# حفد (ح-ف-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hafeze de zı’nın dal’a dönüşmesi ile soyu koruyan torun anlamındadır

- Harfler: ح - ف - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَحَفَدَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | وَفَعَلَةً | Ve torunlar | 1 | 1 | [16:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/ayet/16:72.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
2. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İyi
3. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
4. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Üzüm demektir
5. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Oğullar
6. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
7. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
8. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
9. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
10. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حفد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85.md), [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md), [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi veya hizmeti çeviklikle, hafif adımlarla ve gönüllü bir süratle yerine getirmek, adımları birbirine ekleyerek koşmak |
| Çekirdek Özet 2 | Aile içinde veya toplumsal yapıda itaate, yardıma ve hizmete hazır, çevik ve koruyucu insan desteği |
| Çekirdek Özet 3 | Nimetin sürekliliğini ve ocağın tütsünü sağlayan dinamik, çevik ve itaatkâr kuşak desteğinin toplumsal emniyeti kurması |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca biyolojik torunla sınırlayarak onun hizmet, çevik yardım, aile içi iş birliği ve itaate dayalı dinamik destek boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حف | Kuşatma, etrafını sarma, çevresini sararak koruma ve özen gösterme hareketidir. Nitekim [حفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81.md) bir şeyin çevresini kuşatmak, [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) çevreleyerek zayi olmaktan korumak, [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) toprağın çevresini kazıp derine inmek, [حفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%8A.md) ise bir şeye özenle eğilmek ve üzerine titremektir. | د | Kapı, geçiş ve hareket ivmesi taşıyan د harfiyle çekirdekteki kuşatıcı ihtimam ve himaye anlamı, bir amaca doğru çevikçe koşma, adımları sıklaştırma ve doğrudan fiilî hizmete yönelme anlamı kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Çevreleme, hane ve himaye alanını kurma ve dış etkilere karşı emniyetli bir sınır belirleme hareketidir. |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | İfade, çağrıya icabet etme, dışa yönelme ve sınır boyunda eyleme dökülme işlevini temsil eder. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eyleme geçiş, adımların sürekliliği, eşikten atlayarak amaca doğru akıcı intikal hareketidir. |
| حفد | Himaye ve hane sınırları içindeki bir amaca doğru, çağrıya veya emre anında icabet ederek kapıdan hızla atılmak, adımları sıklaştırarak çeviklikle hizmete koşmak. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya devekuşunun adımlarını sıklaştırarak, ayaklarını birbirini takip edercesine seri ve hafif basarak koşması, adımları ulaştırmasıdır (تدارك السير). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir kılıcın seri ve hafif vuruşunu tasvir ederken kökü kesişteki çeviklik anlamında kullanmıştır: ومُحْتَفِدُ الوقعِ ذو هَبَّةٍ / أَجاد جِلاه يَدُ الصَّيْقَل |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in kunut duasında geçen ibarede kulluğun süratli ve istekli gayretini ifade eder: وإليك نسعى ونَحْفِدُ / Erken şiirde genç hizmetkârların çevik hizmeti şu mısrada geçer: حَفَدَ الولائدُ بينَهُنَّ وأُسلِمَتْ / بأكُفّهِنَّ أزِمَّةُ الأجمـالِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حفد kökü, erken Sami dil katmanında adımların sıklaşması, hafiflik ve hane içi hizmete koşma semantik dairesiyle bağlantılıdır. Kökün ikili çekirdeğini oluşturan حف matrisi, Sami dillerinde bir şeyi kuşatma, sınır çekme ve koruma işlevini görür. Üçüncü ses birimi olan dental patlamalı د sesinin eklenmesiyle Arapça ve Güney Sami sahasında bu kuşatıcı koruma güdüsü, hane reisine veya kabile büyüğüne yönelik dinamik, çevik ve kesintisiz hizmet hareketine dönüşmüştür. İbranice ve Süryanicede kök doğrudan üçlü biçimiyle merkezi bir hizmet fiili olarak yer almaktan ziyade, çevrelenmiş koruma ve refakat kavramlarıyla akrabadır. Arapça bu kökü deve ve binek yürüyüşündeki adımların sıklaşması somutluğundan alarak insan ilişkilerinde itaate koşma, büyüklerin yükünü hafifletme ve ocak emniyetini sağlayan yardımcı zürriyet anlamına genişletmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Adımları birbirine ekleyerek hafifçe koşmak anlamından, bir kimseye hafiflik ve çeviklikle hizmet etmeye geçiş | Somut adım sıklığı ve yürüyüş tarzından sosyal ve ailevi hizmet ilişkisine düzenli semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ekseninde gelişmiş, hane içi hizmet ve soy bağıyla desteklenen çevik bağlılık | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı izler, Arapçada özelleşmiş kavramsal kullanım | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin dış akrabalık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حفد | Anlamlı | Çevik hizmet ve itaat | İşe ve hizmete hafif adımlarla koşmak, torun ve yardımcı olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Bir şeyi biçmek veya kesmek | Bir şeyi uçlarından almak, hafifçe kırpmak ve eksiltmek | Çeviklik ve kesme nüansıyla kısmi semantik temas; Kur'an'da geçmez |
| [فحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| [فدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Ağır gelmek ve ezmek | Ağır bir yükün, borcun veya musibetin insanı ezmesi, takatsiz bırakması | Hedef kökün hafiflik ve çeviklik anlamına zıt semantik eksen; Kur'an'da geçmez |
| دحف | Anlamlı | Çekmek veya sürüklemek | Bir şeyi yerinden söküp sürükleyerek götürmek | Hızlı ve sert hareketle zayıf temas; Kur'an'da geçmez |
| دفح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حفد | Merkez | Hizmet ve itaatte çeviklik | Çeviklik, gönüllülük ve ailevi bağla doğrudan hizmete koşma | İşe hafiflikle sarılma, dinamik nesil desteği |
| [خدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Genel hizmet | Ücretli veya mecburî her türlü iş görme; hız veya gönüllülük zorunlu değildir | Kapsamı en geniş, yalın hizmet ilişkisi |
| [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Yardım ve destek | Bir kimsenin yükünü hafifletmek için arkasında durma; hizmetten ziyade güç katma | Dayanışma ve arka çıkma odaklı destek |
| [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Hızlı yürüyüş ve gayret | Bir hedefe doğru ciddiyetle ve süratle çaba gösterme; tek başına hizmet bağı içermez | Hedefe yönelik ceht ve çaba |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Zıt | Güç yetirememe ve geri kalma | Harekete geçememe, gevşeklik, hizmet ve itaatten aciz kalarak geri düşme | Hız ve hizmet kabiliyetinin bütünüyle yokluğu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حفد | Çevik hizmet, yardımcı nesil | Hane halkının ve zürriyetin sunduğu hızlı hizmet, hafiflik ve itaatkâr bağlılık | Kesin |
| Latince | famulatus, propago | Hizmetkârlık, yardımcı zümre, nesil uzantısı | famulatus hizmet yönünü karşılarken soy boyutunu eksik bırakır; propago ise nesil yönünü verir | Güçlü |
| İngilizce | agile service, supportive offspring, progeny | Çevik hizmet, destekleyici soy, torunlar | agile service çevik hizmeti verir; progeny biyolojik soyu karşılar ancak itaatkâr hizmet unsurunu tek başına içermez | Güçlü |
| Almanca | willige Dienerschaft, Nachkommenschaft | İstekli hizmetkârlar, yardımcı nesil | willige Dienerschaft hizmetin çevik ve gönüllü yönünü yansıtır; Nachkommenschaft biyolojik zürriyeti kapsar | Güçlü |
| Fransızca | descendance serviable, empressement | Hizmetkâr nesil, gayret ve çeviklik | empressement çevik itaat ve koşmayı ifade eder; descendance serviable soyun sağladığı hizmet desteğini verir | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary ve Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَحَفَدَةً | İnsanın çevresinde hizmetine koşan, evinde işlerini hafifleten torunlar ve evlat çocukları | Nimet bağlamında ailenin genişlemesi, yaşlılıkta insana güç katan ve işlerini gören dinamik nesil desteği (Nahl [16:72](https://lisan.digital/tr/ayet/16:72.md)) |
| وَحَفَدَةً | İnsana hürmet ve çeviklikle hizmet eden damatlar, dünürler veya ev halkı yardımcıları | İnsanın hayat yükünü hafifleten, hane etrafında koruyucu çember oluşturan sıhriyet ve sosyal yardımcılar ağı (Nahl [16:72](https://lisan.digital/tr/ayet/16:72.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimetin kemali ve ilahi inam | Allah'ın insana bahşettiği sosyal ve nesilsel lütuflara rağmen putlara tapılmasının mantıksal tutarsızlığı | Kulun acizliğini gideren insan gücü ve yardımcıların doğrudan ilahi bir lütuf olması |
| Fıkıh | Nafaka, hısımlık ve velayet | Torunların nafaka yükümlülüğü kapsamına girip girmeyeceği ve velayet zincirindeki yeri | Hısımlık hukukunda torunların (hafede) hak ve sorumluluk statüsü |
| Tefsir | Lafzın hakiki ve mecazi boyutu | Âyetteki lafzın öz torunlar mı, kız çocukları mı, damatlar mı yoksa köle ve hizmetkârlar mı olduğu tartışması | Aile kurumunun genişleyen gücü ve neslin sunduğu dinamik hizmet |
| Hadis | Kunut duası ve hızlı itaat | Sabah ve vitir kunutlarında okunan duadaki fiilin amelî kulluk boyutu | Kulun Allah'a ibadet ederken gevşeklikten uzak, çevik ve istekli bir süratle koşması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve kulluk | Çevik itaat | Amellere hafiflik ve süratle koşma | Kulun ilahi emre anında icabet ederek ataletten ve tembellikten uzak durması | Kesin |
| İlmi | Bilgi aktarımı ve talebelik | Mülazım ve muin kadrosu | İlmin hizmetini üstlenme | Üstadın etrafında ilmi yayan, metinleri çoğaltan ve hizmet eden çevik talebe zümresi | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve toplumsal taban | Sadık muhafızlar ve yardımcılar | Otoriteyi koruma ve uygulama | Yönetimin etrafında kenetlenen, emirleri anında icra eden sadık ve dinamik kadro | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve hane ekonomisi | Genç aile iş gücü | İş gücü maliyetini düşürme | Aile işletmesinde dışa bağımlılığı azaltan, işleri hızla gören evlat ve torun emeği | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük gecikmeli yürütme (low-latency execution) ve katalitik hızlanma | Bir sistemde girdinin işlem sürecine dirençsizce, minimum sürtünme ve gecikmeyle aktarılıp işin tamamlanması, reaksiyonun hız kazanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kuşaklararası sosyal sermaye (intergenerational social capital) | Aile içi hiyerarşide alt kuşakların üst kuşaklara yönelik gönüllü, karşılıksız ve çevik destek mekanizmasıyla toplumsal direnci artırması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca biyolojik bir soy basamağı olan torunlar kelimesine indirgeyip, kökün asıl omurgasını oluşturan çeviklik, yardım, hizmete koşma ve hane içi itaat niteliğini tamamen metinden soyutlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Âyette zikredilen hafede, yalnızca biyolojik bir hısımlık derecesi değil; aile reisine hayat yükünü taşımada güç veren, işleri hafifleten, hane içinde emre amade, çevik ve koruyucu insan gücüdür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nahl [16:72](https://lisan.digital/tr/ayet/16:72.md)'deki ilahi nimeti yalnızca soy kütüğünün uzamasına indirgemek; ailenin bir koruma kalkanı, ekonomik güç ve dinamik hizmet birliği olduğu gerçeğini gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'ın insana verdiği nimetlerin sadece eş ve çocuklarla sınırlı kalmayıp, o eş ve çocuklardan doğan, insanı yaşlılığında güçlendiren, hizmetine koşan dinamik ve itaatkâr bir nesil halkasıyla tamamlandığını gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile kurumu, ilahi lütufların sayımı, insanın zafiyetine karşı sunulan sosyal destek sistemleri ve nimetlere nankörlük eden müşrik zihniyetin eleştirildiği ayet gruplarında (özellikle Nahl suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çocuğun ve torunun sadece biyolojik bir övünç veya tüketim nesnesi olduğu zannını yıkar; onların hane içinde birer hürmet, adanmışlık ve çevik destek unsuru olarak şükrü gerektiren büyük bir nimet olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Adımları sıklaştırarak ve hafifçe basarak bir amaca doğru hızla koşmak, çevik adımlarla hizmete yönelmek.
- Soyut anlam: Bir otoriteye veya hane büyüğüne gönüllü, istekli, hafif ve sürtünmesiz bir itaatle destek olmak.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin merkezine çevre unsurlardan (genç kuşaktan) akan, dirençsiz, hızlı ve koruyucu enerji ve hizmet akışı.
- LaTeX modeli: $$V = \sum_{i=1}^{n} \frac{\vec{F}_i}{\Delta t_i}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$, bir merkezin etrafında toplanan toplam hizmet ve destek potansiyelini (hafede gücünü) temsil eder. $\vec{F}_i$, hane veya yapı içindeki her bir ferdin sunduğu itaat ve yardım kuvvetidir. $\Delta t_i$ ise emrin verilmesi veya ihtiyacın doğması ile icra edilmesi arasındaki tepki süresidir. Tepki süresi küçüldükçe ($\Delta t \to 0$, yani çeviklik ve sürat arttıkça) merkeze sağlanan hizmetin dinamik değeri ($V$) maksimum seviyeye ulaşır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/ayet/16:72.md) — وَحَفَدَةً

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ

Meal (IK): Allah sizin için kendinizden eşler yarattı. Eşlerinizden de sizin için oğullar, torunlar varetti. Temiz şeylerden size rızık verdi. Böyleyken batıla inanıyorlar da Allah’ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hafeze de zı’nın dal’a dönüşmesi ile soyu koruyan torun anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والفاء معهما
ح ف د، ف د ح يستعملانت فقط
حفد:
الحَفْدُ: الخِفَّة في العمل والخِدمة، قال:
حَفَدَ الولائدُ بينَهُنَّ وأُسلِمَتْ		بأكُفّهِنَّ أزِمَّةُ الأجمـالِ
وسَمِعتُ في شعْرٍ مُحدَث حُفَّداً أقدامُها أي سِراعاً خِفافاً.
وفي سورة القُنوت: وإليك نَسعَى ونحفد أي نخفّ في مَرْضاتك.
والاحتفاد: السُرعة في كلّ شيء، قال الأعشى:
وُمْحَتفد الوَقْعِ ذو هَبَّةٍ		أجادَ جِلاهُ يَدُ الصَّقْيَل
وقول الله -عز وجل-: بنينَ وحَفَدةً يعني البنات و هنَّ خَدَم الأبَوَيْن في البيت، ويقال: الحَفَدة: وَلَدُ الوَلَد. وعند العَرَب الحَفَدة الخَدَم.
والمَحْفِدُ: شَيءٌ يُعلَف فيه، قال:
وسَقْيي وإطِعامي الشَّعيرَ بمَحْفِدٍ
والحَفَدان فوق المَشْي كالخَبَب.
والمحَافِد: وشْيُ الثوب، الواحد مَحْفِد.
فدح:
الفَدْح: إثقال الأمر والحِمْل، وصاحبُه مفدوح، تقول: نَزَلَ بهم أمرٌ فادِحٌ، قال الطرماح:
فمثلكَ ناحَتْ عليه النِّساءُ		لعُظْمِ مُصيبتك الفادِحْه

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ح ف د** , **ف د ح** yalnızca ikisi kullanılır

**حفد**:
**الحَفْدُ**: işte ve hizmette hafifliktir; dedi ki:
**حَفَدَ** cariyeler aralarında ve teslim edildi		elleriyle develerin yularları

Ve yeni (muhdes) bir şiirde **حُفَّداً** “ayakları” (şeklinde) işittim; yani hızlılar, hafifler.

Ve **سورة القُنوت**’ta: “Ve sana doğru koşarız ve **نحفد**” yani senin rızanda hafifleriz.

Ve **الاحتفاد**: her şeyde sürattir; **الأعشى** dedi ki:
ve vuruşu **وُمْحَتفد** olan, bir atılış sahibi		cilasını **الصَّقْيَل**’in eli güzel yaptı

Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: “**بنينَ وحَفَدةً**” yani kızlar; ve onlar evde ana-babanın hizmetçileridir. Ve denilir ki: **الحَفَدة**: çocuğun çocuğudur. Ve Araplar katında **الحَفَدة** hizmetçilerdir.

Ve **المَحْفِدُ**: içinde yem verilen bir şeydir; dedi ki:
ve sulamam ve arpayı bir **بمَحْفِدٍ** ile yedirmem

Ve **الحَفَدان** yürüyüşün üstünde, **الخَبَب** gibi.

Ve **المحَافِد**: elbisenin nakşıdır; teki **مَحْفِد**.

**فدح**:
**الفَدْح**: işin ve yükün ağırlaştırılmasıdır; ve sahibi **مفدوح**tur. Dersin ki: onlara ağır bir iş indi. **الطرماح** dedi ki:
senin gibine kadınlar ağladı		senin ağır musibetin büyüklüğünden

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَفْدُ: السُرْعَةُ. تقول: حَفَدَ البعير والظَليمُ حَفْداً وحَفَداناً، وهو تدارُك السَيْرِ. وبَعيرٌ حَفَّادٌ. وفي الدعاء: وإليكَ نَسعى ونحفِدُ. وأحفدتُه: حَمَلْتُه على الحَفْد والإسراع. والحَفَدةُ: الأعوان والخَدَم، وقيل ولَد الوَلد؛ واحدهم حافِدٌ. ورجل مَحْفودٌ: أي مخدوم. وسيف مُحْتَفِد: سريع القَطْع. والمِحْفَد بالكسر: قَدَحٌ يكيلون به. ومَحْفِدُ الرجل بفتح الميم: مَحْتِدُهُ، وأصله؛ وقال ابن الأعرابيّ: المَحْفِد: أصل السَنام. ومَحْفِدُ الثوب أيضاً: وَشْيُهُ؛ والجمع محافِدُ.

