# حفر (ح-ف-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hfre çukur demektir

- Harfler: ح - ف - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْحَافِرَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَاعِلَةِ | Çukurlaşan | 1 | 1 | [79:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/ayet/79:10.md) |
| [حُفْرَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8F%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فُعْلَةٍ | Çukur | 1 | 1 | [3:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/ayet/3:103.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Kenar
2. [نقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Enkaz” kirpi, “nakize” ise zırh demektir
3. [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Habl ip demektir
4. [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kulp, bağ demektir
5. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
6. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tan demektir
7. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
8. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
9. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
10. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
11. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yumruk demektir
12. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
13. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
14. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir
15. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
16. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
17. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
18. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
19. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
20. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
21. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حفر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md), [لحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF.md), [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md), [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir zemini veya maddeyi aşağıya doğru oyup toprağını çıkararak boşluk ve çukur oluşturma |
| Çekirdek Özet 2 | Helak uçurumunun kıyısı ile ilk varoluş zeminine ve kök başlangıcına geri döndürülüş |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi ve manevi zeminin çöküş boşluğu ile varlığın ilk durumuna dönüş kanunu |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece basit bir mezar veya çukur kazma işlemine indirgeyerek ilk duruma ve kökene dönüş anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حف | Bir nesnenin etrafını sıyırma, kenarını kuşatma, yüzeyini kazıyıp açığa çıkarma; nitekim [حفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81.md) çevresini sarma veya saç-bıyık kazıma, [حفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%8A.md) ayağın altının soyulup aşınması, [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) etrafını çevirip koruma, [حفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF.md) hızla hizmet edip etrafında dönme anlamı taşır | ر | Çekirdekteki yüzeyi sıyırma ve kenarı kuşatma eylemine insan başı ve süreklilik bildiren harfin eklenmesiyle kazıma hareketi derine inen, boşluk açan ve iz bırakan dikey bir çukurlaşmaya dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Bir alanın etrafını sınırlandırma, koruma veya belirli bir zemin dairesi çekme |
| ف | ağız | Dışarıya doğru açılma, yarık, boşluk veya içindekini dışarı çıkarma eylemi |
| ر | insan başı | Başlangıç noktası, yönelişin tepe sınırı, bir hareketin kökeni ve sürekliliği |
| حفر | Çitle çevrili bir zeminde ağız gibi bir yarık ve boşluk açarak toprağı dışarı boşaltma ve ilk başlangıç tabakasına inme hareketi | Belirlenmiş bir yüzeyde dikey bir oyuk açarak zemini boşaltmak ve ilk başladığı derinlik izine geri dönmek |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir alet veya tırnakla sert zemini aşağı doğru kazıp içindeki toprağı dışarı çıkararak derinlik oluşturma; at ve benzeri bineklerin yeri döverek çukurlaştıran tırnağı ve diş etlerinin çekilip aşınması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde hendek, su kuyusu ve bineklerin bastıkları yeri çukurlaştırması bağlamında kullanılmıştır; şair hendek kazımının tamamlanışını hendek ve kazılmış yer manasında şu mısra ile dile getirmiştir: قالوا انتهينا وهذا الخندق الحفر |
| Erken Arapça kullanım | Bir şeyin ilk haline ve başlangıç noktasına dönmesi anlamında darb-ı mesel olarak yer almıştır; malın peşin ödenmesini anlatan şu ifade binek tırnağı üzerinden erken kullanımdır: النقد عند الحافر |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde حفر kökü, fiziksel olarak toprağı kazmak, oymak, hendek açmak ve kuyu meydana getirmek anlam alanında güçlü bir ortak mirasa dayanır. İbranicede h-p-r (חפר) kökü doğrudan toprağı kazmak, kuyu açmak, gizli olanı araştırmak ve deşmek manalarını taşırken; Süryanicede h-p-r (ܚܦܪ) kökü aynı biçimde kazmak, çukur yapmak ve mezar deşmek anlamlarıyla örtüşür. Akadcada da benzer bir semantik çekirdeğin kazma ve oyma eylemleriyle temas halinde olduğu izlenir. Arapçada bu somut fiziksel temel korunmuş, buna ilave olarak atın yeri kazan ayağı üzerinden basılan ilk iz ve dolayısıyla işin başlangıç noktasına dönüş mecazı semantik bir genişleme olarak köke eklenmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kazma, çukur açma ve ilk hale dönüş | Toprağı oymak anlamındaki somut eylemden binek tırnağının bastığı ilk iz ve işin başlangıç durumu türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חפר ve Süryanice ܚܦܪ | Kuzeybatı Sami dillerinde kuyu kazmak, yeri oymak ve araştırmak anlamında birebir morfolojik ve semantik soydaşlık mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kazma ve deşme kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerindeki toprağı yarma ve çukurlaştırma eylemleriyle paralellikler taşır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حفر | Anlamlı | Kazmak, çukur açmak | Toprağı veya zemini oyup boşaltmak, ilk hale dönmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Kenara çekilmek, meyletmek | Bir şeyin ucuna, kıyısına gitmek veya yönünü değiştirmek | Hedef kökle zemin kenarı ve sınır ilişkisi taşır; Kur'an'da geçer |
| [فحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı yer almaz | Kur'an'da geçmez |
| [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Sevinmek, göğsü genişlemek | Kalbin ferahlaması, hafiflik ve sevinç hali | Çukurlaşmanın tersine genişleme ve dışa vurum bildirir; Kur'an'da geçer |
| [رحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | İnce ve keskin olmak | Bir aletin ucunu veya kenarını inceltip keskinleştirmek | Kazma aletinin keskinliği ile temas edebilir; Kur'an'da geçmez |
| [رفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Rahat ve geniş yaşamak | Bolluk, sükûnet ve refah içinde bir hayat sürmek | Zemin darlığının ve çukurun karşıtı ferahlık alanıdır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حفر | Merkez | Çukur açma ve ilk durum | Zemini dikey olarak oyup derinlik meydana getirme ve ayak izinin başladığı ilk noktaya dönme eylemidir | Bir alet veya binek ayağıyla sert bir zemini aşağıya doğru kazıyıp boşaltmaktır |
| [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Delme ve araştırma | Bir engeli aşmak veya bir nesneyi boydan boya delmek için yatay ya da dikey delik açmadır | Çukur oluşturmaktan ziyade bir perdeyi veya engeli geçiş deliğiyle yarmayı ifade eder |
| [لحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF.md) | Komşu | Yan oyuk açma | Mezarın veya çukurun tabanında yana doğru eğimli özel bir cep veya yarık oluşturmadır | Doğrudan dikey boşaltma değil, kenara doğru meyletme ve yan kazmadır |
| [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Hendek ve yarık açma | Yeryüzünde uzunlamasına, geniş ve derin kanallar veya hendekler meydana getirmedir | Geniş ve hat boyu yarık oluşturmayı merkeze alır, ilk duruma dönüş anlamı barındırmaz |
| [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Dibe çekilme ve batma | Suyun veya bir nesnenin kazılmadan kendiliğinden yerin derinliklerine süzülüp kaybolmasıdır | Kazma fiili olmadan doğal bir çöküş veya tabana iniş durumudur |
| [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) | Zıt | Kapatma ve doldurma | Açılmış bir çukuru, gediği veya yarığı toprak ve taş yığarak tıkayıp yüzeyi düzleme eylemidir | Çukur açıp toprağı dışarı çıkarmanın tam zıddı olarak boşluğu malzeme ile doldurup kapatmaktır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حفر | Kazmak, çukur açmak, ilk hale dönmek | Zemini oyma eylemini ve tırnağın bastığı ilk başlangıç noktasını kapsar | Kesin |
| Latince | Fodere, Cavare | Kazmak, oymak | Fiziksel kazma ve oyuk açma anlamını tam verir ancak ilk hale dönüş mecazını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Dig, Excavate, Pit | Kazmak, deşmek, çukur | Maddi boşluk açmayı ve çukur nesnesini karşılar; ilk yaradılışa dönüş nüansını doğrudan taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Graben, Aushöhlen, Grube | Kazmak, oymak, çukur | Toprağı yerinden çıkarma ve çukur oluşturma hareketini içerir; kökene dönüş semantiğini içermez | Güçlü |
| Fransızca | Creuser, Fosse | Kazmak, çukur, oyuk | Yüzeyde dikey ve içbükey derinlik meydana getirmeyi ifade eder; soyut iade bağlamını kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُفْرَةٍ | Manevi helak ve ateş uçurumu | İman ve uhuvvetten önceki parçalanmışlığın, toplumları içine çekip yutacak tehlikeli bir uçurumun kenarında bulunma durumu (Âl-i İmrân [3:103](https://lisan.digital/tr/ayet/3:103.md)) |
| الْحَافِرَةِ | İlk yaratılış hali ve baştaki hayat | İnkarcıların ölümden sonra çürümüş kemik haline geldikten sonra önceki diri hallerine geri döndürülmeyi inkâr bağlamı (en-Nâziât [79:10](https://lisan.digital/tr/ayet/79:10.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's ve haşir meselesi | İnsanın çürüyüp toprak olduktan sonra ilk yaratılış zeminine ve aslına iade edilmesinin imkânı tartışılmıştır | Varlığın ilk kuruluş ve dirilik durumuna döndürülmesi |
| Fıkıh | Kabir kazma, kuyu hukuku ve tazminat | Yolda izinsiz çukur veya kuyu açmanın doğurduğu zararlar ile kabrin derinliği ve kazım usulleri düzenlenmiştir | Hukuki sorumluluk doğuran maddi zemin kazımı |
| Tefsir | Âl-i İmrân ve Nâziât tefsiri | Ateş çukurunun kenarında olmanın getirdiği helak tehlikesi ile ilk hale dönüşün inkârındaki nükte incelenmiştir | Çöküş tehdidi ile başlangıç yaratılışına dönüş nüansı |
| Hadis | Kabir tasvirleri ve ticaret ahlakı | Kabrin cennet bahçesi veya cehennem çukuru oluşu ile peşin ödemeyi ifade eden tırnak meseli aktarılmıştır | Tehlikeli derinlik ve ayrılmadan anında ödeme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ahiret inancı | Yeniden yaratılış | Başlangıç zeminine iade | İnsanın nihai olarak ilk yaratılış kodlarına döndürülmesini ve ölüm çukurundan dirilişe çıkarılmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | Jeoloji ve arkeoloji | Katman kazımı ve stratigrafi | Kökene ve tabana ulaşma | Yüzeyin altındaki örtülü tortuları kaldırarak tarihsel ve fiziksel ilk zemini açığa çıkarma işlevidir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve anarşi | Uçurum ve çöküş eşiği | Birleştirici otorite ihtiyacı | Toplumun ayrışma sebebiyle bir helak çukurunun kenarına gelmesi ve ilahi bağla kurtarılmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ve işlem güvenliği | Peşin akit ve nakit ifa | Belirsizliği önleme | Tırnak yerden kalkmadan bedelin teslim edilmesini sağlayarak borç ve risk çukuruna düşmeyi engeller | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu ve yerçekimi çöküntüsü | Bir kuvvet alanında parçacıkların hapsolduğu ve dışarıdan enerji verilmedikçe çıkamayacağı yerel minimum veya çukur geometrisi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yoksulluk ve çöküş tuzağı | Bireylerin veya toplumların kendi imkânlarıyla içinden çıkamayacakları derin bir gerileme ve başlangıç krizine sürükleniş dinamiği | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca toprağa kazılan alelade bir oyuntu veya basit bir kabir çukuru olarak algılayıp, kavramın ilk hale dönüş ve kökene irca boyutunu ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem toplumları yutan helak çukurunun eşiğini hem de inkarcıların zihnindeki ilk yaratılış ve diriliş zeminine geri dönüş kanununu ihata eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | En-Nâziât Suresi 10. ayetteki ifadenin derin ahiret ve diriliş nükte ve delilini gözden kaçırıp ayeti sadece çürümüş bir mezar tasviri olarak yorumlamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, insanın maddi zeminini kaybetme tehlikesi ile kozmik varoluşun başlangıç noktasına iade ediliş hakikatini birleştiren kurucu bir semantik eksen sunar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Toplumsal tefrika ve helak tehlikesini anlatan uhuvvet ayetlerinde ve öldükten sonra dirilişin imkânını tartışan ahiret bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çukur kavramının yalnızca pasif bir boşluk olmadığını, aynı zamanda zeminin kazılarak asıl tabana inilmesi ve başlangıç durumuna dönüş anlamına geldiğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir zemini veya toprağı aletle oyup dışarı çıkararak derinlik, boşluk ve çukur meydana getirmek; binek tırnağının bastığı ilk iz.
- Soyut anlam: Bir varlığın önceki aşamalarına, ilk durumuna ve yaratılışın başlangıç noktasına geri döndürülmesi veya toplumsal olarak helak eşiğine sürükleniş.
- Sistematik karşılık: Bozulan ve aşınan bir yapının kendi varlık çukurundan çıkarılıp başlangıç kodlarına iade edilmesini düzenleyen denge ve diriliş ilkesi.
- LaTeX modeli: $$S_t \xrightarrow{H} S_0 \quad \text{ile} \quad U(x) < 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_t$ varlığın ölüm veya dağılma anındaki durumunu, $H$ kökün temsil ettiği başlangıca ve asıl ize döndürme fonksiyonunu, $S_0$ ise varlığın ilk yaratılış halini temsil eder. Formülün ikinci kısmındaki $U(x) < 0$ ifadesi ise kazılmış ve aşınmış zemin geometrisini, yani içine düşülebilecek negatif potansiyel kuyusunu ve helak çukurunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/ayet/3:103.md) — حُفْرَةٍ

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): Topluca Allah’ın ipine sarılın, ayrılmayın. Ve Allah’ın üzerindeki nimetini hatırlayın. Hani, siz; düşman idiniz de O, kalblerinizin arasını uzlaştırdı da, O’nun nimeti sayesinde kardeş oldunuz. Siz; bir ateş uçurumunun tam kenarında iken, sizi oradan doğru yola eresiniz diye kurtardı. Alah ayetlerini size işte böylece açıklar.

### [Naziat 79:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/ayet/79:10.md) — الْحَافِرَةِ

يَقُولُونَ أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ

Meal (IK): Biz, eski halimize mi döndürüleceğiz? derler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hfre çukur demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء والفاء معهما
ح ر ف، ح ف ر، ف ر ح، ر ف ح مستعملات
حرف:
الحَرْف من حُروف الهِجاء. وكلُّ كلمةٍ بُنِيَتْ أداةً عاريةً في الكلام لتفرقة المعاني تُسمَّى حَرْفاً، وإنْ كانَ بناؤها بحَرْفَيْن أو أكثر مثلُ حَتّى وهَلْ وَبلْ ولَعَلَّ.
وكلُّ كلمةٍ تُقرَأ على وُجوهٍ من القرآن تُسمَّى حَرْفاً، يقال: يُقرَأ هذا الحَرْف في حَرْف ابن مسعود أي في قراءته. والتحريف في القرآن تغيير الكلمة عن معناها وهي قريبة الشَّبه، كما كانت اليهود تُغَيِّر معاني التَّوْراةِ بالأشباهِ، فوصَفَهم الله بفعلهم فقال: "يحرِّفون الكلم عن مَواضعه".
وتَحَرَّفَ فلانٌ عن فلان وانحَرَف، واحرَوْرَفَ واحد، أي: مالَ.
والانسان يكونُ على حرف من أمره كأنّه ينتظِر ويَتَوَقَّع فإن رأَى من ناحية ما يُحبُّ? وإلاّ مالَ إلى غيرها. وحَرْفُ السفينة: جانب شِقِّها.
والحَرْف: الناقة الصُّلْبة تُشَبَّهُ بحرْف الجَبَل، قال الشاعر:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
وهذا نَقْضٌ على من قال: ناقةً حَرْقٌ، أَي: مهزولةٌ كحَرْف كتابةٍ لدِقَّتها ولو كان معنى الحَرْف مهزولاً لم يصفها بأنها جُماليَّة سِنادٌ، ولا وظيفها رَيّان.
والحُرْفُ: حَبٌّ كالخَرْدَل، والحَبَّةُ منه حُرْفة.
والمُحارفة: المُقايَسة بالمِحراف، وهو المِيلُ تُسْبَرُ به الجِراحاتُ.
والمُحارَف: المَحرُومُ المُدْبِرُ.
حفر:
الحَفيرة: الحُفْرة في الأرض، والحَفَر اسمُ المكان الذي حُفِرَ كخَنْدَقِ أو بِئْر، قال:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
والبئر إذا كانت فوق قَدْرها سُمِّيَت حَفَراً وحَفيراً وحَفيرةً.
وحَفيرٌ وحفيرة اسْما موضِعَيْن جاءا في الشعر.
والحافِرُ: الدّابَّة. وقولُ العرب: النَّقْد عندّ الحافر، تقول: إذا اشتَريْتَه لا تبرَحُ حتى تَنْقُدَ.
وإذا أَعَمُّوا اسمَ الدّوابِّ قالوا: الحافِر خير من الظلِّفْ أي ذوات الحوافِر خيرٌ من ذوات الظَّوالِف.
والحافِرة: العَوْدة في الشيء حتى يُرَدَّ آخره على أوّله، وفي الحديث: إنَّ هذا الأمرَ لا يُترَكُ على حاله حتى يُرَدَّ على حافرتِه أي على أوّل تأسيسه.
وقوله تعالى: "إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة أي في الخَلْق الأوّل بعدما نموتُ كما كُنّا.
والحَفْر، والحَفَر لغةٌ: ما يلزَقُ بالأسنان من ظاهِرٍ وباطِنٍ، تقول: حَفِرَتْ أسنانُه حَفَراً، ولغة أخرى: حَفَرَتْ تَحْفِر حَفْراً.
والحِفْراة: نَبْت من نَبات الربيع. والحِفْراةُ: خَشَبةٌ ذاتُ أصابعَ تُذَرَّى بها الكُدوسُ المَدُوسَةُ، ويُنَقَّى بها البُرُّ بلغة ناسٍ من أهل اليَمن.
فرح:
رجلٌ مُفْرَحٌ: أثقَلَه الدَّيْن، قال:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
ورجلٌ فَرْحانُ وفَرِحٌ من الفَرَح، وامرأةٌ فَرِحةٌ وفَرْحى مثل عَطْشَى، وتقول: ما يَسُرٌّني به مُفْرِحٌ ومَفرُوح:، فالمَفروُح: الشيءُ أنا أفَرحُ به، والمُفرِح: الشَّيءُ الذي يُفرِحني.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ح ر ف**، **ح ف ر**، **ف ر ح**، **ر ف ح** kullanımdadırlar.

**حرف**:
**الحَرْف** **حُروف الهِجاء**dandır. Ve konuşmada mânâları ayırmak için, söz içinde çıplak bir edat olarak bina edilmiş her kelimeye **حَرْف** denir; bina edilişi iki harf ile veya daha fazla olsa bile; **حَتّى** ve **هَلْ** ve **بَلْ** ve **لَعَلَّ** gibi.
Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْف** denir; denilir ki: Bu **الحَرْف**, **حَرْف** İbn Mes‘ûd’da, yani onun kıraatinde okunur. Ve Kur’ân’da **التحريف**, kelimeyi mânâsından değiştirmektir; hâlbuki o (kelime) yakın benzerliktedir; Yahudilerin benzerlikler ile Tevrat’ın mânâlarını değiştirmeleri gibi; Allah onları fiilleriyle vasfetti de şöyle dedi: “**يحرِّفون الكلم عن مَواضعه**”.
Ve falan, falandan **تَحَرَّفَ** etti ve **انحَرَف** etti; ve **احرَوْرَفَ** birdir; yani: meyletti.
Ve insan, işinden bir **حرف** üzere olur; sanki bekler ve umar; eğer bir taraftan sevdiği şeyi görürse? Yoksa, başkasına meyleder. Ve geminin **حَرْفُ**u: onun yarığının yanı.
Ve **الحَرْف**: sert dişi deve; dağın **حَرْف**una benzetilir. Şair dedi ki:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
Ve bu, “**ناقةً حَرْقٌ**” dediği kimseye karşı bir nakzdır; yani: yazı **حَرْف**u gibi inceliğinden dolayı zayıf. Eğer **الحَرْف** mânâsı zayıf olsaydı, onu **جُماليَّة سِنادٌ** diye vasfetmezdi; ne de onun **وظيف**ini **رَيّان** (dolu) (diye).
Ve **الحُرْفُ**: hardal gibi bir habb; ondan olan taneye **حُرْفة** (denir).
Ve **المُحارفة**: **المِحراف** ile mukayese etmektir; o da meyildir; onunla yaralar yoklanır.
Ve **المُحارَف**: mahrum, yüz çeviren (kimsedir).

**حفر**:
**الحَفيرة**: yerdeki çukur; ve **الحَفَر**, kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi ki:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
Ve kuyu, (normal) miktarının üstünde olursa, **حَفَراً** ve **حَفيراً** ve **حَفيرةً** diye adlandırılır.
Ve **حَفيرٌ** ve **حفيرة** şiirde gelmiş iki yer adıdır.
Ve **الحافِرُ**: binek hayvanı. Ve Arapların sözü: **النَّقْد عندّ الحافر**; dersin ki: Onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılma.
Ve binek hayvanlarının adını genelleştirdiklerinde derler ki: **الحافِر** **خير من الظلِّفْ**; yani: toynak sahipleri, çatallı tırnak sahiplerinden hayırlıdır.
Ve **الحافِرة**: bir şeyde geri dönüş; ta ki sonu başına döndürülsün. Ve hadiste: “Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **حافرتِه** üzerine döndürülsün”; yani ilk tesisine.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة**”; yani: öldükten sonra, olduğumuz gibi, ilk yaratılışta.
Ve **الحَفْر** ve **الحَفَر** bir lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şey. Dersin ki: Onun dişleri **حَفَراً** **حَفِرَتْ**. Ve başka bir lugat: **حَفَرَتْ** **تَحْفِر** **حَفْراً**.
Ve **الحِفْراة**: bahar bitkilerinden bir bitkidir. Ve **الحِفْراةُ**: parmakları olan bir tahta; onunla çiğnenmiş yığınlar savrulur; ve onunla buğday temizlenir; Yemen ehlinden bir kavmin lugatında.

**فرح**:
**رجلٌ مُفْرَحٌ**: borç onu ağırlaştırdı. Dedi ki:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
Ve **رجلٌ فَرْحانُ** ve **فَرِحٌ** sevinçten; ve **امرأةٌ فَرِحةٌ** ve **فَرْحى** **عَطْشَى** gibi. Ve dersin ki: Onunla beni sevindiren bir **مُفْرِحٌ** ve **مَفرُوح** (vardır); artık **المَفروُح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفرِح**: beni sevindiren şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَفَرْتُ الأرض واحْتَفَرْتُها. والحُفْرَةُ: واحدة الحُفَرِ. واسْتَحْفَرَ النهرُ: حان له أن يُحفَر. والحَفَرُ، بالتحريك: التراب يُستخرج من الحُفْرَة. وهو مثل الهَدَم. ويقال: هو المكان الذي حُفِرَ. والحافِرُ: واحدة حَوافِرِ الدابَّة. وقولهم في المثل: النقد عند الحافِرَةِ قال يعقوب: أي عند أوّلِ كلمة. ويقال: التقى القومُ فاقتتلوا عند الحافرة، أي عند أوّلِ ما التقوا. وقوله تعالى: "أئِنَّا لَمردودونَ في الحافرةِ" أي في أول أمرنا. وأنشد ابن الأعرابي:
أَحافرَةً على صَلَعٍ وشَيبمَعاذَ الله من سفهٍ وعارِ
يقول: أأرجع إلى ما كنتُ عليه في شبابي من الجهل والصِبا بعد أن شِبْت وصَلِعت. ويقال: رجَعَ على حافِرَتِهِ، أي في الطريق الذي جاء منه. والحَفيرُ: القبر. وحَفَرَهُ حَفْراً: هَزَلَهُ. يقال: ما حاملٌ إلاّ والحَمْلُ يَحْفِرُها، إلاَّ الناقةُ فإنَّها تَسمَن عليه. وتقول: في أسنانه حَفَرٌ. وقد حَفَرْتُ تَحْفرُ حَفْراً، إذا فسدت أصولُها. قال يعقوب: هو سُلاَقٌ في أصول الأسنان قال: ويقال أصبح فمُ فلان مَحْفوراً. وبنو أسد تقول: في أسنانه حَفَرٌ، بالتحريك. وقد حَفِرَتْ حَفَراً، وهي أردأ اللغتين. وأَحْفَرَ المُهر للإثناء والإرباع والقروحِ، إذا ذهَبتْ رواضِعُهُ وطلع غيرها. والحِفْرى: نبت. والحِفْراةُ: الخشبة ذات الصابع التي يُذرَّى بها.

##### Türkçe

**حَفَرْتُ** yeri kazdım ve onu **احْتَفَرْتُ**.

**الحُفْرَةُ**: **الحُفَرِ**’in bir tanesi.

**اسْتَحْفَرَ** nehir: onun kazılma vakti geldi; (yani) kazılmaya yaklaştı.

**الحَفَرُ**, harekeli olarak: **الحُفْرَة**’den çıkarılan toprak. O, **الهَدَم** gibidir. Ve denilir: o, kazılmış olan yerdir.

**الحافِرُ**: binek hayvanının **حَوافِرِ**’inden bir tanesi.

Ve onların meseldeki sözleri: “nakit **الحافِرَةِ**’nin yanındadır.” Yakub dedi: yani ilk sözün yanında. Ve denilir: kavim karşılaştı da **الحافرة** yanında çarpıştılar; yani karşılaştıkları ilk anda. Ve Yüce’nin sözü: “أئِنَّا لَمردودونَ في **الحافرةِ**” yani işimizin başında (ilk hâlimizde). İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
أَحافرَةً على صَلَعٍ وشَيبمَعاذَ الله من سفهٍ وعارِ

Der ki: gençliğimdeki cehalet ve çocukluk hâlimde olduğuma, saçım ağarıyıp kel olduktan sonra geri mi döneyim? Ve denilir: **حافِرَتِهِ** üzerine döndü; yani geldiği yoldan (geri döndü).

**الحَفيرُ**: kabir.

Onu **حَفْراً** ile **حَفَرَهُ**: onu zayıflattı. Denilir: hiçbir gebe yoktur ki yük onu **يَحْفِرُها** (zayıflatmasın); ancak dişi deve müstesna; çünkü o, onun üzerinde semirir.

Ve dersin: dişlerinde **حَفَرٌ** vardır. Ve ben **حَفَرْتُ**; **تَحْفرُ**; **حَفْراً** (denilir), kökleri bozulduğu zaman. Yakub dedi: o, dişlerin köklerinde bir **سُلاَقٌ**’tır. Dedi: ve denilir: falanın ağzı **مَحْفوراً** olarak sabahladı.

Benû Esed der ki: dişlerinde **حَفَرٌ** vardır; harekeli olarak. Ve **حَفِرَتْ** **حَفَراً** (denilir); ve o, iki lugatin daha kötüsüdür.

**أَحْفَرَ** tay, **الإثناء** ve **الإرباع** ve **القروحِ** için; **رواضِعُهُ** gidip başkası çıktığı zaman.

**الحِفْرى**: bir bitki.

**الحِفْراةُ**: onunla savrulan (taneler ayrıştırılan) parmaklı tahta.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : مستعملة .
حرف : قال الليث : الحَرْفُ من حُرُوفِ الهِجَاء . قال : وَكُلُّ كَلِمَةٍ بُنِيَتْ أَدَاةً عارِيةً في الكلامِ لِتَفْرِقَةِ المَعَانِي فاسْمُها حرفٌ ، وإِنْ كَانَ بِنَاؤُها بحرفين أو فَوْقَ ذلك ، مثل : حتى وَهَلْ وَبل وَلَعَلّ .
وكل كلمة تُقْرَأُ على وُجُوهٍ مِنَ القُرْآنِ تُسمى حَرْفاً ، يقرأ هذا في حرف ابن مسعود أي في قراءة ابن مسعود .
قال والإنسانُ يكونُ على حَرْفٍ من أَمْرِه : كَأَنَّهُ يَنْتَظِرُ ويتوقَّعُ ، فإِنْ رَأَى من نَاحِيَتِهِ ما يحبُّ ، وإلاَّ مَالَ إلى غَيْرِهَا . وقال الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي إذا لَمْ يَرَ مَا أَحَبَّ انْقَلَبَ عَلَى وجهه .
قال : وحَرْفُ السفينةِ : جَانِبُ شِقها . وقال أبو إسحاقَ في تفسيرِ هذه الآية : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ( جاء في
التفسيرِ : على شَكَ ، قال : وحقيقَتُهُ أَنَّه يعبدُ الله على حرفِ الطَّرِيقَة في الدين ، لا يدخُلُ فيه دُخُولَ مُتَمَكنٍ . وأفادني المنذريُّ عن ابن اليزيدي عن أبي زيدٍ في قوله ) عَلَى حَرْفٍ ( على شَكَ . وأفادني عن أَبِي الْهَيْثَمِ أنه قال : أما تسميتُهم الْحَرْفَ حَرْفاً فحرْفُ كل شيءٍ ناحيتهُ كحرْفِ الجَبَلِ والنهرِ والسيفِ وغيرهِ ، قلتُ كأَنَّ الخير والخِصْبَ ناحيةٌ ، والضَّرَّ والشَّرَّ والمكروه ناحيةٌ أخرى ، فهما حرفان ، وعلى العبْدِ أن يَعْبُدَ خالِقَه على حالة السَّرَّاءِ والضَّرَّاءِ . ومَنْ عَبَدَ الله على السَّرَّاءِ وحْدَهَا دون أن يَعْبُدَه عَلَى الضَّراءِ يَبْتَلِيه الله بِهَا فَقَدْ عَبَدَهُ على حَرْفٍ ، ومن عَبَدَهُ كَيْفَما تصرَّفَتْ به الحالُ فقد عَبَدَهُ عِبادةَ عَبْدٍ مُقِرَ بأَنَّ له خَالِقاً يُصَرفه كيفَ يشاءُ ، وأنه إن امْتَحَنَه باللأواء وأنعم عليه بالسَّراء فهو في ذلك عادلٌ أو متفضلٌ غير ظالمٍ ولا متعدَ ، له الخيَرَةُ وبيده الأمرُ ولا خِيَرَةَ للعَبْدِ عليه .
وأما قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف ) لقد أشبَعْتُ تفسيره في كتاب ( القراءَات وعِللِ النحويينَ ) فيها وأنا مختصرٌ لَكَ في هذا الموضِعِ من الجُمَلِ التي أودَعْتُها ذلك الكتابَ ما يَقِفُ بِكَ على الصوابِ . فالذي أذْهَبُ إليه في تفسيرِ قولهِ : ( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف ما ذهب إليه أبو عبَيْدٍ واتَّبعه على ذلك أبو العَبَّاسِ أحمد بن يحيى .
فأما قول أبي عبيدٍ فإن عبدَ الله بنَ محمد ابن هاجَك أخبرني عن ابن جَبَلَة عن أبي عبيدٍ أنه قال في قوله ( على سبعة أحرف ) يعني سبع لُغَاتٍ من لُغَات العَرَبِ . قال وليس معناه أن يكونَ في الحرف الواحدِ سبعَةُ أَوْجُهٍ هذا لَمْ نَسمعْ به . قال ولكن نقول : هذه اللغاتُ السبعُ متفرقَةٌ في القرآن فبعضه بِلُغَةِ قريش وبعضُه بلغة هوازِنَ وبعضُه بلغة هُذَيْلٍ وبعضُه بلغة أهلِ اليَمَن ، وكذلك سائِرُ اللغات ومعانيها في هذا كله وَاحِدَةٌ . قال ومِمَّا يُبَينُ ذلك قولُ ابن مسعود : إني قد سمعت القراءَةَ ووجدتهم متقاربين فاقرءوا كما علمتم ، إنما هو كقول أحدكم هَلُمَّ وَتَعَال وأَقْبِل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه سُئِل عن قوله ( نزل القرآن على سبعة أحرف ) فقال : ما هي إلا لغاتٌ . قلت : فأبو العبَّاسِ النحوي وهو وَاحِدُ عصره ، قد ارْتَضَى ما ذهبَ إليه أبو عبيد واستصْوبَه . قلت : وهذه الأحْرُفُ السبعةُ التي مَعْنَاهَا اللغاتُ غيرُ خَارِجَةٍ من الذي كُتِبَ في مصاحِف المسلمين التي اجتمع عليها السلفُ المرضيُّون والخلف المتبعون فمن قَرَأَ بحرفٍ لا يُخَالِفُ المصحفَ بزيادةٍ أو نُقْصانٍ أو تقديم مؤخَّرٍ أو تأخيرِ مُقَدَّم وَقَدْ قَرَأَ به إِمامٌ من أَئِمَّة القُرَّاءِ المُشْتهرين في الأَمْصَارِ فقد قرأ بحرْفٍ من الحُرْوف السبعة التي نزل القرآن بها ، ومن قرأَ بحرفٍ شاذَ يُخَالِفُ المصحفَ ، وخالَفَ بذلك جمهورَ القَرَأَةِ المعروفين ، فهو غيرُ مصيبٍ . وهذا مذهبُ أهلِ العِلْم الذين هم القُدْوَة ، ومذهبُ الراسخِين في عِلْمِ القرآن قديماً وحديثاً ، وإلى هذا أَوْمَى أبو العباس
النحويُّ ، وأبو بكرٍ الأنبارِيُّ في كتاب له ألَّفَهُ في اتباع ما في المصحَفِ الإمَامِ ، وافقه على ذلك أبو بكرٍ مجاهدُ مُقْرِىء أهلِ العِراق وغيرُه من الاثْبَاتِ المُتْقِنِين . ولا يجوز عندي غيرُ ما قالوا ، والله يوفقنا للاتّباع وتجنُّبِ الابْتداع ، إنه خير مُوَفق وخيرُ مُعين .
وقال الليث : التحريفُ في القرآن : تغييرُ الكلِمَةِ عَنْ مَعْنَاهَا وهي قريبَةُ الشَّبَهِ ، كما كانت اليهودُ تُغَير مَعانِيَ التوْراةِ بالأَشْبَاه ، فوصَفَهم الله بِفِعْلِهم فقال ) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ) ( النساء : 46 ) قال : وإذا مال إنسانٌ عن شيء يقال : تحرّف وانْحَرَفَ واحْرَوْرَف وأنشد في صفة ثور حفر كناساً فقال :
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا
قال : والحَرْف النَّاقة الصُّلْبَةُ ، شُبهت بِحَرْفِ الجبل .
وأنشد :
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق
قال : وهَذَا البَيْتُ يَنْقُضُ تفسيرَ مَنْ قال : ناقة حَرْفٌ : أَيْ مَهْزولَةٌ شبهت بحرْفِ كتابَةٍ لِدَقَّتِها وهُزَالِها .
وروى أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرو أنه قال : الحرْفُ : الناقَةُ الضَّامِرُ ، قال : وقال بعضهُم : شُبهَت بِحَرْف الجبل . قال أبو عبيدٍ وقال الأَصمعيُّ : الحرفُ : المَهْزُولَةُ ، وقال شَمِر : الحَرْفُ من الجَبَلِ : ما نَتَأَ في جَنْبِهِ منه كَهَيْئَةِ الدُّكَّانِ الصغيرِ أو نحوِه . قال والحرف أيضاً في أعْلاَهُ تَرَى له حَرْفاً دقيقاً مشرفاً على سواءِ ظَهْرِه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحرْفُ : الشَّكُّ في قول الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي شَكَ .
قال أبو العبَّاسِ : والعربُ تَصِفُ الناقَةَ بالحَرْفِ لأَنَّها ضَامِرٌ ، وتُشَبَّهُ بالحَرْفِ من حُرُوفِ المُعْجَم ، وهو الأَلِفُ . وتشبَّه بِحَرْفِ الجبَل إذا وصفت بالعِظَم . قال هذا في تفسير قول كعب :
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة
وقال الليث : الْحُرْفُ : حَبٌّ كالخَرْدَلِ ، الواحدة حُرْفَةٌ . قال : والمُحَارَفَةُ : المُقَايَسَةُ بالمِحْرَافِ ، وهو المِيلُ الذي يُسْبَرُ به الجِرَاحَاتُ وأنشد :
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف
أبو عُبَيْدٍ عن أبي زيدٍ : أَحْرَفَ الرجلُ إِحرافاً إذا نما مَالُه وصَلُحَ . ورُوِيَ عن ابنِ مسعودٍ أنه قال : موت المؤمِنِ بِعَرَق الجبين تبقَى عليه البقيَّةُ من الذُّنُوبِ فَيحَارَفُ عند الموت أي يُقَايَسُ بها فيكون كفارةً لذنوبه . ومعنى عَرَقِ الجبينِ شدّةُ السيَاق . ويقال : لا تُحَارِفْ أخَاكَ بالسوءِ : أي لا تُجَازِهِ بِسُوءِ صَنِيعِه تُقَايِسْه ، وأحْسِنْ إِذَا أَساءَ ، واصْفَحْ عنه . ويقال للمَحْرومِ الذي قُترَ عليه رزْقُه مُحَارَفٌ . حدَّثَنَا عبدُ الله بنُ عُرْوَةَ عن أبي بكرٍ بن زَنْجَوَيْهِ عن محمدِ بن يوسفَ عن سفيانَ قال حدثنا أو إسحاقَ عن قسر ابن كركم عن ابن عباس في قوله : ( ُِيَسْتَغْفِرُونَ وَفِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ (
 ( الذّاريَات : 19 ) قال : ( السائلُ ) : الذي يسألُ الناسَ ، و ( المحروم ) : الْمُحَارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْمٌ ، فهو مُحَارَفٌ . قالَ وأخْبَرَنا الزعْفرانيُّ عن الشافِعِي أنه قال : كُلُّ من استغْنَى بكَسْبِه فليس له أن يسألَ الصدقَةَ وإذا كان لا يبلغ كسبه ما يُقِيمُه وعيالَه فهو الذي ذكر المفسرُونَ أنَّه المحرومُ الْمُحَارَفُ . قال : والْمُحَارَفُ : الذي يَحْتَرِفُ بيديه قد حُرِمَ سهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين فبقي محروماً يُعْطَى من الصدقةِ ما يَسُدّ حِرْمَانَهُ . وجاء في تفسير قول الله جلّ وعز : ( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ ( أنّ المحرومَ هو المُحَارَفُ ، والاسْمُ منْهُ الحُرْفَةُ بالضَّم ، وأما الحِرْفَة فهو اسم من الاحْتِرَافِ ، وهو الاكتسابُ ؛ يقال هو يَحْرِفُ لعياله ويَحْتَرِفُ ، وَيَقْرِشُ وَيَقْتَرِشُ ، ويَجْرَحُ ويَجْتَرِحُ : بمعنى يَكْتَسِبُ .
ثعلبُ عن ابن الأعرابي قال : أَحْرَفَ الرجُلُ إذا جازَى على خيرٍ أو شَرَ . قال ومنه الخبرُ : ( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ ) . قال : وأحرف إذا استغنى بعد فقر وأحرف الرجل إذا كدّ على عياله أبو عُبَيْدة عن أبي زيدٍ : أحْرَفَ الرجُلُ إِحْرَافاً إذا نَمَا مَالُه وصَلَح .
رحف : أهمله الليث وهو مستعمل .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : أَرْحَفَ الرجلُ إذا حدَّد سكّيناً أو غيرَه يُقَالُ : أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ حتى قَعَدَتْ كَأَنَّها حَرْبَةٌ . ومعنى قَعَدَتْ أي صَارَتْ . قلتُ كَأَنَّ الحاءَ مُبْدَلَةٌ من الهاء في أَرْحَفَ ، والأصْلُ أَرْهَف . وسيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ أي مُحَدَّدٌ .
حفر : قال الليث : الْحُفْرَةُ : ما يُحْفَرُ في الأَرْضِ ، ومثله الحَفِيرَةُ ، قال : والحَفَرُ اسمُ المَكَانِ الذي حُفِرَ كخَنْدَقٍ أو بِئْرٍ ، قال وكذلك البئرُ إذا وُسعَتْ فَوْقَ قَدْرِها تُسَمَّى حَفِيراً وحَفَراً وحَفِيرَةً ، قال : وحَفِيرٌ وحَفِيرَةٌ اسْمَا مَوْضِعَين ذكَرَهُمَا الشعراءُ القدماءُ .
قلتُ : والأَحْفَارُ المَعْرُوفَةُ في بلادِ العربِ ثلاثَةٌ : فمنها حَفَر أَبي موسى ، وهي رَكَايا احْتَفَرَهَا أَبُو مُوسَى الأشْعَرِيُّ على جَادَّة البَصْرة وَقَدْ نَزَلْتُ بها واستَقَيْتُ من رَكَاياها وهي ما بين مَاويَّةَ والمَنْجَشَانِيَّاتِ وركايا الحَفَر مَسْنَوِيَّةٌ بعيدة الرشَاء عَذْبَةُ الماءِ ، مَسْنَوِيَّةٌ أي يستقى منها بالسانية وهذا كقولهم زرع مَسْقَوِيّ أي يُسْقَى . ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ : وهي ركايَا بِنَاحيةِ الشَّوَاجِن بعيدةُ القَعْرِ ، عَذْبَةُ الماءِ . ومنها حَفَرُ سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ ابن تميم ، وَهيَ بِحِذَاء العَرَمَة وَرَاءَ الدَّهْنَاءِ ، يُسْتَقَى منها بالسانيَة عِنْدَ حَبْلٍ من حِبَالِ الدَّهْنَاءِ ، يقال له حَبْلُ الحَاضِر .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جل وعز ) ُيَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( ) ِالْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً ) ( النَّازعَات : 10 ، 11 ) معناه إنّا لمَرْدُودُون إلى أَمرنا الأوّل إلى الحياة . قال : والعربُ تَقُولُ : أَتَيْتُ فُلاناً ثمَّ رَجَعتُ علَى حَافِرَتِي : أيْ رَجَعْتُ مِنْ حَيْثُ جئتُ . قالَ : ومن ذَلِكَ قَوْلُ العَرَبِ : النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ . والحافر معناهُ إذا قَال قَدْ بِعْتُك
رجعتَ عليه بالثمن ؛ وهُمَا في المعنى واحدٌ . قال : وبعضُهم يقول النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ ، يريد عند حَافِرِ الفَرَسِ ، وكَأَنَّ هذا المَثَل جَرَى في الخيْلِ . قال : وقالَ بعضُهم : الحافِرَةُ الأَرْضُ الَّتِي تُحْفَرُ فيها قُبُورُهم ، فسمَّاهَا الْحَافِرَةَ ، والمعْنَى يريدُ المحْفُورَةَ ، كما قال ) مِن مَّآءٍ ) ( الطّارق : 6 ) يريد مَدْفُوق . وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي العَبَّاس أنه قَال : هَذِه كلمَةٌ كانُوا يَتَكَلَّمُون بها عند السَّبْق . قال والحَافِرَةُ : الأرضُ المَحْفُورَةُ ، يَقُول : أقل ما يَقَعُ حَافِرُ الفَرَسِ على الْحَافِرَةِ فقد وَجَبَ النقْدُ ، يعني في الرهَانِ ، أي كَمَا يَسْبِقُ فيَقَعُ حَافِرُه عَلَيْها تقول هَاتِ النَّقْدَ : وقال الليثُ : النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ معناه إذا اشتريْتَه لم تَبْرَح حَتَّى تَنْقُد . الحرَّانِيّ عن ابن السكيتِ أنه قال : مَعْنَى النَّقْدُ عند الْحَافِرَة أَيْ عِنْد أَوَّلِ كَلِمَةٍ . ويُقَال : الْتَقَى القَوْمُ فاقْتَتَلُوا عِنْدَ الْحَافِرَة أَيْ عِنْدَ أَوَّلِ كَلِمَةٍ وعِنْدَ أَوَّلِ مَا الْتَقُوا ، قال الله جَلّ وَعَزّ ) يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أَيْ فِي أَوَّلِ أَمْرِنَا . قال : وَأَنْشَدَنِي ابنُ الأعرابيّ :
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
كأنه قال أأرجع في صِبَايَ وَأَمْرِي الأوَّلِ بعد أن صَلِعْتُ وشِبْتُ . وقال الليثُ : الحافِرَةُ العَوْدَةُ في الشَّيْءِ حتَّى يُرَدَّ آخِرُه عَلَى أَوَّلِه . قَالَ : وفِي الْحَدِيثِ ( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه أَيْ عَلَى أَوَّلِ تَأسِيسِه ، وقَالَ في قَوْله : ( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أي في الخَلْقِ الأَوَّل بَعْدَ ما نَمُوتُ . وقال ابنُ الأَعْرَابيّ ) لَمَرْدُودُونَ فِى ( أيْ فِي الدُّنْيَا كَما كُنَّا .
وقال اللَّيْثُ الحَفْرُ والحَفَرُ جَزْمٌ وفَتْحٌ لُغَتَانِ : وهو ما يَلْزَق بالأسْنَانِ من ظَاهرٍ وباطنٍ ، تقول : حَفِرَتْ أسنانهُ حفَراً ، ولغةٌ أخرى حفَرت أسنانُه تَحفِر حَفْراً . وأخْبرَني أبُو بكرٍ عن شمر أنَّهُ سُئِل عن الحَفْر في الأسْنان ، فقال : هُوَ أن يَحْفِرَ القَلَحُ أُصُولَ الأسنان بَيْنَ اللثة وأَصْلِ السنّ من ظَاهِرٍ وبَاطِنٍ يُلِحُّ على العَظْمِ حتى يَتَقَشَّر العظْمُ إن لم يُدْرَكْ سريعاً ، يُقَال أَخَذَ فِيه حَفْرٌ وحَفَرَةٌ . أبو عبيد : عن الكسائي قال : الحفْر بتسكين وقد حفر فُوَه يحفِر حَفْراً .
وقال الليث الحِفْرَاةُ نباتٌ من نباتِ الرَّبِيع ، قال ونَاسٌ من أَهْلِ اليمنِ يُسَمُّون الْخَشَبَةَ ذاتَ الأصَابِع التي يُذُرَّى الكُدْس المَدُوسُ وَيُنَقَّى بها البُرُّ مِن التبْن بِحفْرَاةَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أحفَرَ الرجلُ إذا رَعَى إِبِلَه الحِفْرَى ، وهو نَبْتٌ ، قلتُ وَهُو مِن أَرْدَإِ المَرَاعي ، قال : وَأحفَرَ إِذَا عَمِل بالحِفْرَاةِ وهي الرَّقْش الذي تُذَرَّى به الحنطةُ ، وهي الْخَشَبَةُ المُصْمَتَة الرأسِ ، فأما المُفَرَّجُ فهو العَضْمُ بالضَّاد والمِعْزَقَةُ ، قال : والمِعْزَقَةُ في غير هذا : المَرُّ ، قَال والرقْشُ في غير هذا : الأكلُ الكثيرُ .
وقال أبو حاتمٍ : يقال حَافَرَ اليربوعُ مُحَافرةً ، وفلان أَرْوَغُ من يَرْبُوعٍ : مُحَافِرٍ ، وذلك أن يَحْفِر في لُغزٍ من ألْغَازِه فيذهبَ سُفْلاً ويحفِرَ الإنسانُ حتى يُعْيَى فلا يَقْدِر عليه ويُشَبَّه عليه الجُحْرُ فلا يعرفه من غيره
فيَدَعَهُ ، وإذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قِيلَ لمن يَطْلُبُه دَعْه لَقَدْ حَافَر فلا يقدرُ عليه أحدٌ وقال : إنه إذا حَافَرَ أَبَى أنْ يَحْفِر الترابَ ولا يَنْبِثُه ولا يُدْرَى وجْهُ جُحْره ، يقال قد حثا فترى الجُحْرَ مملوءًا تُراباً مستَوِياً مع مَا سِواهُ إذا حَثَا ، ويُسَمَّى ذلك الحَاثِيَاءَ ، ممدودٌ ، يقال ما أشد اشتباه حَاثِيَائِه . وقال ابْنُ شميل : رَجُلٌ مُحَافِرٌ : لَيْسَ له شَيْءٌ ، وأنشد :
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ
أبو عبيدة : يقال أَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ وَأَفَرَّتِ الإِبلُ للاثناء إذا ذهبت رَوَاضِعُها وطَلَع غَيْرُها . وقال في كتاب ( الخيْلِ ) يقال أَحْفَرَ المُهْرُ إحْفاراً فهو مُحْفِر ، قال وإِحْفَارُهُ أن يتحرك الثَّنِيَّتان السُفْلَيَان والعُلْيَيَان من رَوَاضِعِه ، فإذا تحرَّكْنَ قالوا قَدْ أَحْفَرَت ثَنَايَا رَوَاضِعِه فسَقَطْن . قال وأولُ ما يُحْفِرْنَ فيما بين ثلاثين شهراً أدْنَى ذلك إلى ثلاثةِ أعْوَامٍ ، ثم يسقُطْن فيقع عليها اسمُ الإبْدَاء ، ثم يُبدىء فيخرج له ثَنِيَّتَان سُفْلَيَان وثَنِيَّتَانِ عُلْيَيَانِ مَكَانَ ثَنَايَاه الرَّواضِعِ التي سَقَطْنَ بعد ثلاثةِ أعوام فهو مُبْدِىءٌ قال ثم يُثَني فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ إحْفَاراً ، وإحفارُهُ أن تُحَركَ له الرَّبَاعِيَّتَانِ السفْلَيَان والرَّبَاعيتان العُلْيَيَان من رَوَاضِعه وإذا تَحَرَّكْن قيل قد أَحْفَرت رُبَاعِيَاتُ رواضعه فيسقُطْنَ ، وأول ما يُحْفِرْن في استيفائه أربعةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليها اسمُ الإبْدَاءِ ، ثم لا يزال رَبَاعِياً حتى يُحفر لِلْقُروحِ وهو أن يَتَحَرَّك قَارِحَاه ، وذلك إذا استَوْفَى خَمْسَةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليه اسْمُ الإبْدَاءِ ، عَلَى ما وَصَفْنا ثم هو قارح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي إذا استَتَم المُهْرُ سنتين فهو جَذَعٌ ، ثم إذا استتم الثالثةَ فهو ثَنِيٌّ ، فإذا أثْنَى أَلْقَى رَوَاضِعَه فيقال أثنَى وأَدْرَمَ للأَثناء ، ثم هو رَبَاعٍ إذا استتمّ الرابعة من السنين يقال أَهْضم للإِرْبَاعِ وإذا دخل في الخامسة فهو قارِحٌ وقد قَرَحَ يَقْرَحُ قُرُوحاً ، قلت : وصَوَابُه إذا استَتَمّ الخامِسَةَ ، فيكون موافقاً لقول أبي عبيدة وكأَنَّهُ سقطَ شَيْءٌ .
ويقال : حَفَرْتَ ثَرَى فُلانٍ إذا فَتَّشْتَ عن أمْرِه ووقَفْتَ عليه . وقال ابنُ الأعرابي حَفَرَ إذا جَامَع وحَفَرَ إذا فَسَدَ .
فرح : قال الليث رجل مُفْرَحٌ قد أَثْقَلَهُ الدَّيْن ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح ) قال أبو عبيد المُفْرَح : الذي قد أَفْرَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَهُ ، ولا يجِدُ قَضَاءَهُ . قال وأنشدنا أبو عبيدة :
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح ) هو الذي أثْقَلَ الدَّيْنُ ظَهْرَه ، قال : ومن قال مُفْرَجٌ فهو الذي أثقله العيال وإن لم يكن مُدَّاناً .
وقال الليث : رَجُلٌ فَرِحٌ وفَرْحَانٌ وامرأة فَرِحَةٌ وفَرْحَى ، ويقال ما يسرني به مَفْروحٌ ومُفْرِحٌ ، فاالمَفْرُوح : الشيءُ الذي أنا أفْرَحُ به ، والمُفْرِحُ : الشيء الذي يُفْرِحُني . أبو حاتم عن الأصمعي : يقال : ما يسرني به مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوحٌ ، وهذا عنده مما يَلْحَنُ فيه العامَّة .
رفح : قال أبو حاتم : من قرون البقر الأَرْفَحُ وهو الذي يَذْهَبُ قَرْنَاهُ قِبَلَ أُذُنَيْه في تَبَاعُدِ ما بينهما قال والأَرْفَى الذي يأتي أُذُنَاهُ عَلَى قَرْنَيْه .

