍ؛ وأَنشد:
وهو منَ الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
وحَفِيَ من نَعْليه وخُفِّه حِفْوة وحِفْية وحَفاوة، ومَشَى حتى حَفِيَ حَفاً شديداً وأَحْفاه الله، وتَوَجَّى من الحَفَا وَوَجِيَ وَجىً شديداً. والاحْتِفاء: أَن تَمْشِيَ حافياً فلا يُصيبَك الحَفَا. وفي حديث الانتعال: ليُحْفِهِما جميعاً أَو لِيَنْعَلْهما جميعاً؛ قال ابن الأَثير: أَي ليمشِ حافيَ الرِّجلين أَو مُنْتَعِلَهما لأَنه قد يشق عليه المشي بنعل واحدة، فإنَّ وضْعَ إحْدى القدمين حافية إنما يكون مع التَّوَقِّي من أَذىً يُصيبها، ويكون وضع القدم المُنْتَعِلة على خلاف ذلك فيختلف حينئذ مشيه الذي اعتاده فلا يأْمَنُ العِثارَ، وقد يتَصَوَّر فاعلُه عند الناس بصورة مَنْ إحْدى رجليه أَقصرُ من الأُخرى. الجوهري: أَما الذي حَفِيَ من كثرة المشي أَي رَقَّت قدَمُه أَو حافِره فإنه حَفٍ بَيِّنُ الحَفَا، مقصور، والذي يمشي بلا خُفٍّ ولا نَعْل: حافٍ بيّن الحَفَاءِ، بالمد. الزجاج: الحَفَا، مقصور، أَن يكثر عليه المشي حتى يُؤلِمَه المَشْيُ، قال: والحَفاءُ، ممدود، أَن يمشي الرجل بغير نَعْل، حافٍ بَيِّن الحفاء، ممدود، وحَفٍ بيّن الحَفَا، مقصور، إذا رَقَّ حافره. وأَحْفَى الرجلُ: حَفِىت دابته.وحَفِيَ بالرجُل حَفَاوة وحِفاوة وحِفاية وتَحَفَّى به واحْتَفَى: بالَغَ في إكْرامه. وتَحَفَّى إليه في الوَصِيَّة: بالغَ. الأَصمعي: حَفِيتُ إليه في الوصية وتَحَفَّيْت به تَحَفِّياً، وهو المبالغة في إكْرامه. وحَفِيت إليه بالوصية أَي بالغت. وحَفِيَ اللهُ بك: في معنى أَكرمك الله. وأَنا به حَفِيٌّ أَي بَرٌّ مبالغ في الكرامة. والتَّحَفِّي: الكلامُ واللِّقاءُ الحَسَن. وقال الزجاج في قوله تعالى: إنَّه كان بِي حَفِيّاً؛ معناه لطيفاً. ويقال: قد حَفِيَ فلان بفلان حِفْوة إذا بَرَّه وأَلْطَفه. وقال الليث: الحَفِيُّ هو اللطيف بك يَبَرُّكَ ويُلْطِفك ويَحْتَفِي بك. وقال الأَصمعي: حَفِيَ فلان بفلان يَحْفَى به حَفاوة إذا قام في حاجته وأَحْسَن مَثْواه. وحَفا الله به حَفْواً: أَكرمه. وحَفَا شارِبَه حَفْواً وأَحْفاه: بالَغَ في أَخْذه وألْزَقَ حَزَّه. وفي الحديث: أَنه، عليه الصلاة والسلام، أَمر أَن تُحْفَى الشواربُ وتُعْفَى اللِّحَى أَي يُبالَغ في قَصِّها. وفي التهذيب: أَنه أَمر بإحْفاءِ الشوارب وإعْفاء اللِّحَى. الأَصمعي: أَحْفَى شارِبَه ورأْسَه إذا أَلزق حَزَّه، قال: ويقال في قولِ فلانٍ إحْفاءٌ، وذلك إذا أَلْزَق بِك ما تكره وأَلَحَّ في مَسَاءَتِك كما يُحْفَى الشيءُ أَي يُنْتَقَص. وفي الحديث: إن الله يقول لآدم، عليه السلام: أَخْرِجْ نَصِيبَ جَهَنَّمَ منْ ذُرِّيَّتِكَ، فيقولُ: يَا رَبّ كَمْ؟ فيقول: مِن كلِّ مائة تسْعَةً وتسعينَ، فقالوا: يا رسول الله احْتُفِينا إذاً فَماذا يَبْقى؟ أي اسْتُؤْصِلْنَا، من إحْفَاءِ الشعر. وكلُّ شيءٍ اسْتُؤْصِلَ فَقَد احْتُفِيَ. ومنه حديث الفتح: أَنْ يَحْصُدُوهم حَصْداً، وأَحْفَى بيَدِه أَي أَمالَها وصْفاً للحَصْدِ والمُبالَغة في القَتْل. وحَفاهُ من كل خَيْر يَحْفُوه حَفْواً: مَنَعَه. وحَفَاه حَفْواً: أَعطاه.وأَحْفاه: أَلَحَّ عليه في المَسْأَلة. وأَحْفَى السُّؤالَ: رَدَّده. الليث: أَحْفَى فلان فلاناً إذا بَرَّح به في الإلْحاف عليه أَو سَأَلَه فأَكْثَر عليه في الطلب. الأَزهري: الإحْفاء في المسأَلة مثلُ الإلْحاف سَواءً وهو الإلْحاحُ. ابن الأَعرابي: الحَفْوُ المَنْعُ، يقال: أَتاني فحَفَوْته أَي حَرَمْتُه، ويقال: حَفَا فلان فلاناً من كلّ خير يَحْفُوه إذا مَنَعه من كلّ خير. وعَطَس رجلٌ عند النبي، صلى الله عليه وسلم، فَوْقَ ثلاثٍ فقال له النبي، صلى الله عليه وسلم: حَفَوْتَ، يقول مَنَعْتَنا أن نُشمِّتَكَ بعدَ الثلاثِ لأَنَّه إنما يُشَمِّتُ في الأُولى والثَّانية، ومن رواه حَقَوْتَ فمعناه سَدَدْت علينا الأَمْرَ حتى قَطَعْتَنا، مأْخوذٌ من الحَقْوِ لأَنه يقطع البطنَ ويَشُدُّ الظهر. وفي حديث خَلِيفَةَ: كتبتُ إلى ابن عباس أَن يَكْتُب إليَّ ويُحْفِيَ عَنِّي أَي يُمْسِكَ عَنِّي بعضَ ما عنده مِمَّا لا أَحْتَمِلُه، وإن حمل الإحفاء بمعنى المبالغة فيكون عَنِّي بمعنى عليَّ، وقيل: هو بمعنى المبالغة في البِرِّ بِهِ والنصيحةِ له، وروي بالخاء المعجمة.
وفي الحديث: أَن رجلاً سلَّم على بعض السلف فقال وعليكم السلامُ ورحمةُ الله وبَرَكاتُه الزَّاكِيات، فقال: أَراك قد حَفَوْتَنا ثَوابَها أَي مَنَعتَنا ثواب السلام حيث استَوْفَيت علينا في الردِّ، وقيل: أَراد تَقَصَّيْتَ ثوابَها واستوفيته علينا.