##### Türkçe

**الحَفْدُ**: hızdır. Dersin ki: **حَفَدَ** deve ve devekuşu **حَفْداً** ve **حَفَداناً**; o, yürüyüşü peş peşe getirmektir. Ve **بَعيرٌ حَفَّادٌ**. Duada: “Ve sana doğru koşarız ve **نحفِدُ**.” Ve **أحفدتُه**: onu **الحَفْد** ve hızlanma üzerine taşıdım (sevk ettim). Ve **الحَفَدةُ**: yardımcılar ve hizmetçiler; ve “çocuğun çocuğu” denilmiştir; onların bir teki **حافِدٌ**dur. Ve **رجل مَحْفودٌ**: yani hizmet olunan. Ve **سيف مُحْتَفِد**: kesmesi hızlı. Ve **المِحْفَد** (kesre ile): onunla ölçtükleri bir ölçü kabı. Ve **مَحْفِدُ الرجل** (mîm’in fethasıyla): onun **مَحْتِدُهُ**’dur; ve aslı (budur); ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المَحْفِد** hörgücün aslıdır. Ve **مَحْفِدُ الثوب** da: onun nakşıdır; çoğulu **محافِدُ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ف
حفد ، فدح ، فحد
استعمل من وجوهها : حفد ، فدح ، فحد .
حفد : قال الليث : الْحَفْدُ في الخِدْمَةِ والعَمَل : الْخِفَّةُ والسُّرْعَةُ ، وأنشد :
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وَأُسْلِمَتْ
بأكفّهِنّ أَزِمَّةُ الأَجَمَالِ
وروي عن عُمَر أنه قرأ قُنُوت الفجر : وإِلَيْكَ نَسْعَى ونَحْفِد . قال أبو عُبَيد : أَصْلُ الْحَفْدِ : الْخِدْمَة والعَمل . قال : ورُوِي عن مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) أَنّهم الخدم ، وروي عن عبد الله أَنَّهُم الأصْهارُ ، قال أبو عُبَيْد : وفي الْحَفْد لغة أُخْرى : أَحْفَدَ إحْفَاداً ، وقال الراعي :
مَزَايِدُ خَرْقَاءِ اليَدَيْن مُسِيفَةٍ
أَخَبَّ بِهن المُخْلِفَان وَأَحْفَدَا
قال فيكون أَحْفَدَا خَدَمَا ، وقد يَكُون أَحْفَدَا غيرهما . قال : وأراد بقوله : وإلَيْكَ نَسْعَى ونَحْفِد : نَعْمَلُ لله بطاعَتِه .
وقال الليث : الاحْتِفادُ : السُّرْعَةُ في كلِّ شيء ، وقال الأعْشَى يَصِفُ السَّيْفَ :
ومُحْتَفِدُ الوَقْعِ ذُو هَبَّةٍ
أَجَادَ جِلاَهُ يَدُ الصَّيْقَل
قُلْتُ : وروَاه غَيرُه : ومُحْتَفِل الوقع باللام ، وهو الصَّوَابُ .
حَدَّثنا أبو زيد عن عبد الْجَبّار عن سفيان قال : حَدَّثنا عاصم عن زِرّ قال : قال عبد الله : يا زِرّ ، هل تَدْرِي ما الحَفَدَةُ ؟ قال : نعم ، حُفّادُ الرَّجْلِ : من ولده وَوَلد ولده ، قال : لا ، ولكنهم الأَصْهَارُ قال عاصم : وزعم الكَلْبِيّ أَنَّ زِرّاً قَدْ أَصَابَ ، قال سفيان : قالوا : وكَذبَ الكَلْبِيّ . وقال ابن شُمَيْل : مَنْ قال الحَفَدَةُ : الأَعْوَانُ فهو أَتْبَعُ لكلام العَرَب مِمَّنْ قال الأَصْهار . وقال الفرَّاءُ في قوله جلّ وعزّ : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) ، الحَفَدَةُ : الأَخْتَانُ ، وقال : ويقال : الأَعْوَان ، ولو قيل الحَفَدُ لكَانَ صواباً ، لأن الواحد حَافِد مثل القَاعِد والقَعَد .
وقال الحَسَنُ في قوله : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) ، قال : البَنُون : بَنُوك وبَنُو بَنِيك ، وأَمَّا الحَفَدَةُ فما حَفَدَك من شيء وعَمِلَ لك وأَعَانَك . وروى أبو حَمْزَة عن ابن عَبَّاسٍ في قوله : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) قال : مَنْ أعَانَكَ فَقَدْ حَفَدَكَ ، أَمَا سَمِعْتَ قوله :
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وأُسْلِمَتْ
وقال الضَّحَّاكُ في قوله : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) قال : بَنُو المَرْأَةِ من زَوْجها الأوَّل ، وقال عِكْرِمَةُ : الحَفَدَةُ : مَنْ خَدَمَك من وَلَدِكَ وَوَلد ، ولدك ، وقال الليث : الحَفَدَةُ : البَنَاتُ ، وهُنَّ خَدَمُ الأبَوَيْنِ في البَيْتِ ، قال : وقال بعضهم : الحَفَدَةُ : وَلَدُ الوَلَد .
والحَفَدَانُ : فَوْق المَشْيِ كالخَبَبِ .
قال : والمَحْفِدُ : شيءٌ تُعْلَفُ فيه الدَّابَّة ، وقال الأعْشَى :
وسَقْيي وإطْعَامِي الشَّعِيرَ بِمَحْفِدِ
قال : والمَحْفِدُ : السَّنَامُ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : المَحَافِدُ في الثَّوْبِ : وَشْيُه ، واحِدُها مَحْفِد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَفَدَةُ :
صُنَّاعُ الوَشْي . والْحَفْدُ : الوَشْيُ .
وقال شَمِر : سَمِعْتُ الدَّارِمي يقول : سَمِعْتُ ابن شميل يقول لطرف الثَّوْب مِحْفَد بكسر الميم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَحْتِدُ والمَحْفِدُ والمَحْقِدُ والمَحْكِد : الأصْلُ .
وقال أَبو تُرَاب : احْتَفَد واحْتَمَد واحْتَفَل بمعنى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أبو قَيْس : مِكْيالٌ واسمه المِحْفَد ، وهُوَ القَنْقَلُ .
فدح : الليث : الفَدْحُ : إثْقَالُ الأَمْرِ والحِمْلِ صَاحِبَه ، تقول : نَزَل بهم أَمْرٌ فَادِحٌ . وفي الحديث ( وعَلَى المسلمين ألاَّ يتركوا في الإسْلاَمِ مَفْدُوحاً في فِدَاءٍ أو عَقْلٍ ) ، قال أبو عُبَيد : وهو الذي فَدَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَه .
فحد : ثعلب عن ابن الأعرابي : واحِدٌ فاحِدٌ ، قلتُ : هكذا رواه أبو عمرو بالفاء ، وقرأتُ بخط شَمِر لابن الأعرابيّ قال : القَحَّادُ : الرجلُ الفردُ الذي لا أَخَ له وَلاَ وَلَد ، يقال : واحِدٌ قَاحِدٌ صَاخِدٌ ، وهو الصُّنْبُورُ ، قلتُ : وأنَا واقِف في هذا الحَرْفِ ، وخَطُّ شَمر أقربُهما إلى الصواب ، كأنه مأخوذ من قَحَدَةِ السَّنَام ، وهو أصله .

##### Türkçe

ح د ف
**حفد** ، **فدح** ، **فحد**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حفد** ، **فدح** ، **فحد** .

**حفد** : Leys dedi: **الْحَفْدُ** hizmette ve işte: hafiflik ve sürattir; ve inşad etti:
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وَأُسْلِمَتْ
بأكفّهِنّ أَزِمَّةُ الأَجَمَالِ

Ve Ömer’den rivayet olundu ki sabahın kunutunu okudu: “Ve sana koşarız ve **نَحْفِد**.” Ebû Ubeyd dedi: **الْحَفْدِ**’in aslı: hizmet ve iştir. Dedi: Ve Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında Mücâhid’den rivayet olundu: (**بَنِينَ وَحَفَدَةً**) (en-Nahl: 72) onların hizmetçiler olduğudur; ve Abdullah’tan rivayet olundu ki onlar dünürlerdir. Ebû Ubeyd dedi: Ve **الْحَفْد**’de başka bir dil vardır: **أَحْفَدَ** **إحْفَاداً**; ve Râî dedi:
مَزَايِدُ خَرْقَاءِ اليَدَيْن مُسِيفَةٍ
أَخَبَّ بِهن المُخْلِفَان وَأَحْفَدَا

Dedi: Böylece **أَحْفَدَا** “hizmet ettiler” olur; ve **أَحْفَدَا** başkası da olabilir. Dedi: Ve “Ve sana koşarız ve **نَحْفِد**” sözüyle muradı: Allah’a, O’na itaatle amel ederiz.

Ve Leys dedi: **الاحْتِفادُ**: her şeyde sürattir. Ve A‘şâ kılıcı vasfederek dedi:
ومُحْتَفِدُ الوَقْعِ ذُو هَبَّةٍ
أَجَادَ جِلاَهُ يَدُ الصَّيْقَل

Dedim: Ve başkası onu şöyle rivayet etti: “ومُحْتَفِل الوقع” lam ile; ve o doğrudur.

Ebû Zeyd bize Abdülcebbâr’dan, o da Süfyân’dan tahdis etti; dedi: Âsım bize Zirr’den tahdis etti; dedi: Abdullah dedi: “Ey Zirr, **الحَفَدَةُ**’nin ne olduğunu biliyor musun?” Dedi: “Evet; adamın **حُفّادُ**’ı: onun evladından ve evladının evladındandır.” Dedi: “Hayır; bilakis onlar dünürlerdir.” Âsım dedi: Kelbî, Zirr’in isabet ettiğini iddia etti. Süfyân dedi: Dediler ki: Kelbî yalan söyledi. İbn Şümeyl dedi: **الحَفَدَةُ** “yardımcılar”dır diyen, “dünürler” diyen kimseden Arapların sözüne daha uygundur. Ferrâ, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında: (**بَنِينَ وَحَفَدَةً**) (en-Nahl: 72), dedi ki: **الحَفَدَةُ**: kayınbiraderlerdir; dedi: ve “yardımcılar” da denir; eğer **الحَفَدُ** denilseydi doğru olurdu; çünkü tekili **حَافِد**’dir, **القَاعِد** ve **القَعَد** gibi.

Hasan, şu söz hakkında: (**بَنِينَ وَحَفَدَةً**) (en-Nahl: 72), dedi: oğullar: senin oğulların ve oğullarının oğullarıdır; **الحَفَدَةُ** ise, sana bir şeyde hizmet eden, senin için çalışan ve sana yardım edendir. Ebû Hamza, İbn Abbâs’tan şu söz hakkında rivayet etti: (**بَنِينَ وَحَفَدَةً**) (en-Nahl: 72) dedi: Sana yardım eden kimse, muhakkak sana **حَفَدَكَ** etmiştir; şu sözünü işitmedin mi:
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وأُسْلِمَتْ

Dahhâk, şu söz hakkında: (**بَنِينَ وَحَفَدَةً**) (en-Nahl: 72) dedi: kadının, ilk kocasından olan oğullarıdır. İkrime dedi: **الحَفَدَةُ**: senin evladından ve evladının evladından sana hizmet eden kimsedir. Leys dedi: **الحَفَدَةُ**: kızlardır; ve onlar evde anne-babanın hizmetçileridir. Dedi: Ve bazısı dedi: **الحَفَدَةُ**: torunun çocuğudur.

Ve **الحَفَدَانُ**: yürüyüşün üstünde, **الخَبَب** gibi.

Dedi: **المَحْفِدُ**: içinde binek hayvanına yem verilen bir şeydir. Ve A‘şâ dedi:
وسَقْيي وإطْعَامِي الشَّعِيرَ بِمَحْفِدِ

Dedi: Ve **المَحْفِدُ**: hörgüçtür.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: elbisedeki **المَحَافِدُ**: onun nakşıdır; tekili **مَحْفِد**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحَفَدَةُ**:
nakış ustalarıdır. Ve **الْحَفْدُ**: nakıştır.

Şemir dedi: Dârimî’yi şöyle derken işittim: İbn Şümeyl’i, elbisenin kenarı için, mimin kesresiyle **مِحْفَد** derken işittim.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَحْتِدُ** ve **المَحْفِدُ** ve **المَحْقِدُ** ve **المَحْكِد**: asıldır.

Ebû Turâb dedi: **احْتَفَد** ve **احْتَمَد** ve **احْتَفَل** bir mânâdadır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ebû Kays: bir ölçek; adı **المِحْفَد**’dir; ve o **القَنْقَل**’dır.

**فدح** : Leys: **الفَدْحُ**: işin ve yükün sahibini ağırlaştırmasıdır; “Onlara ağır bir iş indi” dersin: **أَمْرٌ فَادِحٌ**. Hadiste: “Müslümanların üzerine, İslâm’da fidye veya diyet içinde **مَفْدُوحاً** bırakmamaları (vardır).” Ebû Ubeyd dedi: O, borcun onu **فَدَحَهُ** ettiği, yani onu ağırlaştırdığı kimsedir.

**فحد** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “tek bir (kimse): **فاحِدٌ**.” Dedim: Ebû Amr onu fâ ile böyle rivayet etti. Ve Şemir’in hattıyla İbnü’l-A‘râbî’ye ait olarak okudum; dedi: **القَحَّادُ**: kardeşi ve çocuğu olmayan tek adamdır; “tek bir (kimse): **قَاحِدٌ** **صَاخِدٌ**” denir; ve o **الصُّنْبُورُ**’dur. Dedim: Ben bu harfte duruyorum; Şemir’in hattı ikisinin de doğruya daha yakınıdır; sanki **قَحَدَةِ السَّنَام**’dan alınmıştır; ve o onun aslıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والفاء وما يثلثهما)
(حفل) الحاء والفاء واللام أًصلٌ واحد، وهو الجمع. يقال حَفَل النّاسُ واحتفَلوا، إذا اجتمعوا في مجلسهم. والمجلِس مَحْفِل. والمحفَّلة: الشاة قد حُفِّلت؛ أي جُمع اللّبنُ في ضَرعها. ونُهِي عن التَّصريةِ والتَّحفيل. ويقال لا تَحْفِل به، أي لا تُبالِهِ؛ وهو من الأصل، أي لا تتجمَّع. وذلك أنّ من عَراه أمرٌ تجمَّع له.
  فأمَّا قولهم لحُطام التِّبن حُفالة فليس من الباب، إنّما هو من باب الإبدال؛ لأنّ الأصلَ حُثالة، فأبدلت الثاء فاءً.
  ومن الباب رجلٌ ذو حَفْلَةٍ، إذا كان مبالِغاً فيما أخذ فيه، وذلك أنّه يتجمّع له رأياً وفِعلاً. وقد احتَفَل لهم، إذا أحسن القيام بأمرهم. ويقال احتَفَل الوادِي بالسّيل. فأمّا قولهم تحفّل، إذا تزيّنَ، فهو من ذلك أيضاً لأنه يجمعُ لنفسه المحاسِن.
  فأمّا قولهم حَفَلْتُ الشيءَ، إذا جلوتَه، فمن الباب، والقياسُ صحيح؛ وذلك أنّه يجمع ضَوءَه ونُورَه بما يَنفيه من صَدئه. قال بشر:
رَأَى دُرَّةً بيضاء يَحْفِل لَوْنَها *** سُخامٌ كغِربان البريرِ مُقَصَّبُ([1])   والمُقَصَّب* المجعَّد. وأراد بالدّرّة امرأةً. يحفل لونَها [سخام([2])]، يعني الشعر يزيدها بسوادِه بياضاً، وهذا كأنّه جلاها، وهو من الكلام الحسن جدّاً.
(حفن) الحاء والفاء والنون كلمةٌ واحدة، منقاسٌ، وهو جمعُ الشيء في كفٍّ أو غير ذلك. فالحَفْنَة: مِلءُ كفَّيك من الطَّعام. يقال حَفَنْتُ الشيءَ حَفْنَاً بيديَّ. ومنه حديث أبي بكر: "إنّما نحن حَفْنَةٌ من حَفنات الله تعالى"، معناه أنَّ الله تعالى إذا شاء أدخل خلْقه الجنّةَ، وأنَّ ذلك يسيرٌ عنده كالحَفْنَةِ. ويقال احتَفنْتُ الشيءَ لنفسي، إذا أخذتَه. ويقال الحُفْنة إنّها الحُفْرة؛ فإن صحَّ فمحتملٌ الوجهين: أحدهما أن يكون من باب الإبدال، فتجعل النون بدلَ الراء. ويجوز أن يكون من الباب الذي ذكرناه، لأنّها تَجمَع الشيءَ([3]) من ماءٍ أو غيرِه. والحَفّانُ ليس من هذا الباب، وقد مضى ذِكره([4]) لأنَّ النون فيه زائدة.
  (حفي) الحاء والفاء وما بعدهما معتلٌّ ثلاثةُ أصول: المنع، واستقصاء السُّؤال، والحَفَاء خِلافُ الانتِعال.
  فالأوّل: قولُهم حفَوت الرّجُلَ من كل شيءٍ، إذا منعتَه.
  وأمّا الأصل الثاني: فقولهم حَفِيتُ إليه في الوصيّة بالغْت. وتحفّيت به: بالغت في إكرامه، وأحفَيْت. والحفيّ: المستقصِي في السّؤال. قال الأعشى:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِي عن الأعشى به حيث أصْعَدا([5])  وقال قوم، وهو من الباب حَفِيتُ بفلان وتحفَّيت، إذا عُنِيتَ به. والحَفيّ: العالم بالشيء.
  والأصل الثالث: الحفا مقصور، مصدر الحافي. ويقال حَفِي الفرسُ: انسحجَ حافرُه. وأحْفَى الرَّجُل: حفِيَتْ دابّتُه. قال الكسائيّ: حَافٍ بيِّن الحِفْية والحِفَاية. وقد حَفِي يحفَى، وهو الذي لا خُفّ في رجليه ولا نَعل.
  فأَمّا الذي حَفِيَ مِن كثرة المشي فإنّه حَفٍ بيِّن الحَفاء، مقصور.
  فأمّا المهموز فالحفأ مقصور، وهو أصل البَرديّ الأبيض الرّطب؛ وهو يؤكل. وفُسِّر على ذلك قوُله صلى الله عليه وآله وسلم: "ما لم تحتفِئُوا بها فشأنكم بها([6])". ويقال احتفأته، إذا اقتلعتَه.
  (حفت) الحاء والفاء والتاء ليس أصلاً، والكلام فيه يقِلُّ. فالحَفَيْتَأ: الرجل القصير.
  (حفث) الحاء والفاء والثاء شيءٌ يدلُّ على رخاوةٍ ولين. يقال حَفِثُ الكرِشِ لِفَحِثِها([7]). والحُفَّاث: حية لا تضرّ ولا تُخَاف. قال:
أيُفايِشُونَ وقد رأوا حُفّاثَهم *** قد عَضَّهُ فَقَضى عليه الأشجعُ([8])  ويقال للرجُل إذا غضب: "قد احرنْفَش حُفَّاثُه".
  (حفد) الحاء والفاء والدال أصلٌ يدلُّ على الخِفَّة في العمل، والتجمُّع. فالحفَدة: الأعوان؛ لأنّه يجتمع فيهم التجمّع والتخفُّف، واحدُهم حافد. والسُّرْعة إلى الطاعة حَفْدٌ، ولذلك يقال في دعاء القنوت: "إليك نسعى ونَحْفِدُ". قال:
  * يا ابنَ التي على قَعُودٍ حَفَّادْ([9]) *
  ويقال في قولـه تعالى: ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً﴾ [النحل 72]، إنّهم الأعوان-وهو الصحيح- ويقال الأَختَانُ، ويقال الحَفدةُ ولدُ الوَلدَ. والمِحْفَد: مكيالٌ يكال به. ويقال في باب السرعة والخفّة سيفٌ محتفِد، أي سريع القطع. والحفَدانُ: تدارُك السَّير.
  (حفر) الحاء والفاء والراء أصلان: أحدهُما حَفْر الشّيء، وهو قلعه سُفْلا؛ والآخَر أوَّل الأمر.
  فالأوَّل حفَرتُ الأرض حَفْرا. وحافِر الفَرسِ من ذلك، كأنّه يحفر به الأرض. ومن الباب الحَفْرَ في الفَم، وهو تآكل الأسنان. يقال حفَر فُوه يَحْفر حَفْراً([10]). والحَفَر: التُراب المستخرَج من الحُفْرَة، كالهَدَم؛ ويقال هو اسمُ المكان الذي حُفِر. قال:
  * قالوا انتَهْينا وهذا الخندَقُ الحَفَرُ([11]) *
  ويقال أحفَرَ المُهْرُ للإثْناء والإرباع، إذا سقَطَ بعضُ أسنانه لنَباتِ ما بَعدَه. ويقال: ما مِن حاملٍ إلاّ والحمل يَحْفِرها، إلاّ *الناقة فإنَّها تسمَن عليه. فمعنى يحفِرها يُهْزِلها.
  والأصل الثاني الحافرة، في قوله تعالى: ﴿أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ﴾ [النازعات 10]، يقال: إنه الأمر الأوَّل، أي أنحْيا بعدما نموت. ويقال الحافرةُ من قولهم: رجع فلانٌ على حافرته، إذا رجع على الطريق الذي أخَذَ فيه، ورجع الشَّيْخُ([12]) على حافرته إذا هَرِم وخَرِف. وقولهم: "النَّقْد عند الحافِرِ" أي لا يزُول حافرُ الفرس حتَّى تَنْقُدني ثمنَه. وكانت لكرامتها عندَهم لا تُباع نَسَاءً. ثم كثُر ذلك حتَّى قيل في غير الخيل أيضاً.
  (حفز) الحاء والفاء والزاء كلمةٌ واحدةٌ تدلّ على الحثّ وما قرب منه. فالحفْزُ: حثُّك الشيء مِن خلفه. [والرّجُلُ([13])] يحتفز في جلوسه إذا أراد القيام، كأنَّ حاثّاً حَثّهُ ودافعاً دفعهُ. يقال: الليل يسوقُ النهارَ ويحفِزه. ويقال حَفَزْت الرجُلَ بالرُّمح. وسُمِّي الحَوفزانُ من ذلك بقلة([14]). قال:
ونحنُ حَفَزْنا الحوفزانَ بطعنةٍ *** سقتْه نَجيعاً من دمِ الجوف أَشْكلا([15])  (حفس) الحاء والفاء والسين ليس أصلاً. يقال للرجل القصير حيفس([16]).
  (حفش) الحاء والفاء والشين أصلٌ واحد يدلُّ على الجمع. يقال هم يَحْفِشون عليك، أي يُجْلِبون. وحَفَشَ السَّيلُ الماء من كلِّ جانب إلى مستنقع واحد. قال:
عشِيَّةَ رُحْنا وراحُوا لَنَا *** كما مَلأَ الحافشاتُ المَسِيلا([17])  ويقال جاء الفرس يَحفِشُ، أي يأتي بجريٍ بعد جري. والحفش([18]): بيت صغير: وسمِّي بذلك لاجتماعِ جوانبه؛ ويقال لأنه يُجمع فيه الشيء. وتحفّشت المرأةُ للرَّجُل، إذا أظهرت له وُدَّاً؛ وذلك أنها تتحفَّل له، أي تتجمَّع.
  (حفص) الحاء والفاء والصاد ليس أصلاً، ولا فيه لغة تنقاس. يقال للزَّبِيل من جُلودٍ حَفْص. ويقال للدَّجاجة أمَّ حَفْصة. ويقال إنَّ ولدَ الأسد حَفْصٌ. وفي كلِّ ذلك نظرٌ.
  (حفض) الحاء والفاء والضاد أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على سقوط الشيء وخُفُوفِه([19]). فالحَفَض مَتاع البيت؛ ولذلك سمِّي البعير الذي يحمله حَفَضاً. والقياسُ ما ذكرناه؛ لأنّ الأحفاض تسمَّى الأسقاط. ويقال حفَضْت العُود، إذا حنيتَه. قال الراجز:
  * إمَّا تَرَىَ دَهْراً حَنانِي حَفْضا([20]) *
  قال الأصمعيُّ: حفضتُ [الشيء([21])] وحَفَّضْتُه، بالتخفيف والتشديد، إذا ألقيتَه. وأنشد:
  * إمَّا تَرَىْ دَهْراً حناني حَفْضا *
فمعناه ألْقاني. والأحفاض في قول عمرو بن كلثوم:
ونحن إذا عِمَادُ الحيِّ خَرَّت *** على الأحفاضِ تمنَعُ مَنْ يَلِينا([22])  هي الإبل أوَّلَ ما تُركَب. ويقال بل الأحفاض عُمُد الأخبية.
  (حفظ) الحاء والفاء والظاء أصلٌ واحد يدلُّ على مراعاةِ الشيء. يقال حَفِظْتُ الشيءَ حِفْظاً. والغَضَبُ: الحفيظة؛ وذلك أنّ تلك الحالَ تدعو إلى مراعاة الشيء. يقال للغَضَب الإحفاظ؛ يقال أحفَظَنِي أي أغضَبَني. والتحفظ: قلّة الغَفلة. والحِفاظ: المحافَظة على الأمور.
----------------------------------------------------------------------
([1]) سبق البيت والكلام عليه في (مادة بر).
([2]) التكملة في المجمل.
([3]) في الأصل: "تجمع بالشيء".
([4]) سهو منه أو سقط من النسخة، فإنه لم يذكر "الحفان" في مادة (حف).
([5]) ديوان الأعشى 102 واللسان (حفا).
([6]) الذي في المجمل: "ما لم تحتفئوا بها بقلا".
([7]) الفحث: القبة ذات الأطباق من الكرش.
([8]) البيت لجرير في ديوانه 244 واللسان (حفث، فيش). وسيعيده (فيش).
([9]) البيت في المجمل (حفد).
([10]) حفر، من باب ضرب، ويقال أيضاً من باب تعب، وهو أردأ اللغتين.
([11]) أنشد هذا العجز في المجمل (حفر).
([12]) في الأصل: "الشي"، صوابه في المجمل.
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) كذا. ولعل في الكلام نقصاً. وفي المجمل. "لأن بساط بن قيس حفزه بالرمح".
([15]) البيت لسوار بن حبان المنقري، كما في اللسان. ويخطئ من ينسبه لجرير.
([16]) يقال بوزن صيقل وهزبر.
([17]) البيت في المجمل واللسان برواية: "فراحوا إلينا".
([18]) يقال بالكسر والفتح والتحريك، وجمعه أحفاش وحفاش.
([19]) في الأصل: "وخفوضه". والحفوف: القلة. وفي اللسان: "وإنه لحفض علم" أي قليله رثه، شبه علمه في قلته بالحفض".
([20]) لرؤبة في ديوانه 80 واللسان (حفض). وسيأتي في (عرش).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) البيت من معلقته المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve fâ ve onlara üçlülenenler bâbı)