##### Türkçe

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : kullanımdadır.

**حرف**: Leys dedi ki: **الحَرْفُ** hece harflerinden bir harftir. Dedi ki: Konuşmada mânâları ayırmak için, söz içinde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حرف**tır; yapısı iki harfle veya bunun üstünde olsa bile; meselâ: **حتى** ve **هَلْ** ve **بل** ve **لَعَلّ**.

Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْفاً** denir; “bu, İbn Mes‘ûd’un harfinde okunur” yani İbn Mes‘ûd’un kıraatinde.

Dedi: İnsan, işinin bir **حَرْفٍ**ı üzerinde olur: sanki bekler ve umar; eğer tarafından sevdiği bir şey görürse (öyle olur), yoksa ondan başkasına meyleder. Aziz ve celîl Allah dedi ki: **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** (**الحَجّ**: 11) yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner.

Dedi: Geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanıdır. Ebû İshâk bu âyetin tefsirinde dedi: **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** tefsirde geldi: şüphe üzere. Dedi: Onun hakikati, dinde yolun bir harfi üzere Allah’a ibadet etmesidir; onda yerleşik bir girişle girmez. Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den, onun sözü hakkında: **( عَلَى حَرْفٍ )**: şüphe üzere, diye fayda verdi. Bana Ebû’l-Heysem’den de fayda verdi ki şöyle dedi: Onların **الْحَرْفَ**e **حَرْفاً** ad vermeleri ise, her şeyin harfi onun tarafıdır; dağın harfi, nehrin, kılıcın ve başkasının harfi gibi. Dedim: Sanki hayır ve bolluk bir taraftır; zarar, şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; ikisi iki harftir. Kulun, yaratanına sevinç hâlinde de sıkıntı hâlinde de ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız sevinç hâlinde ibadet eder de sıkıntı hâlinde O’na ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; artık O’na bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl kendisiyle nasıl dönüp dolaşırsa dolaşsın O’na ibadet ederse, onu dilediği gibi çevirip çeviren bir yaratıcısı bulunduğunu ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; ve eğer onu şiddetle sınar ve ona sevinçle nimet verirse, bunda adildir yahut lütufkârdır; zalim ve haddi aşan değildir; tercih O’nundur, iş O’nun elindedir; kulun O’na karşı bir tercihi yoktur.

Nebînin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüne gelince: **( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف )**; onun tefsirini **( القراءَات وعِللِ النحويينَ )** kitabında doyurucu biçimde genişlettim; burada ise, o kitaba yerleştirdiğim cümlelerden, seni doğruya durduracak olanı bu yerde sana kısaltıyorum. Şu hâlde ben, onun sözü: **( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف )** tefsirinde, Ebû Ubeyd’in gittiği ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın da onu bu hususta izlediği görüşe giderim.

Ebû Ubeyd’in sözüne gelince: Abdullah b. Muhammed b. Hâcek bana, İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den haber verdi ki o, **( على سبعة أحرف )** sözünde şöyle dedi: Arapların dillerinden yedi dildir. Dedi: Bunun mânâsı, tek bir harfte yedi vecih olması değildir; bunu işitmedik. Dedi: Lâkin deriz ki: Bu yedi dil Kur’ân’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle; ve böylece diğer diller; bunun hepsinde mânâları birdir. Dedi: Bunu açıklayan şeylerden biri İbn Mes‘ûd’un sözüdür: “Ben kıraati işittim ve onları birbirine yakın buldum; öyleyse size öğretilen gibi okuyun; o ancak sizden birinizin ‘**هَلُمَّ**’ ve ‘**تَعَال**’ ve ‘**أَقْبِل**’ demesi gibidir.”

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki ona **( نزل القرآن على سبعة أحرف )** sözü soruldu da şöyle dedi: O ancak dillerdir. Dedim: Öyleyse nahivci Ebû’l-Abbâs—ki o, asrının biricidir—Ebû Ubeyd’in gittiğini benimsemiş ve onu doğru bulmuştur. Dedim: Mânâsı diller olan bu yedi harf, selef-i râzı olunanların ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Artık kim, mushafa ziyade veya noksan veya öne alınmışı sona bırakma yahut sona bırakılmışı öne alma ile muhalefet etmeyen bir harfle okur ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa, Kur’ân’ın onunla indiği yedi harften bir harfle okumuştur. Kim de mushafa muhalif şâz bir harfle okur ve bununla bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse, isabet etmiş değildir. Bu, örnek alınan ilim ehlinin mezhebidir; Kur’ân ilmine eskiden ve yeniye kökleşmiş olanların mezhebidir. Nahivci Ebû’l-Abbâs buna işaret etti; Ebû Bekir el-Enbârî de, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitapta (buna işaret etti); Ebû Bekir Mücâhid—Irak ehlinin mukrîi—ve sağlam, muhkem kimselerden başkaları da onu bu hususta tasdik etti. Benim yanımda onların dediğinden başkası câiz değildir. Allah bizi ittibâka muvaffak kılsın ve bid‘atten sakındırsın; şüphesiz O, en hayırlı muvaffak kılan ve en hayırlı yardımcıdır.

Leys dedi: Kur’ân’da **التحريفُ**: kelimeyi mânâsından değiştirmektir; o, benzerliğe yakındır; Yahudiler Tevrat’ın mânâlarını benzerliklerle değiştirdikleri gibi. Allah onları fiilleriyle vasfetti de şöyle dedi: **( يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ )** (**النساء**: 46). Dedi: Bir insan bir şeyden meylederse denir ki: **تحرّف** ve **انْحَرَفَ** ve **احْرَوْرَف**. Kenas kazmış bir boğanın sıfatında şu beyiti okudu:
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا

Dedi: **الحَرْف** sert dişi devedir; dağın harfine benzetilmiştir.

Şu beyiti okudu:
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق

Dedi: Bu beyit, “**ناقة حَرْفٌ**: yani zayıf; inceliği ve zayıflığı sebebiyle yazı harfine benzetilmiştir” diyenin tefsirini bozar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti ki o şöyle dedi: **الحرْفُ**: zayıflamış dişi deve. Dedi: Bazıları dedi ki: Dağın harfine benzetilmiştir. Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi ki: **الحرفُ**: zayıf olan. Şemmir dedi: Dağdan **الحَرْفُ**: onun yanından, küçük dükkân heyeti gibi yahut ona benzer şekilde dışarı çıkmış olan şeydir. Dedi: Harf ayrıca onun üst tarafındadır; sırtının düzlüğüne nazır, ince, yüksek bir harf görürsün.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحرْفُ**: Aziz ve celîl Allah’ın sözü **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** (**الحَجّ**: 11) hakkında şüphedir; yani şüphe.

Ebû’l-Abbâs dedi: Araplar dişi deveyi **الحَرْفِ** ile vasfeder; çünkü o zayıflamıştır; ve mu‘cem harflerinden olan harfe benzetilir; o da **الأَلِفُ**tir. Büyüklükle vasfedildiğinde dağın harfine benzetilir. Bu, Ka‘b’ın şu sözünün tefsirindedir:
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة

Leys dedi: **الْحُرْفُ**: hardal gibi bir tanedir; tekili **حُرْفَةٌ**. Dedi: **المُحَارَفَةُ**: **المِحْرَافِ** ile ölçüştürmektir; o, yaraların derinliğinin yoklandığı mildir. Şu beyiti okudu:
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **أَحْرَفَ** eder, **إِحرافاً** (yapar) denir; malı çoğalır ve düzelirse. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki şöyle dedi: “Müminin ölümü alın teriyle (olursa), günahlardan kalan bakiye onun üzerinde kalır da ölüm anında onunla **فَيحَارَفُ** edilir”; yani onunla ölçüştürülür; böylece günahlarına kefaret olur. **عَرَقِ الجبينِ**in mânâsı, can çekişmenin şiddetidir. Denir ki: Kardeşinle kötülükle **لا تُحَارِفْ**: yani onun kötü işine kötülükle karşılık verme; onu ölçüştürme; kötülük ettiğinde iyilik et ve ondan geç. Rızkı kendisine daraltılmış mahruma **مُحَارَفٌ** denir. Abdullah b. Urve bize anlattı; Ebû Bekir b. Zencûyeh’den; Muhammed b. Yûsuf’tan; Süfyân’dan; dedi: Bize (o) anlattı—yahut İshâk—Kasr b. Kerkem’den, İbn Abbâs’tan, onun sözü hakkında: **( وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ )** (**الذّاريَات**: 19); dedi ki: **( السائلُ )**: insanlardan isteyen kimsedir; ve **( المحروم )**: İslâm’da kendisi için bir pay olmayan **الْمُحَارَفُ**tır; o, **مُحَارَفٌ**tır. Dedi: Za‘ferânî bize Şâfiî’den haber verdi ki şöyle dedi: Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur; kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, müfessirlerin “**المحرومُ الْمُحَارَفُ**” olduğunu söyledikleri odur. Dedi: **الْمُحَارَفُ**: elleriyle meslek edinen kimsedir; ganimetten payı mahrum bırakılmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini giderecek kadar sadakadan kendisine verilir. Aziz ve celîl Allah’ın sözü **( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ )** tefsirinde geldi ki, **المحروم** **المُحَارَفُ**tur; ondan isim **الحُرْفَةُ** (damme ile)dir. **الحِرْفَة** ise **الاحْتِرَافِ**tan bir isimdir; o da kazançtır; denir ki: O, ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يَحْتَرِفُ** eder; ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; ve **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ**: “kazanır” mânâsında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Adam **أَحْرَفَ** eder; hayır veya şer üzerine karşılık verirse. Dedi: Ondan haber: **( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ )**. Dedi: Ve **أحرف** eder; fakirlikten sonra zengin olursa. Ve adam **أحرف** eder; ailesi için didinirse. Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den: Adam **أحْرَفَ** eder, **إِحْرَافاً** (yapar) denir; malı çoğalır ve düzelirse.

**رحف**: Leys onu ihmal etti; o ise kullanımdadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki şöyle dedi: Adam **أَرْحَفَ** eder; bir bıçağı veya başkasını keskinleştirirse; denir ki: **أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ**; ta ki **قَعَدَتْ** sanki bir mızrak gibi oldu. **قَعَدَتْ**in mânâsı: oldu. Dedim: Sanki **أَرْحَفَ**teki **الحاء** **الهاء**dan بدل edilmiştir; asıl **أَرْهَف**tir. **سيفٌ مُرْهَفٌ** ve **رَهِيفٌ** yani keskinleştirilmiş.

**حفر**: Leys dedi: **الْحُفْرَةُ**: yerde kazılan şeydir; benzeri **الحَفِيرَةُ**dir. Dedi: **الحَفَرُ** kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi: Kuyu da, ölçüsünün üstünde üst taraftan genişletilirse **حَفِيراً** ve **حَفَراً** ve **حَفِيرَةً** diye adlandırılır. Dedi: **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةٌ** eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır.

Dedim: Arap diyarlarında bilinen **الأَحْفَارُ** üçtür: Bunlardan biri **حَفَر أَبي موسى**dır; o, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin Basra yol güzergâhı üzerinde kazdığı kuyulardır; ben oraya indim ve kuyularından su çektim; o, **مَاويَّةَ** ile **المَنْجَشَانِيَّاتِ** arasındadır. Ve **ركايا الحَفَر** **مَسْنَوِيَّةٌ**dir; ipi uzak, suyu tatlıdır. **مَسْنَوِيَّةٌ**: sâniye ile ondan su çekilir demektir; bu, onların “**زرع مَسْقَوِيّ**” sözleri gibidir; yani sulanır. Bunlardan biri **حَفَرُ ضَبَّةَ**dır: o, **الشَّوَاجِن** tarafında, dibi uzak, suyu tatlı kuyulardır. Bunlardan biri de Temîm’den **سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ**ın **حَفَر**idir; o, **العَرَمَة** hizasında, **الدَّهْنَاءِ**ın arkasındadır; **الدَّهْنَاءِ**ın iplerinden bir ipin yanında sâniye ile ondan su çekilir; ona **حَبْلُ الحَاضِر** denir.

Ferrâ, Aziz ve celîl Allah’ın sözü hakkında dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى الْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً )** (**النَّازعَات**: 10, 11): mânâsı, ilk işimize, hayata geri döndürüleceğiz (demektir). Dedi: Araplar der ki: “Falana geldim, sonra **علَى حَافِرَتِي** döndüm”: yani geldiğim yerden döndüm. Dedi: Bundan, Arapların sözü: “**النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ**”dir. **الحافر**in mânâsı: “Sana sattım” dediğinde, sen ona bedelle dönersin; ikisi mânâda birdir. Dedi: Bazıları “**النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ**” der; atın toynağı yanında demek ister; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir. Dedi: Bazıları dedi ki: **الحافِرَةُ** onların kabirlerinin kazıldığı yerdir; ona **الْحَافِرَةَ** adını verdi; mânâ, kazılmış olanı ister; nitekim **( مِن مَّآءٍ )** (**الطّارق**: 6) dedi; **مَدْفُوق**u ister. Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: Bu, onların yarışta konuştukları bir kelimedir. Dedi: **الحَافِرَةُ**: kazılmış yerdir; der ki: Atın toynağının **الْحَافِرَةِ** üzerine düştüğü en az şeyde nakit vacip olur; yani bahis hakkında; yani nasıl ki öne geçer de toynağı onun üzerine düşer, sen “nakdi getir” dersin. Leys dedi: “**النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ**”in mânâsı: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmazsın. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: “**النَّقْدُ عند الْحَافِرَة**”nin mânâsı: ilk söz anındadır. Denir ki: Kavim karşılaştı da **عِنْدَ الْحَافِرَة** çarpıştılar; yani ilk söz anında ve ilk karşılaştıkları anda. Aziz ve celîl Allah dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى )** yani işimizin ilkinde. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyiti okudu:
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ

Sanki dedi ki: Saçım dökülüp ağardıktan sonra çocukluğuma ve ilk işime geri mi döneyim? Leys dedi: **الحافِرَةُ** bir şeyde dönüş (geri dönme)dir; ta ki sonu başına döndürülsün. Dedi: Hadiste: **( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه )** yani ilk kuruluşu üzerine. Ve onun sözü hakkında dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى )** yani öldükten sonra ilk yaratılışta. İbnü’l-A‘râbî dedi: **( لَمَرْدُودُونَ فِى )** yani dünyada, olduğumuz gibi.

Leys dedi: **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ** cezm ve fetha (ile) iki lugattır: dişlerin dışından ve içinden dişlere yapışan şeydir. Dersin ki: Dişleri **حَفِرَتْ**; **حفَراً**. Başka bir lugat: Dişleri **حفَرت**; **تَحفِر**; **حَفْراً**. Ebû Bekir bana Şemmir’den haber verdi ki, dişlerdeki **الحَفْر** hakkında soruldu da şöyle dedi: **القَلَحُ**un, diş etinin ve diş kökünün arasında, dıştan ve içten dişlerin köklerini oymasıdır; kemiğe ısrarla (baskıyla) devam eder; çabuk yetişilmezse kemik soyulur. Denir ki: Onda **حَفْرٌ** ve **حَفَرَةٌ** aldı. Ebû Ubeyd: Kisâî’den; dedi ki: **الحفْر** sükûn ile; ve onun ağzı **حفر** etti; **يحْفِر**; **حَفْراً**.

Leys dedi: **الحِفْرَاةُ** bahar bitkilerinden bir bitkidir. Dedi: Yemen ehlinden insanlar, ayakla çiğnenmiş yığını savurup onunla buğdayı samandan ayıkladıkları parmaklı tahtaya **بِحفْرَاةَ** derler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أحفَرَ** eder; develerini **الحِفْرَى**ya otlatırsa; o bir bitkidir. Dedim: O, meraların en kötülerindendir. Dedi: Ve **أحفَرَ** eder; **الحِفْرَاةِ** ile iş yaparsa; o, buğdayın savrulduğu **الرَّقْش**tır; o, başı yekpare tahta parçasıdır. Açık (çatallı) olan ise **العَضْمُ** (ضاد ile) ve **المِعْزَقَةُ**dır. Dedi: **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**dur. Dedi: **الرقْشُ** bunun dışında: çok yemektir.

Ebû Hâtim dedi: **حَافَرَ** yerboğazı **مُحَافرةً** (yapar) denir; ve “filan, **يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ**den daha kurnazdır”: bu, onun inlerinin bilmecelerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; aşağı gider; insan da kazar; ta ki yorulur da ona güç yetiremez; delik ona benzetilir de onu başkasından ayırt edemez; böylece onu bırakır. Yerboğazı bunu yaptığında, onu arayana “bırak; o **حَافَر** etti” denir; artık kimse ona güç yetiremez. Dedi: O **حَافَر** ettiğinde toprağı kazmayı reddeder; onu dışarı atmaz; deliğinin yönü bilinmez. Denir ki: O **حَثا** etti; böylece deliği, **حَثَا** ettiğinde, başkasıyla bir seviyede, toprakla dolu görürsün. Buna **الحَاثِيَاءَ** denir; medlidir. Denir ki: Onun **حَاثِيَائِه**nin benzeşmesi ne şiddetlidir! İbn Şümeyl dedi: **رَجُلٌ مُحَافِرٌ**: hiçbir şeyi olmayan (kimsedir). Şu beyiti okudu:
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ

Ebû Ubeyde: Denir ki: Tay, **للإِثْنَاءِ** ve **الإرْبَاع** ve **القُرُوح** için **أَحْفَرَ** etti. Ve develer, **للاثناء** için **أَفَرَّتِ** etti; yani süt dişleri gitti ve başkası çıktı. **( الخيْلِ )** kitabında dedi: Tay **أَحْفَرَ** eder, **إحْفاراً** (yapar); o **مُحْفِر**dir. Dedi: Onun **إِحْفَارُهُ**, alt ve üst iki ön dişin süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin ön dişleri **قَدْ أَحْفَرت** etti” derler; böylece düşerler. Dedi: **يُحْفِرْنَ**in ilk zamanı, otuz ay ile üç yılın en azı arasındadır; sonra düşerler; böylece onlara **الإبْدَاء** adı verilir; sonra onun yerine alt iki ön diş ve üst iki ön diş çıkar; üç yıldan sonra düşen süt ön dişlerinin yerine; o **مُبْدِىءٌ**dür. Dedi: Sonra **يُثَني** eder; **ثَنِيّاً** olmaya devam eder; ta ki **يُحْفِرَ إحْفَاراً**. Onun **إحفارُهُ**, alt iki dörtlü ve üst iki dörtlünün süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin dörtlüleri **قد أَحْفَرت** etti” denir; böylece düşerler. **يُحْفِرْن**in ilk zamanı, dört yılı tamamladığında olur; sonra onlara **الإبْدَاءِ** adı düşer; sonra **رَبَاعِياً** olmaya devam eder; ta ki **لِلْقُروحِ** için **يُحفر**; o, iki **قَارِحَاه**ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra ona **الإبْدَاءِ** adı düşer; bizim vasfettiğimiz üzere; sonra o **قارح**tır.

Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Tay iki yılı tamamladığında o **جَذَعٌ**dır; sonra üçüncüyü tamamladığında o **ثَنِيٌّ**dir. **أثْنَى** ettiğinde süt dişlerini atar; “**أثنَى** etti ve **أَدْرَمَ** etti” denir; **للأَثناء** için. Sonra yılların dördüncüsünü tamamladığında o **رَبَاعٍ**dır; **للإِرْبَاعِ** için “**أَهْضم**” denir. Beşinciye girdiğinde o **قارِحٌ**tır; **قَرَحَ** eder; **يَقْرَحُ**; **قُرُوحاً**. Dedim: Doğrusu, beşinciyi tamamladığında (olmasıdır); böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur; sanki bir şey düşmüştür.

Denir ki: Filanın toprağını **حَفَرْتَ**; yani işini araştırdın ve ona vâkıf oldun. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَفَرَ**; cima etti. Ve **حَفَرَ**; bozuldu.

**فرح**: Leys dedi: **رجل مُفْرَحٌ**; borç onu ağırlaştırmıştır. Nebîden (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: **( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح )**. Ebû Ubeyd dedi: **المُفْرَح**: borcun onu **أَفْرَحَهُ** ettiği kimsedir; yani onu ağırlaştırmıştır; ve onun ödemesini bulamaz. Dedi: Ebû Ubeyde bize şu beyiti okudu:
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Onun sözü **( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح )** hakkında: borcun sırtını ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi: Kim **مُفْرَجٌ** derse, o, borçlu olmasa bile aile (yükü) onu ağırlaştıran kimsedir.

Leys dedi: **رَجُلٌ فَرِحٌ** ve **فَرْحَانٌ**; ve kadın **فَرِحَةٌ** ve **فَرْحَى**. Denir ki: Onunla bana sevinç vermez: **مَفْروحٌ** ve **مُفْرِحٌ**. **المَفْرُوح**: benim onunla sevindiğim şeydir; **المُفْرِحُ**: beni sevindiren şeydir. Ebû Hâtim, Asmaî’den: Denir ki: Onunla bana sevinç vermez: **مُفْرِحٌ**; **مَفْرُوحٌ** câiz değildir. Bu, onun yanında avâmın lahn yaptığı şeylerdendir.