وحَافَى الرجلَ مُحافاةً: مارَاه ونازَعه في الكلام. وحَفِيَ به حِفَايةً، فهو حَافٍ وحَفِيٌّ، وتَحَفَّى واحْتَفَى: لَطَفَ بِهِ وأَظهر السرورَ والفَرَحَ به وأَكثر السؤال عن حاله. وفي الحديث: أَنَّ عجوزاً دخلَت عليه فسَأَلها فأَحْفَى وقال: إنَّها كانت تَأْتِينا في زَمَن خَدِيجَة وإنَّ كَرَم العَهْدِ من الإيمان. يقال: أَحْفَى فلان بصاحبه وحَفِيَ به وتَحَفَّى به أَي بالَغَ في بِرِّهِ والسؤال عن حاله. وفي حديث عمر: فَأَنْزَلَ أُوَيْساً القَرَنيَّ فَاحْتَفَاهُ وأَكْرَمَه. وحديث علي: إنَّ الأَشْعَثَ سَلَّم عليه فَرَدَّ عليه بغَيْر تَحَفٍّ أَي غيرَ مُبالِغٍ في الردّ والسُّؤَالِ. والحَفاوة، بالفتح: المُبالَغةُ في السؤَال عن الرجل والعنايةُ في أَمرهِ. وفي المثل: مَأْرُبَةٌ لا حَفاوةٌ؛ تقول منه: حَفِيت، بالكسر، حَفاوةً. وتَحَفَّيْت به أَي بالَغْت في إكْرامِه وإلْطافِه وحفِيَ الفرسُ: انْسَحَجَ حافِرهُ. والإحْفاء: الاسْتِقْصاء في الكلام والمُنازَعَةُ؛ ومنه قول الحرث بن حِلِّزة:
إن إخْوانَنَا الأَراقِمَ يَعْلُو
نَ عَلَيْنا، فِي قيلِهِم إخْفاءُ
أَي يَقَعون فينا. وحافَى الرجلَ: نازَعَه في الكلام وماراه. الفراء في قوله عز وجل: إن يَسْأَلْكُمُوها فيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا؛ أَي يُجْهِدْكُم. وأَحْفَيْتُ الرجلَ إذا أَجْهَدْتَه. وأَحْفاه: بَرَّحَ به في الإلحاحِ عليه، أَو سأَله فأَكْثَر عليه في الطلب، وأَحْفى السؤالَ كذلك. وفي حديث أَنس: أَنهم سأَلوا النبي، صلى الله عليه وسلم، حتى أَحْفَوْه أَي اسْتَقْصَوْا في السؤالِ. وفي حديث السِّواكِ: لَزِمْتُ السِّواكَ حتى كدت أُحْفِي فَمِي أَي أَسْتَقْصِي على أَسناني فأُذْهِبُها بالتَّسَوُّكِ. وقوله تعالى: يسأَلونك كأَنك حَفِيٌّ عنها؛ قال الزجاج: يسأَلونك عن أَمر القيمة كأَنك فرحٌ بسؤالهم، وقيل: معناه كأَنك أَكثرت المسأَلة عنها، وقال الفراء: فيه تقديم وتأْخير، معناه يسأَلونك عنها كأَنك حفِيٌّ بها؛ قال: ويقال في التفسير كأَنك حَفِيٌّ عنها كأَنك عالم بها، معناه حافٍ عالمٍ. ويقال: تحافَيْنا إلى السلطان فَرَفَعَنَا إلى القاضي، والقاضي يسمى الحافيَ. ويقال: تَحَفَّيْتُ بفلان في المسأَلة إذا سأَلت به سؤالاً أَظهرت فيه المحَبَّةَ والبِرَّ، قال: وقيل كأَنك حفِيٌّ عنها كأَنك أَكثرت المسأَلة عنها، وقيل: كأَنك حَفِيٌّ عنها كأَنك مَعْنِيٌّ بها، ويقال: المعنى يسأَلونك كأَنك سائل عنها. وقوله: إنه كان بي حَفِيّاً؛ معناه كان بي مَعْنِيّاً؛ وقال الفراء: معناه كان بي عالماً لطيفاً يجيب دعوتي إذا دعوته. ويقال: تحَفَّى فلان بفلان معناه أَنه أَظهر العِناية في سؤَاله إياه. يقال: فلان بي حَفِيٌّ إذا كان مَعْنِيّاً؛ وأَنشد للأَعشى: فإن تَسْأَلي عنِّي، فيا رُبَّ سائِلٍ
حَفِيٍّ عن الأَعْشى به حيث أَصعَدا
معناه: مَعْنِيٌّ بالأَعْشى وبالسؤَال عنه. ابن الأَعرابي: يقال لقيت فلاناً فَحفِيَ بي حَفاوة وتَحَفَّى بي تَحَفِّياً.
الجوهري: الحَفِيُّ العالم الذي يَتَعَلَّم الشيءَ باسْتِقْصاء. والحَفِيُّ: المُسْتَقْصي في السؤال.
