# حفد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حفد

حفد يحفد من حد ضرب، حفدا، بفتح فسكون، وحفدانا. ومحركة: خف في العمل وأسرع. وفي حديث عمر رضي الله عنه، وذكر له عثمان للخلافة، قال أخشى حفده أي إسراعه في مرضاة أقاربه. كاحتفد.
 قل الليث: الاحتفأد: السرعة في كل شيء. وحفد واحتفد بمعنى الإسراع، من المجاز، كما في الأساس.ومن المجاز أيضا: حفد يحفد حفدا: خدم، قال الأزهري: الحفد في الخدمة والعمل: الخفة.
 وفي دعاء القنوت: وإليك نسعى ونحفد، أي نسرع في العمل والخدمة.
 وقال أبو عبيد: أصل الحفد: الخدمة والعمل. والحفد، محركة والحفدة الخدم والأعوان، جمع حافد، قال ابن عرفة: الحفد عند العرب: الأعوان، فكل من عمل عملا أطاع فيه وسارع، فهو حافد.

  والحفد، محركة مشي دون الخبب، وقد حفد البعير والظليم، وهو تدارك السيير، كالحفدان، محركة، والحفد، بفتح فسكون، وبعير حفاد.
 وقال أبو عبيد: وفي الحفد لغة أخرى، وهو الإحفاد وقد أحفد الظليم.
 وقيل: الحفدان فوق المشي? كالخبب.
 ومن المجاز: حفدة الرجل: بناته أو أولاد أولاده، كالحفيد وهو واحد الحفدة، وهو ولد ولد الولد، والجمع حفداء.
 وروي عن مجاهد في قوله تعالى:  بنين وحفدة أنهم الخدم أو الأصهار. روي عن عبد الله بن مسعود، أنه قال لزر: هل تدري ما الحفدة? قال: نعم حفاد الرجل من ولده وولد ولده. قال: لا ولكنهم الأصهار. قال عاصم: وزعم الكلبي أن زرا قد أصاب، قال سفيان: قالوا وكذب الكلبي. وقال الفراء: الحفدة: الأختان، ويقال: الأعون. وقال الحسن. البنين: بنوك وبنو بنيك وأما الحفدة فما حفدك من شيء وعمل لك وأعانك. وروى أبو حمزة عن ابن عباس في قوله تعالى:  بنين وحفدة  . قال: من أعانك فقد حفدك. وقال الضحاك: الحفدة: بنو المرأة من زوجها الأول. وقال عكرمة: الحفدة: من خدمك من ولدك، وولد ولدك. وقيل: المراد بالبنات في قول المصنف هن خدم الأبوين في البيت. وعن ابن الأعرابي: الحفدة صناع الوشي والحفد: الوشي.
 والمحفد، كمجلس أو منبر، وعلى هذه اقتصر الصاغاني: شيء يعلف فيه الدواب كالمكتل. ومنهم من خص الإبل، قال الأعشى، يصف ناقته:
  بناها الغوادي الرضيخ مع الخلا                      وسقيي وإطعامي الشعير بمحفد الغوادي: النوى، والرضيخ: المرضوخ، وهو النوى يبل بالماء ثم يرضخ. وقد روي بيت الأعشى بالوجهين معا، فمن كسر الميم عده مما يعتمل به، ومن فتحها فعلى توهم المكان أو الزمان.
 والمحفد كمنبر: طرف الثوب، عن ابن شميل.
 وروى ابن الأعرابي عن أبي قيس: قدح يكال به واسمه المحفد وهو القنقل. والمحفد كمجلس: الأصل عامة، كالمحتد، والمحكد، والمحقد، عن ابن الأعرابي.
 والمحفد: السنام وفي المحكم: أصل السنام، عن يعقوب، وأنشد لزهير:
  جمالية لم يبق سيري ورحلتـي                      على ظهرها من نيها غير محفد والمحفد: وشى الثوب، جمعه المحافد. ومحفد كمجلس ة باليمن من ميفعة. والمحفد كمقعد: ة بالسحول بأسفلها. وسيف محتفد: سريع القطع، قال الأعشى، يصف السيف:
  ومحتفد الوقع ذو هبة                      أجاد جلاه يد الصيقل قال الأزهري: وروى: ومحتفل الوقع، باللام، قال: وهو الصواب. وأحفده: حمله على الحفد وهو الإسراع قال الراعي:
  مزايد خرقاء اليدين مسيفة                      أخب بهن المخلفان وأحفدا وفي التهذيب. أحفدا، خدما، قال: وقد يكون أحفدا غيرهما. ومن المجاز رجل محفود أي مخدوم، يخدمه أصحابه ويعظمونه، ويسرعون في طاعته، يقال: حفدت واحفدت، وأنا حافد ومحفود. وقد جاء ذكره في حديث أم معبد. وممن اشتهر بالحفيد: أبو بكر محمد بن عبد الله بن يوسف، النيسابوري، ابن بنت العباس بن حمزة، الفقيه الواعظ.