**رفح**: Ebû Hâtim dedi: Sığır boynuzlarından **الأَرْفَحُ**, iki boynuzu iki kulağı tarafına, aralarındaki uzaklıkla giden (hayvandır). Dedi: **الأَرْفَى** ise, iki kulağı iki boynuzunun üzerine gelen (hayvandır).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والفاء وما يثلثهما)
(حفل) الحاء والفاء واللام أًصلٌ واحد، وهو الجمع. يقال حَفَل النّاسُ واحتفَلوا، إذا اجتمعوا في مجلسهم. والمجلِس مَحْفِل. والمحفَّلة: الشاة قد حُفِّلت؛ أي جُمع اللّبنُ في ضَرعها. ونُهِي عن التَّصريةِ والتَّحفيل. ويقال لا تَحْفِل به، أي لا تُبالِهِ؛ وهو من الأصل، أي لا تتجمَّع. وذلك أنّ من عَراه أمرٌ تجمَّع له.
  فأمَّا قولهم لحُطام التِّبن حُفالة فليس من الباب، إنّما هو من باب الإبدال؛ لأنّ الأصلَ حُثالة، فأبدلت الثاء فاءً.
  ومن الباب رجلٌ ذو حَفْلَةٍ، إذا كان مبالِغاً فيما أخذ فيه، وذلك أنّه يتجمّع له رأياً وفِعلاً. وقد احتَفَل لهم، إذا أحسن القيام بأمرهم. ويقال احتَفَل الوادِي بالسّيل. فأمّا قولهم تحفّل، إذا تزيّنَ، فهو من ذلك أيضاً لأنه يجمعُ لنفسه المحاسِن.
  فأمّا قولهم حَفَلْتُ الشيءَ، إذا جلوتَه، فمن الباب، والقياسُ صحيح؛ وذلك أنّه يجمع ضَوءَه ونُورَه بما يَنفيه من صَدئه. قال بشر:
رَأَى دُرَّةً بيضاء يَحْفِل لَوْنَها *** سُخامٌ كغِربان البريرِ مُقَصَّبُ([1])   والمُقَصَّب* المجعَّد. وأراد بالدّرّة امرأةً. يحفل لونَها [سخام([2])]، يعني الشعر يزيدها بسوادِه بياضاً، وهذا كأنّه جلاها، وهو من الكلام الحسن جدّاً.
(حفن) الحاء والفاء والنون كلمةٌ واحدة، منقاسٌ، وهو جمعُ الشيء في كفٍّ أو غير ذلك. فالحَفْنَة: مِلءُ كفَّيك من الطَّعام. يقال حَفَنْتُ الشيءَ حَفْنَاً بيديَّ. ومنه حديث أبي بكر: "إنّما نحن حَفْنَةٌ من حَفنات الله تعالى"، معناه أنَّ الله تعالى إذا شاء أدخل خلْقه الجنّةَ، وأنَّ ذلك يسيرٌ عنده كالحَفْنَةِ. ويقال احتَفنْتُ الشيءَ لنفسي، إذا أخذتَه. ويقال الحُفْنة إنّها الحُفْرة؛ فإن صحَّ فمحتملٌ الوجهين: أحدهما أن يكون من باب الإبدال، فتجعل النون بدلَ الراء. ويجوز أن يكون من الباب الذي ذكرناه، لأنّها تَجمَع الشيءَ([3]) من ماءٍ أو غيرِه. والحَفّانُ ليس من هذا الباب، وقد مضى ذِكره([4]) لأنَّ النون فيه زائدة.
  (حفي) الحاء والفاء وما بعدهما معتلٌّ ثلاثةُ أصول: المنع، واستقصاء السُّؤال، والحَفَاء خِلافُ الانتِعال.
  فالأوّل: قولُهم حفَوت الرّجُلَ من كل شيءٍ، إذا منعتَه.
  وأمّا الأصل الثاني: فقولهم حَفِيتُ إليه في الوصيّة بالغْت. وتحفّيت به: بالغت في إكرامه، وأحفَيْت. والحفيّ: المستقصِي في السّؤال. قال الأعشى:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِي عن الأعشى به حيث أصْعَدا([5])  وقال قوم، وهو من الباب حَفِيتُ بفلان وتحفَّيت، إذا عُنِيتَ به. والحَفيّ: العالم بالشيء.
  والأصل الثالث: الحفا مقصور، مصدر الحافي. ويقال حَفِي الفرسُ: انسحجَ حافرُه. وأحْفَى الرَّجُل: حفِيَتْ دابّتُه. قال الكسائيّ: حَافٍ بيِّن الحِفْية والحِفَاية. وقد حَفِي يحفَى، وهو الذي لا خُفّ في رجليه ولا نَعل.
  فأَمّا الذي حَفِيَ مِن كثرة المشي فإنّه حَفٍ بيِّن الحَفاء، مقصور.
  فأمّا المهموز فالحفأ مقصور، وهو أصل البَرديّ الأبيض الرّطب؛ وهو يؤكل. وفُسِّر على ذلك قوُله صلى الله عليه وآله وسلم: "ما لم تحتفِئُوا بها فشأنكم بها([6])". ويقال احتفأته، إذا اقتلعتَه.
  (حفت) الحاء والفاء والتاء ليس أصلاً، والكلام فيه يقِلُّ. فالحَفَيْتَأ: الرجل القصير.
  (حفث) الحاء والفاء والثاء شيءٌ يدلُّ على رخاوةٍ ولين. يقال حَفِثُ الكرِشِ لِفَحِثِها([7]). والحُفَّاث: حية لا تضرّ ولا تُخَاف. قال:
أيُفايِشُونَ وقد رأوا حُفّاثَهم *** قد عَضَّهُ فَقَضى عليه الأشجعُ([8])  ويقال للرجُل إذا غضب: "قد احرنْفَش حُفَّاثُه".
  (حفد) الحاء والفاء والدال أصلٌ يدلُّ على الخِفَّة في العمل، والتجمُّع. فالحفَدة: الأعوان؛ لأنّه يجتمع فيهم التجمّع والتخفُّف، واحدُهم حافد. والسُّرْعة إلى الطاعة حَفْدٌ، ولذلك يقال في دعاء القنوت: "إليك نسعى ونَحْفِدُ". قال:
  * يا ابنَ التي على قَعُودٍ حَفَّادْ([9]) *
  ويقال في قولـه تعالى: ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً﴾ [النحل 72]، إنّهم الأعوان-وهو الصحيح- ويقال الأَختَانُ، ويقال الحَفدةُ ولدُ الوَلدَ. والمِحْفَد: مكيالٌ يكال به. ويقال في باب السرعة والخفّة سيفٌ محتفِد، أي سريع القطع. والحفَدانُ: تدارُك السَّير.
  (حفر) الحاء والفاء والراء أصلان: أحدهُما حَفْر الشّيء، وهو قلعه سُفْلا؛ والآخَر أوَّل الأمر.
  فالأوَّل حفَرتُ الأرض حَفْرا. وحافِر الفَرسِ من ذلك، كأنّه يحفر به الأرض. ومن الباب الحَفْرَ في الفَم، وهو تآكل الأسنان. يقال حفَر فُوه يَحْفر حَفْراً([10]). والحَفَر: التُراب المستخرَج من الحُفْرَة، كالهَدَم؛ ويقال هو اسمُ المكان الذي حُفِر. قال:
  * قالوا انتَهْينا وهذا الخندَقُ الحَفَرُ([11]) *
  ويقال أحفَرَ المُهْرُ للإثْناء والإرباع، إذا سقَطَ بعضُ أسنانه لنَباتِ ما بَعدَه. ويقال: ما مِن حاملٍ إلاّ والحمل يَحْفِرها، إلاّ *الناقة فإنَّها تسمَن عليه. فمعنى يحفِرها يُهْزِلها.
  والأصل الثاني الحافرة، في قوله تعالى: ﴿أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ﴾ [النازعات 10]، يقال: إنه الأمر الأوَّل، أي أنحْيا بعدما نموت. ويقال الحافرةُ من قولهم: رجع فلانٌ على حافرته، إذا رجع على الطريق الذي أخَذَ فيه، ورجع الشَّيْخُ([12]) على حافرته إذا هَرِم وخَرِف. وقولهم: "النَّقْد عند الحافِرِ" أي لا يزُول حافرُ الفرس حتَّى تَنْقُدني ثمنَه. وكانت لكرامتها عندَهم لا تُباع نَسَاءً. ثم كثُر ذلك حتَّى قيل في غير الخيل أيضاً.
  (حفز) الحاء والفاء والزاء كلمةٌ واحدةٌ تدلّ على الحثّ وما قرب منه. فالحفْزُ: حثُّك الشيء مِن خلفه. [والرّجُلُ([13])] يحتفز في جلوسه إذا أراد القيام، كأنَّ حاثّاً حَثّهُ ودافعاً دفعهُ. يقال: الليل يسوقُ النهارَ ويحفِزه. ويقال حَفَزْت الرجُلَ بالرُّمح. وسُمِّي الحَوفزانُ من ذلك بقلة([14]). قال:
ونحنُ حَفَزْنا الحوفزانَ بطعنةٍ *** سقتْه نَجيعاً من دمِ الجوف أَشْكلا([15])  (حفس) الحاء والفاء والسين ليس أصلاً. يقال للرجل القصير حيفس([16]).
  (حفش) الحاء والفاء والشين أصلٌ واحد يدلُّ على الجمع. يقال هم يَحْفِشون عليك، أي يُجْلِبون. وحَفَشَ السَّيلُ الماء من كلِّ جانب إلى مستنقع واحد. قال:
عشِيَّةَ رُحْنا وراحُوا لَنَا *** كما مَلأَ الحافشاتُ المَسِيلا([17])  ويقال جاء الفرس يَحفِشُ، أي يأتي بجريٍ بعد جري. والحفش([18]): بيت صغير: وسمِّي بذلك لاجتماعِ جوانبه؛ ويقال لأنه يُجمع فيه الشيء. وتحفّشت المرأةُ للرَّجُل، إذا أظهرت له وُدَّاً؛ وذلك أنها تتحفَّل له، أي تتجمَّع.
  (حفص) الحاء والفاء والصاد ليس أصلاً، ولا فيه لغة تنقاس. يقال للزَّبِيل من جُلودٍ حَفْص. ويقال للدَّجاجة أمَّ حَفْصة. ويقال إنَّ ولدَ الأسد حَفْصٌ. وفي كلِّ ذلك نظرٌ.
  (حفض) الحاء والفاء والضاد أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على سقوط الشيء وخُفُوفِه([19]). فالحَفَض مَتاع البيت؛ ولذلك سمِّي البعير الذي يحمله حَفَضاً. والقياسُ ما ذكرناه؛ لأنّ الأحفاض تسمَّى الأسقاط. ويقال حفَضْت العُود، إذا حنيتَه. قال الراجز:
  * إمَّا تَرَىَ دَهْراً حَنانِي حَفْضا([20]) *
  قال الأصمعيُّ: حفضتُ [الشيء([21])] وحَفَّضْتُه، بالتخفيف والتشديد، إذا ألقيتَه. وأنشد:
  * إمَّا تَرَىْ دَهْراً حناني حَفْضا *
فمعناه ألْقاني. والأحفاض في قول عمرو بن كلثوم:
ونحن إذا عِمَادُ الحيِّ خَرَّت *** على الأحفاضِ تمنَعُ مَنْ يَلِينا([22])  هي الإبل أوَّلَ ما تُركَب. ويقال بل الأحفاض عُمُد الأخبية.
  (حفظ) الحاء والفاء والظاء أصلٌ واحد يدلُّ على مراعاةِ الشيء. يقال حَفِظْتُ الشيءَ حِفْظاً. والغَضَبُ: الحفيظة؛ وذلك أنّ تلك الحالَ تدعو إلى مراعاة الشيء. يقال للغَضَب الإحفاظ؛ يقال أحفَظَنِي أي أغضَبَني. والتحفظ: قلّة الغَفلة. والحِفاظ: المحافَظة على الأمور.
----------------------------------------------------------------------
([1]) سبق البيت والكلام عليه في (مادة بر).
([2]) التكملة في المجمل.
([3]) في الأصل: "تجمع بالشيء".
([4]) سهو منه أو سقط من النسخة، فإنه لم يذكر "الحفان" في مادة (حف).
([5]) ديوان الأعشى 102 واللسان (حفا).
([6]) الذي في المجمل: "ما لم تحتفئوا بها بقلا".
([7]) الفحث: القبة ذات الأطباق من الكرش.
([8]) البيت لجرير في ديوانه 244 واللسان (حفث، فيش). وسيعيده (فيش).
([9]) البيت في المجمل (حفد).
([10]) حفر، من باب ضرب، ويقال أيضاً من باب تعب، وهو أردأ اللغتين.
([11]) أنشد هذا العجز في المجمل (حفر).
([12]) في الأصل: "الشي"، صوابه في المجمل.
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) كذا. ولعل في الكلام نقصاً. وفي المجمل. "لأن بساط بن قيس حفزه بالرمح".
([15]) البيت لسوار بن حبان المنقري، كما في اللسان. ويخطئ من ينسبه لجرير.
([16]) يقال بوزن صيقل وهزبر.
([17]) البيت في المجمل واللسان برواية: "فراحوا إلينا".
([18]) يقال بالكسر والفتح والتحريك، وجمعه أحفاش وحفاش.
([19]) في الأصل: "وخفوضه". والحفوف: القلة. وفي اللسان: "وإنه لحفض علم" أي قليله رثه، شبه علمه في قلته بالحفض".
([20]) لرؤبة في ديوانه 80 واللسان (حفض). وسيأتي في (عرش).
([21]) التكملة من المجمل.
([22]) البيت من معلقته المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve fâ ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)
(حفل) **الحاء** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da toplamadır. Denir: **حَفَل** insanlar ve **احتفَلوا**; meclislerinde toplandıkları zaman. Meclis **مَحْفِل**’dir. **المحفَّلة**: **حُفِّلت** olmuş koyun; yani süt onun memesine toplanmıştır. **التَّصرية** ve **التَّحفيل**’den nehy olundu. Ve denir: Onunla **لا تَحْفِل**; yani ona aldırma; ve o asıldandır, yani toplanma. Şu da: bir işe uğrayan kimse için ona (o işe) toplanılır.

  Ama onların saman kırıntısına **حُفالة** demeleri bâbdan değildir; ancak o, ibdâl bâbındandır; çünkü asıl **حُثالة**’dır; sonra **الثاء**’yı **فاء** olarak değiştirdiler.

  Ve bâbdandır: **ذو حَفْلَةٍ** adam; bir şeye giriştiğinde aşırı derecede (mübalağalı) olursa; çünkü ona görüş ve fiil toplanır. Ve denir: Onlar için **احتَفَل** etti; onların işini güzelce yerine getirdiği zaman. Ve denir: **احتَفَل** vadi sel ile. Ama onların **تحفّل** dedikleri, süslendiği zaman; o da bundandır; çünkü kendisi için güzellikleri toplar.

  Ama onların: **حَفَلْتُ** şeyi, onu parlattığın zaman, demeleri; bâbdandır ve kıyas doğrudur; çünkü pasını giderdiği şeyle onun ışığını ve nurunu toplar. Bişr dedi:
رَأَى دُرَّةً بيضاء يَحْفِل لَوْنَها *** سُخامٌ كغِربان البريرِ مُقَصَّبُ([1])   Ve **المُقَصَّب**: kıvırcık olan. Ve **الدّرّة** ile bir kadını kastetti. Onun rengini **سخام([2])** kaplar; yani saç, siyahlığıyla ona beyazlıkça bir artış verir; bu, sanki onu parlatmış gibidir; ve bu, sözün pek güzelindendir.

(حفن) **الحاء** ve **الفاء** ve **النون** tek bir kelimedir; kıyaslıdır; o da bir şeyi avuçta yahut başka yerde toplamaktır. **الحَفْنَة**: iki avucunun yiyecekten dolusu. Denir: **حَفَنْتُ** şeyi **حَفْنَاً** iki elimle. Ondandır Ebû Bekir hadisi: “Biz ancak Allah Teâlâ’nın avuçlarından bir avuçuz”; manası: Allah Teâlâ dilerse yaratığını cennete sokar; ve bu, onun yanında **الحَفْنَة** gibi kolaydır. Ve denir: **احتَفنْتُ** şeyi kendim için; onu aldığın zaman. Ve denir: **الحُفْنة** onun **الحُفْرة** olduğudur; eğer sahih olursa iki veche muhtemeldir: birincisi, ibdâl bâbından olmasıdır; böylece **النون**’u **الراء** yerine kılarsın. Ve caizdir ki, zikrettiğimiz bâbdan olsun; çünkü o, sudan yahut başkasından şeyi toplar([3]). **الحَفّانُ** bu bâbdan değildir; onun zikri geçmişti([4]); çünkü ondaki **النون** ziyadedir.

  (حفي) **الحاء** ve **الفاء** ve onlardan sonra gelen mu‘tel olan (harf) üç asıldır: men‘, suali sonuna kadar götürme, ve **الحَفَاء** ayakkabı giymenin zıddıdır.

  Birincisi: onların “**حفَوت** adamı her şeyden” sözüdür; onu men ettiğin zaman.

  Ama ikinci asıl: onların “**حَفِيتُ** ona vasiyette” sözüdür; mübalağa ettin. Ve “**تحفّيت** onunla”: ona ikramda mübalağa ettin; ve “**أحفَيْت**”. **الحفيّ**: sualde istiksâ eden. A‘şâ dedi:
فإنْ تسألي عنِّي فيا رُبَّ سائلٍ *** حَفِي عن الأعشى به حيث أصْعَدا([5])  Ve bir kavim dedi ki—ve o bâbdandır—“**حَفِيتُ** falanla ve **تحفَّيت**”; onunla ilgilendiğin zaman. **الحَفيّ**: şeyin âlimi.

  Üçüncü asıl: **الحفا** maksûrdur; **الحافي**’nin masdarıdır. Ve denir: **حَفِي** at; tırnağı aşındı. Ve **أحْفَى** adam: biniti **حفِيَتْ** oldu. Kisâî dedi: **حَافٍ**; **الحِفْية** ve **الحِفَاية**’si açık olan. Ve **حَفِي** olur **يحفَى**; o, ayaklarında ne mest ne de nal olan kimsedir.

  Ama çok yürümekten **حَفِيَ** olan ise, **حَفٍ**’dır; **الحَفاء**’sı açık olan; maksûr.

  Ama hemzeli olan: **الحفأ** maksûrdur; o, beyaz yaş **البَرديّ**’nin köküdür; ve yenir. Ve bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in sözü tefsir edildi: “Onunla **تحتفِئُوا** etmedikçe, onunla işiniz size aittir([6])”. Ve denir: **احتفأته**; onu söküp çıkardığın zaman.

  (حفت) **الحاء** ve **الفاء** ve **التاء** asıl değildir; ve onda söz azdır. **الحَفَيْتَأ**: kısa boylu adam.

  (حفث) **الحاء** ve **الفاء** ve **الثاء** gevşeklik ve yumuşaklığa delalet eden bir şeydir. Denir: **حَفِثُ** işkembenin; onun **فَحِثِها**’sı sebebiyle([7]). **الحُفَّاث**: zarar vermeyen ve korkulmayan yılan. Dedi:
أيُفايِشُونَ وقد رأوا حُفّاثَهم *** قد عَضَّهُ فَقَضى عليه الأشجعُ([8])  Ve adama öfkelendiğinde denir: “Onun **حُفَّاثُه**’u **احرنْفَش** etti.”

  (حفد) **الحاء** ve **الفاء** ve **الدال** işte hafifliğe ve toplanmaya delalet eden bir asıldır. **الحفَدة**: yardımcılar; çünkü onlarda toplanma ve hafiflik bir araya gelir; onların teki **حافد**’dir. İtaate sürat **حَفْدٌ**’dür; bu yüzden kunût duasında denir: “Sana koşarız ve **نَحْفِدُ**.” Dedi:
  * يا ابنَ التي على قَعُودٍ حَفَّادْ([9]) *
  Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında denir: ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً﴾ [النحل 72]; onlar yardımcıdır—ki doğru olan budur—; ve denir: kayınbiraderlerdir; ve denir: **الحَفدة** torun çocuğudur. **المِحْفَد**: onunla ölçülen ölçek kabıdır. Ve sürat ve hafiflik bâbında: **محتفِد** kılıç; yani hızlı kesen. **الحفَدانُ**: yürüyüşü birbirine katma (peş peşe sürdürme).

  (حفر) **الحاء** ve **الفاء** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin **حَفْر**’i; o da onu aşağıya doğru söküp çıkarmaktır; diğeri işin evvelidir.

  Birincisi: **حفَرتُ** yeri **حَفْراً**. Atın **حافِر**’i de bundandır; sanki onunla yeri kazar. Ve bâbdandır: ağızda **الحَفْرَ**; o da dişlerin aşınmasıdır. Denir: **حفَر** ağzı **يَحْفر** **حَفْراً**([10]). **الحَفَر**: çukurdan çıkarılan topraktır; yıkıntı gibi; ve denir: o, kazılan yerin adıdır. Dedi:
  * قالوا انتَهْينا وهذا الخندَقُ الحَفَرُ([11]) *
  Ve denir: tay **أحفَرَ** etti; iki yaşına girme ve dört yaşına girme için; yani ondan sonra gelecek olanın bitmesi için dişlerinin bir kısmı düştüğü zaman. Ve denir: hamile olan hiçbir (hayvan) yoktur ki hamilelik onu **يَحْفِرها** etmesin; ancak *deve*; çünkü o, onun üzerine semirir. **يحفِرها**’nın manası: onu zayıflatır.

  İkinci asıl: **الحافرة**; Allah Teâlâ’nın sözü içinde: ﴿أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ﴾ [النازعات 10]; denir: o, ilk iştir; yani öldükten sonra mı diriltileceğiz. Ve denir: **الحافرة** onların “falan **على حافرته** döndü” sözündendir; yani tuttuğu yola geri döndü; ve yaşlı **الشَّيْخُ([12])** **على حافرته** döndü; ihtiyarlayıp bunadığı zaman. Ve onların sözü: “**النَّقْد عند الحافِرِ**”; yani atın tırnağı yerinden ayrılıncaya kadar bana bedelini peşin ver. Ve onların yanında kıymetinden dolayı veresiye satılmazdı. Sonra bu çoğaldı; nihayet atlardan başkasında da söylendi.

  (حفز) **الحاء** ve **الفاء** ve **الزاء** yakınındakiyle birlikte sevk etmeye delalet eden tek bir kelimedir. **الحفْزُ**: bir şeyi arkasından sevk etmendir. [Ve **الرّجُلُ([13])**] oturuşunda **يحتفز** eder; kalkmayı istediği zaman; sanki bir sevk edici onu sevk etmiş ve bir itici onu itmiş gibidir. Denir: gece gündüzü sürer ve onu **يحفِزه**. Ve denir: adamı mızrakla **حَفَزْت**. Ve bundan dolayı **الحَوفزانُ** diye adlandırıldı; azlıkla([14]). Dedi:
ونحنُ حَفَزْنا الحوفزانَ بطعنةٍ *** سقتْه نَجيعاً من دمِ الجوف أَشْكلا([15])  (حفس) **الحاء** ve **الفاء** ve **السين** asıl değildir. Kısa adama **حيفس([16])** denir.

  (حفش) **الحاء** ve **الفاء** ve **الشين** toplamaya delalet eden tek bir asıldır. Denir: onlar sana karşı **يَحْفِشون**; yani bağırışıp toplanırlar. Ve sel, her yandan suyu tek bir birikintiye **حَفَشَ** etti. Dedi:
عشِيَّةَ رُحْنا وراحُوا لَنَا *** كما مَلأَ الحافشاتُ المَسِيلا([17])  Ve denir: at **يَحفِشُ** geldi; yani koşudan sonra koşu ile gelir. **الحفش([18])**: küçük evdir; ve kenarlarının toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı; ve denir: onda şey toplandığı için. Ve kadın erkeğe **تحفّشت**; ona sevgi gösterdiği zaman; çünkü ona **تتحفَّل** eder; yani toplanır.

  (حفص) **الحاء** ve **الفاء** ve **الصاد** asıl değildir; ve onda kıyaslanan bir dil yoktur. Deriden sepet için **حَفْص** denir. Ve tavuğa **أمَّ حَفْصة** denir. Ve denir ki aslan yavrusu **حَفْصٌ**’tur. Ve bunların hepsinde bir bakış (tereddüt) vardır.