واحْتَفى البَقْلَ: اقْتَلعَه من وجه الأرض. وقال أَبو حنيفة: الاحْتِفاء أَخذُ البقلِ بالأَظافير من الأَرض. وفي حديث المضْطَرّ الذي سأَل النبيَّ، صلى الله عليه وسلم: مَتى تَحِلُّ لنا المَيْتَةُ؟ فقال: ما لم تَصْطَبِحُوا أَو تَغْتَبِقُوا أو تَحْتَفِيُوا بها بَقْلاً فشَأْنَكُم بها؛ قال أَبو عبيد: هو من الحَفا، مهموز مقصور، وهو أَصل البَرْدي الأَبيض الرَّطبِ منه، وهو يُؤْكَل، فتأَوَّله في قوله تَحْتَفِيُوا، يقول: ما لم تَقْتَلِعُوا هذا بعَيْنه فتأْكلوه، وقيل: أَي إذا لم تجدوا في الأَرض من البقل شيئاً، ولو بأَن تَحْتَفُوه فتَنْتِفُوه لِصغَرِه؛ قال ابن سيده: وإنما قَضَينا على أَنّ اللام في هذه الكلمات ياء لا واو لما قيل من أَن اللام ياء أَكثر منها واواً. الأَزهري: وقال أَبو سعيد في قوله أَو تَحْتَفِيُوا بَقْلاً فشَأْنَكُم بها؛ صوابه تَحْتَفُوا، بتخفيف الفاء من غير همز. وكلُّ شيء اسْتُؤْصل فقد احْتُفِيَ، ومنه إحْفاءً الشَّعَرِ. قال: واحْتَفى البَقْلَ إذا أَخَذَه من وجه الأَرض بأَطراف أَصابعه من قصره وقِلَّته؛ قال: ومن قال تَحْتَفِئُوا بالهمز من الحَفإ البَرْدِيّ فهو باطل لأَن البَرْدِيَّ ليس من البقل، والبُقُول ما نبت من العُشْب على وجه الأَرض مما لا عِرْق له، قال: ولا بَرْدِيَّ في بلاد العرب، ويروى: ما لم تَجْتَفِئُوا، بالجيم، قال: والاجْتِفاء أَيضاً بالجيم باطل في هذا الحديث لأَن الاجْتِفاء كبُّكَ الآنِيَةَ إذا جَفَأْتَها، ويروى: ما لم تَحْتَفُّوا، بتشديد الفاء، من احْتَفَفْت الشيء إذا أَخذتَه كلّه كما تَحُفُّ المرأَة وجهها من الشعر، ويروى بالخاء المعجمة، وقال خالد ابن كلثوم: احْتَفى القومُ المَرْعى إذا رَعَوْهُ فلم يتركوا منه شيئاً؛ وقال في قول الكميت:
وشُبِّه بالْحِفْوة المُنْقَلُ
قال: المُنْقَلُ أَن يَنْتَقِلَ القومُ من مَرْعىً احْتَفَوْه إلى مَرْعىً آخر. الأَزهري: وتكون الِحَفْوَة من الحافي الذي لا نَعْلَ له ولا خُفَّ؛ ومنه قوله:
وشُبِّه بالِحفْوة المُنْقَلُ
وفي حديث السِّباق ذكر الحَفْىاء، بالمد والقصر؛ قال ابن الأَثير: هو موضع بالمدينة على أَميال، وبعضهم يقدم الياء على الفاء، والله أَعلم.

### Türkçe

**الحَفا**: ayağın, mestin ve tırnağın inceliği; **حَفِيَ** **حَفاً** (diye) **فهو حافٍ**
ve **حَفٍ**; isim **الحِفْوة** ve **الحُفْوة**’dir. Bazıları dedi ki: **حافٍ**; **الحُفْوة**
ve **الحِفْوة** ve **الحِفْية** ve **الحِفَاية**’si açık (olan); o, ayağında mestten de
nalından da hiçbir şey olmayan kimsedir; ama ayakları yürüyüşün çokluğundan incelen kimse ise o, **حافٍ**; **الحَفَا**’sı açık (olan)dır.