(**حفل**) **الحاء** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da toplamadır. Denir: **حَفَل** insanlar ve **احتفَلوا**, meclislerinde toplandıkları zaman. Meclis **مَحْفِل**’dir. **المحفَّلة**: **حُفِّلت** edilmiş koyun; yani süt onun memesine toplanmıştır. **التَّصرية** ve **التَّحفيل**’den nehy olundu. Ve denir: onunla **لا تَحْفِل** etme; yani ona aldırma; ve bu asıldandır, yani toplanma. Şu da: bir işe uğrayan kimse için ona (o işe) toplanılır.

Ama onların saman kırıntısına **حُفالة** demeleri bâbdan değildir; ancak o, ibdâl bâbındandır; çünkü asıl **حُثالة**’dır; sonra **الثاء**’yı **فاء** olarak değiştirmiştir.

Ve bâbdandır: **حَفْلَةٍ** sahibi adam; bir şeye giriştiğinde mübalağalı olduğu zaman; çünkü ona görüş ve fiil toplanır. Ve denir: onlar için **احتَفَل** etti; onların işini güzelce yerine getirdiği zaman. Ve denir: vadi sele karşı **احتَفَل** etti. Ama onların **تحفّل** demeleri, süslendiği zaman, bu da ondandır; çünkü kendisi için güzellikleri toplar.

Ama onların: **حَفَلْتُ** şeyi, onu parlattığın zaman, demeleri bâbdandır; ve kıyas doğrudur; çünkü pasını giderdiği şeyle onun ışığını ve nurunu toplar. Bişr dedi:
رَأَى دُرَّةً بيضاء يَحْفِل لَوْنَها *** سُخامٌ كغِربان البريرِ مُقَصَّبُ([1])
Ve **المُقَصَّب**: kıvırcık olan. Ve **الدّرّة** ile bir kadın kastetti. Onun rengini **سخام([2])** **يحفل** eder; yani saç, siyahlığıyla ona beyazlık katar; bu, sanki onu parlatmış gibidir; ve bu, sözün pek güzelindendir.

(**حفن**) **الحاء** ve **الفاء** ve **النون** tek bir kelimedir; kıyaslıdır; o, bir şeyi avuçta veya başka yerde toplamaktır. **الحَفْنَة**: iki avucunun yiyecekten dolusu. Denir: iki elimle şeyi **حَفْنَاً** **حَفَنْتُ**. Ondandır Ebû Bekir hadisi: “Biz ancak Allah Teâlâ’nın avuçlarından bir avuçuz”; manası: Allah Teâlâ dilerse yaratığını cennete sokar; ve bu, onun yanında **الحَفْنَة** gibi kolaydır. Ve denir: şeyi kendim için **احتَفنْتُ**, onu aldığın zaman. Ve denir: **الحُفْنة** onun **الحُفْرة** olduğudur; eğer sahihse iki yüze muhtemeldir: birincisi, ibdâl bâbından olmasıdır; böylece **النون**’u **الراء** yerine kılarsın. Ve caizdir ki, zikrettiğimiz bâbdan olsun; çünkü o, sudan veya başkasından şeyi toplar([3]). **الحَفّانُ** bu bâbdan değildir; onun zikri geçmişti([4]); çünkü ondaki **النون** ziyadedir.

(**حفي**) **الحاء** ve **الفاء** ve onlardan sonra illetli olan: üç asıl: men‘, suali istiksâ, ve **الحَفَاء** ayakkabı giymenin zıddıdır.

Birincisi: onların “her şeyden adamı **حفَوت**” sözüdür; onu men‘ ettiğin zaman.

İkinci asla gelince: onların “vasiyette ona doğru **حَفِيتُ**: mübalağa ettim” sözüdür. Ve onunla **تحفّيت**: ikramında mübalağa ettim; ve **أحفَيْت**. **الحفيّ**: sualde istiksâ eden. A‘şâ dedi:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِي عن الأعشى به حيث أصْعَدا([5])
Ve bir kavim dedi ki: bu bâbdandır; falanla **حَفِيتُ** ve **تحفَّيت**, onunla ilgilendiğin zaman. Ve **الحَفيّ**: şey hakkında bilen.

Üçüncü asıl: **الحفا** maksûrdur; yalınayak olanın masdarıdır. Ve denir: at **حَفِي** oldu: tırnağı aşındı. Ve adam **أحْفَى**: biniti **حفِيَتْ** oldu. Kisâî dedi: **حَافٍ**; **الحِفْية** ve **الحِفَاية**’si açık olan. Ve **حَفِي** olur **يحفَى**; o, ayaklarında mest ve nalın olmayan kimsedir.

Ama çok yürümekten **حَفِيَ** olan ise, o **حَفٍ**’dır; **الحَفاء**’sı açık olan; maksûr.

Ama hemzeli olan: **الحفأ** maksûrdur; o, beyaz yaş **البَرديّ**’nin köküdür; ve yenir. Ve bunun üzerine, onunla, صلى الله عليه وآله وسلم’in şu sözü tefsir olundu: “Onunla **تحتفِئُوا** etmedikçe, onunla işiniz size aittir([6]).” Ve denir: onu **احتفأته**, onu söküp çıkardığın zaman.

(**حفت**) **الحاء** ve **الفاء** ve **التاء** asıl değildir; ve onda söz azalır. **الحَفَيْتَأ**: kısa adam.

(**حفث**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الثاء** gevşeklik ve yumuşaklığa delalet eden bir şeydir. Denir: **حَفِثُ** işkembenin, onun **فَحِثِها**’sından dolayı([7]). **الحُفَّاث**: zarar vermeyen ve korkulmayan yılan. Dedi:
أيُفايِشُونَ وقد رأوا حُفّاثَهم *** قد عَضَّهُ فَقَضى عليه الأشجعُ([8])
Ve adama kızdığı zaman denir: “Onun **حُفَّاثُه**’u **احرنْفَش** etti.”

(**حفد**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الدال** işte hafiflik ve toplanmaya delalet eden bir asıldır. **الحفَدة**: yardımcılar; çünkü onlarda toplanma ve hafiflik bir araya gelir; onların teki **حافد**’dir. İtaate sürat **حَفْدٌ**’dür; bunun için kunut duasında denir: “Sana koşar ve **نَحْفِدُ** ederiz.” Dedi:
  * يا ابنَ التي على قَعُودٍ حَفَّادْ([9]) *
Ve Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında denir: ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً﴾ [النحل 72], onlar yardımcılar-dur; ve bu sahih olandır. Ve denir: kayınbiraderler. Ve denir: **الحَفدةُ** torun çocuğudur. **المِحْفَد**: onunla ölçülen ölçek. Ve sürat ve hafiflik bâbında: **محتفِد** kılıç; yani hızlı kesen. **الحفَدانُ**: yürüyüşü telafi etmektir.

(**حفر**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin kazılmasıdır; o, onu aşağıdan söküp çıkarmaktır; diğeri işin başlangıcıdır.

Birincisi: yeri **حَفْراً** **حفَرتُ**. Atın **حافِر**’i de ondandır; sanki onunla yeri kazıyor. Ve bâbdandır: ağızda **الحَفْرَ**; o, dişlerin aşınmasıdır. Denir: ağzı **حفَر** eder, **حَفْراً** **يَحْفر**([10]). **الحَفَر**: çukurdan çıkarılan topraktır; yıkıntı gibi; ve denir: o, kazılan yerin adıdır. Dedi:
  * قالوا انتَهْينا وهذا الخندَقُ الحَفَرُ([11]) *
Ve denir: tay, ikileme ve dörtlü dişlere geçiş için **أحفَرَ** etti; yani ondan sonra çıkacak olanın bitmesi için dişlerinin bir kısmı düştüğü zaman. Ve denir: hamile olan hiçbir (hayvan) yoktur ki hamilelik onu **يَحْفِرها** etmesin; ancak deve müstesna; çünkü o, onun üzerine semirir. **يحفِرها**’nın manası: onu zayıflatır.

İkinci asıl: **الحافرة**, Allah Teâlâ’nın şu sözünde: ﴿أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ﴾ [النازعات 10]; denir: o, ilk iştir; yani öldükten sonra mı diriltileceğiz. Ve denir: **الحافرة** onların “falan, **على حافرته** döndü” sözündendir; yani tuttuğu yola geri döndü. Ve ihtiyar **على حافرته** döndü: yaşlanıp bunadığı zaman. Ve onların “**النَّقْد عند الحافِرِ**” sözleri: yani atın tırnağı yerinden ayrılmaz, ta ki bana bedelini peşin ödeyesin. Ve onun kıymetinden dolayı onların yanında veresiye satılmazdı. Sonra bu çoğaldı; nihayet at dışında da söylendi.

(**حفز**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الزاء** yakın olanıyla birlikte sevke delalet eden tek bir kelimedir. **الحفْزُ**: bir şeyi arkasından sevk etmendir. Ve adam([13]) oturuşunda **يحتفز** eder; kalkmak istediği zaman; sanki bir sevk eden onu sevk etmiş ve bir iten onu itmiş gibidir. Denir: gece gündüzü sürer ve onu **يحفِزه** eder. Ve denir: adamı mızrakla **حَفَزْت**. Ve bundan dolayı, azlıktan, **الحَوفزانُ** diye adlandırıldı([14]). Dedi:
ونحنُ حَفَزْنا الحوفزانَ بطعنةٍ *** سقتْه نَجيعاً من دمِ الجوف أَشْكلا([15])

(**حفس**) **الحاء** ve **الفاء** ve **السين** asıl değildir. Kısa adama **حيفس** denir([16]).

(**حفش**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الشين** toplamaya delalet eden tek bir asıldır. Denir: onlar sana karşı **يَحْفِشون**; yani bağırışıp toplanırlar. Ve sel, her yandan suyu tek bir birikintiye **حَفَشَ** etti. Dedi:
عشِيَّةَ رُحْنا وراحُوا لَنَا *** كما مَلأَ الحافشاتُ المَسِيلا([17])
Ve denir: at **يَحفِشُ** olarak geldi; yani koşudan sonra koşu ile gelir. **الحفش**([18]): küçük ev; ve yanlarının toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı; ve denir: onda şey toplandığı için. Ve kadın, erkeğe karşı **تحفّشت**, ona sevgi gösterdiği zaman; çünkü ona **تتحفَّل** eder; yani toplanır.

(**حفص**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الصاد** asıl değildir; ve onda kıyaslanan bir dil yoktur. Deriden sepet için **حَفْص** denir. Ve tavuğa **أمَّ حَفْصة** denir. Ve denir: aslan yavrusu **حَفْصٌ**’dur. Ve bunların hepsinde bakış vardır.

(**حفض**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الضاد** tek bir asıldır; o, şeyin düşmesine ve hafifliğine delalet eder([19]). **الحَفَض** ev eşyasıdır; bunun için onu taşıyan deveye **حَفَضاً** denildi. Ve kıyas, zikrettiğimizdir; çünkü **الأحفاض** düşenler diye adlandırılır. Ve denir: değneği **حفَضْت**, onu büktüğün zaman. Recez söyleyen dedi:
  * إمَّا تَرَىَ دَهْراً حَنانِي حَفْضا([20]) *
Asma‘î dedi: **حفضتُ** **[الشيء([21])]** ve **حَفَّضْتُه**, hafifletme ve şeddeliyle, onu attığın zaman. Ve inşad etti:
  * إمَّا تَرَىْ دَهْراً حناني حَفْضا *
Bunun manası: beni attı. Ve Amr b. Külsûm’un sözünde **الأحفاض**:
ونحن إذا عِمَادُ الحيِّ خَرَّت *** على الأحفاضِ تمنَعُ مَنْ يَلِينا([22])
o, ilk binerken develerdir. Ve denir: bilakis **الأحفاض** çadırların direkleridir.