  (حفض) **الحاء** ve **الفاء** ve **الضاد** tek bir asıldır; o da şeyin düşmesine ve hafifliğine delalet eder([19]). **الحَفَض**: ev eşyasıdır; bu yüzden onu taşıyan deveye **حَفَضاً** denildi. Ve kıyas, zikrettiğimizdir; çünkü **الأحفاض** düşenler diye adlandırılır. Ve denir: **حفَضْت** dalı; onu büktüğün zaman. Recez söyleyen dedi:
  * إمَّا تَرَىَ دَهْراً حَنانِي حَفْضا([20]) *
  Asma‘î dedi: **حفضتُ** **[الشيء([21])]** ve **حَفَّضْتُه**; hafifletme ve şeddeliyle; onu attığın zaman. Ve inşad etti:
  * إمَّا تَرَىْ دَهْراً حناني حَفْضا *
  Bunun manası: beni attı. Ve Amr b. Külsûm’un sözünde **الأحفاض**:
ونحن إذا عِمَادُ الحيِّ خَرَّت *** على الأحفاضِ تمنَعُ مَنْ يَلِينا([22])  onlar, ilk bindiği vakitte develerdir. Ve denir: bilakis **الأحفاض** çadır direkleridir.

  (حفظ) **الحاء** ve **الفاء** ve **الظاء** bir şeyi gözetmeye delalet eden tek bir asıldır. Denir: **حَفِظْتُ** şeyi **حِفْظاً**. Öfke: **الحفيظة**’dir; çünkü o hâl, şeyi gözetmeye çağırır. Öfkeye **الإحفاظ** denir; denir: **أحفَظَنِي**; yani beni öfkelendirdi. **التحفظ**: gafletin azlığıdır. **الحِفاظ**: işlere muhafaza etmektir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وكنتم على شفا حفرة من النار﴾ [آل عمران/103]، أي: مكان محفور، ويقال لها حفيرة: والحفر: التراب الذي يخرج من الحفرة، نحو: نقض لما ينقض، والمحفار والمحفر والمحفرة: ما يحفر به، وسمي حافر الفرس تشبيها لحفره في عدوه، وقوله عز وجل: ﴿أإنا لمردودون في الحافرة﴾ [النازعات/10]، مثل لمن يرد من حيث جاء، أي: أنحيا بعد أن نموت (انظر: المجمل 1/243) ؟.
وقيل: الحافرة: الأرض التي جعلت قبورهم، ومعناه: أإنا لمردودون ونحن في الحافرة؟ أي: في القبور، وقوله: ﴿في الحافرة﴾ على هذا في موضع الحال.
وقيل: رجع على حافرته (راجع: أساس البلاغة ص 88؛ والمجمل 1/244؛ ومجمع الأمثال 1/308)، ورجع الشيخ إلى حافرته، أي: هرم، نحو قوله تعالى: ﴿ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴾ [النحل/70]، وقولهم: (النقد عند الحافرة) (انظر: الكشاف للزمخشري 4/181؛ ومجمع الأمثال 2/337؛ والمجموع المغيث 1/467)، لما يباع نقدا، وأصله في الفرس إذا بيع، فيقال: لا يزول حافره أو ينقد ثمنه، والحفر: تأكل الأسنان، وقد حفر فوه حفرا، وأحفر المهر للإثناء والإرباع (في الأفعال 1/348 وأحفر المهر للإثناء والإرباع: سقطت ثناياه ورباعياته).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وكنتم على شفا حفرة من النار﴾ [Âl-i İmrân/103]؛ yani: kazılmış yer; ve ona **حفيرة** denir: ve **الحفر**: çukurdan çıkan topraktır; şu misal üzere: **نقض** (bozma) için “**لما ينقض**” (bozulan şey) (denildiği gibi); ve **المحفار** ve **المحفر** ve **المحفرة**: onunla kazılan şeydir; ve atın **حافر**’i, koşusunda kazmasına benzetilerek adlandırıldı; ve Aziz ve Celil olanın sözü: ﴿أإنا لمردودون في الحافرة﴾ [en-Nâzi‘ât/10]؛ geldiği yerden geri döndürülen kimse için bir misaldir; yani: öldükten sonra mı dirileceğiz (bak: el-Mücmel 1/243)?.
وقيل: **الحافرة**: kabirlerinin yapıldığı yerdir; ve manası: **الحافرة**’de iken mi geri döndürüleceğiz? yani: kabirlerde; ve bu görüşe göre onun sözü: ﴿في الحافرة﴾ hâl yerindedir.
وقيل: **رجع على حافرته** (bak: Esâsü’l-Belâğa s. 88; el-Mücmel 1/244; Mecma‘u’l-Emsâl 1/308); ve **رجع الشيخ إلى حافرته**؛ yani: ihtiyarladı; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴾ [en-Nahl/70]; ve onların sözü: (**النقد عند الحافرة**) (bak: el-Keşşâf li’z-Zemahşerî 4/181; Mecma‘u’l-Emsâl 2/337; el-Mecmû‘u’l-Mugîs 1/467); peşin satılan şey için; ve aslı, at satıldığında (olan)dır; şöyle denir: onun **حافر**’i yerinden ayrılmaz, yahut bedeli peşin ödenir; ve **الحفر**: dişlerin aşınmasıdır; ve onun ağzı **حفرا** olarak **حفر** oldu; ve **أحفر** tay, iki yaşına girme ve dört yaşına girme için (el-Ef‘âl 1/348’de: ve **أحفر المهر للإثناء والإرباع**: onun ön dişleri ve dörtleme dişleri düştü).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ف ر
حفر النهر بالمحفار واحتفره‏.‏
وكثر الحفر على الشط أي تراب الحفر‏.‏
ودلوه في الحفرة والحفيرة والحفير وهو القبر‏.‏
وحفر عن الضب واليربوع ليستخرجه ويتسع فيه فيقال‏:‏ حفرت الضب واحتفرته‏.‏
وحافر اليربوع إذا أمعن في حفره‏.‏
وفلان أروغ من يربوع محافر وهو نص مكشوف وبرهان جليّ ينادي على صحة ما ذكرت في يخادعون الله وحاشى الله‏.‏
وهذا البلد ممر العساكر ومدق الحوافر‏.‏
وفلان يملك الخف والحافر‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ وطئـه كـل خـف وحافـر‏.‏
ورجـع إلـى حافرته أي إلى حالته الأولى‏.‏
ورجع فلان على حافرته إذا شاخ وهرم‏.‏
والتقوا فاقتتلوا عند الحافرة‏.‏
والنقد عند الحافرة والحافر وقد ذكرت حقيقـة الكلمة في الكشاف عن حقائق التنزيل‏.‏
وحفر فوه وحفر إذا تأكلت أسنانه وفي أسنانه حفر وحفر‏.‏
وفم فلـان محفـور أي حفـره الأكـال‏.‏
وحفـرت رواضـع المهـر إذا تحركـت للسقـوط لأنهـا إذا سقطـت بقيـت منابتهـا حفـراً فكأنهـا إذا نغضـت أخـذت فـي الحفـر وأحفر المهر إذا حفـرت رواضعه‏.‏
وحفر الفصيل أمه حفراً وهو استلاله طرقها حتى يسترخي لحمها بامتصاصه إياها‏.‏
وما من حامل إلا والحمل يحفرها إلاّ الناقة أي يهزلها‏.‏
وحكى أبو زيد‏:‏ لو كانـت العنـز غزيـرة لحفرها ذلك لأنهم يلحون عليها في الحلب لغزارتها فتهزل‏.‏
وحفرت ثرى فلان إذا فتشت عن أمره‏.‏
قال أبو طالب‏:‏ وتحفر السيل‏:‏ اتخذ حفراً في الأرض‏.‏
قال أوس‏:‏ إذا مس وعثاء الكثيـب كأنمـا تحفر فيه وابل متبعق

##### Türkçe

ح ف ر
**حفر**: nehri **المحفار** ile kazdı; ve onu **احتفره** (kazdı).
Ve şattaki **الحفر** çoğaldı; yani kazı toprağı.
Ve kovası **الحفرة**’dedir; ve **الحفيرة**’de ve **الحفير**’dedir; o da kabirdir.
Ve **الضب** ve **اليربوع** hakkında **حفر** etti; onu çıkarmak için; ve onda genişlemek için; şöyle denir: **حفرت الضب واحتفرته**.
Ve **حافر اليربوع**: kazmasında derinleştiği zaman.
Ve falan, **يربوع محافر**’den daha kaçaktır; ve o, açık bir nas ve apaçık bir burhandır; “**يخادعون الله**”da zikrettiğimin sıhhatine seslenir; hâşâ Allah.
Ve bu belde, askerlerin geçididir ve **الحوافر**’in dövdüğü yoldur.
Ve falan, **الخف** ve **الحافر**’e mâlik olur.
Ve mecazdandır: ona her **خف** ve **حافر** bastı.
Ve **حافرته**’sine döndü; yani ilk hâline.
Ve falan, **حافرته** üzerine döndü; yaşlanıp ihtiyarladığı zaman.
Ve buluştular; **الحافرة** yanında çarpıştılar.
Ve nakit, **الحافرة** yanında ve **الحافر** yanındadır; ve kelimenin hakikatini “**الكشاف عن حقائق التنزيل**”de zikrettim.
Ve **حفر**: ağzı; ve **حفر**: dişleri aşındığı zaman; ve dişlerinde **حفر** ve **حفر** vardır.
Ve falanın ağzı **محفور**dur; yani yiyici onu oydu.
Ve tayın emzikleri **حفرت**; düştüğe hareket ettiği zaman; çünkü düştüğü zaman, bitiş yerleri **حفراً** olarak kaldı; sanki onlar gevşediği zaman **الحفر**e girmeye başladı; ve tay **أحفر** etti; emzikleri **حفرت** olduğu zaman.
Ve sütten kesilmemiş deve yavrusu, annesini **حفراً** ile **حفر** etti; o, onu çekip çıkarmasıdır: memelerini, eti emmesiyle gevşeyinceye kadar dürtüp yoklamasıdır.
Ve hiçbir gebe yoktur ki, yük onu **يحفرها** etmesin; ancak dişi deve (müstesna); yani onu zayıflatır.
Ve Ebû Zeyd hikâye etti: eğer keçi bol sütlü olsaydı, bu onu **لحفرها** ederdi; çünkü bol sütlülüğü sebebiyle sağmada onun üzerine ısrar ederler; böylece zayıflar.
Ve falanın toprağını **حفرت** ettin; onun işi hakkında araştırdığın zaman.
Ebû Tâlib dedi: ve sel **تحفر** eder: yerde çukurlar edindi.
Evs dedi:
Eğer kum tepeciğinin zorluğu dokunursa, sanki onda, yayılıp saçılan bir sağanak **تحفر** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَفَرَ الشيءَ يَحْفِرُه حَفْراً واحْتَفَرَهُ: نَقَّاهُ كما تُحْفَرُ الأَرض بالحديدة، واسم المُحْتَفَرِ الحُفْرَةُ. واسْتَحْفَرَ النَّهْرُ: حانَ له أَن يُحْفَرَ. والحَفُيرَةُ والحَفَرُ والحَفِيرُ: البئر المُوَسَّعَةُ فوق قدرها، والحَفَرُ، بالتحريك: التراب المُخْرَجُ من الشيء المَحْفُور، وهو مثل الهَدَمِ، ويقال: هو المكان الذي حُفِرَ؛ وقال الشاعر:
قالوا: انْتَهَيْنا، وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
والجمع من كل ذلك أَحْفارٌ، وأَحافِيرُ جمع الجمع؛ أَنشد ابن الأَعرابي: جُوبَ لها من جَبلٍ هِرْشَمِّ،
مُسْقَى الأَحافِيرِ ثَبِيتِ الأُمِّ
وقد تكون الأَحافير جمعَ حَفِيرٍ كقَطِيعٍ وأَقاطيعَ. وفي الأَحاديث: ذِكْرُ حَفَرِ أَبي موسى، وهو بفتح الحاء والفاء، وهي رَكايا احْتَفَرها على جادَّةِ الطريق من البَصْرَةِ إِلى مكة، وفيه ذكر الحَفِيرة، بفتح الحاء وكسر الفاء، نهر بالأُردنِّ نزل عنده النعمان بنُ بَشِير، وأَما بضم الحاء وفتح الفاء فمنزل بين ذي الحُلَيْفَةِ ومِلْكٍ يَسْلُكُه الحاجُّ. والمِحْفَرُ والمِحْفَرَةُ والمِحْفَارُ: المِسْحاةُ ونحوها مما يحتفر به، ورَكِيَّةٌ حَفِيرَةٌ، وحَفَرٌ بديعٌ، وجمع الحَفَرِ أَحفار؛ وأَتى يَرْبُوعاً مُقَصِّعاً أَو مُرَهَّطاً فَحَفَرَهُ وحَفَرَ عنه واحْتَفَرَهُ.الأَزهري: قال أَبو حاتم: يقال حافِرٌ مُحافِرَةٌ، وفلان أَرْوَغُ من يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ، وذلك أَن يَحْفِرَ في لُغْزٍ من أَلْغازِهِ فيذهبَ سُفْلاً ويَحْفِر الإِنسانُ حتى يعيا فلا يقدر عليه ويشتبه عليه الجُحْرُ فلا يعرفه من غيره فيدعه، فإِذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قيل لمن يطلبه؛ دَعْهُ فقد حافَرَ فلا يقدر عليه أَحد؛ ويقال إِنه إِذا حافَرَ وأَبى أَن يَحْفِرَ الترابَ ولا يَنْبُثَه ولا يُذَرِّي وَجْهَ جُحْرِه يقال: قد جَثا فترى الجُحْرَ مملوءًا تراباً مستوياً مع ما سواه إِذا جَثا، ويسمى ذلك الجاثِياءَ، ممدوداً؛ يقال: ما أَشدَّ اشتباهَ جَاثِيائِه. وقال ابن شميل: رجل مُحافِرٌ ليس له شيء؛ وأَنشد:
مُحافِرُ العَيْشِ أَتَى جِوارِي،
ليس له، مما أَفاءَ الشَّارِي،
غَيْرُ مُدًى وبُرْمَةٍ أَعْشَارِ
وكانت سُورَةُ براءة تسمى الحافِرَةَ، وذلك أَنها حَفَرَتْ عن قلوب المنافقين، وذلك أَنه لما فرض القتال تبين المنافق من غيره ومن يوالي المؤمنين ممن يوالي أَعداءَهم.
والحَفْرُ والحَفَرُ: سُلاقٌ في أُصول الأَسْنانِ، وقيل: هي صُفْرة تعلو الأَسنان. الأَزهري: الحَفْرُ والحَفَرُ، جَزْمٌ وفَتْحٌ لغتان، وهو ما يَلْزَقُ بالأَسنان من ظاهر وباطن، نقول: حَفَرَتْ أَسنانُه تَحْفِرُ حَفْراً. ويقال: في أَسنانه حَفْرٌ، وبنو أَسد تقول: في أَسنانه حَفَرٌ، بالتحريك؛ وقد حَفَرَتْ تَحْفِرُ حَفْراً، مثال كَسَرَ يَكْسِرُ كَسْراً: فسدت أُصولها؛ ويقال أَيضاً: حَفِرَتْ مثال تَعِبَ تَعَباً، قال: وهي أَرادأُ اللغتين؛ وسئل شمر عن الحَفَرِ في الأَسنان فقال: هو أَن يَحْفِرَ القَلَحُ أُصولَ الأَسنان بين اللِّثَةِ وأَصلِ السِّنِّ من ظاهر وباطن، يُلِحُّ على العظم حتى ينقشر العظم إِن لم يُدْرَكْ سَرِيعاً. ويقال: أَخذ فَمَهُ حَفَرٌ وحَفْرٌ. ويقال: أَصبح فَمُ فلان مَحْفُوراً، وقد حُفِرَ فُوه، وحَفَرَ يَحْفِرُ حَفْراً، وحَفِرَ حَفَراً فيهما. وأَحْفَرَ الصبي: سقطت له الثَّنِيَّتانِ العُلْيَيان والسُّفْلَيانِ، فإِذا سقطت رَواضِعُه قيل: حَفَرَتْ. وأَحْفَرَ المُهْرَ للإِثْناء والإِرْباعِ والقُروحِ: سقطت ثناياه لذلك. وأَفَرَّتِ الإِبل للإِثناء إِذا ذهبت رَواضِعُها وطلع غيرها. وقال أَبو عبيدة في كتاب الخيل: يقال أَحْفَرَ المُهْرُ إِحْفاراً، فهو مُحْفِرٌ، قال: وإِحْفارُهُ أَن تتحرك الثَّنِيَّتانِ السُّفْلَيانِ والعُلْيَيانِ من رواضعه، فإِذا تحركن قالوا: قد أَحْفَرَتْ ثنايا رواضعه فسقطن؛ قال: وأَوَّل ما يَحْفِرُ فيما بين ثلاثين شهراً أَدنى ذلك إِلى ثلاثة أَعوام ثم يسقطن فيقع عليها اسم الإِبداء، ثم تُبْدِي فيخرج له ثنيتان سفليان وثنيتان علييان مكان ثناياه الرواضع اللواتي سقطن بعد ثلاثة أَعوام، فهو مُبْدٍ؛ قال: ثم يُثْنِي فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ إِحْفاراً، وإِحْفارُه أَن تحرَّك له الرَّباعِيَتانِ السفليان والرباعيتان العلييان من رواضعه، وإِذا تحركن قيل: قد أَحْفَرَتْ رَباعِياتُ رواضعه، فيسقطن أَول ما يُحْفِرْنَ في استيفائه أَربعة أَعوام ثم يقع عليها اسم الإِبداء، ثم لا يزال رَباعِياً حتى يُحْفِرَ للقروح وهو أَن يتحرَّك قارحاه وذلك إِذا استوفى خمسة أَعوام؛ ثم يقع عليه اسم الإِبداء على ما وصفناه ثم هو قارح. ابن الأَعرابي: إِذا استتم المهر سنتين فهو جَذَغٌ ثم إِذا استتم الثالثة فهو ثنيّ، فإِذا أَثنى أَلقى رواضعه فيقال: أَثنى وأَدْرَمَ للإِثناء؛ ثم هو رَباع إِذا استتم الرابعة من السنين يقال: أَهْضَمَ للإِرباع، وإِذا دخل في الخامسة فهو قارح؛ قال الأَزهري: وصوابه إِذا استتم الخامسة فيكون موافقاً لقول أَبي عبيدة قال: وكأَنه سقط شيء. وأَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإِرْباعِ والقُروحِ إِذا ذهبت رواضعه وطلع غيرها.
والْتَقَى القومُ فاقتتلوا عند الحافِرَةِ أَي عند أَوَّل ما الْتَقَوْا. والعرب تقول: أَتيت فلاناً ثم رجعتُ على حافِرَتِي أَي طريقي الذي أَصْعَدْتُ فيه خاصةً فإِن رجع على غيره لم يقل ذلك؛ وفي التهذيب: أَي رَجَعْتُ من حيثُ جئتُ. ورجع على حافرته أَي الطريق الذي جاء منه. والحافِرَةُ: الخلقة الأُولى. وفي التنزيل العزيز: أَئِنَّا لَمَرْدُودونَ في الحافِرَةِ؛ أَي في أَول أَمرنا؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
أَحافِرَةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ؟
مَعاذَ اللهِ من سَفَهٍ وعارِ
يقول: أَأَرجع إِلى ما كنت عليه في شبابي وأَمري الأَول من الغَزَلِ والصِّبَا بعدما شِبْتُ وصَلِعْتُ؟ والحافرة: العَوْدَةُ في الشيء حتى يُرَدَّ آخِره على أَوّله. وفي الحديث: إِن هذا الأَمر لا يُترك على حاله حتى يُرَدَّ على حافِرَتِه؛ أَي على أَوّل تأْسيسه. وفي حديث سُراقَةَ قال: يا رسول الله، أَرأَيتَ أَعمالنا التي نَعْمَلُ؟ أَمُؤَاخَذُونَ بها عند الحافِرَةِ خَيْرٌ فَخَيْرٌ أَو شَرٌّ فَشَرٌّ أَو شيء سبقت به المقادير وجَفَّت به الأَقلام؟ وقال الفراء في قوله تعالى: في الحافرة: معناه أَئنا لمردودون إِلى أَمرنا الأَوّل أَي الحياة. وقال ابن الأَعرابي: في الحافرة، أَي في الدنيا كما كنا؛ وقيل معنى قوله أَئنا لمردودون في الحافرة أَي في الخلق الأَول بعدما نموت. وقالوا في المثل: النَّقْدُ عند الحافِرَةِ والحافِرِ أَي عند أَول كلمة؛ وفي التهذيب: معناه إِذا قال قد بعتُك رجعتَ عليه بالثمن، وهما في المعنى واحد؛ قال: وبعضهم يقول النَّقْدُ عند الحافِرِ يريد حافر الفرس، وكأَنَّ هذا المثل جرى في الخيل، وقيل: الحافِرَةُ الأَرضُ التي تُحْفَرُ فيها قبورهم فسماها الحافرة والمعنى يريد المحفورة كما قال ماء دافق يريد مدفوق؛ وروى الأَزهري عن أَبي العباس أَنه قال: هذه كلمة كانوا يتكلمون بها عند السَّبْقِ، قال: والحافرة الأَرض المحفورة، يقال أَوَّل ما يقع حافر الفرس على الحافرة فقد وجب النَّقْدُ يعني في الرِّهانِ أَي كما يسبق فيقع حافره؛ يقول: هاتِ النِّقْدَ؛ وقال الليث: النَّقْدُ عند الحافر معناه إِذا اشتريته لن تبرح حتى تَنْقُدَ. وفي حديث أُبيّ قال: سأَلت النبي، صلى الله عليه وسلم، عن التوبة النصوح، قال: هو الندم على الذنب حين يَفْرُطُ منك وتستغفر الله بندامتك عندَ الحافِرِ لا تعود إِليه أَبداً؛ قيل: كانوا لنفاسة الفرس عندهم ونفاستهم بها لا يبيعونها إِلا بالنقد، فقالوا: النقد عند الحافر أَي عند بيع ذات الحافر وصيروه مثلاً، ومن قال عند الحافرة فإِنه لما جعل الحافرة في معنى الدابة نفسها وكثر استعماله من غير ذكر الذات، أُلحقت به علامة التأْنيث إِشعاراً بتسمية الذات بها أَو هي فاعلة من الحَفْرِ، لأَن الفرس بشدّة دَوْسِها تَحْفِرُ الأَرض؛ قال: هذا هو الأَصل ثم كثر حتى استعمل في كل أَوَّلية فقيل: رجع إِلى حافِرِه وحافِرَته، وفعل كذا عند الحافِرَة والحافِرِ، والمعنى يتخير الندامة والاستغفار عند مواقعة الذنب من غير تأْخير لأَن التأْخير من الإِصرار، والباء في بندامته بمعنى مع أَو للاستعانة أَي تطلب مغفرة الله بأَن تندم، والواو في وتستغفر للحال أَو للعطف على معنى الندم. والحافِرُ من الدواب يكون للخيل والبغال والحمير: اسم كالكاهل والغارب، والجمع حَوافِرُ؛ قال:
أَوْلَى فَأَوْلَى يا امْرَأَ القَيْسِ، بعدما
خَصَفْنَ بآثار المَطِيِّ الحَوافِرَا
أَراد: خصفن بالحوافر آثار المطيّ، يعني آثار أَخفافه فحذف الباء الموحدة من الحوافر وزاد أُخرى عوضاً منها في آثار المطيّ، هذا على قول من لم يعتقد القلب، وهو أَمثل، فما وجدت مندوحة عن القلب لم ترتكبه؛ ومن هان قال بعضهم معنى قولهم النَّقْدُ عند الحافِر أَن الخيل كانت أَعز ما يباع فكانوا لا يُبارِحُونَ مَنِ اشتراها حتى يَنْقُدَ البائِعَ، وليس ذلك بقويّ. ويقولون للقَدَمِ حافراً إِذا أَرادوا تقبيحها؛ قال: أَعُوذُ باللهِ من غُولٍ مُغَوِّلَةٍ
كأَنَّ حافِرَها في... ظُنْبوُبِ
(* كذا بياض بالأصل).
الجوهري: الحافِرُ واحد حَوَافِر الدابة وقد استعاره الشاعر في القدم؛ قال جُبَيْها الأَسدي يصف ضيفاً طارقاً أَسرع إِليه:
فأَبْصَرَ نارِي، وهْيَ شَقْرَاءُ، أُوقِدَتْ
بِلَيْلٍ فَلاَحَتْ للعُيونِ النَّواظِرِ
فما رَقَدَ الوِلْدانُ، حتى رَأَيْتُه
على البَكْرِ يَمْرِيه بساقٍ وحافِرِ
ومعنى يمريه يستخرج ما عنده من الجَرْيِ.
والحُفْرَةُ: واحدة الحُفَرِ. والحُفْرَةُ: ما يُحْفَرُ في الأَرض. والحَفَرُ: اسم المكان الذي حُفِر كَخَنْدَقٍ أَو بئر.
والحَفْرُ: الهُزال؛ عن كراع. وحَفَرَ الغَرَزُ العَنْزَ يَحْفِرُها حَفْراً: أَهْزَلَها.
وهذا غيث لا يَحْفِرهُ أَحد لا يعلم أَحد أَين أَقصاه، والحِفْرَى، مثال الشِّعْرَى: نَبْتٌ، وقيل: هو شجر يَنْبُتُ في الرمل لا يزال أَخضر، وهو من نبات الربيع، وقال أَبو حنيفة: الحِفْرَى ذاتُ ورَقٍ وشَوْكٍ صغارٍ لا تكون إِلاَّ في الأَرض الغليظة ولها زهيرة بيضاء، وهي تكون مثلَ جُثَّةِ الحمامة؛ قال أَبو النجم في وصفها:
يَظَلُّ حِفْراهُ، من التَّهَدُّلِ،
في رَوْضِ ذَفْراءَ ورُعْلٍ مُخْجِلِ
الواحدة من كل ذلك حِفْراةٌ، وناسٌ من أَهل اليمن يسمون الخشبة ذات الأَصابع التي يُذَرَّى بها الكُدْسُ المَدُوسُ ويُنَقَّى بها البُرُّ من التِّبْنِ: الحِفراةَ ابن الأَعرابي: أَحْفَرَ الرجلُ إِذا رعَت إِبله الحِفْرَى، وهو نبت؛ قال الأَزهري: وهو من أَردإِ المراعي. قال: وأَحْفَرَ إِذا عمل بالحِفْراةِ، وهي الرَّفْشُ الذي يذرَّى به الحنطة وهي الخشبة المُصْمَتَةُ الرأْس، فأَما المُفَرَّج فهو العَضْمُ، بالضاد، والمِعْزَقَةَ؛ قال: والمِعْزَقَةُ في غير هذا: المَرُّ؛ قال: والرَّفْشُ في غير هذا: الأَكلُ الكثيرُ. ويقال: حَفَرْتُ ثرَى فلان إِذا فتشت عن أَمره ووقفت عليه، وقال ابن الأَعرابي: حَفَرَ إِذا جامع، وحَفِرَ إِذا فَسَد. والحَفِيرُ: القبر.
وحَفَرَهُ حَفْراً: هَزَلَهُ؛ يقال: ما حامل إِلاء والحَمْلُ يَحْفِرُها إِلاَّ الناقةَ فإِنها تَسْمَنُ عليه.
وحُفْرَةُ وحُفَيْرَةُ، وحُفَيْرٌ، وحَفَرٌ، ويقالان بالأَلف واللام: مواضع، وكذلك أَحْفارٌ والأَحْفارُ؛ قال الفرزدق:
فيا ليتَ داري بالمدينةِ أَصبَحَتْ
بأَحْفارِ فَلْجٍ، أَو بِسيفِ الكَواظِمِ
وقال ابن جني: أَراد الحَفَرَ وكاظمة فجمعهما ضرورة. الأَزهري: حَفْرٌ وحَفِيرَةُ اسما موضعين ذكرهما الشعراء القدماء. قال الأَزهري: والأَحْفارُ المعروفة في بلاد العرب ثلاثة: فمنها حَفَرُ أَبي موسى، وهي وركايا احتفرها أَبو موسى الأَشعري على جادَّة البصرة، قال: وقد نزلت بها واستقيت من ركاياها وهي ما بين ماوِيَّةَ والمَنْجَشانِيَّاتِ، وركايا الحَفَرِ مستوية بعيدة الرِّشاءِ عذبة الماء؛ ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ، وهي ركايا بناحية الشَّواجِنِ بعيدة القَعْرِ عذبة الماء؛ ومنها حَفَرُ سَعْدِو بن زيد مَناةَ بن تميم، وهي بحذاء العَرَمَةِ وراء الدَّهْناءِ يُسْتَقَى منها بالسَّانِيَةِ عند جبل من جبال الدهناء يقال له جبل الحاضر.