Ve **الحَفَا**: mest ve nal olmaksızın yürüyüştür. Cevherî: Kisâî dedi: **رجل حافٍ**
**بيّنُ الحُفْوة والحِفْية والحِفاية والحفاءِ**; med ile; İbn Berrî dedi: doğrusu
**والحَفَاء**’dır, **الحاء**’ın fethiyle; dedi: İbn Sikkît ve başkaları onu böyle zikretti; ve gerçekten **حَفِيَ**
**يَحْفَى** ve başkası onu **أَحفاه** etti. Ve **الحِفْوة** ve **الحَفا**: **الحَافي**’nin masdarıdır. Denir: **حَفِيَ**
**يَحْفَى** **حَفاً**; mest ve nal olmaksızın olduğunda; ve ayak yahut devenin **فِرْسِنُ**’i yahut tırnak yürüyüşten aşınıp da incelince: **حَفِيَ**
**يَحْفَى** **حَفاً** denir; o hâlde o **حَفٍ**’dir; ve (şu beyit) okunmuştur:
وهو منَ الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
Ve **حَفِيَ** nalından ve mestinden **حِفْوة** ve **حِفْية** ve **حَفاوة** (ile); ve yürüdü, ta ki **حَفِيَ**
**حَفاً** şiddetli (oldu); ve Allah onu **أَحْفاه** etti; ve **الحَفَا**’dan dolayı sızladı ve **وَجِيَ**
**وَجىً** şiddetli (oldu). Ve **الاحْتِفاء**: yalınayak yürümen, böylece sana **الحَفَا**’nın isabet etmemesidir. Ve ayakkabı giyme hadîsinde: “İkisini de birlikte **ليُحْفِهِما** yahut ikisini de birlikte **لِيَنْعَلْهما**”; İbnü’l-Esîr dedi: yani iki ayağı yalın yürüsün yahut ikisini de giysin; çünkü tek nal ile yürümek ona zor gelebilir; zira iki ayaktan birini yalın koymak ancak ona isabet edecek bir eziyetten sakınma ile olur; nal giyilmiş ayağın konulması ise bunun tersinedir; o vakit alıştığı yürüyüşü farklılaşır da sendeleyişten emin olmaz; ayrıca yapanı, insanların yanında, iki ayağından biri ötekinden daha kısa olan kimsenin sûretinde tasavvur edilebilir. Cevherî: ama yürüyüşün çokluğundan **حَفِيَ** olan, yani ayağı yahut tırnağı incelen kimse, o **حَفٍ**; **الحَفَا**’sı açık (olan)dır; maksûr. Mest ve nal olmaksızın yürüyen ise: **حافٍ**; **الحَفَاءِ**’si açık (olan)dır; med ile. Zeccâc: **الحَفَا** (maksûr): yürüyüşün ona çok gelmesi, ta ki yürüyüş ona acı vermesi; dedi: **الحَفاءُ** (memdûd): adamın nal olmaksızın yürümesidir; **حافٍ**; **الحفاء**’sı açık (olan) (memdûd); ve **حَفٍ**; **الحَفَا**’sı açık (olan) (maksûr); tırnağı inceldiğinde. Ve **أَحْفَى** adam: biniti **حَفِىت** oldu. Ve **حَفِيَ** adamla **حَفَاوة** ve **حِفاوة** ve **حِفاية** (ile); ve onunla **تَحَفَّى** etti ve **احْتَفَى** etti: ona ikramda mübalağa etti. Ve vasiyette ona **تَحَفَّى** etti: mübalağa etti. Asmaî: vasiyette ona **حَفِيتُ** ettim ve onunla **تَحَفَّيْت** **تَحَفِّياً**; bu, ona ikramda mübalağadır. Ve vasiyetle ona **حَفِيت** ettim; yani mübalağa ettim. Ve **حَفِيَ اللهُ بك**: “Allah sana ikram etti” mânâsındadır. Ve ben onunla **حَفِيٌّ**’im; yani iyilik eden, ikramda mübalağa edenim. Ve **التَّحَفِّي**: güzel söz ve güzel karşılaşmadır. Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “**إنَّه كان بِي حَفِيّاً**”; mânâsı: lâtif idi. Ve denir: falan, falana **حَفِيَ** oldu **حِفْوة** (ile); ona iyilik etti ve ona lütfettiğinde. Leys dedi: **الحَفِيُّ**; sana lâtif olan, sana iyilik eden, sana lütfeden ve seninle **يَحْتَفِي** edendir. Asmaî dedi: falan, falana **حَفِيَ** olur; onunla **يَحْفَى** olur **حَفاوة** (ile); ihtiyacında durduğunda ve onun barınağını güzel kıldığında. Ve Allah onunla **حَفا** etti **حَفْواً**: ona ikram etti. Ve bıyığını **حَفَا** etti **حَفْواً** ve onu **أَحْفاه** etti: onu almada mübalağa etti ve kesimini yapıştırdı. Hadîste: onun, عليه الصلاة والسلام, bıyıkların **تُحْفَى** edilmesini ve sakalların **تُعْفَى** edilmesini emrettiği; yani onların kesilmesinde mübalağa edilsin. Tehzîb’de: bıyıkların **إحْفاء** edilmesini ve sakalların **إعْفاء** edilmesini emrettiği. Asmaî: bıyığını ve başını **أَحْفَى** ettiğinde, kesimini yapıştırdı; dedi: falanın sözü hakkında **إحْفاءٌ** denir; bu, sana hoşlanmadığın şeyi yapıştırdığında ve seni kötülemede ısrar ettiğinde; tıpkı şeyin **يُحْفَى** edilmesi gibi; yani eksiltilmesi. Hadîste: Allah’ın Âdem’e, عليه السلام, dediği: “Zürriyetinden Cehennem payını çıkar”; o der ki: “Ya Rab, kaç?”; der ki: “Her yüzden doksan dokuz”; onlar dediler: “Ya Resûlallah, o hâlde **احْتُفِينا**; peki ne kalır?”; yani kökümüz kazındı; saçın **إحْفَاءِ**’sinden. Ve her şey kökünden sökülürse, gerçekten **احْتُفِيَ** edilmiştir. Ve ondan fetih hadîsi: “Onları biçer gibi biçmeleri”; ve eliyle **أَحْفَى** etti; yani onu eğdi; biçmeyi ve öldürmede mübalağayı vasfetmek için. Ve onu her hayırdan **حَفاهُ** eder; **يَحْفُوه** **حَفْواً**: onu men etti. Ve onu **حَفَاه** **حَفْواً**: ona verdi. Ve onu **أَحْفاه**: ondan istemede ısrar etti. Ve **أَحْفَى السُّؤالَ**: onu tekrarladı. Leys: falan, falanı **أَحْفَى** ettiğinde; ona karşı ısrarda onu bunalttı yahut ondan istedi de talepte ona çokça yüklenmiş oldu. Ezherî: istemede **الإحْفاء**, **الإلْحاف** gibidir; eşittir; o, ısrardır. İbnü’l-A‘râbî: **الحَفْوُ** men’dir; denir: bana geldi de onu **حَفَوْتُ**; yani onu mahrum ettim; ve denir: falan, falanı her hayırdan **حَفَا** eder; **يَحْفُوه**; onu her hayırdan men ettiğinde. Ve bir adam, Peygamber’in yanında, صلى الله عليه وسلم, üçten fazla aksırdı; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, ona dedi ki: **حَفَوْتَ**; “bizi, üçten sonra sana ‘yerhamükellah’ demekten men ettin” demektir; çünkü ancak birincide ve ikincide teşmît edilir. Ve onu **حَقَوْتَ** diye rivayet edenin mânâsı: işi üzerimize kapattın, ta ki bizi kestin; **الحَقْوِ**’dan alınmıştır; çünkü karnı keser ve sırtı sıkar. Halîfe hadîsinde: İbn Abbâs’a yazdım ki bana yazsın ve benden **يُحْفِيَ** etsin; yani bende taşımayacağım şeylerden, yanındaki bazı şeyi benden tutsun; eğer **الإحْفاء**’yı mübalağa mânâsına hamlederse, o zaman **عَنِّي** “bana karşı” mânâsında **عليَّ** olur; ve denildi: onun mânâsı, ona iyilikte ve ona nasihatte mübalağadır; ve **الخاء** mu‘ceme ile rivayet edilmiştir.
Ve hadîste: bir adam bazı selefe selâm verdi; o da “ve aleykümü’s-selâm ve rahmetullahi ve berekâtühü **الزَّاكِيات**” dedi; (öteki) dedi ki: “Seni görüyorum ki onun sevabını bize **حَفَوْتَ** ettin”; yani reddetmede üzerimize tam yaptığın için selâm sevabını bize men ettin; ve denildi: sevabını araştırdın ve onu üzerimize tam aldın.