### Türkçe

**حفد** **يحْفِد**: **من حد ضرب**; **حفدا**; fetha ile sonra sükûn ile; ve **حفدانا**. Ve harekeli olarak: işte hafif oldu ve süratlendi. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde; ve ona hilâfet için Osman zikredildi; dedi ki: “Onun **حفده**’sinden korkarım”, yani akrabalarının hoşnutluğunda onun süratinden. **كاحتفد**.

Leys dedi: **الاحتفأد**: her şeyde sürattir. Ve **حفد** ve **احتفد** sürat etmek mânâsınadır; mecazdandır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve mecazdan da: **حفد يحفد حفدا**: hizmet etti. Ezherî dedi: hizmette ve işte **الحفد**: hafifliktir.

Kunut duasında: “Ve sana koşarız ve **نحفد**”; yani işte ve hizmette sürat ederiz.

Ebû Ubeyd dedi: **الحفد**’in aslı: hizmet ve iştir. Ve **الحفد** (harekeli) ve **الحفدة**: hizmetçiler ve yardımcılar; **حافد**’in cem‘i. İbn Arefe dedi: Araplar yanında **الحفد**: yardımcılar(dır); öyleyse her kim bir iş işler de onda itaat eder ve süratlenirse, o **حافد**’dir.

Ve **الحفد** (harekeli): **الخبب**’in altında yürüyüştür. Ve deve ve devekuşu **حفد** etti; ve o, yürüyüşü peş peşe yetiştirmektir; **كالحفدان** (harekeli) ve **الحفد** (fetha ile sonra sükûn ile). Ve **بعير حفاد**.

Ebû Ubeyd dedi: **الحفد**’de başka bir lügat vardır; o da **الإحفاد**’dır; ve devekuşu **أحفد** etti.

Ve denildi: **الحفدان** yürüyüşün üstündedir; **كالخبب**.

Ve mecazdan: adamın **حفدة**’si: kızları yahut çocuklarının çocuklarıdır; **كالحفيد**; ve o **الحفدة**’nin biridir; ve o, çocuğun çocuğunun çocuğudur; cem‘i **حفداء**.