##### Türkçe

**حَفَرَ** bir şeyi **يَحْفِرُه**; **حَفْراً** ve onu **احْتَفَرَهُ**: onu arıttı/temizledi; tıpkı yerin demirle kazıldığı gibi; **المُحْتَفَرِ**’in adı **الحُفْرَةُ**’dir. Ve **اسْتَحْفَرَ النَّهْرُ**: onun kazılma vakti geldi; ona kazılmasının zamanı geldi. Ve **الحَفُيرَةُ** ve **الحَفَرُ** ve **الحَفِيرُ**: ölçüsünün üstünde genişletilmiş kuyu; ve **الحَفَرُ**, harekeli olarak: kazılmış şeyden çıkarılan toprak; o, **الهَدَمِ** gibidir; ve denilir: o, kazılan yerdir; şair dedi ki:

قالوا: انْتَهَيْنا، وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ

Bütün bunların cem‘i **أَحْفارٌ**’dır; ve **أَحافِيرُ** cem‘in cem‘idir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

جُوبَ لها من جَبلٍ هِرْشَمِّ،
مُسْقَى الأَحافِيرِ ثَبِيتِ الأُمِّ

Ve **أَحافيرُ**, **حَفِيرٍ**’in cem‘i de olabilir; **قَطِيعٍ** ve **أَقاطيعَ** gibi. Ve hadislerde: Ebû Mûsâ’nın **حَفَرِ**’inin zikri (o, **الحاء** ve **الفاء**’nın fethi iledir); ve o, Basra’dan Mekke’ye yolun ana güzergâhı üzerinde kazdığı kuyulardır. Ve onda **الحَفِيرة**’nin zikri vardır ( **الحاء**’nın fethi ve **الفاء**’nın kesri ile): Ürdün’de bir nehir; Nu‘mân b. Beşîr onun yanında konakladı. Ama **الحاء**’nın zammı ve **الفاء**’nın fethi ile olan ise: Zü’l-Huleyfe ile Milk arasında, hacının gittiği bir menzildir.

Ve **المِحْفَرُ** ve **المِحْفَرَةُ** ve **المِحْفَارُ**: **المِسْحاةُ** ve benzeri, onunla kazı yapılan şeylerdir. Ve **رَكِيَّةٌ حَفِيرَةٌ**; ve **حَفَرٌ بديعٌ**; ve **الحَفَرِ**’in cem‘i **أَحفار**’dır. Ve (kimse) **يَرْبُوعاً**’a **مُقَصِّعاً** yahut **مُرَهَّطاً** geldi de onu **فَحَفَرَهُ** ve ondan **حَفَرَ عنه** ve onu **احْتَفَرَهُ**. Ezherî: Ebû Hâtim dedi: **حافِرٌ مُحافِرَةٌ** denilir; ve falan kimse, **يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ**’den daha kurnazdır; bu, onun bilmecelerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; böylece aşağıya gider; ve insan kazmaya devam eder, ta ki yorulup ona güç yetiremez; ve delik ona karışır, onu başkasından ayırt edemez, onu bırakır; **يَرْبُوعُ** bunu yaptığında onu arayana denilir: “Bırak onu; çünkü o **حافَرَ**; ona hiç kimse güç yetiremez.” Ve denilir ki: O **حافَرَ** ettiğinde ve toprağı kazmayı, onu çıkarmayı ve deliğinin ağzını savurmayı reddettiğinde denilir: “O **جَثا** etti”; böylece, **جَثا** ettiğinde deliği, çevresindekiyle aynı seviyede, toprakla dolu görürsün; buna **الجاثِياءَ** denir, medli olarak; denilir: “Onun **جَاثِيائِه**’inin karışıklığı ne şiddetlidir!” İbn Şümeyl dedi: **مُحافِرٌ** adam: hiçbir şeyi olmayan (adam); ve inşâd etti:

مُحافِرُ العَيْشِ أَتَى جِوارِي،
ليس له، مما أَفاءَ الشَّارِي،
غَيْرُ مُدًى وبُرْمَةٍ أَعْشَارِ

Ve Berâe sûresi **الحافِرَةَ** diye adlandırılırdı; çünkü o, münafıkların kalplerinden (perdeyi) kazıyıp açtı; bu, savaş farz kılınınca münafığın başkasından, ve müminleri dost edinenin düşmanlarını dost edinenden ayrışıp ortaya çıkması sebebiyledir.

Ve **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**: dişlerin köklerinde bir akıntı/akıntımsı şeydir; ve denildi: dişlerin üzerine çıkan bir sarılıktır. Ezherî: **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**, cezîm ve feth, iki lehçedir; o, dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir; deriz: “**حَفَرَتْ أَسنانُه تَحْفِرُ حَفْراً**.” Ve denilir: “Dişlerinde **حَفْرٌ** vardır.” Ve Benû Esed: “Dişlerinde **حَفَرٌ** vardır” der, harekeli olarak; ve “**حَفَرَتْ تَحْفِرُ حَفْراً**” olmuştur; **كَسَرَ يَكْسِرُ كَسْراً** misali: kökleri bozuldu. Ve ayrıca denilir: “**حَفِرَتْ**”, **تَعِبَ تَعَباً** misali; dedi ki: o, iki lehçenin daha kötüsüdür. Şemr’e dişlerdeki **الحَفَرِ** soruldu da dedi ki: O, **القَلَحُ**’ın dişlerin köklerini, diş eti ile dişin kökü arasında, dıştan ve içten kazmasıdır; kemiğe ısrarla yüklenir, hızlıca yetişilmezse kemik soyulur. Ve denilir: “Ağzını **حَفَرٌ** ve **حَفْرٌ** aldı.” Ve denilir: “Falanın ağzı sabahladı **مَحْفُوراً**”; ve onun ağzı **حُفِرَ** olmuştur; ve **حَفَرَ يَحْفِرُ حَفْراً**; ve ikisinde de **حَفِرَ حَفَراً**. Ve **أَحْفَرَ** çocuk: üst ve alt iki kesici dişi düştü; süt dişleri düştüğünde: “**حَفَرَتْ**” denilir. Ve **أَحْفَرَ** tay, **الإِثْناء** ve **الإِرْباع** ve **القُروح** için: bu sebeple kesici dişleri düştü. Ve develer **أَفَرَّتِ** (yaptı) **الإِثناء** için; süt dişleri gidip başkası çıktığında. Ebû Ubeyde “Kitâbü’l-Hayl”de dedi: “Tay **أَحْفَرَ** eder, **إِحْفاراً**; o da **مُحْفِرٌ**’dir.” Dedi ki: Onun **إِحْفارُهُ**, süt dişlerinden alt ve üst iki kesici dişin hareket etmesidir; hareket ettiklerinde: “Süt dişlerinin kesicileri **أَحْفَرَتْ** etti de düştüler” derler. Dedi ki: İlk **يَحْفِرُ** ettiği, otuz ay arasında; bunun en azı üç yıla yakındır; sonra düşerler, böylece onlara **الإِبداء** adı verilir; sonra **تُبْدِي** eder; böylece, düşen süt kesicilerinin yerine iki alt ve iki üst kesici çıkar; o da **مُبْدٍ**’dir. Dedi ki: Sonra **يُثْنِي** eder; **ثَنِيّاً** olmaya devam eder, ta ki **يُحْفِرَ إِحْفاراً**; onun **إِحْفارُه**, süt dişlerinden alt iki **الرَّباعِيَتانِ** ve üst iki **الرباعيتان**’ın hareket etmesidir; hareket ettiklerinde: “Süt dişlerinin **رَباعِياتُ**’ı **أَحْفَرَتْ** etti” denilir; böylece düşerler; ilk düşüşleri, dört yılı tamamlamasında olur; sonra onlara **الإِبداء** adı verilir; sonra **رَباعِياً** olmaya devam eder, ta ki **يُحْفِرَ للقروح**; bu, onun iki **قارحاه**’ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra, tasvir ettiğimiz üzere, ona **الإِبداء** adı verilir; sonra o **قارح**’tır. İbnü’l-A‘râbî: Tay iki yılı tamamladığında o **جَذَغٌ**’dur; sonra üçüncüyü tamamladığında o **ثنيّ**’dir; **أَثنى** ettiğinde süt dişlerini atar; böylece “**أَثنى** etti ve **أَدْرَمَ** etti, **الإِثناء** için” denilir; sonra o, yılların dördüncüsünü tamamladığında **رَباع**’dır; “**أَهْضَمَ** etti, **الإِرباع** için” denilir; beşinciye girdiğinde o **قارح**’tır. Ezherî dedi ki: Doğrusu, beşinciyi tamamladığında; böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur. Dedi ki: Sanki bir şey düşmüş. Ve tay **أَحْفَرَ** eder **الإِثْنَاءِ** ve **الإِرْباعِ** ve **القُروحِ** için; süt dişleri gidip başkası çıktığında.

Ve kavim karşılaştı da **الحافِرَةِ** yanında, yani ilk karşılaştıkları anda, savaştılar. Ve Araplar der: “Falan kimseye geldim, sonra **على حافِرَتِي** döndüm”; yani özellikle, çıktığım yolum (üzerinden); başka bir yoldan dönerse bunu söylemez. Ve “Tehzîb”de: yani geldiğim yerden döndüm. Ve “**رجع على حافرته**”: yani geldiği yol. Ve **الحافِرَةُ**: ilk yaratılış. Ve aziz tenzilde: **أَئِنَّا لَمَرْدُودونَ في الحافِرَةِ**; yani işimizin ilkinde. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

أَحافِرَةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ؟
مَعاذَ اللهِ من سَفَهٍ وعارِ

Der ki: Saçım ağarıp başım açıldıktan sonra, gençliğimde ve ilk işimdeki **الغَزَلِ** ve **الصِّبَا** hâline geri mi döneyim? Ve **الحافرة**: bir şeyde dönüş; ta ki sonu başına döndürülünceye kadar. Hadiste: “Bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **على حافِرَتِه**’ne döndürülünceye kadar”; yani ilk tesisine. Surâka hadîsinde dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, yaptığımız amelleri gördün mü? **عند الحافِرَةِ** yanında onlarla hesaba çekilecek miyiz: hayır da hayır mı, yahut şer de şer mi, yahut kaderlerin öne geçip kalemlerin onunla kuruduğu bir şey mi?” Ferrâ, “**في الحافرة**” (âyetindeki) hakkında dedi: manası, “İlk işimize, yani hayata geri mi döndürüleceğiz?” İbnü’l-A‘râbî dedi: “**في الحافرة**”: yani dünyada, olduğumuz gibi. Ve denildi: “**أَئنا لمردودون في الحافرة**” sözünün manası: öldükten sonra ilk yaratılışa (geri mi döndürüleceğiz?). Ve meselde dediler: “**النَّقْدُ عند الحافِرَةِ والحافِرِ**”; yani ilk sözde. Ve “Tehzîb”de: manası, “Sana ‘Sattım’ dediğinde, sen ona bedeli geri verirsin”; ikisi manada birdir. Dedi ki: Bazıları “**النَّقْدُ عند الحافِرِ**” der; atın **حافِر**’ini kasteder; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir. Ve denildi: **الحافِرَةُ**, kabirlerinin kazıldığı yerdir; ona **الحافرة** adını verdi; manada **المحفورة**’yu ister; tıpkı “**ماء دافق**” deyip “**مدفوق**” istemesi gibi. Ezherî, Ebû’l-Abbâs’tan rivayet etti: O dedi ki: Bu, yarışta konuştukları bir sözdür. Dedi ki: **الحافرة** kazılmış yerdir; denilir: Atın **حافر**’i **الحافرة** üzerine ilk düştüğünde **النَّقْدُ** vacip olmuştur; yani bahiste; yani, nasıl ki öne geçer de **حافر**’i düşer; der ki: “**هاتِ النِّقْدَ**.” Leys dedi: “**النَّقْدُ عند الحافر**”in manası: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmayacaksın. Übeyy hadîsinde: Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **التوبة النصوح** hakkında sordum; dedi: “O, senden günah sâdır olduğunda günaha pişmanlıktır; ve pişmanlığınla Allah’tan mağfiret dilemendir; **عندَ الحافِرِ** yanında (hemen) ona bir daha asla dönmemendir.” Denildi: At, onlarda kıymetli olduğundan ve onunla kıymetli olduklarından, onu ancak nakitle satarlardı; böylece “**النقد عند الحافر**” dediler; yani **ذات الحافر**’in satışı anında; ve onu mesel yaptılar. “**عند الحافرة**” diyen ise, **الحافرة**’yi bizzat binek hayvanı manasında kıldığında ve zatı zikretmeksizin kullanımı çoğaldığında, ona müenneslik alâmeti ilhak edildi; zatın onunla adlandırıldığına işaret için; yahut o, **الحَفْرِ**’den **فاعلة**’dir; çünkü at, şiddetli çiğnemesiyle yeri kazar. Dedi ki: Bu asıldır; sonra çoğaldı, ta ki her “ilk oluş”ta kullanıldı; böylece “**رجع إِلى حافِرِه وحافِرَته**” ve “Şunu **عند الحافِرَة والحافِرِ** yaptı” denildi. Manası: günahla karşılaşma anında, geciktirmeksizin pişmanlık ve istiğfarı seçmektir; çünkü geciktirme, ısrardandır. Ve “**بندامته**”deki **الباء**, “ile/beraber” manasında yahut “yardım isteme” içindir; yani, pişman olmakla Allah’ın mağfiretini istersin. Ve “**وتستغفر**”deki **الواو**, hâl içindir yahut “pişmanlık” manasına atıf içindir. Ve **الحافِرُ**, binek hayvanlarından atlar, katırlar ve eşekler için olur: **الكاهل** ve **الغارب** gibi bir isimdir; cem‘i **حَوافِرُ**’dir; dedi ki:

أَوْلَى فَأَوْلَى يا امْرَأَ القَيْسِ، بعدما
خَصَفْنَ بآثار المَطِيِّ الحَوافِرَا

İstedi ki: “**بالحوافر** ile **المطيّ**’nin izlerini yamadılar”; yani onun **أَخفاف**’ının izlerini; böylece **الحوافر**’den **الباء**’yı (tek noktalı harfi) hazfetti ve onun yerine **آثار المطيّ**’de başka bir (bâ) artırdı; bu, kalbi kabul etmeyen kimsenin görüşüne göredir; o daha uygundur; kalpten bir çıkış yolu bulduğun sürece ona girişme. Ve “Hân” dedi: Bazıları, “**النَّقْدُ عند الحافِر**” sözünün manası: atlar satılan şeylerin en azizi idi; böylece onu satın alan kimseden, satıcıya nakit verinceye kadar ayrılmazlardı; bu güçlü değildir. Ve ayağa, onu çirkinlemek istediklerinde, **حافراً** derler; dedi ki:

أَعُوذُ باللهِ من غُولٍ مُغَوِّلَةٍ
كأَنَّ حافِرَها في... ظُنْبوُبِ

(* asılda böyle bir boşluk).

Cevherî: **الحافِرُ**, binek hayvanının **حَوَافِر**’inin tekilidir; şair onu ayakta ödünç almıştır; Cübeyhâ el-Esedî, geceleyin gelen bir misafiri, ona çabuk koşarak, vasfederken dedi:

فأَبْصَرَ نارِي، وهْيَ شَقْرَاءُ، أُوقِدَتْ
بِلَيْلٍ فَلاَحَتْ للعُيونِ النَّواظِرِ
فما رَقَدَ الوِلْدانُ، حتى رَأَيْتُه
على البَكْرِ يَمْرِيه بساقٍ وحافِرِ

Ve “**يمريه**”nin manası: onda bulunanı, koşudan, çıkarıp almaktır.

Ve **الحُفْرَةُ**: **الحُفَرِ**’in bir tanesidir. Ve **الحُفْرَةُ**: yerde kazılan şeydir. Ve **الحَفَرُ**: hendek yahut kuyu gibi, kazılmış yerin adıdır.

Ve **الحَفْرُ**: zayıflık/çelimsizliktir; Kurâ‘dan. Ve **حَفَرَ الغَرَزُ العَنْزَ يَحْفِرُها حَفْراً**: onu zayıflattı.

Ve bu, kimsenin onu **يَحْفِرهُ** edemeyeceği bir yağmurdur; hiç kimse onun en uzak ucunun nerede olduğunu bilmez. Ve **الحِفْرَى**, **الشِّعْرَى** misali: bir bitkidir; ve denildi: kumda biten bir ağaçtır; daima yeşil kalır; o, bahar bitkilerindendir. Ebû Hanîfe dedi: **الحِفْرَى**, küçük yaprak ve diken sahibidir; ancak sert toprakta olur; onun beyaz bir çiçeği vardır; o, güvercinin gövdesi gibi olur. Ebû’n-Necm, onu vasfederken dedi:

يَظَلُّ حِفْراهُ، من التَّهَدُّلِ،
في رَوْضِ ذَفْراءَ ورُعْلٍ مُخْجِلِ

Bütün bunların bir tanesi **حِفْراةٌ**’dır. Yemen ehlinden birtakım insanlar, harmanlanmış yığını savurmakla ve onunla buğdayı samandan ayıklamakla kullanılan parmaklı tahtaya: **الحِفراةَ** derler. İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَحْفَرَ** ettiğinde: develeri **الحِفْرَى**’yı otlamıştır; o bir bitkidir. Ezherî dedi: O, meraların en kötülerindendir. Dedi ki: Ve **أَحْفَرَ**: **الحِفْراةِ** ile iş yaptığında; o, buğdayın savrulduğu **الرَّفْشُ**’tur; o, başı yekpare tahta parçasıdır. Ama aralıklı olan ise **العَضْمُ**’dur, **الضاد** ile; ve **المِعْزَقَةَ**’dır. Dedi ki: **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**’dür. Dedi ki: **الرَّفْشُ** bunun dışında: çok yemektir. Ve denilir: “Falanın toprağını **حَفَرْتُ**” (yani) işini araştırdım ve ona vâkıf oldum. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَفَرَ**: cima ettiğinde; ve **حَفِرَ**: bozulduğunda.

Ve **الحَفِيرُ**: kabirdir.

Ve onu **حَفْراً** **حَفَرَهُ**: onu zayıflattı; denilir: “Yükü taşıyan, onu **يَحْفِرُها** eden (zayıflatan) ancak dişi devedir; çünkü o, onun üzerinde semirir.”

Ve **حُفْرَةُ** ve **حُفَيْرَةُ**, ve **حُفَيْرٌ**, ve **حَفَرٌ**; ve **بالأَلف واللام** ile de söylenir: yer adlarıdır; aynı şekilde **أَحْفارٌ** ve **الأَحْفارُ**. Ferazdak dedi:

فيا ليتَ داري بالمدينةِ أَصبَحَتْ
بأَحْفارِ فَلْجٍ، أَو بِسيفِ الكَواظِمِ

İbn Cinnî dedi: **الحَفَرَ** ve **كاظمة**’yi kastetti; zaruret sebebiyle ikisini cem‘ etti. Ezherî: **حَفْرٌ** ve **حَفِيرَةُ**, eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır. Ezherî dedi:

Ve Arap beldelerinde bilinen **الأَحْفارُ** üçtür: Bunlardan biri Ebû Mûsâ’nın **حَفَرُ**’idir; o, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin Basra ana yolu üzerinde kazdığı kuyulardır. Dedi ki: Oraya indim ve kuyularından su çektim; o, **ماوِيَّةَ** ile **المَنْجَشانِيَّاتِ** arasındadır. Ve **الحَفَرِ**’in kuyuları düz, ipi uzak (derin), suyu tatlıdır. Bunlardan biri **حَفَرُ ضَبَّةَ**’dir; o, **الشَّواجِنِ** tarafında, dibi uzak (derin), suyu tatlı kuyulardır. Bunlardan biri de Temîm’den Menât b. Zeyd’in oğlu Sa‘dû’nun **حَفَرُ**’idir; o, **العَرَمَةِ** hizasında, **الدَّهْناءِ**’nın ötesindedir; ondan **بالسَّانِيَةِ** ile su çekilir; **الدهناء** dağlarından bir dağın yanındadır; ona **جبل الحاضر** denilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ف ر * * حَفَرَ * الأرض من باب ضرب و * احْتَفَرها * و * الحُفْرةُ * بالضم واحدة * الحُفَرِ * وقوله تعالى ﴿أئنا لمردودون في الحافرة﴾ أي في أول أمرنا

##### Türkçe

* ح ف ر * * **حَفَرَ** * yeri, ضرب بابından (çekiminden) ve * **احْتَفَرها** *; ve * **الحُفْرةُ** * (ضم ile) * **الحُفَرِ** *’in bir tanesidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿أئنا لمردودون في الحافرة﴾ yani ilk işimizde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حفر الشيء يحفره، من حد ضرب، حفرا، واحتفره: نقاه، كما تحفر الأرض باحديدة، واسم المحتفر الحفرة. وما يحفر به: المحفار. من المجاز: حفر المرأة جامعها، تشبيها بحفر النهر، عن ابن الأعرابي. الحفر: الهزال، عن كراع. يقال: حفر الغرز العنز يحفرها حفرا: أهزلها يقال: ما حامل إلا والحمل يحفرها إلا الناقة فإنها تسمن عليه. وهو مجاز. من المجاز حفر ثري زيد: فتش عن أمره ووقف عليه، عن ابن الأعرابي. من المجاز: حفر الصبي: سقطت رواضعه، فإذا سقطت الثنيتان العلييان والسفليان فيقال: أحفرا إحفارا. والحفرة والحفيرة، كلاهما:المحتفر. والحفر، بالتحريك: البئر الموسعة فوق قدرها. ويسكن، كالحفير والحفيرة. الحفر بالتحريك: التراب المخرج من الشيء المحفور، وهو مثل الهدم. ويقال: هو المكان الذي حفر. وقال الشاعر:
  قالوا انتهينا وهذا الخندق الحفر ج أي جمعها أحفار، وجج أي جمع الجمع أحافير، أنشد ابن الأعرابي
  جوب لها من جبل هرشم
  مسقى الأحافير ثبيت الأم وقد تكون الأحافير جمع حفير، كقطيع وأقاطيع. الحفر، بالتحريك: سلاق في أصول الأسنان، نقله ابن السكيت، وقال: والتحريك لغة بني أسد، وقد حفرت، مثل تعب تعبا، وهي أردأ اللغتين. وقال ابن قتيبة في أدب الكاتب: الحفر في الأسنان: صفرة تعلوها. نقله ابن خالويه في شرح الفصيح وابن دريد في الجمهرة، ويسكن، وهو الأفصح، والفعل كعني وضرب وسمع. وفي المصباح: حفرت الأسنان حفرا، من باب ضرب، وفي لغة لبني أسد: حفرت حفرا، من باب تعب، إذا فسدت أصولها بسلاق يصيبها، حكى اللغتين الأزهري.
 قال شيخنا: ويؤخذ من كلام الفصيح أن تسكين الفاء أفصح، لأنه به صدر، وثنى بالتحريك، فدل على أنه فصيح ومع ذلك تعقبوه. قال اللبلي في شرحه، كان ينبغي لثعلب أن لا يذكر المحرك مع ساكن الفاء، لأن هذا مما فيه لغتان، إحداهما فصيحة والأخرى ليست بفصيحة، وكان يجب عليه أن يذكر الفصيحة ويترك التي ليست بفصيحة كما شرط في أول كتابه، انتهى. وفي التهذيب:الحفر والحفر جزم وفتح لغتان: وهو ما يلزق بالأسنان من ظاهر وباطن. تقول: حفرت أسنانه تحفر حفرا. ويقال: في أسنانه حفر، بالتحريك، وهو لغة بني أسد. وسئل شمر عن الحفر في الأسنان، فقال: هو أن يحفر القلح أصول الأسنان بين اللثة وأصل السن من ظاهر وباطن يلح على العظم حتى ينقشر العظم إن لم يدرك سريعا. ويقال: أخذ فمه حفر وحفر. ويقال: أصبح فم فلان محفورا، وقد حفر فوه. وحفر يحفر حفرا وحفر حفرا فيهما.