Ve adamı **حَافَى** etti **مُحافاةً**: onu idare etti ve sözde onunla çekişti. Ve onunla **حَفِيَ** oldu **حِفَايةً**; o hâlde o **حَافٍ** ve **حَفِيٌّ**’dir; ve **تَحَفَّى** etti ve **احْتَفَى** etti: ona lütfetti, onunla sevinç ve ferahı gösterdi ve hâlini sormayı çoğalttı. Hadîste: yaşlı bir kadının onun yanına girdiği; ona sordu da **أَحْفَى** etti; ve dedi ki: “O, Hatice zamanında bize gelirdi; ve ahde vefa keremi imandandır.” Denir: falan, arkadaşıyla **أَحْفَى** etti ve onunla **حَفِيَ** oldu ve onunla **تَحَفَّى** etti; yani ona iyilikte ve hâlini sormada mübalağa etti. Ömer hadîsinde: Üveys el-Karanî’yi indirdi de onu **فَاحْتَفَاهُ** etti ve ona ikram etti. Ali hadîsi: **الأَشْعَثَ** ona selâm verdi; o da ona **بغَيْر تَحَفٍّ** ile karşılık verdi; yani reddetmede ve sormada mübalağa etmeksizin. Ve **الحَفاوة** (feth ile): adam hakkında soru sormada mübalağa ve işinde ihtimamdır. Meselde: “**مَأْرُبَةٌ لا حَفاوةٌ**”; bundan (fiil olarak) dersin: **حَفِيت** (kesr ile) **حَفاوةً**. Ve onunla **تَحَفَّيْت**; yani ona ikramda ve ona lütufta mübalağa ettim. Ve at **حَفِيَ** oldu: tırnağı aşındı. Ve **الإحْفاء**: sözde istiksâ ve çekişmedir; ondan Hâris b. Hillize’nin sözü:
إن إخْوانَنَا الأَراقِمَ يَعْلُو
نَ عَلَيْنا، فِي قيلِهِم إخْفاءُ
yani bize düşerler. Ve adamı **حافَى** etti: sözde onunla çekişti ve onu idare etti. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “**إن يَسْأَلْكُمُوها فيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا**”; yani sizi yorar. Ve adamı **أَحْفَيْتُ** ettiğimde: onu yordum. Ve onu **أَحْفاه**: ona ısrarda onu bunalttı; yahut ondan istedi de talepte ona çokça yüklenmiş oldu; ve **أَحْفى السؤالَ** da böyledir. Enes hadîsinde: onların Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, sordukları, ta ki onu **أَحْفَوْه**; yani soruda istiksâ ettiler. Misvak hadîsinde: “Misvaka devam ettim, ta ki neredeyse ağzımı **أُحْفِي** edecektim”; yani dişlerim üzerinde istiksâ ederim de misvakla onları gideririm. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يسأَلونك كأَنك حَفِيٌّ عنها**”; Zeccâc dedi: kıyametin işi hakkında sana sorarlar; sanki sen onların sorusundan sevinçliymişsin; ve denildi: mânâsı, sanki sen onun hakkında soruyu çoğaltmışsın; Ferrâ dedi: onda takdim ve te’hîr vardır; mânâsı: onun hakkında sana sorarlar; sanki sen onunla **حفِيٌّ**’mişsin; dedi: tefsirde “sanki sen onun hakkında **حَفِيٌّ**’sin” denir; sanki sen onunla âlimsin; mânâsı: âlim olan **حافٍ**. Ve denir: sultana doğru **تحافَيْنا** ettik de bizi kadıya yükseltti; kadı **الحافيَ** diye adlandırılır. Ve denir: istemede falanla **تَحَفَّيْتُ** ettiğimde; onunla bir soru sordum; onda sevgi ve iyiliği gösterdim; dedi: ve “sanki sen onun hakkında **حفِيٌّ**’sin” denildi; sanki sen onun hakkında soruyu çoğaltmışsın; ve denildi: sanki sen onun hakkında **حَفِيٌّ**’sin; sanki sen onunla ilgiliymişsin; ve denir: mânâ, “sana sorarlar; sanki sen onun hakkında soranmışsın.” Ve sözü: “**إنه كان بي حَفِيّاً**”; mânâsı: benimle ilgili idi; Ferrâ dedi: mânâsı, benimle âlim, lâtif idi; onu çağırdığımda duama icabet ederdi. Ve denir: falan, falanla **تحَفَّى** etti; mânâsı, ona sormada ihtimamı gösterdiğidir. Denir: falan bana **حَفِيٌّ**’dir; onunla ilgili olduğunda; ve A‘şâ’dan (şu beyit) okunmuştur:
فإن تَسْأَلي عنِّي، فيا رُبَّ سائِلٍ
حَفِيٍّ عن الأَعْشى به حيث أَصعَدا
mânâsı: A‘şâ ile ve onu sormakla ilgili. İbnü’l-A‘râbî: denir: falanla karşılaştım da bana **فَحفِيَ** oldu **حَفاوة** (ile) ve bana **تَحَفَّى** etti **تَحَفِّياً**.