(**حفظ**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الظاء** bir şeyi gözetmeye delalet eden tek bir asıldır. Denir: şeyi **حِفْظاً** **حَفِظْتُ**. Ve öfke: **الحفيظة**; çünkü o hâl, şeyi gözetmeye çağırır. Öfkeye **الإحفاظ** denir; denir: beni **أحفَظَنِي**; yani beni öfkelendirdi. **التحفظ**: gafletin azlığıdır. **الحِفاظ**: işlere muhafazadır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿وجعل لكم من أزواجكم بنين وحفدة﴾ [النحل/72]، جمع حافد، وهو المتحرك المتبرع بالخدمة، أقارب كانوا أو أجانب، قال المفسرون: هم الأسباط ونحوهم، وذلك أن خدمتهم أصدق، قال الشاعر:
*حفد الولائد بينهن*
(البيت:
*حفد الولائد حولهن**وأسلمت بأكفهن أزمة الأجمال*
ونسب للأخطل في غريب الحديث 3/374؛ وليس في ديوانه، وهو في اللسان (حفد) )
وفلان محفود، أي: مخدوم، وهم الأختان والأصهار، وفي الدعاء: (إليك نسعى ونحفد) (الدعاء جاء عن عمر بن الخطاب أنه قنت به في الصبح بعد الركوع فذكره بطوله، انظر: (الأذكار)، باب القنوت في الصبح، ونزل الأبرار ص 90؛ وغريب الحديث لأبي عبيد 3/374؛ وأخرجه ابن أبي شيبة 3/106.
أقول: قال أبو الحسن بن المنادي في كتابه (الناسخ والمنسوخ) : ومما رفع رسمه من القرآن، ولم يرفع من القلوب حفظه سورتا القنوت في الوتر، وتسمى سورتي الخلع والحفد. انظر: الإتقان 2/34)، وسيف محتفد: سريع القطع، قال الأصمعي: أصل الحفد: مداركة الخطو.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve sizin için eşlerinizden oğullar ve **حفدة** kıldı﴾ [النحل/72]; **حافد**’in cemidir; o, hizmete gönüllü olarak hareket eden kimsedir; akraba da olsalar yabancı da olsalar. Müfessirler dedi: Onlar torunlar ve benzerleridir; bu da, onların hizmetlerinin daha doğru olması sebebiyledir. Şair dedi:
*حفد الولائد بينهن*
(beyit:
*حفد الولائد حولهن**وأسلمت بأكفهن أزمة الأجمال*
ve **الأخطل**’a nispet edildi, **غريب الحديث** 3/374’te; fakat onun divanında değildir; ve **اللسان**’da (**حفد**) maddesindedir.)

Ve falan **محفود**’dur; yani: kendisine hizmet edilendir. Ve onlar **الأختان** ve **الأصهار**’dır. Ve duada: (**إليك نسعى ونحفد**) (dua, **عمر بن الخطاب**’dan rivayet edilmiştir: sabah namazında rükûdan sonra onunla kunut yaptı da onu uzun uzadıya zikretti; bak: (**الأذكار**), sabah namazında kunut babı; ve **ونزل الأبرار** s. 90; ve **غريب الحديث** Ebû Ubeyd’in 3/374’ü; ve onu **ابن أبي شيبة** 3/106’da tahriç etti.
Derim ki: **أبو الحسن بن المنادي**, (**الناسخ والمنسوخ**) adlı kitabında dedi: Kur’ân’dan, resmi kaldırılmış olup kalplerden hıfzı kaldırılmamış olan şeylerdendir: vitirdeki kunutta iki sûre; ve **سورتي الخلع والحفد** diye adlandırılır. Bak: **الإتقان** 2/34),

Ve **محتفد** bir kılıç: kesmesi hızlıdır. **الأصمعي** dedi: **الحفد**’in aslı: adımı ardı ardına yetiştirmektir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ف د
حفد البعير حفداً وحفوداً وحفداناً‏:‏ أسرع في سيره ودارك الخطو‏.‏
قال حميد بن ثور‏:‏ فدته المطايا الحافدات وقطعت نعـالاً لـه دون الإكام جلودها وأحفد بعيره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حفد فلان في الأمر واحتفد‏:‏ أسرع فيه وخف في القيام به‏.‏
وحدفت فلاناً‏:‏ خدمته وخففت إلى طاعته‏.‏
ورجل محفود‏:‏ مخدوم مطاع‏.‏
وهو حافد فلان وهم حفدته أي خدنه وأعوانه ومنه قيل لأولاد الابن‏:‏ الحفدة ‏"‏ بنين وحدفة ‏"‏ وهو من حفدة الأدب‏.‏

##### Türkçe

ح ف د
**حفد** deve **حفداً** ve **حفوداً** ve **حفداناً**: yürüyüşünde hızlandı ve adımı sıklaştırdı.
حميد b. Sevr dedi: “Onu, hızlı giden binekler **فدته**; onun için tepelerin berisinde derilerini (ayaklarına) nal(lar) olarak kestiler; ve devesini **أحفد**.”
Mecazdan: falan kişi işte **حفد** ve **احتفد**: onda hızlandı ve onu yerine getirmede hafif davrandı.
Ve falanı **حدفت**: ona hizmet ettim ve onun itaatine hafifledim (çabuklaştım).
Ve **محفود** adam: kendisine hizmet edilen, itaat olunan.
Ve o, falanın **حافد**’idir; onlar da onun **حفدته**’sidir; yani onun yakınları ve yardımcılarıdır. Bundan dolayı oğlun çocuklarına: **الحفدة** denilmiştir: “oğullar ve **حدفة**”; ve o, edebin **حفدة**’sindendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَفَدَ يَحْفِدُ حَفْداً وحَفَداناً واحتفد: خفَّ في العمل وأَسرع. وحَفَدَ يَحْفِدُ حَفْداً: خَدَم. الأَزهري: الحَفْدُ في الخدمة والعمل الخفة؛ وأَنشد:
حَفَدَ الولائدُ حولهن، وأَسلمتْ
بأَكُفِّهِنَّ أَزمَّةَ الأَجْمالِ
وروي عن عمر أَنه قرأَ في قنوت الفجر: وإِليك نسعى ونَحْفِدُ أَي نسرع في العمل والخدمة. قال أَبو عبيد: أَصل الحَفْد الخدمة والعمل؛ وقيل: معنى وإِليك نسعى ونحفد نعمل لله بطاعته. الليث: الاحتفاد السرعة في كل شيء؛ قال الأَعشى يصف السيف:
ومُحْتَفِدُ الوقعِ ذو هَبَّةٍ،
أَجاد جِلاه يَدُ الصَّيْقَل
قال الأَزهري: رواه غيره ومحتفل الوقع، باللام، قال: وهو الصواب. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، وذكر له عثمان للخلافة قال: أَخشى حفْدَه أَي إِسراعه في مرضاة أَقاربه. والحَفْدُ: السرعة. يقال: حَفَدَ البعيرُ والظليم حَفْداً وحَفَداناً، وهو تدارك السير، وبعير حَفَّادٌ. قال أَبو عبيد: وفي الحفد لغة أُخرى أَحْفَدَ إِحْفاداً. وأَحفدته: حملته على الحَفْدِ والإِسراع؛ قال الراعي:
مَزايدُ خَرْقاءِ اليَدَينِ مُسِيفَةٍ،
أَخَبَّ بهن المُخْلِفانِ وأَحْفَدا
أَي أَحفدا بعيريهما. وقال بعضهم: أَي أَسرعا، وجعل حَفَدَ وأَحفد بمعنى. وفي التهذيب: أَحفدا خدما، قال: وقد يكون أَحفدا غيرهما. والحَفَدُ والحَفَدَة: الأَعوان والخدَمة، واحدهم حافد. وحفَدة الرجل: بناته، وقيل: أَولاد أَولاده، وقيل: الأَصهار.
والحفيد: ولد الولد، والجمع حُفَداءُ. وروي عن مجاهد في قوله بنين وحفدة أَنهم الخدم، وروي عن عبد الله أَنهم الأَصهار، وقال الفرّاء: الحَفَدة الأَختان ويقال الأَعوان، ولو قيل الحَفَدُ كان صواباً، لأَن الواحد حافد مثل القاعد والقَعَد. وقال الحسن: البنون بنوك وبنو بينك، وأَما الحفدة فما حفدك من شيء وعمل لك وأَعانك. وروى أَبو حمزة عن ابن عباس، رضي الله عنهما، في قوله تعالى: بنين وحفدة، قال: من أَعانك فقد حفدك؛ أَما سمعت قوله:
حَفَدَ الولائدُ حولهنَّ وأَسلمت
وقال الضحاك: الحفدة بنو المرأَة من زوجها الأَوَّل. وقال عكرمة: الحفدة من خدمك من ولدك وولد ولدك. وقال الليث: الحفدة ولد الولد. وقيل: الحفدة البنات وهنَّ خدم الأَبوين في البيت. وقال ابن عرفة: الحفَدُ عند العرب الأَعوان، فكل من عمل عملاً أَطاع فيه وسارع فهو حافد؛ قال: ومنه قوله وإِليك نسعى ونحفد. قال: والحَفَدانُ السرعة. وروى عاصم عن زرّ قال: قال عبدالله: يا زرّ هل تدري ما الحفدة؟ قال: نعم، حُفَّادُ الرجل من ولده وولد ولده، قال: لا ولكنهم الأَصهار؛ قال عاصم: وزعم الكلبي أَن زرّاً قد أَصاب؛ قال سفيان: قالوا وكذب الكلبي. وقال ابن شميل: قال الحفدة الأَعوان فهو أَتبع لكلام العرب ممن قال الأَصهار؛ قال:
فلو أَن نفسي طاوعتني، لأَصبحت
لها حَفَدٌ مما يُعَدُّ كثير
أَي خَدَم حافد وحَفَدٌ وحَفَدَةٌ جميعاً.
ورجل محفود أَي مخدوم. وفي حديث أُم معبد: محفود محشود؛ المحفود: الذي يخدمه أَصحابه ويعظمونه ويسرعون في طاعته. يقال: حَفَدْتُ وأَحْفَدْتُ وأَنا حافد ومحفود. وحَفَدٌ وحَفَدة جمع حافد. ومنه حديث أُمية: بالنعم محفود. وقال: الحَفْدُ والحَفدان والإِحفاد في المشي دون الخَبَبِ؛ وقيل: الحَفَدان فوق المشي كالخبب، وقيل: هو إِبطاء الرَّكَكِ، والفعل كالفعل. والمَحْفِدُ والمِحْفَدُ: شيء تعلف فيه الإِبل كالمِكْتَلِ؛ قال الأَعشى يصف ناقته:
بناها الغَوادي الرضِيخُ مع الخَلا،
وسَقِْي وإِطعامي الشعيرَ بِمَحْفِدِ
(* قوله «الغوادي الرضيخ إلخ» كذا بالأصل الذي بأيدينا، وكذا في شرح القاموس)
الغوادي: النَّوَى. والرضيخ: المرضوخ وهو النوى يبل بالماء ثم يرضخ، وقيل: هو مكيال يكال به، وقد روي بيت الأَعشى بالوجهين معاً: بناها السواديّ الرضيخُ مع النوى،
وقَتٍّ وإِعطاء الشعيرِ بِمِحْفَدِ
ويروى بِمَحْفِد، فمن كسر الميم عده مما يعتمل به، ومن فتحها فعلى توهم المكان أَو الزمان. ابن الأَعرابي: أَبو قيس مكيال واسمه المِحْفَدُ وهو القَنْقَلُ.
ومَحافِدُ الثوب: وشْيُهُ، واحدها مَحْفِدٌ. ابن الأَعرابي: الحَفَدَةُ صُناع الوشي والحفد الوَشْيُ. ابن شميل: يقال لطرف الثوب مِحفد، بكسر الميم، والمَحْفِد: الأَصل عامّة؛ عن ابن الأَعرابي، وهو المَحْتِدُ والمَحفِد والمَحْكِد والمَحْقِدُ: الأَصل.
ومَحْفِدُ الرجل: مَحْتِدُه وأَصله. والمحفد: السنام.
وفي المحكم: أَصل السنام؛ عن يعقوب؛ وأَنشد لزهير:
جُمالِيَّة لم يُبْقِ سيري ورِحْلَتي
على ظهرها، من نَيَّها، غيرَ مَحْفِد
وسيف مُحتفِدٌ: سريع القطع.

##### Türkçe

**حَفَدَ** **يَحْفِدُ** **حَفْداً** ve **حَفَداناً** ve **احتفد**: işte hafifledi ve acele etti.

Ve **حَفَدَ** **يَحْفِدُ** **حَفْداً**: hizmet etti. el-Ezherî: hizmette ve işte **الحَفْدُ** hafifliktir; ve inşad etti:

**حَفَدَ** الولائدُ حولهن، وأَسلمتْ
بأَكُفِّهِنَّ أَزمَّةَ الأَجْمالِ

Ve Ömer’den rivayet olundu ki sabah kunutunda okudu: “Ve sana koşarız ve **نَحْفِدُ**” yani işte ve hizmette süratleniriz. Ebû Ubeyd dedi: **الحَفْد**’ün aslı hizmet ve iştir; ve denildi: “Ve sana koşarız ve **نحفد**”in manası: Allah için, O’na itaatiyle amel ederiz. el-Leys: **الاحتفاد** her şeyde sürattir; el-A‘şâ kılıcı vasfederek dedi:

ومُحْتَفِدُ الوقعِ ذو هَبَّةٍ،
أَجاد جِلاه يَدُ الصَّيْقَل

el-Ezherî dedi: Başkası onu “**ومحتفل الوقع**”, **اللام** ile rivayet etti; dedi: ve doğru olan odur. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde; kendisine hilafet için Osman zikredildi de dedi: “Onun **حفْدَه**’inden korkarım” yani akrabalarının hoşnutluğunda süratinden. Ve **الحَفْدُ**: sürat. Denilir: deve ve devekuşu **حَفَدَ** eder, **حَفْداً** ve **حَفَداناً**; o, yürüyüşü peş peşe getirmektir; ve **بعير حَفَّادٌ**. Ebû Ubeyd dedi: Ve **الحفد**’de başka bir dil vardır: **أَحْفَدَ** **إِحْفاداً**. Ve **أَحفدته**: onu **الحَفْدِ**e ve süratlenmeye sevk ettim; er-Râ‘î dedi:

مَزايدُ خَرْقاءِ اليَدَينِ مُسِيفَةٍ،
أَخَبَّ بهن المُخْلِفانِ وأَحْفَدا

Yani: ikisi develerini **أَحفدا** etti. Ve bazısı dedi: yani süratlendiler; ve **حَفَدَ** ile **أَحفد**’ü aynı manada kıldı. Ve et-Tehzîb’de: “**أَحفدا**: hizmet ettiler” dedi; dedi: ve **أَحفدا** başkaları da olabilir.

Ve **الحَفَدُ** ve **الحَفَدَة**: yardımcılar ve hizmetçiler; onların bir teki **حافد**’dir. Ve erkeğin **حفَدة**’si: kızlarıdır; ve denildi: çocuklarının çocuklarıdır; ve denildi: dünürlerdir.

Ve **الحفيد**: çocuğun çocuğu; cem‘i **حُفَداءُ**. Mücâhid’den “**بنين وحفدة**” kavlinde rivayet olundu ki onlar hizmetçilerdir; Abdullah’tan rivayet olundu ki onlar dünürlerdir. el-Ferrâ dedi: **الحَفَدة** kayınbiraderlerdir ve yardımcılar denilir; ve eğer **الحَفَدُ** denilseydi doğru olurdu; çünkü tekil **حافد**’dir; tıpkı **القاعد** ve **القَعَد** gibi. el-Hasen dedi: “**البنون**”: senin oğulların ve senin oğullarının oğullarıdır; **الحفدة** ise: sana her ne **حفد** ettiyse, senin için amel ettiyse ve sana yardım ettiyse odur. Ebû Hamza, İbn Abbâs’tan, Allah ikisinden de razı olsun, “**بنين وحفدة**” kavlinde rivayet etti; dedi: Sana kim yardım ettiyse o sana **حفد** etmiştir; şu sözünü işitmedin mi:

**حَفَدَ** الولائدُ حولهنَّ وأَسلمت

ed-Dahhâk dedi: **الحفدة** kadının ilk kocasından olan oğullarıdır. İkrime dedi: **الحفدة** senin hizmetçilerin olan, çocuğundan ve çocuğunun çocuğundan olanlardır. el-Leys dedi: **الحفدة** çocuğun çocuğudur. Ve denildi: **الحفدة** kızlardır; ve onlar evde anne-babanın hizmetçileridir. İbn Arafe dedi: **الحفَدُ** Araplar yanında yardımcılar demektir; itaate içinde amel ettiği ve süratlendiği her kimse o **حافد**’dir; dedi: ve ondan “Ve sana koşarız ve **نحفد**” kavlidir. Dedi: ve **الحَفَدانُ** sürattir. Âsım, Zirr’den rivayet etti; dedi: Abdullah dedi: “Ey Zirr, **الحفدة**’nin ne olduğunu biliyor musun?” Dedi: “Evet; erkeğin **حُفَّادُ**’ı, çocuğundan ve çocuğunun çocuğundandır.” Dedi: “Hayır; bilakis onlar dünürlerdir.” Âsım dedi: Kelbî, Zirr’in isabet ettiğini iddia etti. Süfyân dedi: Dediler ki: Kelbî yalan söyledi. İbn Şümeyl dedi: **الحفدة** yardımcılar dedi; o, dünürler diyen kimseden Arapların sözüne daha tâbidir; dedi:

فلو أَن نفسي طاوعتني، لأَصبحت
لها **حَفَدٌ** مما يُعَدُّ كثير

Yani: hizmetçiler; **حافد** ve **حَفَدٌ** ve **حَفَدَةٌ** hepsi birlikte.

Ve **رجل محفود**: yani hizmet olunan. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: “**محفود محشود**”; **المحفود**: arkadaşlarının kendisine hizmet ettiği, onu yücelttiği ve ona itaatte süratlendiği kimsedir. Denilir: **حَفَدْتُ** ve **أَحْفَدْتُ**; ve ben **حافد**’im ve **محفود**’um. Ve **حَفَدٌ** ve **حَفَدة**: **حافد**’in cem‘idir. Ve ondan Ümeyye hadîsi: “nimetlerle **محفود**.” Ve dedi: **الحَفْدُ** ve **الحَفَدان** ve **الإِحفاد** yürüyüşte **الخَبَبِ**’in altındadır; ve denildi: **الحَفَدان** yürüyüşün üstündedir, **الخبب** gibi; ve denildi: o, **الرَّكَكِ**in yavaşlatılmasıdır; ve fiil fiil gibidir.

Ve **المَحْفِدُ** ve **المِحْفَدُ**: develerin içinde yemlendiği bir şey; **المِكْتَلِ** gibi; el-A‘şâ dişi devesini vasfederek dedi:

بناها الغَوادي الرضِيخُ مع الخَلا،
وسَقِْي وإِطعامي الشعيرَ بِمَحْفِدِ

(* “**الغوادي الرضيخ إلخ**” sözü: elimizdeki asılda böyle, ve kamusun şerhinde de böyledir.)

**الغوادي**: çekirdek. **الرضيخ**: ezilmiş olan; o, çekirdektir; suyla ıslatılır sonra ezilir; ve denildi: o, onunla ölçülen bir ölçektir. Ve el-A‘şâ’nın beyti iki vecihle birlikte rivayet olunmuştur:

بناها السواديّ الرضيخُ مع النوى،
وقَتٍّ وإِعطاء الشعيرِ بِمِحْفَدِ

Ve “**بِمَحْفِد**” diye de rivayet olunur; kim **الميم**’i kesreli okursa onu, onunla iş yapılan şeylerden saydı; kim onu fethalı okursa mekân yahut zaman vehmi üzerinedir. İbnü’l-A‘râbî: Ebû Kays bir ölçektir; adı **المِحْفَدُ**’dır; o da **القَنْقَلُ**’dır.