  ونقل شيخنا عن ابن درستويه في شرح الفصيح: الحفر، بسكون الفاء مصدر فعل متعد، وهو حفره يحفره حفرا، فكأن الذي حفر أسنانه إنما هو كبر السن أو دوام القلح أو آفة لحقتها. قال: وأما الحفر، بفتح الفاء، فمصدر قولهم: حفرت سنه تحفر حفرا، وهذا الفعل ليس متعديا والأول متعد. وحكى صاحب الواعي أنه يقال في مصدر حفرت، بالكسر، حفرا وحفرا، بالإسكان والتحريك. قال: والحفر: بثرة تخرج في لثة الصبي فيقال: صبي محفور، إذا أصابه ذلك. وأحفر الصبي: سقطت له الثنيتان العلييان والسفليان للإثناء والإرباع، وإذا سقطت رواضعه قيل: حفرت، كما تقدم. من المجاز. أحفر المهر: سقطت وفي بعض النسخ الجيدة المصححة بعد قوله: والسفليان: والمهر للإثناء. والإرباع، وفي بعض الأصول زيادة والقروح سقطت ثناياه ورباعياته.
 وقال أبو عبيدة في كتاب الخيل: يقال: أحفر المهر إحفارا فهو محفر، قال: وإحفاره: أن تتحرك الثنيتان السفليان والعلييان من رواضعه، فإذا تحركن قالوا: قد أحفرت ثنايا رواضعه فسقطن. قال: وأول ما يحفر فيما بين ثلاثين شهرا أدنى ذلك إلى ثلاثة أعوام ثم يسقطن فيقع عليها اسم الإبداء، ثم تبدي فتخرج له ثنيتان سفليان وثنيتان علييان مكان ثناياه الرواضع التي سقطن بعد ثلاثة أعوام، فهو مبد. قال: ثم يثني، فلا يزال ثنيا حتى يحفر إحفارا: وإحفاره: أن تتحرك له الرباعيتان السفليان والرباعيتان العلييان من رواضعه. وإذا تحركن قيل: قد أحفرت رباعيات رواضعه، فيسقطن أول ما يحفرن في استيفائه أربعة أعوام، ثم يقع عليها اسم الإبداء، ثم لا يزال رباعيا حتى يحفر للقروح، وهو أن يتحرك قارحاه، وذلك إذا استوفى خمسة أعوام، ثم يقع عليه اسم الإبداء، على ما وصفناه، ثم هو قارح.
 وفي الأساس: وحفرت رواضع المهر: تحركت للسقوط، لأنها إذا سقطت بقيت منابتها حفرا، فكأنها إذا نغضت أخذت في الحفر. ولأحفر المهر: حفرت رواضعه. أحفر فلانا بئرا: أعانه على حفرها. والحفير: القبر، فعيل بمعنى مفعول، عن ابن الأعرابي كالحفرة والحفيرة، كما في الأساس. والحافر: واحد حوافر الدبة: الخيل والبغال والحمير، اسم كالكاهل والغارب. قال الشاعر في جمع الحافر:
  أولى فأولى يا امرأ القيس بعدما                      خصفن بآثار المطي الحوافرا أراد خصفن بالحوافر آثار المطي، يعني آثار أخفافه. من المجاز قولهم: التقوا فاقتتلوا عند الحافرة، أي عند أول الملتقى. من المجاز قول العرب: أتيت فلانا ثم رجعت على حافرتي، أي طريقي الذي أصعدت فيه خاصة، فإن رجع على غيره لم يقل ذلك. وفي التهذيب: أي رجعت من حيث جئت: ورجع على حافرته، أي طريقه الذي جاء منه. من المجاز: الحافرة: الخلقة الأولى، والعود في الشيء حتى يرد آخره على أوله. وفي الكتاب العزيز:  أئنا لمردودون في الحافرة  ، أي في أول أمرنا. وأنشد ابن الأعرابي:
  أحافرة على صلع وشيب                      معاذ الله من سفه وعار

  يقول: أأرجع إلى ما كنت عليه في شبابي وأمري الأول من الغزل والصبا بعد ما شبت وصلعت. وفي الحديث  إن هذا الأمر لا يترك على حاله حتى يرد على حافرته  أي على أول تأسيسه وقال الفراء في تفسير قوله تعالى  أئنا لمردودون في الحافرة  أي إلى أمرنا الأول، أي الحياة. وقال ابن الأعرابي: في الحافرة، أي في الدنيا كما كنا، وقيل: أي في الخلق الأول بعد ما نموت. قالوا في المثل: النقد عند الحافرة، والحافر أي عند أول كلمة وفي التهذيب: معناه: إذا قال قد بعتك رجعت عليه بالثمن، وهما في المعنى واحد. وأصله أي المثل أن الخيل أكرم ما كانت عندهم وأنفسه، وكانوا لنفاستها عندهم ونفاستهم بها لا يبيعونها نسيئة، فكان يقوله الرجل للرجل: النقد عند الحافر أي عند بيع ذات الحافر، أي لا يزول حافره حتى يأخذ ثمنه. وصيروه مثلا. ومن قال: عند الحافرة فإنه لما جعل الحافر في معنى الدابة نفسها، وكثر استعماله من غير ذكر الذات ألحقت به علامة التأنيث إشعارا بتسمية الذات بها. أو كانوا يقولونها ويتكلمون بها عند السبق والرهان. رواه الأزهري عن أبي العباس. وقال أي أول ما يقع حافر الفرس على الحافر، أي المحفور، كما يقال: ماء دافق، يريد: مدفوق. وفي نص أبي العباس: أو الحافرة: الأرض المحفورة. يقال: أول ما يقع حافر الفرس على الحافرة فقد وجب النقد يعني في الرهان، أي كما يسبق فيقع حافره، يقول: هات النقد وقال الليث: النقد عند الحافر معناه إذا اشتريته لم تبرح حتى تنقد. هذا أصله، ثم كثر حتى استعمل في كل أولية فقيل رجع إلى حافره وحافرته، وفعل كذا عند الحافرة والحافر، ومنه حديث أبي قال  سألت النبي صلى الله عليه وسلم عن التوبة النصوح قال هو الندم على الذنب حين يفرط منك وتستغفر الله بندامتك عند الحافر لا تعود إليه أبدا  والمعنى تنجيز الندامة والإستغفار عند مواقعة الذنب من غير تأخير، لأن التأخير من الإصرار.
 من المجاز: هذا غيث لا يحفره أحد، أي لا يعلم أحد أين أقصاه والحفراة، بالكسر: نبات في الرمل لا يزال أخضر، وهو من نبات الربيع.قال أبو النجم في وصفها:
  يظل حفراه من التهدل في روض ذفراء ورغل مخجل ج حفرى، كشعرى. وقال أبو حنيفة: الحفرى: ذات ورق وشوك صغار، لا تكون إلا في الأرض الغليظة، ولها زهرة بيضاء، وهي تكون مثل جثة الحمامة. قلت: وأنشد أبو علي القالي في المقصور لكثير:
  وحلت سجيفة من أرضها                      روابي ينبين حفرى دماثا الحفراة عند أهل اليمن: خشبة ذات أصابع يذرى بها الكدس المدوس وينقى بها البر من التبن. قال الأزهري: وهي الرفش الذي يذرى به الحنطة، وهي الخشبة المصمتة الرأس، فأما المفرج فهو العضم والمعزقة.والحافيرة، بشد الفاء: سمكة سوداء مستديرة، نقله الصغاني. والحفار، ككتان: من يحفر القبر، وهو لقب جماعة من المحدثين. منهم أبو بكر محمد بن علي بن عمرو الضرير البغدادي، وهما صدقان. اسم فرس سراقة بن مالك بن جعشم الكناني المدلجي، أبو سفيان الصحابي، رضي الله عنه.

  الحفار، ككتاب: عود يعوج ثم يجعل في وسط البيت من الشعر، ويثقب في وسطه ويجعل العمود الأوسط. والحفر، محركة، ولا تقل بهاء: ع بالكوفة، وفي التكملة: اسم هذا الموضع الحفرة، كان ينزله عمر بن سعد الحفري، كنيته أبو داوود، يروي عن الثوري، وكان من العباد. ذكره ابن حبان في كتاب الثقات. الحفر: ع بين مكة والبصرة، وكذلك الحفير. وهو نهر بالأردن نزل عنده النعمان بن بشير، وقيل بين الحفير والبصرة ثمانية عشر ميلا، ويقالان بغير ألف ولام. في التهذيب: الأحفار المعروفة في بلاد العرب ثلاثة. فمنها حفر أبي موسى، بفتح الحاء والفاء، وقد جاء ذكرها في الحديث، وهي ركايا احتفرها أبو موسى الأشعري، رضي الله عنه، على جادة البصرة إلى مكة، قال الأزهري: وقد نزلت بها واستقيت من ركاياها، وهي ما بين ماوية والمنجشانيات وهي مستوية بعيدة الرشاء عذبة الماء. ومنها حفر ضبة، وهي ركايا بناحية الشواجن بعيدة القعر عذبة الماء ومنها حفر سعد بن زيد مناة تميم، وهي بحذاء العرمة وراء الدهناء يستقى منها بالسانية عند حبل من حبال الدهناء يقال حبل الحاضر وحفير وحفيرة: موضعان هكذا في النسخ على فعيل وفعيلة ومثله في التكملة قال:
  لمن النـار أوقـدت بـحـفـير                      لم تضيء غير مصطلى مقرورر والذي في التهذيب: حفر وحفيرة: اسما موضعين ذكرهما الشعراء القدماء. والحفائر: ماء لبني قريط على يسار حاج الكوفة، نقله الصغاني سمي باسم الجمع. والحفيرة، مصغرة: ع بالعراق نقله الصاغني. ويحيى بن سليمان الحفري بالضم، من المحدثين، وقيل له ذلك لأن داره كانت على حفرة بالقيروان بدرب أم أيوب، روى عن الفضيبل، وعنه جبرون بن عيسى. ومحفور: ة بشط بحر الروم، وبالعين لحن، نبه عليه الصاغاني وينسج بها البسط والمفارش الغالية الأثمان. ومما يستدرك عليه: استحفر النهر: حان له أن يحفر. والحفير، كزبير. منزل بين ذي الحليفة ومل يسلكه الحاج وركية حفيرة، وحفر بديع. وأتي يربوعا مقصعا أو مرهطا فحفره وحفر عنه، واحتفره. قال الأزهري: وقال أبو حاتم: يقال حافر محافرة، وفلان أروغ من يربوع محافر، وذلك أن يحفر في لغز من ألغازه فيذهب سفلا ويحفر الإنسان حتى يعيا فلا يقدر عليه ويشتبه عليه الجحر فلا يعرفه من غيره فيدعه، فإذا فعل اليربوع ذلك قيل لمن يطلبه دعه فقد حافر، فلا يقدر عليه أحد. يقال: إنه إذا حافر وأبي أن يحفر التراب ولا ينبثه ولا يدري وجه جحره يقال: قد حشى، فترى الجحر مملوءا ترابا مستويا مع ما سواه إذا حثى ويسمى ذلك الحاثياء. يقال: ما أشد اشتباه حاثيائه. وقال ابن شميل: رجل محافر: ليس له شيء. وأنشد:
  محافر العيش أتى جواري
  ليس له مما أفاء الشاري
  غير مدى وبرمة أعشار.

  وفي الأساس: وحفر عن الضب واليربوع ليستخرجه. ويتسع فيه فيقال: حفرت الضب واحتفرته. وحافر اليربوع: أمعن في حفره. وفلان أروغ من يربوع محافر. وهو نص مكشوف. وبرهان جلي ينادي على صحة ما ذكرت في: يخادعون الله، و: حشا الله، انتهى. وفي اللسان: وكانت سورة براءة تسمى الحافرة، وذلك أنها حفرت عن قلوب المنلفقين، وذلك أنه لما فرض القتال تبين المنافق من غيره، ومن يوالي المؤمنين ممن يوالي أعداءهم. وقرأت في الحماسة:
  ومستعجل بالحرب والسلم حظـه                      فلما استشيرت كل عنها محافره. قال في الهامش: جمع محفر، والمراد به هنا السلاح. والحافرة: الأرض المحفورة. ويقولون للقدم حافرا إذا أرادوا تقبيحها، على الاستعارة. قال جبيهاء الأسدي يصف ضيفا طارقا أسرع إليه:
  فابصر ناري وهي شقراء أوقدت                      بليل فلاحت للعيون النـواظـر
  فلما رقد الولدان حـتـى رأيتـه                      على البكر يمريه بساق وحافـر ومعنى يمريه: يستخرج ما عنده من الجري. والحفر، بفتح فسكون: اسم المكان الذي حفر كخندق أو بئر. وعن ابن الأعرابي: أحفر الرجل، إذا رعى إبله الحفري. قال الأزهري: وهو من أردإ المرعى. قال: وأحفر، إذا عمل بالحفراة، وهي المعرفة. وقال: وحفر كفرح، إذا فسد. وحفرة، وحفيرة: موضعان، وكذلك الأحفار وأحفار. قال الفرزدق:
  فياليت داري بالمدينة أصبحت                      بأحفار فلج أو بسف الكواظم. وقال ابن جني: أراد الحفر وكاظمة، فجمعهما ضرورة. ويقال: هذا البلد ممر العساكر ومدق الحوافر. وفلان يملك الخف والحافر. ومن المجاز: وطئه كل خف وحافر. ورجع إلى حافرته: شاخ وهرم. وحفر الفصيل أمه حفرا، وهو استلاله طرقها حتى يسترخي لحمها بامتصاصه إياها. وتحفر السيل: اتخذ حفرا في الأرض. وابن أبي الحوافر: طبيب مشهور. والحفارة: قرية من أعمال الجيزة: والحافرة: قرية بالصعيد الأدنى. وحفر السيدان عند كاظمة. وحفر الرباب: موضع. وحفار، كغراب: موضع باليمن. وحافر بن التوأم الحميري: أحد كهان حمير، أسلم على يد معاذ بن جبل، ذكره الذهبي في المخضرمين. والمحافرة: بطن من الجحافل وفيهم عدد ومدد وهم باليمن، ذكره الملك الغساني في الأنساب.

##### Türkçe

**حفر** şeyi **يحفره**, **من حد ضرب**, **حفرا**, ve **واحتفره**: onu arıttı; tıpkı yeri bir demir parçasıyla kazdığın gibi. **المحتفر**’in adı: **الحفرة**. Ve onunla kazılan şey: **المحفار**.

Mecazdan: **حفر المرأة**: onunla cinsel birleşmede bulundu; nehir kazmaya benzetme olarak; İbnü’l-A‘râbî’den.

**الحفر**: zayıflık; Kurâ‘dan.

Denir ki: **حفر الغرز العنز يحفرها حفرا**: onu zayıflattı. Denir ki: “Hiçbir gebe yoktur ki yük onu zayıflatmasın; ancak deve, çünkü onunla semirir.” Ve bu mecazdır.

Mecazdan: **حفر ثري زيد**: onun işini araştırdı ve ona vâkıf oldu; İbnü’l-A‘râbî’den.

Mecazdan: **حفر الصبي**: süt dişleri düştü; üst ve alt iki ön kesici düştüğünde **أحفرا إحفارا** denir.

**الحفرة** ve **الحفيرة**, ikisi de: **المحتفر**.

Ve **الحفر**, harekeli olarak: ölçüsünden fazla genişletilmiş kuyu. Sükûnlu da olur; **الحفير** ve **الحفيرة** gibi.

**الحفر** harekeli olarak: kazılmış şeyden çıkarılan toprak; ve o, **الهدم** gibidir. Ve denir ki: o, kazılan yerdir. Şair dedi ki:

  “Dediler: bitirdik; işte bu hendek **الحفر**.”

**ج** yani çoğulu: **أحفار**; ve **جج** yani çoğulun çoğulu: **أحافير**. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:

  **جوب لها من جبل هرشم**
  **مسقى الأحافير ثبيت الأم**

Ve **الأحافير**, **حفير**’in çoğulu da olabilir; **قطيع** ve **أقاطيع** gibi.

**الحفر**, harekeli olarak: dişlerin köklerinde bir **سلاق**; bunu İbnü’s-Sikkît nakletti ve dedi ki: harekeleme Benî Esed’in dilidir; ve “**حفرت**” (yaptım) denmiştir; **تعب تعبا** gibi; ve o, iki dilin daha kötüsüdür.

İbn Kuteybe, **أدب الكاتب**’te dedi: dişlerde **الحفر**: üstüne çıkan bir sarılıktır. Bunu İbn Hâlaveyh **شرح الفصيح**’te ve İbn Düreyd **الجمهرة**’de nakletti. Ve sükûnlu da olur; ve o daha fasîhtir; fiil de **عني** ve **ضرب** ve **سمع** gibidir.

**المصباح**’ta: **حفرت الأسنان حفرا**, **من باب ضرب**. Ve Benî Esed’e ait bir dilde: **حفرت حفرا**, **من باب تعب**; dişlerin kökleri onlara isabet eden bir **سلاق** ile bozulduğunda. Ezherî iki dili de hikâye etti.

Şeyhimiz dedi ki: **الفصيح**’in sözünden, **الفاء**’ın sükûnlu oluşunun daha fasîh olduğu alınır; çünkü onunla başladı, sonra harekeleme ile ikiledi; bu da onun fasîh olduğuna delâlet etti; bununla beraber onu tenkit ettiler. Leblî şerhinde dedi ki: Sa‘leb’in, **الفاء**’ı sükûnlu olanla birlikte harekeliyi zikretmemesi gerekirdi; çünkü bu, iki dili olan şeylerdendir: biri fasîh, diğeri fasîh değildir; ve kitabının başında şart koştuğu gibi fasîhi zikredip fasîh olmayanı bırakması gerekirdi; bitti.

**التهذيب**’te: **الحفر** ve **الحفر** (cezm ve fetha) iki dildir: dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir. Dersin ki: **حفرت أسنانه تحفر حفرا**. Ve denir ki: “Onun dişlerinde **حفر** vardır” (harekeli); ve o Benî Esed’in dilidir.

Şemmer’e dişlerdeki **الحفر** soruldu; dedi ki: **القلح**’ın, diş köklerini diş eti ile diş kökü arasında dıştan ve içten kazmasıdır; kemiğe yapışır, hızlıca yetişilmezse kemik soyulur. Ve denir ki: “Onun ağzı **حفر** ve **حفر** aldı.” Ve denir ki: “Falanın ağzı sabahladı **محفورا**”; ve **حفر فوه**. Ve **حفر يحفر حفرا** ve **حفر حفرا**: ikisi de.

Şeyhimiz, İbn Dürüstüveyh’ten **شرح الفصيح**’te nakletti: **الحفر**, **الفاء**’ın sükûnuyla, geçişli bir fiilin masdarıdır; o da **حفره يحفره حفرا**’dır; sanki dişlerini kazıyan şey ancak yaşlılık veya **القلح**’ın devamı yahut ona ilişen bir âfettir. Dedi ki: **الحفر** ise **الفاء**’ın fethasıyla, “**حفرت سنه تحفر حفرا**” sözünün masdarıdır; bu fiil geçişli değildir; birincisi geçişlidir.

**الواعي**’nin sahibi, **حفرت**’in (kesre ile) masdarında **حفرا** ve **حفرا** denildiğini, sükûn ve hareke ile, hikâye etti. Dedi ki: **الحفر**: çocuğun diş etinde çıkan bir kabarcık; “**صبي محفور**” denir, ona bu isabet ettiğinde.

**أحفر الصبي**: üst ve alt iki ön kesicisi, ikileme ve dörtlüleme için düştü; ve süt dişleri düştüğünde “**حفرت**” denir; daha önce geçtiği gibi. Mecazdandır.

**أحفر المهر**: düştü. Ve bazı iyi tashihli nüshalarda, “**والسفليان**” sözünden sonra: “ve tay için ikileme” vardır. Ve **الإرباع**. Ve bazı asıllarda bir ziyade vardır: “ve yaralar; onun ön kesicileri ve dörtlüleri düştü.”

Ebû Ubeyde, **كتاب الخيل**’de dedi: denir ki: **أحفر المهر إحفارا**; o da **محفر**’dir. Dedi ki: onun **إحفاره**’ı: süt dişlerinden alt ve üst iki ön kesicinin hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “Süt dişlerinin ön kesicileri **أحفرت**; böylece düştüler” derler. Dedi ki: ilk **يحفر** (diş değiştirmeye başlar) otuz ay ile bunun en aşağısı üç yıl arasındadır; sonra düşerler ve onlara **الإبداء** adı verilir; sonra **تبدي** eder: düşen süt ön kesicilerinin yerine alt iki ön kesici ve üst iki ön kesici çıkar; üç yıldan sonra; o da **مبد**’dir. Dedi ki: sonra ikiler (ثني) olur; **إحفارا** ile **يحفر** edinceye kadar hep ikiler olarak kalır: onun **إحفاره**’ı, süt dişlerinden alt iki dörtlünün ve üst iki dörtlünün hareket etmesidir. Hareket ettiklerinde “Süt dişlerinin dörtlüleri **أحفرت**” denir; böylece düşerler. İlk düşmeleri, dört yılı tamamladığında olur; sonra onlara **الإبداء** adı verilir; sonra **للقروح** için **يحفر** edinceye kadar hep dörtlü olarak kalır; bu, iki **قارح**’ının hareket etmesidir; bu da beş yılı tamamladığında olur; sonra ona **الإبداء** adı verilir; bizim vasfettiğimiz üzere; sonra o **قارح**’tır.

**الأساس**’ta: **حفرت رواضع المهر**: düşmek için hareket etti; çünkü düştüklerinde yuvaları **حفرا** olarak kalır; sanki sallandıklarında kazmaya başlamış gibidir. Ve **لأحفر المهر**: onun süt dişleri **حفرت**.

**أحفر فلانا بئرا**: onu kazmasında ona yardım etti.

**الحفير**: kabir; **فعيل** mânâsı **مفعول**; İbnü’l-A‘râbî’den; **الحفرة** ve **الحفيرة** gibi; **الأساس**’ta olduğu üzere.