Mücâhid’den, Yüce Allah’ın “**بنين وحفدة**” sözü hakkında rivayet edildi: onlar hizmetçiler yahut damatlardır. Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi: Zerr’e dedi ki: “**الحفدة** nedir, bilir misin?” Dedi: “Evet; adamın **حفاد**’ı, çocuğundan ve çocuğunun çocuğundandır.” Dedi: “Hayır; fakat onlar damatlardır.” Âsım dedi: Kelbî, Zerr’in isabet ettiğini iddia etti. Süfyân dedi: “Dediler ki: Kelbî yalan söyledi.” Ferrâ dedi: **الحفدة**: kayınbiraderlerdir; ve denilir: yardımcılar. Hasan dedi: **البنين**: oğulların ve oğullarının oğullarıdır; **الحفدة** ise, sana bir şeyde **حفد** eden, senin için iş yapan ve sana yardım edendir. Ebû Hamza, İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın “**بنين وحفدة**” sözü hakkında rivayet etti: “Sana yardım eden kimse, sana **حفد** etmiştir.” Dahhâk dedi: **الحفدة**: kadının ilk kocasından olan oğullarıdır. İkrime dedi: **الحفدة**: çocuğundan ve çocuğunun çocuğundan sana hizmet edenlerdir. Ve denildi: musannifin “kızlar” sözüyle muradı, evde ana-babaya hizmet edenlerdir. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحفدة** nakış (وشي) sanatkârlarıdır; ve **الحفد**: nakıştır.

Ve **المحفد**, **كمجلس** yahut **منبر**; ve Sâğânî bununla yetindi: içinde binek hayvanlarına yem verilen bir şey; sepet gibi. Onlardan kimi develere tahsis etti. A‘şâ dedi; dişi devesini vasfederken:

  بناها الغوادي الرضيخ مع الخلا                      وسقيي وإطعامي الشعير بمحفد

**الغوادي**: çekirdek(ler)dir; ve **الرضيخ**: ezilmiş olandır; ve o, çekirdektir; su ile ıslatılır, sonra ezilir. A‘şâ’nın beyti iki vecihle birlikte rivayet edilmiştir: kim **الميم**’i kesreli okursa onu, onunla iş yapılan şeylerden saydı; kim onu fethalı okursa, mekân yahut zaman vehmi üzerinedir.

Ve **المحفد** **كمنبر**: elbisenin ucu; İbn Şümeyl’den.

İbnü’l-A‘râbî, Ebû Kays’tan rivayet etti: onunla ölçülen bir kap; adı **المحفد**’dir; ve o **القنقل**’dır. Ve **المحفد** **كمجلس**: asıl, umumîdir; **كالمحتد** ve **المحكد** ve **المحقد**; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **المحفد**: hörgüçtür. Ve **المحكم**’de: hörgücün aslı; Ya‘kūb’dan. Ve Züheyr için inşad etti:

  جمالية لم يبق سيري ورحلتـي                      على ظهرها من نيها غير محفد

Ve **المحفد**: elbise nakşıdır; cem‘i **المحافد**. Ve **محفد** **كمجلس**: Yemen’de, Meyfa‘a’dan bir yer. Ve **المحفد** **كمقعد**: Sühûl’de, aşağı tarafında bir yer. Ve **سيف محتفد**: kesmesi süratli. A‘şâ dedi; kılıcı vasfederken:

  ومحتفد الوقع ذو هبة                      أجاد جلاه يد الصيقل

Ezherî dedi: “Ve **ومحتفل الوقع**” diye, **اللام** ile rivayet etti; dedi: ve o doğrusudur. Ve **أحفده**: onu **الحفد**’e, yani sürat etmeye sevk etti. Râ‘î dedi:

  مزايد خرقاء اليدين مسيفة                      أخب بهن المخلفان وأحفدا

Ve **التهذيب**’de: **أحفدا**: hizmet ettiler. Dedi: ve **أحفدا** başkaları da olabilir. Ve mecazdan: **رجل محفود**; yani hizmet olunan; arkadaşları ona hizmet eder ve onu yüceltirler; ve ona itaatte sürat ederler. Denilir: **حفدت** ve **احفدت**; ve ben **حافد** ve **محفود**(um). Onun zikri Ümm Ma‘bed hadîsinde gelmiştir. Ve **الحفيد** ile meşhur olanlardan: Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah b. Yusuf en-Nîsâbûrî; Abbâs b. Hamza’nın kızının oğlu; fakih, vaiz.