Ve **مَحافِدُ الثوب**: onun nakşıdır; tekili **مَحْفِدٌ**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **الحَفَدَةُ** nakış sanatkârlarıdır ve **الحفد** nakıştır. İbn Şümeyl: elbisenin ucuna **مِحفد** denilir, **الميم**’in kesresiyle; ve **المَحْفِد**: aslın geneli; İbnü’l-A‘râbî’den; ve o **المَحْتِدُ**’dir. Ve **المَحفِد** ve **المَحْكِد** ve **المَحْقِدُ**: asıldır.

Ve erkeğin **مَحْفِدُ**’i: onun **مَحْتِدُ**’i ve aslıdır. Ve **المحفد**: hörgüçtür.

Ve el-Muhkem’de: hörgücün aslı; Ya‘kûb’dan; ve Züheyr’e inşad etti:

جُمالِيَّة لم يُبْقِ سيري ورِحْلَتي
على ظهرها، من نَيَّها، غيرَ **مَحْفِد**

Ve **سيف مُحتفِدٌ**: kesmede süratli.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ف د * * الحَفْدُ * السرعة وبابه ضرب و * حَفَدَاناً * أيضا بفتح الفاء ومنه قولهم في الدعاء وإليك نسعى ونحفد و * أحْفَدَهُ * حمله على الحفد والإسراع وبعضهم يجعل أحفد أيضا لازما و * الحَفَدةُ * بفتحتين الأعوان والخدم وقيل الأختان وقيل الأصهار وقيل ولد الولد واحدهم * حَافِدٌ

##### Türkçe

* ح ف د * * **الحَفْدُ** * sürat(tır); babı **ضرب**’dır. Ve **حَفَدَاناً** da (vardır), ayrıca **الفاء**’nın fethasıyla. Ondandır: duada onların sözü: “Ve sana koşarız ve **نحفد**.” Ve **أحْفَدَهُ**: onu **الحفد**’e ve sürat etmeye sevk etti. Bazıları **أحفد**’i ayrıca lâzım da kılar. Ve **الحَفَدةُ**: iki fetha ile; yardımcılar ve hizmetçiler(dir). Ve denildi: kız kardeşin kocaları. Ve denildi: damatlar. Ve denildi: torunun çocuğu; onların bir teki **حَافِدٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حفد يحفد من حد ضرب، حفدا، بفتح فسكون، وحفدانا. ومحركة: خف في العمل وأسرع. وفي حديث عمر رضي الله عنه، وذكر له عثمان للخلافة، قال أخشى حفده أي إسراعه في مرضاة أقاربه. كاحتفد.
 قل الليث: الاحتفأد: السرعة في كل شيء. وحفد واحتفد بمعنى الإسراع، من المجاز، كما في الأساس.ومن المجاز أيضا: حفد يحفد حفدا: خدم، قال الأزهري: الحفد في الخدمة والعمل: الخفة.
 وفي دعاء القنوت: وإليك نسعى ونحفد، أي نسرع في العمل والخدمة.
 وقال أبو عبيد: أصل الحفد: الخدمة والعمل. والحفد، محركة والحفدة الخدم والأعوان، جمع حافد، قال ابن عرفة: الحفد عند العرب: الأعوان، فكل من عمل عملا أطاع فيه وسارع، فهو حافد.

  والحفد، محركة مشي دون الخبب، وقد حفد البعير والظليم، وهو تدارك السيير، كالحفدان، محركة، والحفد، بفتح فسكون، وبعير حفاد.
 وقال أبو عبيد: وفي الحفد لغة أخرى، وهو الإحفاد وقد أحفد الظليم.
 وقيل: الحفدان فوق المشي? كالخبب.
 ومن المجاز: حفدة الرجل: بناته أو أولاد أولاده، كالحفيد وهو واحد الحفدة، وهو ولد ولد الولد، والجمع حفداء.
 وروي عن مجاهد في قوله تعالى:  بنين وحفدة أنهم الخدم أو الأصهار. روي عن عبد الله بن مسعود، أنه قال لزر: هل تدري ما الحفدة? قال: نعم حفاد الرجل من ولده وولد ولده. قال: لا ولكنهم الأصهار. قال عاصم: وزعم الكلبي أن زرا قد أصاب، قال سفيان: قالوا وكذب الكلبي. وقال الفراء: الحفدة: الأختان، ويقال: الأعون. وقال الحسن. البنين: بنوك وبنو بنيك وأما الحفدة فما حفدك من شيء وعمل لك وأعانك. وروى أبو حمزة عن ابن عباس في قوله تعالى:  بنين وحفدة  . قال: من أعانك فقد حفدك. وقال الضحاك: الحفدة: بنو المرأة من زوجها الأول. وقال عكرمة: الحفدة: من خدمك من ولدك، وولد ولدك. وقيل: المراد بالبنات في قول المصنف هن خدم الأبوين في البيت. وعن ابن الأعرابي: الحفدة صناع الوشي والحفد: الوشي.
 والمحفد، كمجلس أو منبر، وعلى هذه اقتصر الصاغاني: شيء يعلف فيه الدواب كالمكتل. ومنهم من خص الإبل، قال الأعشى، يصف ناقته:
  بناها الغوادي الرضيخ مع الخلا                      وسقيي وإطعامي الشعير بمحفد الغوادي: النوى، والرضيخ: المرضوخ، وهو النوى يبل بالماء ثم يرضخ. وقد روي بيت الأعشى بالوجهين معا، فمن كسر الميم عده مما يعتمل به، ومن فتحها فعلى توهم المكان أو الزمان.
 والمحفد كمنبر: طرف الثوب، عن ابن شميل.
 وروى ابن الأعرابي عن أبي قيس: قدح يكال به واسمه المحفد وهو القنقل. والمحفد كمجلس: الأصل عامة، كالمحتد، والمحكد، والمحقد، عن ابن الأعرابي.
 والمحفد: السنام وفي المحكم: أصل السنام، عن يعقوب، وأنشد لزهير:
  جمالية لم يبق سيري ورحلتـي                      على ظهرها من نيها غير محفد والمحفد: وشى الثوب، جمعه المحافد. ومحفد كمجلس ة باليمن من ميفعة. والمحفد كمقعد: ة بالسحول بأسفلها. وسيف محتفد: سريع القطع، قال الأعشى، يصف السيف:
  ومحتفد الوقع ذو هبة                      أجاد جلاه يد الصيقل قال الأزهري: وروى: ومحتفل الوقع، باللام، قال: وهو الصواب. وأحفده: حمله على الحفد وهو الإسراع قال الراعي:
  مزايد خرقاء اليدين مسيفة                      أخب بهن المخلفان وأحفدا وفي التهذيب. أحفدا، خدما، قال: وقد يكون أحفدا غيرهما. ومن المجاز رجل محفود أي مخدوم، يخدمه أصحابه ويعظمونه، ويسرعون في طاعته، يقال: حفدت واحفدت، وأنا حافد ومحفود. وقد جاء ذكره في حديث أم معبد. وممن اشتهر بالحفيد: أبو بكر محمد بن عبد الله بن يوسف، النيسابوري، ابن بنت العباس بن حمزة، الفقيه الواعظ.

##### Türkçe

**حفد** **يحْفِد**: **من حد ضرب**; **حفدا**; fetha ile sonra sükûn ile; ve **حفدانا**. Ve harekeli olarak: işte hafif oldu ve süratlendi. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde; ve ona hilâfet için Osman zikredildi; dedi ki: “Onun **حفده**’sinden korkarım”, yani akrabalarının hoşnutluğunda onun süratinden. **كاحتفد**.

Leys dedi: **الاحتفأد**: her şeyde sürattir. Ve **حفد** ve **احتفد** sürat etmek mânâsınadır; mecazdandır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve mecazdan da: **حفد يحفد حفدا**: hizmet etti. Ezherî dedi: hizmette ve işte **الحفد**: hafifliktir.

Kunut duasında: “Ve sana koşarız ve **نحفد**”; yani işte ve hizmette sürat ederiz.

Ebû Ubeyd dedi: **الحفد**’in aslı: hizmet ve iştir. Ve **الحفد** (harekeli) ve **الحفدة**: hizmetçiler ve yardımcılar; **حافد**’in cem‘i. İbn Arefe dedi: Araplar yanında **الحفد**: yardımcılar(dır); öyleyse her kim bir iş işler de onda itaat eder ve süratlenirse, o **حافد**’dir.

Ve **الحفد** (harekeli): **الخبب**’in altında yürüyüştür. Ve deve ve devekuşu **حفد** etti; ve o, yürüyüşü peş peşe yetiştirmektir; **كالحفدان** (harekeli) ve **الحفد** (fetha ile sonra sükûn ile). Ve **بعير حفاد**.

Ebû Ubeyd dedi: **الحفد**’de başka bir lügat vardır; o da **الإحفاد**’dır; ve devekuşu **أحفد** etti.

Ve denildi: **الحفدان** yürüyüşün üstündedir; **كالخبب**.

Ve mecazdan: adamın **حفدة**’si: kızları yahut çocuklarının çocuklarıdır; **كالحفيد**; ve o **الحفدة**’nin biridir; ve o, çocuğun çocuğunun çocuğudur; cem‘i **حفداء**.

Mücâhid’den, Yüce Allah’ın “**بنين وحفدة**” sözü hakkında rivayet edildi: onlar hizmetçiler yahut damatlardır. Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi: Zerr’e dedi ki: “**الحفدة** nedir, bilir misin?” Dedi: “Evet; adamın **حفاد**’ı, çocuğundan ve çocuğunun çocuğundandır.” Dedi: “Hayır; fakat onlar damatlardır.” Âsım dedi: Kelbî, Zerr’in isabet ettiğini iddia etti. Süfyân dedi: “Dediler ki: Kelbî yalan söyledi.” Ferrâ dedi: **الحفدة**: kayınbiraderlerdir; ve denilir: yardımcılar. Hasan dedi: **البنين**: oğulların ve oğullarının oğullarıdır; **الحفدة** ise, sana bir şeyde **حفد** eden, senin için iş yapan ve sana yardım edendir. Ebû Hamza, İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın “**بنين وحفدة**” sözü hakkında rivayet etti: “Sana yardım eden kimse, sana **حفد** etmiştir.” Dahhâk dedi: **الحفدة**: kadının ilk kocasından olan oğullarıdır. İkrime dedi: **الحفدة**: çocuğundan ve çocuğunun çocuğundan sana hizmet edenlerdir. Ve denildi: musannifin “kızlar” sözüyle muradı, evde ana-babaya hizmet edenlerdir. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحفدة** nakış (وشي) sanatkârlarıdır; ve **الحفد**: nakıştır.

Ve **المحفد**, **كمجلس** yahut **منبر**; ve Sâğânî bununla yetindi: içinde binek hayvanlarına yem verilen bir şey; sepet gibi. Onlardan kimi develere tahsis etti. A‘şâ dedi; dişi devesini vasfederken:

  بناها الغوادي الرضيخ مع الخلا                      وسقيي وإطعامي الشعير بمحفد

**الغوادي**: çekirdek(ler)dir; ve **الرضيخ**: ezilmiş olandır; ve o, çekirdektir; su ile ıslatılır, sonra ezilir. A‘şâ’nın beyti iki vecihle birlikte rivayet edilmiştir: kim **الميم**’i kesreli okursa onu, onunla iş yapılan şeylerden saydı; kim onu fethalı okursa, mekân yahut zaman vehmi üzerinedir.

Ve **المحفد** **كمنبر**: elbisenin ucu; İbn Şümeyl’den.

İbnü’l-A‘râbî, Ebû Kays’tan rivayet etti: onunla ölçülen bir kap; adı **المحفد**’dir; ve o **القنقل**’dır. Ve **المحفد** **كمجلس**: asıl, umumîdir; **كالمحتد** ve **المحكد** ve **المحقد**; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **المحفد**: hörgüçtür. Ve **المحكم**’de: hörgücün aslı; Ya‘kūb’dan. Ve Züheyr için inşad etti:

  جمالية لم يبق سيري ورحلتـي                      على ظهرها من نيها غير محفد

Ve **المحفد**: elbise nakşıdır; cem‘i **المحافد**. Ve **محفد** **كمجلس**: Yemen’de, Meyfa‘a’dan bir yer. Ve **المحفد** **كمقعد**: Sühûl’de, aşağı tarafında bir yer. Ve **سيف محتفد**: kesmesi süratli. A‘şâ dedi; kılıcı vasfederken:

  ومحتفد الوقع ذو هبة                      أجاد جلاه يد الصيقل

Ezherî dedi: “Ve **ومحتفل الوقع**” diye, **اللام** ile rivayet etti; dedi: ve o doğrusudur. Ve **أحفده**: onu **الحفد**’e, yani sürat etmeye sevk etti. Râ‘î dedi:

  مزايد خرقاء اليدين مسيفة                      أخب بهن المخلفان وأحفدا

Ve **التهذيب**’de: **أحفدا**: hizmet ettiler. Dedi: ve **أحفدا** başkaları da olabilir. Ve mecazdan: **رجل محفود**; yani hizmet olunan; arkadaşları ona hizmet eder ve onu yüceltirler; ve ona itaatte sürat ederler. Denilir: **حفدت** ve **احفدت**; ve ben **حافد** ve **محفود**(um). Onun zikri Ümm Ma‘bed hadîsinde gelmiştir. Ve **الحفيد** ile meşhur olanlardan: Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah b. Yusuf en-Nîsâbûrî; Abbâs b. Hamza’nın kızının oğlu; fakih, vaiz.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَفَدَ
1 حَفَدَ حفد , [aor. حَفِدَ , as appears from what follows,] inf. n. حَفْدٌ and حَفَدَانٌ (S, A) and حُفُودٌ, (A,) He (a camel, S, A, and an ostrich, S) was quick, or went quickly; (S, A;) was continuous in his course or pace: and some say that ↓ احفد is syn. with حَفَدَ, meaning he went quickly: (S:) accord. to A'Obeyd, احفد, said of an ostrich, is syn. with حَفَدَ, inf. n. حَفْدٌ: and it is said that حَفَدَ, inf. n. حَفَدَانٌ, signifies he went a pace such as is termed خَبَبٌ, quicker than that of walking: (L:) or حَفَدَ, inf. n. حَفْدٌ (TA) and حَفَدٌ and حَفَدَانٌ; and ↓ احفد, inf. n. اـِحْفَادٌ; he went a pace less quick than that termed خَبَبٌ. (K, TA.) ― -b2- And حَفَدَ, (A, L, Msb, K,) aor. حَفِدَ , (L, Mgh, Msb, K,) inf. n. حَفْدٌ (T, S, Mgh, Msb, K) and حَفَدَانٌ; (K;) and ↓ احفد, inf. n. اـِحفَادٌ; (Msb;) and ↓ احتفد; (A, K;) (tropical:) He was quick (S, A, Msb) in an affair, and active, agile, or prompt, in performing it: (A:) or he was quick in service: (Mgh:) or he was active, agile, or prompt, in work; and quick: (K:) or he was he was active, agile, or prompt, in service and in work: (T:) or he was quick therein. (L.) Hence, (Mgh,) وَاـِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ, (S, Mgh, * L, Msb,) in a form of supplication, (S, L, Msb,) which is uttered standing, termed دُعَآءُ القُنُوتِ, means And we are quick in working for Thee and in serving Thee: (L:) or quick to obey Thee: (Msb:) or we work for Thee by obeying Thee: (Mgh:) [for] ― -b3- حَفَدَ, (A, L, Msb, K,) aor. حَفِدَ , (L,) inf. n. حَفْدٌ, (L, Msb,) also signifies (tropical:) He served (A, L, Msb, K) a person: (A:) [I have marked this, and the significations explained in the second sentence above, as tropical on the authority of the A: but] accord. to A 'Obeyd, the primary signification of this verb is he served and worked. (L.)

4 أَحْفَدَ see 1, in three places. -A2- احفدهُ He made him, or incited him, (namely, a camel, S, A,) to go quickly, (S, A, K,) with a continuous course or pace. (S.)

8 اـِحْتَفَدَ see 1.

حَفَدٌ
حَفَدٌ حفد A pace less quick than that termed خَبَبٌ (K.) [See 1.] -A2- See also حَافِدٌ.

حَفِيدٌ
حَفِيدٌ حفيد : see حَافِدٌ.

حَفَّادٌ
حَفَّادٌ حفاد A camel that goes quickly, with a continuous course or pace. (S.)

حَافِدٌ
حَافِدٌ حافد sing. of حُفَّادٌ (L) [and of أَحْفَادٌ, a pl. of pauc.,] and of حَفَدَةٌ, (S, A, L, Msb,) which last signifies (tropical:) Assistants, helpers, or auxiliaries; and any who work, or labour, in obedience to orders, and strive together in quickness; (Ibn-' Arafeh;) whatever serve thee and work for thee and assist thee; (El-Hasan;) assistants, helpers, or auxiliaries, and servants; (S, A, Mgh, Msb;) as also ↓ حَفَدٌ, which is likewise a pl. [or rather a quasi-pl. n.] of حَافِدٌ; (K, TA;) [and حُفَّادٌ:] and also, (A, Mgh, Msb, K,) hence, (A, Mgh, Msb,) as some say, (S,) a man's grandchildren; (S, Mgh, Msb, K;) because they are like servants while young: (Msb:) or sons' children: (A:) or a son's children: (Mgh:) likewise pl. of حَافِدٌ: (S:) and ↓ حَفِيدٌ, which is said in the K to be syn. with حَفَدَةٌ as meaning “ grandchildren, ” is a sing., of which حَفَدَةٌ and حُفَدَآءُ [and اـَحْفَادٌ] are pls., (TA,) and signifies a grandchild: (L, TA:) [it is vulgarly applied to a son's son; and سِبْطٌ, to a daughter's son:] or حَفَدَةٌ signifies a man's children: (CK:) or his daughters; (K;) by which, as some say, are meant those who serve their parents in the house: (TA:) or his children and grandchildren who serve him; accord. to Zirr and 'Ikrimeh; but this is contradicted by 'AbdAllah Ibn-Mes'ood and others: (L:) or such relations as are termed أَصْهَار: ('Abd-Allah Ibn-Mes'ood, L, K:) or such as are termed أَخْتَان: (Fr:) or one's wife's sons by her former husband. (Ed-Dahhلk.)

مَحْفِدٌ
مَحْفِدٌ محفد Origin, syn. أَصْلٌ, (S, K,) of a man; (S) or in a general sense; (L;) i. q. مَحْتِدٌ and مَحْكِدٌ and مَحْقِدٌ. (IAar.) ― -b2- And The base, or lower part, (أَصْل,) of a camel's hump: (IAar, Yaakoob, S, M, K:) or the hump itself. (TA.)

مَحْفُودٌ
مَحْفُودٌ محفود A man served, or waited on, by others; (S, A, K;) and obeyed: (A:) one whom his companions serve and honour, and whom they hasten to obey. (TA.)

مُحْتَفِدٌ
مُحْتَفِدٌ محتفد A sword quick in cutting. (S, K.) مُحْتَفِدُ الوَقْعِ [meaning A sword quick in falling] occurs in a verse of El-Aashà describing a sword, accord. to one reading: but Az says that the right reading is محتفل, with ل. (L.)