Cevherî: **الحَفِيُّ**; şeyi istiksâ ile öğrenen âlimdir. Ve **الحَفِيُّ**: soruda istiksâ eden.
Ve **احْتَفى البَقْلَ**: onu yerin yüzünden söküp çıkardı. Ebû Hanîfe dedi:
**الاحْتِفاء**: yeşilliği tırnaklarla yerden almaktır. Ve, sıkıntıda olanın Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, sorduğu hadîste: “Leş bize ne zaman helâl olur?”; dedi ki: “Sabahleyin yemezseniz yahut akşamleyin yemezseniz yahut onunla yeşillik olarak **تَحْتَفِيُوا** etmezseniz, onunla işiniz size kalmıştır”; Ebû Ubeyd dedi: bu, **الحَفا**’dandır; hemzeli, maksûr; o, beyaz **البَرْدي**’nin köküdür; onun tazesi; ve yenir; böylece “**تَحْتَفِيُوا**” sözünde onu te’vil etti; der ki: bu aynısını söküp de yemedikçe; ve denildi: yani yerde yeşillikten hiçbir şey bulmadığınızda; hatta onu **تَحْتَفُوه** edip koparmanız (gerekse bile), küçüklüğünden dolayı; İbn Sîde dedi: bu kelimelerde lâmın vav değil yâ olduğuna hükmetmemiz, lâmın yâ olmasının vav olmasından daha çok olduğu söylenmiş olmasındandır. Ezherî: Ebû Saîd, “yahut yeşillik olarak **تَحْتَفِيُوا** ederseniz” sözünde dedi: doğrusu, hemzesiz, fâ’nın hafifletilmesiyle **تَحْتَفُوا**’dur. Ve her şey kökünden sökülürse, gerçekten **احْتُفِيَ** edilmiştir; ve ondan saçın **إحْفاءً**’ı. Dedi: **واحْتَفى البَقْلَ**; onu yerin yüzünden, kısalığından ve azlığından dolayı parmaklarının uçlarıyla aldığında. Dedi: hemze ile **تَحْتَفِئُوا** diyen, **الحَفإ** (yani **البَرْدِيّ**)’dendir; bu bâtıldır; çünkü **البَرْدِيَّ** yeşillikten değildir; **البُقُول** ise, kökü olmayan, yerin yüzünde biten ottandır; dedi: Arap beldelerinde **بَرْدِيَّ** yoktur. Ve “**تَجْتَفِئُوا**” (cîm ile) rivayet edilir; dedi: **الاجْتِفاء** da cîm ile, bu hadîste bâtıldır; çünkü **الاجْتِفاء**, kapları devirmendir; onları **جَفَأْتَها** ettiğinde. Ve “**تَحْتَفُّوا**” (fâ’nın şedd’iyle) rivayet edilir; **احْتَفَفْت** şeyi, onu tümüyle aldığında; tıpkı kadının yüzünü kıllardan **تَحُفُّ** etmesi gibi. Ve **الخاء** mu‘ceme ile rivayet edilir. Hâlid b. Kulsûm dedi: kavim mer’ayı **احْتَفى** ettiğinde; onu otladılar da ondan hiçbir şey bırakmadılar. Ve Kumeyt’in sözü hakkında dedi:
وشُبِّه بالْحِفْوة المُنْقَلُ
dedi: **المُنْقَلُ**, kavmin, **احْتَفَوْه** ettikleri bir mer’adan başka bir mer’aya intikal etmeleridir. Ezherî: ve **الِحَفْوَة**, nalı ve mesti olmayan **الحافي**’dendir; ondan onun sözü:
وشُبِّه بالِحفْوة المُنْقَلُ
Ve yarış hadîsinde **الحَفْىاء** (med ve kasr ile) zikredildi; İbnü’l-Esîr dedi: o, Medine’de mil(ler) üzerinde bir yerdir; bazıları yâ’yı fâ’nın önüne alır; Allah daha iyi bilir.