##### Türkçe

**حَفَدَ**
1 **حَفَدَ** **حفد** , [muzârîsi **حَفِدَ** , aşağıda gelenlerden anlaşıldığı üzere,] mastarı **حَفْدٌ** ve **حَفَدَانٌ** (S, A) ve **حُفُودٌ**, (A,) O (bir deve, S, A, ve bir devekuşu, S) hızlı idi, yahut hızlı gitti; (S, A;) seyrinde yahut yürüyüşünde süreklilik gösterdi: ve bazıları der ki ↓ **احفد** **حَفَدَ** ile eşanlamlıdır, “hızlı gitti” demektir: (S:) A'Obeyd’e göre, devekuşu hakkında söylenen **احفد**, **حَفَدَ** ile eşanlamlıdır, mastarı **حَفْدٌ**: ve denilmiştir ki **حَفَدَ**, mastarı **حَفَدَانٌ**, yürüyüşten daha hızlı olan ve **خَبَبٌ** diye adlandırılan bir adım ile gitti demektir: (L:) yahut **حَفَدَ**, mastarı **حَفْدٌ** (TA) ve **حَفَدٌ** ve **حَفَدَانٌ**; ve ↓ **احفد**, mastarı **اـِحْفَادٌ**; **خَبَبٌ** diye adlandırılandan daha az hızlı bir adım ile gitti. (K, TA.) ― -b2- Ve **حَفَدَ**, (A, L, Msb, K,) muzârîsi **حَفِدَ** , (L, Mgh, Msb, K,) mastarı **حَفْدٌ** (T, S, Mgh, Msb, K) ve **حَفَدَانٌ**; (K;) ve ↓ **احفد**, mastarı **اـِحفَادٌ**; (Msb;) ve ↓ **احتفد**; (A, K;) (mecazen:) Bir işte hızlı oldu (S, A, Msb) ve onu yapmada faal, çevik yahut çabuk oldu: (A:) yahut hizmette hızlı oldu: (Mgh:) yahut işte faal, çevik yahut çabuk oldu; ve hızlı oldu: (K:) yahut hizmette ve işte faal, çevik yahut çabuk oldu: (T:) yahut onda hızlı oldu. (L.) Bundan dolayı, (Mgh,) **وَاـِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ**, (S, Mgh, * L, Msb,) bir yakarış şeklinde, (S, L, Msb,) ayakta söylenen ve **دُعَآءُ القُنُوتِ** diye adlandırılan, “Senin için çalışmada ve Sana hizmet etmede hızlıyız” demektir: (L:) yahut Sana itaatte hızlıyız: (Msb:) yahut Sana itaat ederek Senin için çalışırız: (Mgh:) [çünkü] ― -b3- **حَفَدَ**, (A, L, Msb, K,) muzârîsi **حَفِدَ** , (L,) mastarı **حَفْدٌ**, (L, Msb,) ayrıca (mecazen:) Bir kimseye hizmet etti (A, L, Msb, K): (A:) [bunu ve yukarıdaki ikinci cümlede açıklanan anlamları, A’nın otoritesine dayanarak mecaz diye işaretledim; fakat] A 'Obeyd’e göre bu fiilin aslî anlamı “hizmet etti ve çalıştı”dır. (L.)

4 **أَحْفَدَ** 1’e bak, üç yerde. -A2- **احفدهُ** Onu (yani bir deveyi, S, A) hızlı gitmeye (S, A, K) sürekli bir seyir yahut yürüyüşle sevk etti yahut kışkırttı. (S.)

8 **اـِحْتَفَدَ** 1’e bak.

**حَفَدٌ**
**حَفَدٌ** **حفد** **خَبَبٌ** diye adlandırılandan daha az hızlı bir adım. (K.) [1’e bak.] -A2- Ayrıca **حَافِدٌ**’e bak.

**حَفِيدٌ**
**حَفِيدٌ** **حفيد** : **حَافِدٌ**’e bak.

**حَفَّادٌ**
**حَفَّادٌ** **حفاد** Sürekli bir seyir yahut yürüyüşle hızlı giden deve. (S.)

**حَافِدٌ**
**حَافِدٌ** **حافد** **حُفَّادٌ**’ın (L) [ve **أَحْفَادٌ**’ın, azlık çoğulu,] ve **حَفَدَةٌ**’nin tekilidir, (S, A, L, Msb,) ki bu sonuncusu (mecazen:) Yardımcılar, yardımcılar yahut destekçiler; ve emirlere itaatle çalışan yahut emek veren ve hızda birlikte çabalayan her kimse; (Ibn-' Arafeh;) sana hizmet eden ve senin için çalışan ve sana yardım eden her ne ise; (El-Hasan;) yardımcılar, yardımcılar yahut destekçiler, ve hizmetçiler; (S, A, Mgh, Msb;) bunun gibi ↓ **حَفَدٌ**, ki o da **حَافِدٌ**’in bir çoğuludur [yahut daha doğrusu çoğul-msi bir isimdir]; (K, TA;) [ve **حُفَّادٌ**:] ve ayrıca, (A, Mgh, Msb, K,) bundan dolayı, (A, Mgh, Msb,) bazılarına göre, (S,) bir adamın torunları; (S, Mgh, Msb, K;) çünkü küçükken hizmetçiler gibidirler: (Msb:) yahut oğulların çocukları: (A:) yahut bir oğlun çocukları: (Mgh:) yine **حَافِدٌ**’in çoğuludur: (S:) ve ↓ **حَفِيدٌ**, ki K’da “torunlar” anlamında **حَفَدَةٌ** ile eşanlamlı olduğu söylenir, tekildir; bunun çoğulları **حَفَدَةٌ** ve **حُفَدَآءُ** [ve **اـَحْفَادٌ**]dır, (TA,) ve bir torun demektir: (L, TA:) [halk arasında oğlun oğlu için kullanılır; ve **سِبْطٌ**, kızın oğlu için:] yahut **حَفَدَةٌ** bir adamın çocukları demektir: (CK:) yahut kızları; (K;) bununla, bazılarına göre, evde anne-babalarına hizmet edenler kastedilir: (TA:) yahut ona hizmet eden çocukları ve torunları; Zirr ve 'Ikrimeh’e göre; fakat bu, 'AbdAllah Ibn-Mes'ood ve başkaları tarafından reddedilmiştir: (L:) yahut **أَصْهَار** diye adlandırılan akrabalar: ('Abd-Allah Ibn-Mes'ood, L, K:) yahut **أَخْتَان** diye adlandırılanlar: (Fr:) yahut kadının önceki kocasından olan oğulları. (Ed-Dahhلk.)

**مَحْفِدٌ**
**مَحْفِدٌ** **محفد** Bir adamın aslı, **أَصْلٌ** ile eşanlamlıdır, (S, K,) (S) yahut genel anlamda; (L;) **مَحْتِدٌ** ve **مَحْكِدٌ** ve **مَحْقِدٌ** ile aynı anlamdadır. (IAar.) ― -b2- Ve bir devenin hörgücünün tabanı yahut alt kısmı, (**أَصْل,**) : (IAar, Yaakoob, S, M, K:) yahut hörgücün kendisi. (TA.)

**مَحْفُودٌ**
**مَحْفُودٌ** **محفود** Başkaları tarafından hizmet edilen yahut bakılan bir adam; (S, A, K;) ve itaat edilen: (A:) arkadaşlarının hizmet edip saygı gösterdiği ve itaat etmeye koştuğu kimse. (TA.)

**مُحْتَفِدٌ**
**مُحْتَفِدٌ** **محتفد** Kesmede hızlı bir kılıç. (S, K.) **مُحْتَفِدُ الوَقْعِ** [“düşmede hızlı bir kılıç” anlamında] El-Aashà’nın bir kılıcı tasvir ettiği bir beyitte, bir kıraate göre, geçer: fakat Az der ki doğru kıraat **محتفل**’dir, **ل** ile. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَفَدَ
حَفَدَ I ( n. ac. حَفْد 1 ,  حُفُوْد 27 ,  حَفَدَاْن 36 ),
a.  Was quick, prompt, alert; went quickly.

b.  Served.

أَحْفَدَ
أَحْفَدَ IV ,
a.  Urged on, incited.

اِحْتَفَدَ
اِحْتَفَدَ VIII ,
a.  see I (a) .

حَفَد
حَفَد 4 ,
a.  Quick pace; springing, elastic tread.

حَاْفِد
حَاْفِد 21 , ( pl. حَفَد 4 ,  حَفَدَة 4t ,  حُفَّاْد 29 ),
a.  Agile, sprightly; alert.

b.  Servant, valet.

حَفِيْد
حَفِيْد 25 , ( pl. حَفَدَة 4t ,  أَحْفَاْد 38 ,  حُفَدَآءُ 43 ),
a.  Grandchild.

##### Türkçe

**حَفَدَ**
**حَفَدَ** I ( m. ac. **حَفْد** 1 , **حُفُوْد** 27 , **حَفَدَاْن** 36 ),
a. Çabuk, süratli, uyanık oldu; çabucak gitti.

b. Hizmet etti.

**أَحْفَدَ**
**أَحْفَدَ** IV ,
a. Sevk etti, kışkırttı.

**اِحْتَفَدَ**
**اِحْتَفَدَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**حَفَد**
**حَفَد** 4 ,
a. Çabuk yürüyüş; sıçrayarak, esnek adım.

**حَاْفِد**
**حَاْفِد** 21 , ( çoğ. **حَفَد** 4 , **حَفَدَة** 4t , **حُفَّاْد** 29 ),
a. Çevik, atik; uyanık.

b. Hizmetçi, uşak.

**حَفِيْد**
**حَفِيْد** 25 , ( çoğ. **حَفَدَة** 4t , **أَحْفَاْد** 38 , **حُفَدَآءُ** 43 ),
a. Torun.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حفد
حَفَدَ - يَحْفِدُ - حَفِيْد - حَفَدة

حَفَدَ - يَحْفِدُ + كائن + كائناً: يصحبه ليخدمه: يرافقه ليعينه على أموره وحوائجه بخفة ونشاط
حَفِيْد: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " حَفَدَ - يَحْفِدُ ": الخادم النشيط والمخلص: وهو اصطلاحاً ولد الولد
حَفَدة: جمع " حَفيْد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللزوم والمصاحبة والصداقة والمرافقة بحب وتفاهم" وهي:
عَشَرَ - يَعْشُرُ، رَفِقَ- يَرْفَق، صَحَبَ - يَصْحَبُ، حَفَدَ - يَحْفِدُ، خَدَنَ - يَخدِنُ، نَدَا - يَنْدُو
حفدة
 	﴿والله جعل لكم من أنفسكم أزواجا وجعل لكم من أزواجكم بنين وحفدة ورزقكم من الطيبات أفبالباطل يؤمنون وبنعمة الله هم يكفرون(72)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [حفد] ح ف د: الحَفْدُ السرعة وبابه ضرب و حَفَدَاناً أيضا بفتح الفاء ومنه قولهم في الدعاء وإليك نسعى ونحفد و أحْفَدَهُ حمله على الحفد والإسراع وبعضهم يجعل أحفد أيضا لازما و الحَفَدةُ بفتحتين الأعوان والخدم وقيل الأختان وقيل الأصهار وقيل ولد الولد واحدهم حَافِدٌ
معجم الفرائد القرآنية:
ح  ف  د
"حَفَدَةً " في قوله تعالى " وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً  "  (72) النحل .
حَفَدَة : جمع حافد وهو الخادم المسرع في الخدمة، ومن أسرع في خدمتك فهو حافدك والحفد: السرعة، وفي الآية الحفدة هم أولاد الأولاد .
الراغب
حفد
- قال الله تعالى: }وجعل لكم من أزواجكم بنين وحفدة{ [النحل/72]، جمع حافد، وهو المتحرك المتبرع بالخدمة، أقارب كانوا أو أجانب، قال المفسرون: هم الأسباط ونحوهم، وذلك أن خدمتهم أصدق، قال الشاعر:
- 118 - حفد الولائد بينهن
(البيت:
حفد الولائد حولهن *** وأسلمت بأكفهن أزمة الأجمال
ونسب للأخطل في غريب الحديث 3/374؛ وليس في ديوانه، وهو في اللسان (حفد) )
وفلان محفود، أي: مخدوم، وهم الأختان والأصهار، وفي الدعاء: (إليك نسعى ونحفد) (الدعاء جاء عن عمر بن الخطاب أنه قنت به في الصبح بعد الركوع فذكره بطوله، انظر: (الأذكار)، باب القنوت في الصبح، ونزل الأبرار ص 90؛ وغريب الحديث لأبي عبيد 3/374؛ وأخرجه ابن أبي شيبة 3/106.
أقول: قال أبو الحسن بن المنادي في كتابه (الناسخ والمنسوخ) : ومما رفع رسمه من القرآن، ولم يرفع من القلوب حفظه سورتا القنوت في الوتر، وتسمى سورتي الخلع والحفد. انظر: الإتقان 2/34)، وسيف محتفد: سريع القطع، قال الأصمعي: أصل الحفد: مداركة الخطو.
ملخص اللسان
1.    حَفَدَ يَحْفِدُ حَفْداً وحَفَداناً واحتفد: خفَّ في العمل وأَسرع.
2.    وحَفَدَ يَحْفِدُ حَفْداً: خَدَم.
3.    الحَفْدُ في الخدمة والعمل  الخفة؛
4.    وإِليك نسعى ونَحْفِدُ أَي نسرع  في العمل والخدمة.
5.    وإِليك نسعى ونحفد نعمل لله بطاعته.
6.    الاحتفاد السرعة في كل شيء؛
7.    والحَفَدُ والحَفَدَة: الأَعوان والخدَمة،
8.    أَخشى حفْدَه أَي  إِسراعه في مرضاة أَقاربه.
9.    وحفَدة الرجل:  بناته،
10.                       وحفَدة الرجل: أَولاد أَولاده،
11.                       وحفَدة الرجل: الأَصهار.
12.                       والحفيد: ولد الولد،
13.                       الحَفَدة  الأَختان ويقال الأَعوان،
14.                       الحفدة بنو المرأَة من زوجها الأَوَّل.
15.                       الحفدة  من خدمك من ولدك وولد ولدك.
16.                       الحفدة  البنات وهنَّ خدم الأَبوين في البيت.
17.                       الحفَدُ عند العرب  الأَعوان، حافد:كل من عمل عملاً أَطاع فيه وسارع ؛
18.                        حَفَدَ البعيرُ والظليم  حَفْداً وحَفَداناً، وهو تدارك السير،
19.                       وأَحفدته: حملته على الحَفْدِ  والإِسراع؛
20.                       ورجل محفود أَي مخدوم.
21.                       المحفود: الذي  يخدمه أَصحابه ويعظمونه ويسرعون في طاعته.
22.                        الحَفْدُ والحَفدان والإِحفاد في المشي دون الخَبَبِ؛
23.                        الحَفَدان فوق المشي كالخبب،
24.                       والمَحْفِدُ والمِحْفَدُ: شيء تعلف فيه الإِبل كالمِكْتَلِ؛
25.                        المِحْفَدُ وهو  القَنْقَلُ.
26.                       ومَحافِدُ الثوب: وشْيُهُ،
27.                       الحَفَدَةُ  صُناع الوشي
28.                       والحفد الوَشْيُ.
29.                       ومَحْفِدُ الرجل: مَحْتِدُه وأَصله.
30.                        والمحفد: السنام.
31.                        وسيف مُحتفِدٌ: سريع القطع.
لسان العرب
● - حفد: حَفَدَ يَحْفِدُ حَفْداً وحَفَداناً واحتفد: خفَّ في العمل وأَسرع.  وحَفَدَ يَحْفِدُ حَفْداً: خَدَم. الأَزهري: الحَفْدُ في الخدمة والعمل  الخفة؛ وأَنشد:  حَفَدَ الولائدُ حولهن، وأَسلمتْ  بأَكُفِّهِنَّ أَزمَّةَ الأَجْمالِ  وروي عن عمر أَنه قرأَ في قنوت الفجر: وإِليك نسعى ونَحْفِدُ أَي نسرع  في العمل والخدمة. قال أَبو عبيد: أَصل الحَفْد الخدمة والعمل؛ وقيل: معنى  وإِليك نسعى ونحفد نعمل لله بطاعته. الليث: الاحتفاد السرعة في كل شيء؛  قال الأَعشى يصف السيف:  ومُحْتَفِدُ الوقعِ ذو هَبَّةٍ،  أَجاد جِلاه يَدُ الصَّيْقَل  قال الأَزهري: رواه غيره ومحتفل الوقع، باللام، قال: وهو الصواب. وفي  حديث عمر، رضي الله عنه، وذكر له عثمان للخلافة قال: أَخشى حفْدَه أَي  إِسراعه في مرضاة أَقاربه. والحَفْدُ: السرعة. يقال: حَفَدَ البعيرُ والظليم  حَفْداً وحَفَداناً، وهو تدارك السير، وبعير حَفَّادٌ. قال أَبو عبيد:  وفي الحفد لغة أُخرى أَحْفَدَ إِحْفاداً. وأَحفدته: حملته على الحَفْدِ  والإِسراع؛ قال الراعي:  مَزايدُ خَرْقاءِ اليَدَينِ مُسِيفَةٍ،  أَخَبَّ بهن المُخْلِفانِ وأَحْفَدا  أَي أَحفدا بعيريهما. وقال بعضهم: أَي أَسرعا، وجعل حَفَدَ وأَحفد  بمعنى. وفي التهذيب: أَحفدا خدما، قال: وقد يكون أَحفدا غيرهما.  والحَفَدُ والحَفَدَة: الأَعوان والخدَمة، واحدهم حافد. وحفَدة الرجل:  بناته، وقيل: أَولاد أَولاده، وقيل: الأَصهار.  والحفيد: ولد الولد، والجمع حُفَداءُ. وروي عن مجاهد في قوله بنين وحفدة  أَنهم الخدم، وروي عن عبد الله أَنهم الأَصهار، وقال الفرّاء: الحَفَدة  الأَختان ويقال الأَعوان، ولو قيل الحَفَدُ كان صواباً، لأَن الواحد حافد  مثل القاعد والقَعَد. وقال الحسن: البنون بنوك وبنو بينك، وأَما الحفدة  فما حفدك من شيء وعمل لك وأَعانك. وروى أَبو حمزة عن ابن عباس، رضي الله  عنهما، في قوله تعالى: بنين وحفدة، قال: من أَعانك فقد حفدك؛ أَما سمعت  قوله:  حَفَدَ الولائدُ حولهنَّ وأَسلمت  وقال الضحاك: الحفدة بنو المرأَة من زوجها الأَوَّل. وقال عكرمة: الحفدة  من خدمك من ولدك وولد ولدك. وقال الليث: الحفدة ولد الولد. وقيل: الحفدة  البنات وهنَّ خدم الأَبوين في البيت. وقال ابن عرفة: الحفَدُ عند العرب  الأَعوان، فكل من عمل عملاً أَطاع فيه وسارع فهو حافد؛ قال: ومنه قوله  وإِليك نسعى ونحفد. قال: والحَفَدانُ السرعة. وروى عاصم عن زرّ قال: قال  عبدالله: يا زرّ هل تدري ما الحفدة؟ قال: نعم، حُفَّادُ الرجل من ولده وولد  ولده، قال: لا ولكنهم الأَصهار؛ قال عاصم: وزعم الكلبي أَن زرّاً قد  أَصاب؛ قال سفيان: قالوا وكذب الكلبي. وقال ابن شميل: قال الحفدة الأَعوان  فهو أَتبع لكلام العرب ممن قال الأَصهار؛ قال:  فلو أَن نفسي طاوعتني، لأَصبحت  لها حَفَدٌ مما يُعَدُّ كثير  أَي خَدَم حافد وحَفَدٌ وحَفَدَةٌ جميعاً.  ورجل محفود أَي مخدوم. وفي حديث أُم معبد: محفود محشود؛ المحفود: الذي  يخدمه أَصحابه ويعظمونه ويسرعون في طاعته. يقال: حَفَدْتُ وأَحْفَدْتُ  وأَنا حافد ومحفود. وحَفَدٌ وحَفَدة جمع حافد. ومنه حديث أُمية: بالنعم  محفود. وقال: الحَفْدُ والحَفدان والإِحفاد في المشي دون الخَبَبِ؛ وقيل:  الحَفَدان فوق المشي كالخبب، وقيل: هو إِبطاء الرَّكَكِ، والفعل كالفعل.  والمَحْفِدُ والمِحْفَدُ: شيء تعلف فيه الإِبل كالمِكْتَلِ؛ قال الأَعشى يصف  ناقته:  بناها الغَوادي الرضِيخُ مع الخَلا،  وسَقِْي وإِطعامي الشعيرَ بِمَحْفِدِ  (* قوله «الغوادي الرضيخ إلخ» كذا بالأصل الذي بأيدينا، وكذا في شرح  القاموس)  الغوادي: النَّوَى. والرضيخ: المرضوخ وهو النوى يبل بالماء ثم يرضخ،  وقيل: هو مكيال يكال به، وقد روي بيت الأَعشى بالوجهين معاً:  بناها السواديّ الرضيخُ مع النوى،  وقَتٍّ وإِعطاء الشعيرِ بِمِحْفَدِ  ويروى بِمَحْفِد، فمن كسر الميم عده مما يعتمل به، ومن فتحها فعلى توهم  المكان أَو الزمان. ابن الأَعرابي: أَبو قيس مكيال واسمه المِحْفَدُ وهو  القَنْقَلُ.  ومَحافِدُ الثوب: وشْيُهُ، واحدها مَحْفِدٌ. ابن الأَعرابي: الحَفَدَةُ  صُناع الوشي والحفد الوَشْيُ. ابن شميل: يقال لطرف الثوب مِحفد، بكسر  الميم، والمَحْفِد: الأَصل عامّة؛ عن ابن الأَعرابي، وهو المَحْتِدُ  والمَحفِد والمَحْكِد والمَحْقِدُ: الأَصل.  ومَحْفِدُ الرجل: مَحْتِدُه وأَصله. والمحفد: السنام.  وفي المحكم: أَصل السنام؛ عن يعقوب؛ وأَنشد لزهير:  جُمالِيَّة لم يُبْقِ سيري ورِحْلَتي  على ظهرها، من نَيَّها، غيرَ مَحْفِد  وسيف مُحتفِدٌ: سريع القطع.
مقاييس اللغة:
(حفد) الحاء والفاء والدال أصلٌ يدلُّ على الخِفَّة في العمل، والتجمُّع. فالحفَدة: الأعوان؛ لأنّه يجتمع فيهم التجمّع والتخفُّف، واحدُهم حافد. والسُّرْعة إلى الطاعة حَفْدٌ، ولذلك يقال في دعاء القنوت: "إليك نسعى ونَحْفِدُ". قال:
* يا ابنَ التي على قَعُودٍ حَفَّادْ([9]) *
ويقال في قولـه تعالى: ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً﴾ [النحل 72]، إنّهم الأعوان-وهو الصحيح- ويقال الأَختَانُ، ويقال الحَفدةُ ولدُ الوَلدَ. والمِحْفَد: مكيالٌ يكال به. ويقال في باب السرعة والخفّة سيفٌ محتفِد، أي سريع القطع. والحفَدانُ: تدارُك السَّير.
القاموس المحيط:
حَفَدَ يَحْفِدُ حَفْداً وحَفَداناً خَفَّ في العَمَلِ، وأسْرَعَ، كاحْتَفَدَ، وخَدَمَ. والحَفَدُ، محرَّكةً الخَدَمُ، والْأَعْوانُ، جَمْعُ حافِدٍ، ومشيٌ دونَ الخَبَبِ، كالحَفَدانِ والْإِحْفادِ. وحَفَدَةُ الرَّجُلِ بَناتُه، أو أولادُ أولادِه، كالحَفيدِ، أو الْأَصْهارُ، وصُنَّاعُ الوَشْيِ. والمَحْفِدُ، كمَجْلِسٍ أو مِنْبَرٍ شيءٌ يُعْلَفُ فيه الدَّوابُّ. وكمِنْبَرٍ طَرَفُ الثَّوْبِ، وقَدَحٌ يُكالُ به. وكمَجْلسٍ الْأَصْلُ، وأصْلُ السَّنامِ، ووَشْيُ الثَّوْبِ، وة باليَمَنِ. وكمَقْعَدٍ ة بالسَّحولِ. وسَيْفٌ مُحْتَفِدٌ سريعُ القَطْعِ. وأحْفَدَه حَمَلَه على الْإِسْراعِ. ورجُلٌ مَحْفودٌ مَخْدومٌ.
تاج العروس:
ح - ف - د
حَفَد يَحْفِد من حَدّ ضَرَبَ حَفْداً بفتح فسكون وحَفَدَاناً . ومحركةً : خَفَّ في العَملِ وأَسْرعَ . وفي حديث عمر رضي الله عنه وذُكِرَ له عثمانُ للخلافةِ قال أَخْشَى حَفْدَه أي إسراعَه في مَرْضاةِ أَقاربه . كاحْتَفَد
قل الليث : الاحْتِفَأدُ : السُّرعة في كل شيءٍ . وحفَد واحْتَفَدَ بمعنى الإِسراع من المجاز كما في الأَساس . ومن المجاز أَيضاً : حَفَدَ يَحْفِد حَفْداً : خَدَمَ قال الأزهري : الحَفْد في الخِدْمة والعَملِ : الخِفَّةُ
وفي دعاءِ القنوتِ : وإليكَ نَسْعَى ونَحْفِد أي نُسرِع في العمل والخِدْمَة
وقال أبو عُبَيْد : أَصلُ الحَفْدِ : الخِدْمَةُ والعَمَلُ . والحَفَدُ محرَّكةً والحَفدَةُ الخَدَمُ والأَعوانُ جمْعُ حافِد قال ابن عَرفة : الحَفَد عند العرب : الأَعوانُ فكلّ من عَمِل عَمَلاً أطاع فيه وسارَع فهو حافدٌ
والحَفَدُ محرّكةُ مَشْيٌ دُونَ الخَبَبِ وقد حَفَدَ البَعِيرُ والظَّلِيمُ وهو تَدارُك السيَّيْرِ كالحَفَدَانِ محرَّكةً والحَفْدِ بفتح فسكون وبعيرٌ حَفَّادٌ
وقال أبو عُبَيْد : وفي الحَفَد لُغَة أُخْرَى وهو الإِحفادُ وقد أَحْفَد الظَّلِيمُ
وقيل : الحَفَدَانُ فَوْقَ المَشْي ؟ ِ كالخَبَبِ
ومن المجاز : حَفَدَةُ الرَّجُلِ : بناتُه أَوْ أَولادُ أَولادِه كالحَفِيد وهو واحدُ الحَفَدَةِ وهو ولد وَلَدُ الولد والجمعُ حُفَدَاءُ
وروِيَ عن مُجَاهِدٍ في قوله تعالى : " بَنِينَ وحَفَدَةً أَنهم الخَدَمُ أَو الأَصهارُ . رُوِيَ عن عبد الله بن مسعود أَنه قال لزِرٍّ : هلْ تَدرِي ما الحَفَدَةُ ؟ قال : نعم حُفَّاد الرّجُلِ من وَلَدِه ووَلَدِ ولده . قال : لا ولكنَّهم الأًَصهارُ . قال عاصمٌ : وزعم الكَلْبِيُّ أَن زِرّاً قد أَصاب قال سفيانُ : قالوا وكَذَب الكَلْبِيّ . وقال الفرَّاءُ : الحَفَدَةُ : الأَخْتَانُ ويقال : الأَعونُ . وقال الحَسَن . البَنِينَ : بَنُوك وبنو بَنِيكَ وأَما الحَفَدة فما حَفَدَك مِن شيْءٍ وعَمِل لك وأَعانك . وروى أَبو حمزةَ عن ابن عبّاس في قوله تعالى : " بَنِينَ وحَفَدةً " . قال : مَن أَعانك فقَدْ حفَدَك . وقال الضّحّاك : الحَفَدَةُ : بنو المرأَةِ من زوْجها الأَوَّل . وقال عِكْرِمةُ : الحفدة : منْ خدَمكَ من وَلَدِكَ وولَدِ وَلَدِكَ . وقيل : المراد بالبنات في قول المصنِّف هُنَّ خَدمُ الأَبَوَيْن في البَيْت . وعن ابن الأَعرابيّ : الحَفَدَةُ صُنَّاعُ الوَشْيِ والحَفْد : الوَشْيُ
والمحْفد كمَجْلِسٍ أو مِنْبَر وعلى هذه اقتصر الصاغاني : شَيْءٌ يُعْلَف فيه الدَّوَابُّ كالمِكْتَلِ . ومنهم مَنْ خَصَّ الإِبلَ قال الأَعشى يَصِفُ ناقَتَه :
بَناها الغواديّ الرَّضِيخُ مَع الخَلاَ ... وسَقْيِي وإِطْعَامي الشَّعِيرَ بِمَحْفِدِ الغواديّ : النَّوَى والرّضيخ : المرضوخ وهو النَّوى يُبَلُّ بالماء ثم يُرْضَخ . وقد رُوِيَ بيتُ الأَعشى بالوجْهيْن مَعاً فمن كسر الميم عًَدَّه مما يُعْتَملُ به ومن فَتَحها فعلَى تَوهُّمِ المكانِ أَو الزَّمان
والمِحْفَد كمِنْبَر : طَرفُ الثَّوبِ عن ابن شُميل
ورَوى ابنُ الأَعرابيّ عن أَبي قَيس : قَدَحٌ يُكالُ بهِ واسمه المِحْفَد وهو القَنْقَلُ . والمَحْفِد كمَجْلِس : الأَصْلُ عامَّةً كالمَحْتِد والمَحْكِد والمَحْقِد عن ابن الأَعرابي
والمحْفِدُ : السَّنَامُ وفي المحكم : أَصلُ السَّنامِ عن يعقوب وأَنشد لزُهَيْرٍ :
جُمَالِيَّةٌ لم يُبْقِ سيْرِي ورِحْلتي ... على ظهْرِها مِنْ نِيّهَا غيرَ مَحْفِدِ والمَحْفِد : وَشْىُ الثَّوْبِ جمعه المحافِدُ . ومَحْفِد كمجْلِس ة باليمن من مَيْفَعة . والمَحْفَد كمَقْعَد : ة بالسَّحُول بأَسفَلها . وسَيْفٌ مُحْتَفِدٌ : سَرِيعُ القَطْعِ قال الأَعشَى يَصِف السَّيفَ :
ومُحْتفِدُ الوقْع ذُو هَبَّةٍ ... أَجادَ جِلاهُ يَدُ الصَّيْقَلِ قال الأَزهريُّ : وروى : ومُحْتَفِل الوَقْع باللام قال : وهو الصّوَابُ . وأَحفَدَهُ : حمَلَهُ على الحَفْدِ وهو الإِسْرَاعُ قال الراعي :
مَزايِدُ خَرْقَاءِ اليدَيْنِ مُسِيفةٍ ... أَخَبَّ بهِنَّ المُخْلِفَانِ وأَحفَدَا وفي التهذيب . أَحفدا خَدَما قال : وقد يكون أَحفدَا غيرَهما . ومن المجاز رجل مَحْفُودٌ أَي مَخْدُوم يخدُمه أَصحابُه ويُعظِّمونه ويُسْرِعُون في طاعته يقال : حَفَدْت واَحفدْت وأَنا حافِدٌ ومَحْفُودٌ . وقد جاءَ ذٍكْرُه في حَدِيثِ أُمّ مَعْبَد . وممَّن اشتَهر بالحفِيدِ : أَبو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بنُ عبدِ الله بن يُوسفَ النَّيْسَابُوريُّ ابنُ بنت العَّباس بن حَمْزَة الفقيه الواعظِ

##### Türkçe

حفد
**حَفَدَ** - **يَحْفِدُ** - **حَفِيْد** - **حَفَدة**

**حَفَدَ** - **يَحْفِدُ** + bir varlık + bir varlığı: ona hizmet etsin diye ona eşlik eder: işlerinde ve ihtiyaçlarında ona hafiflik ve canlılıkla yardım etmek üzere ona refakat eder.
**حَفِيْد**: “**فـَعيل**” vezni üzere, “**حَفَدَ** - **يَحْفِدُ**”den mübalağa ism-i fâil: çalışkan ve sadık hizmetçi; ve o, ıstılahça çocuğun çocuğudur.
**حَفَدة**: “**حَفيْد**”in çoğulu.
Ve lafız, “**اللّزوم والمصاحبة والصداقة والمرافقة بحب وتفاهم**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَشَرَ** - **يَعْشُرُ**، **رَفِقَ**- **يَرْفَق**، **صَحَبَ** - **يَصْحَبُ**، **حَفَدَ** - **يَحْفِدُ**، **خَدَنَ** - **يَخدِنُ**، **نَدَا** - **يَنْدُو**
حفدة
 	﴿Ve Allah size kendi nefislerinizden eşler yaptı; ve size eşlerinizden oğullar ve **حفدة** yaptı; ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı; artık bâtıla mı iman ediyorlar ve Allah’ın nimetine onlar küfrediyorlar (72)﴾ **النحل**
مختار الصحاح
● [**حفد**] ح ف د: **الحَفْدُ** sürattir; kapısı **ضرب**’dır; ve **حَفَدَاناً** da (fâ’nın fethasıyla) [vardır]. Ve ondan, duada onların sözü: “Ve sana doğru koşarız ve **نحفد**.” Ve **أحْفَدَهُ**: onu **الحفد**e ve hızlanmaya sevk etti. Ve bazısı **أحفد**’i de lâzım kılar. Ve **الحَفَدةُ** (iki fetha ile): yardımcılar ve hizmetçiler; ve denildi ki: kayınbiraderler; ve denildi ki: dünürler; ve denildi ki: çocuğun çocuğu; onların bir teki **حَافِدٌ**’dir.

معجم الفرائد القرآنية:
ح  ف  د
“**حَفَدَةً**” Yüce Allah’ın sözü olan “وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً” (72) **النحل**’de.
**حَفَدَة**: **حافد**’in çoğulu; o, hizmette acele eden hizmetçidir. Ve senin hizmetinde kim acele ederse o senin **حافد**’indir. Ve **الحفد**: sürattir. Ve âyette **الحفدة** onlar, çocukların çocuklarıdır.

الراغب
حفد
- Yüce Allah dedi: }وجعل لكم من أزواجكم بنين وحفدة{ [**النحل**/72]; **حافد**’in çoğuludur; o, hizmete hareket eden, gönüllü olan kimsedir; akraba da olsalar yabancı da olsalar. Müfessirler dedi: onlar torunlar ve benzerleridir; çünkü onların hizmeti daha doğrudur. Şair dedi:
- 118 - **حفد الولائد بينهن**
(بيت:
**حفد الولائد حولهن \*\*\* وأسلمت بأكفهن أزمة الأجمال**
Ve **غريب الحديث** 3/374’te **الأخطل**’a nispet edildi; ve onun divanında değildir; ve **اللسان**’da (**حفد**)dedir.)
Ve falan **محفود**’dur; yani: hizmet olunan. Ve onlar kayınbiraderler ve dünürlerdir. Ve duada: (**إليك نسعى ونحفد**) (Dua, Ömer b. el-Hattâb’dan, sabah namazında rükûdan sonra onunla kunut yaptığı ve onu uzun uzadıya zikrettiği şeklinde gelmiştir; bak: (**الأذكار**), sabah kunutu babı; ve **ونزل الأبرار** s. 90; ve **غريب الحديث** Ebû Ubeyd 3/374; ve onu İbn Ebî Şeybe 3/106 çıkarmıştır.
Derim: Ebû’l-Hasen b. el-Münâdî, (**الناسخ والمنسوخ**) kitabında dedi: Kur’ân’dan resmi kaldırılıp kalplerden hıfzı kaldırılmayan şeylerden, vitirde kunutun iki sûresidir; ve **سورتي الخلع والحفد** diye adlandırılır. Bak: **الإتقان** 2/34), ve **سيف محتفد**: hızlı kesen. el-Asmaî dedi: **الحفد**’in aslı: adımı ardı ardına yetiştirmektir.

ملخص اللسان
1. **حَفَدَ** **يَحْفِدُ** **حَفْداً** ve **حَفَداناً** ve **احتفد**: işte hafifledi ve hızlandı.
2. Ve **حَفَدَ** **يَحْفِدُ** **حَفْداً**: hizmet etti.
3. Hizmette ve işte **الحَفْدُ**: hafifliktir;
4. “Ve sana doğru koşarız ve **نَحْفِدُ**” yani işte ve hizmette hızlanırız.
5. “Ve sana doğru koşarız ve **نحفد**”: Allah için, O’na itaatle amel ederiz.
6. **الاحتفاد**: her şeyde sürattir;
7. **الحَفَدُ** ve **الحَفَدَة**: yardımcılar ve hizmetçilerdir;
8. “Onun **حفْد**’inden korkarım” yani akrabalarının rızasında hızlanmasından.
9. Adamın **حفَدة**’si: kızlarıdır.
10. Adamın **حفَدة**’si: çocuklarının çocuklarıdır.
11. Adamın **حفَدة**’si: dünürlerdir.
12. **الحفيد**: çocuğun çocuğudur.
13. **الحَفَدة**: kayınbiraderlerdir; ve yardımcılar denilir.
14. **الحفدة**: kadının ilk kocasından olan oğullarıdır.
15. **الحفدة**: senden hizmet gören, çocuğundan ve çocuğunun çocuğundan olanlardır.
16. **الحفدة**: kızlardır; ve onlar evde anne-babanın hizmetçileridir.
17. Araplar katında **الحفَدُ**: yardımcılar[dır]; **حافد**: itaat ettiği ve hızlandığı bir iş yapan herkes;
18. Deve ve devekuşu **حَفَدَ** **حَفْداً** ve **حَفَداناً**: yürüyüşü ardı ardına yetiştirmektir.
19. Ve **أَحفدته**: onu **الحَفْد**e ve hızlanmaya sevk ettim.
20. Ve **رجل محفود**: yani hizmet olunan.
21. **المحفود**: arkadaşlarının kendisine hizmet ettiği, onu yücelttiği ve ona itaatte hızlandığı kimsedir.
22. Yürüyüşte **الحَفْدُ** ve **الحَفدان** ve **الإِحفاد**: **الخَبَب**’in altındadır;
23. **الحَفَدان** yürüyüşün üstündedir; **الخبب** gibidir.
24. **المَحْفِدُ** ve **المِحْفَدُ**: develerin yemlendiği, **المِكْتَل** gibi bir şeydir;
25. **المِحْفَدُ**: o, **القَنْقَل**’dır.
26. Elbisenin **مَحافِدُ**’i: onun nakşıdır.
27. **الحَفَدَةُ**: nakış ustalarıdır.
28. **الحفد**: nakıştır.
29. Adamın **مَحْفِدُ**’i: onun **مَحْتِدُ**’i ve aslıdır.
30. **المحفد**: hörgüçtür.
31. **سيف مُحتفِدٌ**: hızlı kesendir.

لسان العرب
● - **حفد**: **حَفَدَ** **يَحْفِدُ** **حَفْداً** ve **حَفَداناً** ve **احتفد**: işte hafifledi ve hızlandı. Ve **حَفَدَ** **يَحْفِدُ** **حَفْداً**: hizmet etti. el-Ezherî: hizmette ve işte **الحَفْدُ**: hafifliktir. Ve inşad etti: **حَفَدَ الولائدُ حولهن، وأَسلمتْ بأَكُفِّهِنَّ أَزمَّةَ الأَجْمالِ**. Ve Ömer’den rivayet edildi ki, sabah kunutunda okudu: “Ve sana doğru koşarız ve **نَحْفِدُ**” yani işte ve hizmette hızlanırız. Ebû Ubeyd dedi: **الحَفْد**’in aslı hizmet ve iştir; ve denildi ki: “Ve sana doğru koşarız ve **نحفد**”in manası: Allah için, O’na itaatle amel ederiz. el-Leys: **الاحتفاد** her şeyde sürattir. el-A‘şâ, kılıcı vasfederek dedi: **ومُحْتَفِدُ الوقعِ ذو هَبَّةٍ، أَجاد جِلاه يَدُ الصَّيْقَل**. el-Ezherî dedi: başkası onu **ومحتفل الوقع** diye, **اللام** ile rivayet etti; dedi: doğru olan odur. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun, ve ona Osman’ın hilâfet için zikredildiği yerde dedi: “Onun **حفْد**’inden korkarım” yani akrabalarının rızasında hızlanmasından. Ve **الحَفْدُ**: sürattir. Denilir: deve ve devekuşu **حَفَدَ** **حَفْداً** ve **حَفَداناً**; o, yürüyüşü ardı ardına yetiştirmektir. Ve **بعير حَفَّادٌ**. Ebû Ubeyd dedi: **الحفد**de başka bir dil de vardır: **أَحْفَدَ** **إِحْفاداً**. Ve **أَحفدته**: onu **الحَفْد**e ve hızlanmaya sevk ettim. er-Râ‘î dedi: **مَزايدُ خَرْقاءِ اليَدَينِ مُسِيفَةٍ، أَخَبَّ بهن المُخْلِفانِ وأَحْفَدا** yani iki develerini **أَحفدا**. Ve bazısı dedi: yani hızlandılar; ve **حَفَدَ** ile **أَحفد**’i aynı manada kıldı. **التهذيب**’de: **أَحفدا** hizmet ettiler; dedi: ve başkalarına da **أَحفدا** olabilir. Ve **الحَفَدُ** ve **الحَفَدَة**: yardımcılar ve hizmetçilerdir; onların bir teki **حافد**’dir. Adamın **حفَدة**’si: kızlarıdır; ve denildi ki: çocuklarının çocuklarıdır; ve denildi ki: dünürlerdir. Ve **الحفيد**: çocuğun çocuğudur; çoğulu **حُفَداءُ**’dur. Mücâhid’den, “**بنين وحفدة**” sözünde, onların hizmetçiler olduğu rivayet edildi; ve Abdullah’tan onların dünürler olduğu rivayet edildi. el-Ferrâ dedi: **الحَفَدة** kayınbiraderlerdir; ve yardımcılar denilir. Ve eğer **الحَفَدُ** denseydi doğru olurdu; çünkü tekil **حافد**’dir; **القاعد** ve **القَعَد** gibi. el-Hasen dedi: **البنون** senin oğulların ve oğullarının oğullarıdır; **الحفدة** ise, sana bir şeyle **حفد** eden, senin için çalışan ve sana yardım edendir. Ebû Hamza, İbn Abbâs’tan, Allah ikisinden razı olsun, “**بنين وحفدة**” sözünde rivayet etti: sana yardım eden kimse sana **حفد** etmiştir; “**حَفَدَ الولائدُ حولهنَّ وأَسلمت**” sözünü işitmedin mi? ed-Dahhâk dedi: **الحفدة** kadının ilk kocasından olan oğullarıdır. İkrime dedi: **الحفدة** çocuğundan ve çocuğunun çocuğundan olup sana hizmet edenlerdir. el-Leys dedi: **الحفدة** çocuğun çocuğudur. Ve denildi ki: **الحفدة** kızlardır; ve onlar evde anne-babanın hizmetçileridir. İbn Arefe dedi: Araplar katında **الحفَدُ** yardımcılar[dır]; itaat ettiği ve hızlandığı bir iş yapan herkes **حافد**’dir; dedi: ve ondan “Ve sana doğru koşarız ve **نحفد**” sözü. Dedi: **الحَفَدانُ** sürattir. Âsım, Zirr’den rivayet etti: Abdullah dedi: “Ey Zirr, **الحفدة**’nin ne olduğunu biliyor musun?” Dedi: “Evet; adamın **حُفَّادُ**’ı, çocuğundan ve çocuğunun çocuğundandır.” Dedi: “Hayır; fakat onlar dünürlerdir.” Âsım dedi: Kelbî, Zirr’in isabet ettiğini iddia etti. Süfyân dedi: “Dediler ve Kelbî yalan söyledi.” İbn Şümeyl dedi: **الحفدة** yardımcılar dedi; o, dünürler diyen kimseden Arapların sözüne daha tâbidir. Dedi: **فلو أَن نفسي طاوعتني، لأَصبحت لها حَفَدٌ مما يُعَدُّ كثير** yani hizmetçiler: **حافد** ve **حَفَد** ve **حَفَدة** hepsi. Ve **رجل محفود**: yani hizmet olunan. Ümm Ma‘bed hadîsinde: **محفود محشود**; **المحفود**: arkadaşlarının kendisine hizmet ettiği, onu yücelttiği ve ona itaatte hızlandığı kimsedir. Denilir: **حَفَدْتُ** ve **أَحْفَدْتُ**; ve ben **حافد** ve **محفود**’um. Ve **حَفَدٌ** ve **حَفَدة**: **حافد**’in cem‘idir. Ve ondan Ümeyye hadîsi: **بالنعم محفود**. Ve dedi: yürüyüşte **الحَفْدُ** ve **الحَفدان** ve **الإِحفاد**: **الخَبَب**’in altındadır; ve denildi ki: **الحَفَدان** yürüyüşün üstündedir; **الخبب** gibidir; ve denildi ki: o, **الرَّكَك**’in yavaşlamasıdır; fiil fiil gibidir. Ve **المَحْفِدُ** ve **المِحْفَدُ**: develerin yemlendiği, **المِكْتَل** gibi bir şeydir. el-A‘şâ, dişi devesini vasfederek dedi: **بناها الغَوادي الرضِيخُ مع الخَلا، وسَقِْي وإِطعامي الشعيرَ بِمَحْفِدِ**. (* “**الغوادي الرضيخ إلخ**” sözü: elimizdeki asılda böyle; ve **شرح القاموس**’ta da böyle.) **الغوادي**: çekirdek. **الرضيخ**: ezilmiş olan; o, çekirdektir; suyla ıslatılır sonra ezilir. Ve denildi ki: o, onunla ölçülen bir ölçektir. Ve el-A‘şâ’nın beyti iki vecihle birlikte rivayet edilmiştir: **بناها السواديّ الرضيخُ مع النوى، وقَتٍّ وإِعطاء الشعيرِ بِمِحْفَدِ**; ve **بِمَحْفِد** diye rivayet edilir. Kim **الميم**’i kesreli okursa onu, onunla iş yapılan şeylerden saydı; kim fethalı okursa mekân veya zaman vehmi üzere. İbnü’l-A‘râbî: Ebû Kays bir ölçektir; adı **المِحْفَدُ**’dır; o da **القَنْقَلُ**’dır. Ve elbisenin **مَحافِدُ**’i: onun nakşıdır; tekili **مَحْفِدٌ**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **الحَفَدَةُ** nakış ustalarıdır; ve **الحفد** nakıştır. İbn Şümeyl: elbisenin ucuna **مِحفد** denilir; **الميم** kesreli. Ve **المَحْفِد**: aslın geneli[dir]; İbnü’l-A‘râbî’den; ve o **المَحْتِدُ**’dir. Ve **المَحفِد** ve **المَحْكِد** ve **المَحْقِدُ**: asıldır. Ve adamın **مَحْفِدُ**’i: onun **مَحْتِدُ**’i ve aslıdır. Ve **المحفد**: hörgüçtür. Ve **المحكم**’de: hörgücün aslı; Yakub’dan. Ve Züheyr’e ait şu beyti inşad etti: **جُمالِيَّة لم يُبْقِ سيري ورِحْلَتي على ظهرها، من نَيَّها، غيرَ مَحْفِد**. Ve **سيف مُحتفِدٌ**: hızlı kesendir.

مقاييس اللغة:
(**حفد**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الدال**: işte hafifliğe ve toplanmaya delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الحفَدة**: yardımcılar; çünkü onlarda toplanma ve hafifleme birlikte toplanır; onların bir teki **حافد**’dir. Ve itaate sürat **حَفْدٌ**’dür; bu yüzden kunut duasında şöyle denilir: “**إليك نسعى ونَحْفِدُ**”. Dedi:
* **يا ابنَ التي على قَعُودٍ حَفَّادْ**([9]) *
Ve Yüce Allah’ın sözü olan ﴿**وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً**﴾ [**النحل** 72] hakkında denilir ki: onlar yardımcılar-dır; ve o doğrudur. Ve denilir: kayınbiraderlerdir. Ve denilir: **الحَفدةُ** çocuğun çocuğudur. Ve **المِحْفَد**: onunla ölçülen bir ölçektir. Ve sürat ve hafiflik babında denilir: **سيفٌ محتفِد**; yani hızlı kesen. Ve **الحفَدانُ**: yürüyüşü ardı ardına yetiştirmektir.

القاموس المحيط:
**حَفَدَ** **يَحْفِدُ** **حَفْداً** ve **حَفَداناً**: işte hafifledi ve hızlandı; **احْتَفَدَ** gibi; ve hizmet etti. Ve **الحَفَدُ** (harekeli): hizmetçiler ve yardımcılar; **حافِد**’in çoğulu. Ve **الخَبَب**’in altındaki bir yürüyüş; **الحَفَدان** ve **الْإِحْفاد** gibi. Ve adamın **حَفَدَةُ**’si: kızlarıdır; yahut çocuklarının çocuklarıdır; **الحَفيد** gibi; yahut dünürlerdir; ve nakış ustalarıdır. Ve **المَحْفِدُ**, **مَجْلِس** veya **مِنْبَر** gibi: bineklerin içinde yemlendiği bir şeydir. Ve **مِنْبَر** gibi: elbisenin ucu; ve onunla ölçülen bir kap. Ve **مَجْلس** gibi: aslın kendisi; ve hörgücün aslı; ve elbisenin nakşı; ve Yemen’de bir yer. Ve **مَقْعَد** gibi: **السَّحول**’da bir yer. Ve **سَيْفٌ مُحْتَفِدٌ**: hızlı kesen. Ve **أحْفَدَه**: onu hızlanmaya sevk etti. Ve **رَجُلٌ مَحْفودٌ**: hizmet olunan.

تاج العروس:
ح - ف - د
**حَفَد** **يَحْفِد**; **ضَرَبَ**’ın haddi üzere; **حَفْداً** (fetha sonra sükûn ile) ve **حَفَدَاناً**. Ve (harekeli): işte hafifledi ve hızlandı. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun, ve ona Osman’ın hilâfet için zikredildiği yerde dedi: “Onun **حَفْد**’inden korkarım” yani akrabalarının rızasında hızlanmasından. **احْتَفَد** gibi.
el-Leys dedi: **الاحْتِفَأدُ**: her şeyde sürattir. Ve **حفَد** ile **احْتَفَد** hızlanma manasında, mecazdandır; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve mecazdan yine: **حَفَدَ** **يَحْفِد** **حَفْداً**: hizmet etti. el-Ezherî dedi: hizmette ve işte **الحَفْد**: hafifliktir.
Ve kunut duasında: “Ve sana doğru koşarız ve **نَحْفِد**” yani işte ve hizmette hızlanırız.
Ebû Ubeyd dedi: **الحَفْد**’in aslı: hizmet ve iştir. Ve **الحَفَدُ** (harekeli) ve **الحَفدَةُ**: hizmetçiler ve yardımcılar; **حافِد**’in çoğuludur. İbn Arefe dedi: Araplar katında **الحَفَد**: yardımcılar[dır]; itaat ettiği ve hızlandığı bir iş yapan herkes **حافد**’dir.
Ve **الحَفَدُ** (harekeli): **الخَبَب**’in altındaki bir yürüyüştür. Ve deve ve devekuşu **حَفَدَ**; o, yürüyüşü ardı ardına yetiştirmektir; **الحَفَدَان** (harekeli) gibi; ve **الحَفْد** (fetha sonra sükûn ile) gibi. Ve **بعيرٌ حَفَّادٌ**.
Ebû Ubeyd dedi: **الحَفَد**de başka bir dil vardır; o da **الإِحفاد**’dır. Ve devekuşu **أَحْفَد**.
Ve denildi ki: **الحَفَدَان** yürüyüşün üstündedir; **الخَبَب** gibi.
Ve mecazdan: adamın **حَفَدَةُ**’si: kızlarıdır; yahut çocuklarının çocuklarıdır; **الحَفِيد** gibi; ve o **الحَفَدَة**’nin tekilidir; ve o, çocuğun çocuğunun çocuğudur; çoğulu **حُفَدَاءُ**’dur.
Ve Mücâhid’den, Yüce Allah’ın sözü olan “**بَنِينَ وحَفَدَةً**”de onların hizmetçiler yahut dünürler olduğu rivayet edildi. Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki Zirr’e dedi: “**الحَفَدَة**’nin ne olduğunu biliyor musun?” Dedi: “Evet; adamın **حُفَّاد**’ı, çocuğundan ve çocuğunun çocuğundandır.” Dedi: “Hayır; fakat onlar dünürlerdir.” Âsım dedi: Kelbî, Zirr’in isabet ettiğini iddia etti. Süfyân dedi: “Dediler ve Kelbî yalan söyledi.” el-Ferrâ dedi: **الحَفَدَة** kayınbiraderlerdir; ve yardımcılar denilir. el-Hasen dedi: **البَنِينَ**: senin oğulların ve oğullarının oğullarıdır; **الحفدة** ise, sana bir şeyle **حَفَد** eden, senin için çalışan ve sana yardım edendir. Ebû Hamza, İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın sözü olan “**بَنِينَ وحَفَدةً**”de rivayet etti: “Sana yardım eden kimse sana **حفد** etmiştir.” ed-Dahhâk dedi: **الحَفَدَة** kadının ilk kocasından olan oğullarıdır. İkrime dedi: **الحفدة** çocuğundan ve çocuğunun çocuğundan olup sana hizmet edenlerdir. Ve denildi ki: musannifin “kızlar” sözüyle muradı: onların evde anne-babanın hizmetçileri olmalarıdır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَفَدَة** nakış ustalarıdır; ve **الحَفْد** nakıştır.
Ve **المحْفد** **مَجْلِس** veya **مِنْبَر** gibi; ve Sâgânî bununla yetindi: bineklerin içinde yemlendiği, **المِكْتَل** gibi bir şeydir. Ve onlardan kimisi develere tahsis etti. el-A‘şâ, dişi devesini vasfederek dedi:
**بَناها الغواديّ الرَّضِيخُ مَع الخَلاَ ... وسَقْيِي وإِطْعَامي الشَّعِيرَ بِمَحْفِدِ**
**الغواديّ**: çekirdek; **الرّضيخ**: ezilmiş olan; o, çekirdektir; suyla ıslatılır sonra ezilir. Ve el-A‘şâ’nın beyti iki vecihle birlikte rivayet edilmiştir: kim **الميم**’i kesreli okursa onu, onunla iş yapılan şeylerden saydı; kim fethalı okursa mekân veya zaman vehmi üzere.
Ve **المِحْفَد** **مِنْبَر** gibi: elbisenin ucu; İbn Şümeyl’den.
Ve İbnü’l-A‘râbî, Ebû Kays’tan rivayet etti: onunla ölçülen bir kaptır; adı **المِحْفَد**’dır; o da **القَنْقَلُ**’dır. Ve **المَحْفِد** **مَجْلِس** gibi: aslın geneli[dir]; **المَحْتِد** ve **المَحْكِد** ve **المَحْقِد** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve **المحْفِدُ**: hörgüçtür. Ve **المحكم**’de: hörgücün aslı; Yakub’dan. Ve Züheyr’e ait şu beyti inşad etti:
**جُمَالِيَّةٌ لم يُبْقِ سيْرِي ورِحْلتي ... على ظهْرِها مِنْ نِيّهَا غيرَ مَحْفِدِ**
Ve **المَحْفِد**: elbisenin nakşıdır; çoğulu **المحافِدُ**’dir. Ve **مَحْفِد** **مَجْلِس** gibi: Yemen’de, **مَيْفَعة**’dan bir yer. Ve **المَحْفَد** **مَقْعَد** gibi: **السَّحُول**’da, aşağısında bir yer. Ve **سَيْفٌ مُحْتَفِدٌ**: hızlı kesen. el-A‘şâ, kılıcı vasfederek dedi:
**ومُحْتفِدُ الوقْع ذُو هَبَّةٍ ... أَجادَ جِلاهُ يَدُ الصَّيْقَلِ**
el-Ezherî dedi: “**ومُحْتَفِل الوَقْع**” diye, **اللام** ile rivayet etti; dedi: doğru olan odur. Ve **أَحفَدَهُ**: onu **الحَفْد**e sevk etti; o da hızlanmadır. er-Râ‘î dedi:
**مَزايِدُ خَرْقَاءِ اليدَيْنِ مُسِيفةٍ ... أَخَبَّ بهِنَّ المُخْلِفَانِ وأَحفَدَا**
Ve **التهذيب**’de: **أَحفدا** hizmet ettiler; dedi: ve başkalarına da **أَحفدَا** olabilir. Ve mecazdan: **رجل مَحْفُودٌ** yani hizmet olunan; arkadaşları ona hizmet eder, onu yüceltir ve ona itaatte hızlanırlar. Denilir: **حَفَدْت** ve **اَحفدْت**; ve ben **حافِدٌ** ve **مَحْفُودٌ**’um. Ve onun zikri Ümm Ma‘bed hadîsinde gelmiştir. Ve **الحفِيد** ile meşhur olanlardan: Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah b. Yusuf en-Nîsâbûrî; Abbas b. Hamza’nın kızının oğlu; fakih, vaiz.