**الحافر**: **حوافر**’in bir teki; yani: atlar, katırlar ve eşekler; **الكاهل** ve **الغارب** gibi bir isim. Şair, **الحافر**’in cem‘inde dedi ki:

  **أولى فأولى يا امرأ القيس بعدما                      خصفن بآثار المطي الحوافرا**

“**خصفن بالحوافر آثار المطي**”yı kastetti; yani onun toynak izlerini.

Mecazdan onların sözü: “Karşılaştılar da **الحافرة** yanında çarpıştılar”; yani buluşmanın başında.

Mecazdan Arapların sözü: “Falana geldim, sonra **على حافرتي** döndüm”; yani özellikle çıktığım yolumdan; başka bir yoldan dönerse bunu söylemez.

**التهذيب**’te: yani geldiğin yerden döndüm. Ve “**رجع على حافرته**”: yani geldiği yol.

Mecazdan: **الحافرة**: ilk yaratılış; ve bir şeyde dönüp dolaşmak, sonunu başına döndürmek.

Aziz Kitap’ta: **أئنا لمردودون في الحافرة**; yani işimizin başında. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:

  **أحافرة على صلع وشيب                      معاذ الله من سفه وعار**

Der ki: “Saçım ağardı ve başım açıldıktan sonra, gençliğimde ve ilk işimde bulunduğum gazel ve gençlik hâline mi döneyim?”

Hadiste: **إن هذا الأمر لا يترك على حاله حتى يرد على حافرته**; yani ilk tesisine.

Ferrâ, “**أئنا لمردودون في الحافرة**” tefsirinde dedi ki: yani ilk işimize; yani hayata.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **في الحافرة**: yani dünyada, olduğumuz gibi. Ve denildi ki: yani öldükten sonra ilk yaratılışta.

Meselde dediler ki: “**النقد عند الحافرة**”; ve **الحافر** yani ilk sözde.

**التهذيب**’te: mânâsı: “Sana sattım” dediğinde, ona bedeliyle dönersin; ikisi mânâda birdir.

Aslı şudur: atlar, onların yanında en değerli ve en nefis şeydi; onların yanında kıymetli oluşu ve onlarla övünmeleri sebebiyle onları veresiye satmazlardı; adamın adam’a dediği söz şuydu: “**النقد عند الحافر**”; yani toynak sahibi olanı satarken; yani bedelini almadıkça onun toynağı yerinden ayrılmaz. Sonra onu mesel yaptılar.

“**عند الحافرة**” diyen ise: **الحافر**’i bizzat binek hayvanın kendisi mânâsında kıldığında ve zatı zikretmeden kullanımı çoğaldığında, zatı onunla adlandırmaya işaret için ona dişilik alâmeti ilhak edildi. Yahut bunu yarış ve bahis sırasında söylerlerdi. Ezherî bunu Ebû’l-Abbâs’tan rivayet etti.

Ve dedi ki: yani atın toynağının, **الحافر** üzerine—yani kazılmış olana—ilk düştüğü an; tıpkı “**ماء دافق**” denildiği gibi; yani “**مدفوق**” kastedilir. Ebû’l-Abbâs’ın nassında: yahut **الحافرة**: kazılmış yer. Denir ki: atın toynağı **الحافرة** üzerine ilk düştüğünde, **النقد** vacip olmuştur; yani bahiste: yani nasıl öne geçer de toynağı düşerse; “Nakit ver” der.

Leys dedi ki: “**النقد عند الحافر**”in mânâsı: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmazsın. Bu onun aslıdır; sonra çoğaldı, her türlü öncelikte kullanıldı; “**رجع إلى حافره وحافرته**” denildi; ve “**فعل كذا عند الحافرة والحافر**” denildi.

Bundan, babamın hadisi: “Peygamber’e—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—**التوبة النصوح** hakkında sordum; dedi ki: ‘O, senden günah sâdır olduğunda günaha pişmanlıktır; ve **عند الحافر** pişmanlığınla Allah’tan bağışlanma dilemendir; ona ebediyen dönmemendir.’” Mânâ: günahla karşılaşma anında, geciktirmeden pişmanlığı ve istiğfarı gerçekleştirmektir; çünkü geciktirme ısrardandır.

Mecazdan: “Bu, kimsenin **يحفره** edemeyeceği bir yağmurdur”; yani kimse onun en sonunun nerede olduğunu bilmez.

**الحفراة**, kesre ile: kumda bir bitki; hep yeşil kalır; ve o bahar bitkilerindendir. Ebû’n-Necm onu vasfederken dedi ki:

  **يظل حفراه من التهدل في روض ذفراء ورغل مخجل**

**ج**: **حفرى**; **شعرى** gibi.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الحفرى**: küçük yaprak ve diken sahibi; ancak sert toprakta olur; beyaz bir çiçeği vardır; ve güvercin gövdesi gibi olur.

Dedim ki: Ebû Ali el-Kâlî, **المقصور**’da Kesîr’den rivayet etti:

  **وحلت سجيفة من أرضها                      روابي ينبين حفرى دماثا**

**الحفراة**, Yemen ehli yanında: parmaklı bir tahta; onunla dövülmüş yığın savrulur ve onunla buğday samandan ayıklanır. Ezherî dedi ki: o, buğdayın savrulduğu **الرفش**’tir; ve o, başı yekpare tahta parçasıdır; açılmış olan ise **العضم** ve **المعزقة**’dır.

**الحافيرة**, **الفاء** şeddeli olarak: siyah, yuvarlak bir balık; bunu Sığânî nakletti.

**الحفار**, **كتان** gibi: kabir kazan kimse; ve o, muhaddislerden bir cemaatin lakabıdır. Onlardan: Ebû Bekr Muhammed b. Ali b. Amr ed-Darîr el-Bağdâdî; ve ikisi de güvenilirdir.

Sürâka b. Mâlik b. Cu‘şum el-Kinânî el-Mudlicî’nin atının adı; sahâbî Ebû Süfyân; Allah ondan razı olsun.

**الحفار**، **ككتاب**: eğrilmiş bir ağaç; sonra kıldan (çadırdan) olan evin ortasına konulur; ortası delinip orta direk yapılır.

**والحفر**، harekeli; ve **هاء** ile söyleme: Kûfe’de bir yer; ve Tekmile’de: bu mevkiin adı **الحفرة**’dir; oraya **عمر بن سعد الحفري** inerdi; künyesi **أبو داوود**’dur; **الثوري**’den rivayet ederdi; ve âbidlerdendi. İbn Hibbân onu **كتاب الثقات**’ta zikretti.

**الحفر**: Mekke ile Basra arasında bir yer; **الحفير** de böyledir. Ve Ürdün’de bir nehirdir; **النعمان بن بشير** onun yanında konakladı; ve denildi ki: **الحفير** ile Basra arası on sekiz mildir; ve ikisi de elif-lâm’sız söylenir.

Tehzîb’de: Arap beldelerinde bilinen **الأحفار** üçtür.

Bunlardan: **حفر أبي موسى**; **الحاء** ve **الفاء**’nın fethiyle; hadiste zikri gelmiştir; o, **أبو موسى الأشعري**’nin, Allah ondan razı olsun, Basra’dan Mekke’ye giden ana yol üzerinde kazdığı kuyulardır. Ezherî dedi ki: “Ben de oraya indim ve kuyularından su çektim; o, **ماوية** ile **المنجشانيات** arasındadır; dümdüzdür; ipi (kovası) uzak (derin)dir; suyu tatlıdır.”

Ve bunlardan: **حفر ضبة**; o, **الشواجن** tarafında, dibi uzak (derin), suyu tatlı kuyulardır.

Ve bunlardan: **حفر سعد بن زيد مناة تميم**; o, **العرمة** hizasındadır; **الدهناء**’nın ötesindedir; ondan **السانية** ile su çekilir; **الدهناء** iplerinden bir ipin yanında; ona **حبل الحاضر** denir.

**وحفير** ve **حفيرة**: iki mevki; nüshalarda böyle, **فعيل** ve **فعيلة** üzere; Tekmile’de de benzeri; dedi ki:

  Kimin içindir **بحفير**’de yakılan ateş,
  Üşümüş bir ısınandan başkasını aydınlatmadı.

Tehzîb’de olan ise: **حفر** ve **حفيرة**: eski şairlerin zikrettiği iki mevki adıdır.

**والحفائر**: Kûfe hac yolunun solunda, Benî Kurayt’a ait bir su; Sığânî nakletti; cem‘ adıyla adlandırıldı.

**والحفيرة**، küçültme: Irak’ta bir yer; Sâğânî nakletti.

Ve **يحيى بن سليمان الحفري** (zammesiyle), muhaddislerdendir; ve ona bu denildi; çünkü evi Kayrevan’da **درب أم أيوب**’da bir çukurun üzerindeydi; **الفضيبل**’den rivayet etti; ondan da **جبرون بن عيسى** rivayet etti.

Ve **محفور**: Rum denizinin kıyısında bir yer; ve **بالعين** (ile) lahn’dır; Sâğânî buna dikkat çekti; orada pahası yüksek halılar ve döşekler dokunur.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **استحفر النهر**: onu kazma vakti geldi.

Ve **الحفير**، **كزبير**: **ذي الحليفة** ile **مل** arasında bir menzil; hacılar onu izler; ve **ركية حفيرة**; ve **حفر بديع**.

Ve **يربوعا**’ya **مقصعا** yahut **مرهطا** geldi; onu kazdı ve ondan kazdı; ve onu kazdı (**احتفره**).

Ezherî dedi ki: Ebû Hâtim dedi ki: **حافر محافرة** denir; ve falan, **يربوع محافر**’den daha kurnazdır; bu, bilmecelerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; aşağıya gider; insan da kazar, ta ki yorulup ona güç yetiremez; ve delik ona karışır; onu başkasından ayırt edemez; onu bırakır; yerboğası bunu yaptığında, onu arayana: “Bırak; çünkü **حافر** etti” denir; artık ona kimse güç yetiremez.

Denir: O, **حافر** ettiğinde ve toprağı kazmayı reddedip onu dışarı atmadığında ve deliğinin yönünü bilmediğinde: **قد حشى** denir; böylece deliği, attığında, başkasıyla bir hizaya gelmiş, toprakla dolu görürsün; buna **الحاثياء** denir. Denir: Onun **حاثيائه**’sinin benzeşmesi ne şiddetlidir!

İbn Şümeyl dedi ki: **رجل محافر**: hiçbir şeyi yoktur. Ve şu beyit okundu:

  Geçimin **محافر**’i, cariyelerime geldi;
  Satın alanın bağışladığından ona yoktur;
  Yalnız bir **مدى** ve üçte birler (paylar) kazanı.

Ve Esâs’ta: **الضب** ve **اليربوع**’dan onu çıkarmak için kazdı. Ve bunda genişletilir; denir: **حفرت الضب واحتفرته**. Ve **حافر اليربوع**: kazmasında derinleşti. Ve falan, **يربوع محافر**’den daha kurnazdır. Ve o, açık seçik bir metindir. Ve apaçık bir burhandır; “**يخادعون الله**” ve “**حشا الله**”da zikrettiğimin sıhhatine seslenir; bitti.

Lisân’da: **سورة براءة**’ya **الحافرة** denirdi; çünkü o, münafıkların kalplerini kazıp açtı; şu da: savaş farz kılınınca, münafık başkasından ayrıştı; ve müminleri dost edinen, düşmanlarını dost edinenden (ayrıştı).

Ve Hamâse’de okudum:

  Savaşta aceleci; barış onun nasibi;
  Ne zaman danışıldıysa, bütün **محافره** ondan yüz çevirdi.

Hâmişte dedi ki: **محفر**’in cem‘idir; burada murad silâhtır.

**والحافرة**: kazılmış yer. Ve ayağa, onu çirkin göstermek istediklerinde, istiare yoluyla **حافرا** derler.

Cübeyhâ el-Esedî, geceleyin gelen bir misafiri, ona çabuk koşarak, tasvir ederken dedi ki:

  Ateşimi gördü; o sarışın (parlak) idi; gece yakıldı; gözlere görünenler parladı.
  Çocuklar uyuyunca, onu gördüm;
  Genç deve üzerinde, onu bir bacak ve bir **حافر** ile sağdırıyordu.

Ve **يمريه**’nin manası: koşudan onda olanı çıkarır.

**والحفر**، feth ile sonra sükûn ile: kazılan yerin adı; hendek yahut kuyu gibi.

İbnü’l-A‘râbî’den: **أحفر الرجل**: develerini **الحفري** ile otlattı. Ezherî dedi ki: o, mer‘ânın en kötüsündendir. Dedi ki: ve **أحفر**: **الحفراة** ile amel etti; o da marifettir.

Ve dedi ki: **وحفر كفرح**: bozuldu.

**وحفرة** ve **حفيرة**: iki mevki; **الأحفار** ve **أحفار** da böyledir.

Ferazdak dedi ki:

  Keşke Medine’deki evim,
  **أحفار فلج**’de yahut **سف الكواظم**’da olsaydı.

İbn Cinnî dedi ki: **الحفر** ve **كاظمة**’yi kastetti; zaruret sebebiyle ikisini cem‘ etti.

Ve denir: Bu belde, askerlerin geçidi ve **الحوافر**’in dövüldüğü yerdir. Ve falan, **الخف** ve **الحافر**’e mâliktir.

Ve mecazdandır: Ona her **خف** ve **حافر** bastı.

Ve **رجع إلى حافرته**: yaşlandı ve ihtiyarladı.

Ve **حفر الفصيل أمه حفرا**: onun memelerini emerek etini gevşetinceye kadar, memelerini çekip koparmasıdır.

Ve **تحفر السيل**: yerde çukurlar edindi.

Ve **ابن أبي الحوافر**: meşhur bir tabip.

Ve **الحفارة**: Cîze amellerinden bir köy.

Ve **الحافرة**: Aşağı Saîd’de bir köy.

Ve **حفر السيدان**: **كاظمة** yanında.

Ve **حفر الرباب**: bir mevki.

Ve **حفار**، **كغراب**: Yemen’de bir mevki.

Ve **حافر بن التوأم الحميري**: Himyer kâhinlerinden biri; Muâz b. Cebel’in eliyle Müslüman oldu; Zehebî onu **المخضرمين**’de zikretti.

Ve **المحافرة**: **الجحافل**’den bir batın; onlarda sayı ve destek vardır; Yemen’dedirler; Melik el-Gassânî **الأنساب**’da zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَفَرَ
1 حَفَرَ حفر حفرة , (S, A, K, &c.,) aor. حَفِرَ , (Msb, K,) inf. n. حَفْرٌ, (Mgh, Msb,) He dug, excavated, or hollowed out, the ground, or earth; (KL, PS, &c.;) he cleared out a thing, (K,) as one does the ground; (S, Msb, K;) and a well; (the Lexicons passim;) and a river; (A, Mgh;) with a مِحْفَار; (A;) or with an iron implement; (K;) and ↓ احتفر signifies the same. (S, A, K.) And حَفَرَ عَلَيْهِ, and حَفَرَهُ, and ↓ احتفرهُ, He dug for him, (namely, a lizard of the kind called ضَبّ, or a jerboa,) to fetch him forth. (A, TA.) ― -b2- [He burrowed.] ― -b3- (assumed tropical:) It (a torrent) furrowed a valley. (Msb.) [See also 5.] ― -b4- (tropical:) Inivit feminam: (IAar, Msb, K:) the action being likened to that of a man digging a river. (IAar.) ― -b5- .) ― -b6- هٰذَا غَيْثٌ لَا يَحْفِرُهُ أَحَدٌ (tropical:) This is a rain of which no one knows the utmost extent. (K, * TA.) ― -b7- حَفَرَ ثَرَي زَيْدٍ (tropical:) He searched into the affair, or case, of Zeyd, (A, K,) and became acquainted with it. (K.) ― -b8- And حَفَرَ, (S, A, K,) aor. as above, (S,) and so the inf. n., (S, A,) (assumed tropical:) He, or it, emaciated, or rendered lean: (S, K:) it (a copious flow of milk, TA) emaciated a she-goat: (K, TA:) (tropical:) he (a young camel) rendered his mother flabby in flesh by much sucking. (A.) There is no pregnant animal that pregnancy does not emaciate, except the camel: (S, A:) she fattens in pregnancy. (S.) -A2- حَفَرَ He (a child) shed his رَوَاضِع [or milk-teeth]. (K, TA.) [See also 4.] ― -b2- حَفَرَتْ رَوَاضِعُ المُهْرِ, or حُفِرَتْ, (accord. to different copies of the A,) (tropical:) The milk-teeth of the colt became in a wabbling, or loose, state, previously to their falling out; because, when they have fallen out, their sockets become hollow. (A.) [See 4.] ― -b3- حَفَرَتِ الأَسْنَانُ, aor. حَفِرَ , (S, Mgh, Msb, K,) inf. n. حَفْرٌ; (S, Msb;) and حَفِرَت, aor. حَفَرَ , (S, Mgh, Msb, K,) inf. n. حَفَرٌ, in the dial. of BenooAsad, (S, Msb,) and this is the worse of these two forms, (S,) and حَفْرٌ; (El-Wل'ee;) and حُفِرَت; (K;) (tropical:) The teeth became affected with what is termed حَفْرٌ [q. v. infrà] or حَفَرٌ: (S, Msb, K:) or became unsound: (Mgh:) and حَفَرَ فُوهُ and حَفِرَ his teeth cankered. (A.) IDrst says, in the Expos. of the Fs, that حَفَرَ, aor. حَفِرَ , inf. n. حَفْرَ فُوهُ, is trans.; and that the cause of حَفْر of the teeth, [or the agent of the verb حَفَرَ,] is old age, or the continuance of a yellow incrustation, [or tartar,] or some kind of canker that effects them: but that the verb in the phrase حَفِرَتْ سِنُّهُ, aor. حَفَرَ , inf. n. حَفَرٌ, is intrans. (MF.) [The truth probably is, that the former verb is both trans. and intrans., and hence حُفِرَتِ الأَسْنَانُ; and that the latter is intrans. only.] ― -b4- And حَفِرَ, aor. حَفَرَ , (assumed tropical:) It was, or became, in a bad, corrupt, or unsound, state. (Az.)

حافر
3 حافر حافر , (A,) inf. n. مُحَافَرَةٌ, (TA,) He (a jerboa) went deep into his hole; (A;) so deep that he could not be dug out. (TA.)

احفر فُلَانًا بِئْرًا
4 احفر فُلَانًا بِئْرًا ذ He assisted such a one to dig a well. (K.) -A2- احفر الصَّبِىُّ, (K,) inf. n. اـِحْفَارٌ, (TA,) (tropical:) The child shed his two upper and lower central incisors: (سَقَطَتْ لَهُ الثَّنِيَّتَانِ العُلْيَيَانِ وَالسُّفْلَيَانِ:) so in the K: and to these words we find added, in some copies of the K, لِلْاـِثْنَآءَ وَالاـِرْبَاعِ; and then, وَالمُهْرُسَقَطَتْ ثَنَايَاهُ وَرَبَاعِيَاتُهُ: but in some good and corrected copies, we read, after السفليان, thus, والمهر للاثناء والا رباع سقطت ثناياه ورباعياته: to which, in some lexicons, [as in the S, though the explanation which follows is there different,] after والارباع, is added وَالقُرُوحِ. (TA. [This is evidently the right reading; and therefore I follow it in an explanation in what is here immediately subjoined.]) ― -b2- احفر المُهْرُ لِلْاـِثْنَآءِ وَالْاـِرْبَاعِ (tropical:) The colt shed his central incisors, or nippers, and each of the teeth immediately next to these: (K: see what next precedes:) or احفر المُهْرُ لِلْاـِثْنَآءَ وَالْاـِرْبَاعِ وَالْقُرُوحِ the colt shed his milk teeth (رَوَاضِع), [the central pair, the second pair, and the third pair, in each jaw,] and grew others: (S:) or احفر المهر, [inf. n. اـِحْفَارٌ,] signifies, the colt had his milk-teeth in a wabbling, or loose, state, previously to their falling out; because, when they have fallen out, their sockets become hollow: (A:) or the colt had his lower and upper central pairs of nippers, of his milk-teeth, in a wabbling, or loose, state: this is during a period extending from thirty months, at the earliest, to three years: then the teeth fall out: then a lower and an upper central pair of nippers grow in the place of the milk-nippers which have fallen out, after three years; and the epithet مُبْدِيءٌ is applied to the colt; and the epithet ثَنِىٌّ is [also] then applied to him, and continues to be until [again it is said of him] يُحْفِرُ, meaning, he has his lower and upper pairs of nippers, of his milkteeth, in a wabbling, or loose, state: then these fall out, when he has completed four years: then the term اـِبْدَآءٌ is [again] applied to him; [i. c., he is again termed مُبْدِيءٌ;] and he is, and ceases not to be, termed رَبَاعٍ, until [it is said of him] يُحْفِرُ لِلْقٌرُوحِ [in the TA, تُحْفِر القُرُوح, which is an evident mistake,] meaning, he has his two corner nippers [in each jaw] in a wabbling, or loose, state: this is when he has completed five years: then the term اـِبْدَآءٌ is applied to him as before described: then he is [also said to be] قَارِحٌ. (TA from the “Kitلb el-Kheyl” of AO.) [See also 1.]

تحفّر
5 تحفّر حفر تحفر (tropical:) It (a torrent) made hollows in the ground. (A.) [See also 1.]

8 اـِحْتَفَرَ see 1, first and second sentences.

اسحفر
10 اسحفر اسحفر He asked, or desired, [another] to dig a well, or pit, and a rivulet, or canal. (KL.) ― -b2- استحفر النَّهْرُ It was time for the river, or rivulet, or canal, to be dug [or cleared out]. (S.)

حَفْرٌ
حَفْرٌ حفر حفرة : see حَفَرٌ, in two places; and حَفِيرٌ. -A2- Also (assumed tropical:) Emaciation, or leanness. (Kr.) [See 1.] ― -b2- Also, and ↓ حَفَرٌ, (Az, S, Msb, K,) the latter of the dial. of the Benoo-Asad, and the worse of the two forms, (S,) said by IKt to be a bad form, (TA,) and by ISk to be a vulgar mispronunciation, which is attributed to his not having heard the dial. of the Benoo-Asad, (Msb,) (tropical:) A scaling (سُلَاق) in the roots of the teeth: (Yaakoob, S, K:) or a rottenness, or an unsound state, of the roots of the teeth, (S, Msb,) by reason of a scaling of those parts: (Msb:) or what adheres to the teeth, externally and internally: (Az:) or an erosion of the roots of the teeth by a yellow incrustation between those parts and the gum, externally and internally, pressing upon the bone so that the latter scales away if it be not quickly removed: (Sh:) or a cankering of the teeth: (A:) or a yellowness upon the teeth: (IDrd, IKh, K:) or حَفْرٌ signifies a pimple, or small pustule, in the gum of a child. (El-Wل'ee.) [See 1: and see also حِبْرٌ.]

حَفَرٌ
حَفَرٌ حفر حفرة A well that is widened (K, TA) beyond. measure; (TA;) as also ↓ حَفْرٌ (K) and ↓ حَفِيرٌ and ↓ حَفيرَةٌ. (TA.) ― -b2- See also حَفيرٌ. ― -b3- The earth that is taken forth from a hollow, cavity, pit, or the like, that is dug in the ground; (S, K;) like هَدَمٌ: (S:) [see also حَفِيرَةٌ:] or what is dug, or excavated; like عَدَدٌ and خَبَطٌ and نَفَضٌ in the senses of مَعْدُودٌ and مَخْبُوطٌ and مَنْفُوضٌ: (Msb:) or a place that is dug, (Az, S, Msb,) like a moat or well; (Az, Msb;) as also ↓ حَفْرٌ: (TA:) pl. أَحْفَارٌ, (Msb, K,) and pl. pl. أَحَافِيرُ. (K.) ― -b4- See, again, حَفِيرٌ. ― -b5- And see حَفْرٌ.

حُفْرَةٌ
حُفْرَةٌ حفر حفره حفرة What is dug, excavated, hollowed out, or cleared out, (Msb, K,) in the ground; (Msb;) [i. e. a hollow, cavity, pit, hole, trench, ditch, or furrow, dug, or excavated, in the ground: and any hollow, or cavity, in the ground, whether made by digging or (assumed tropical:) natural: a burrow:] as also ↓ حَفِيرَةٌ, (Mgh, Msb, K,) which is of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: (Msb:) pl. of the former حُفَرٌ; (S, Msb;) and of the latter حَفَائِرُ. (Msb.) ― -b2- See also حَفِيرٌ.

حَفِيرٌ
حَفِيرٌ حفير is of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ [meaning Dug, excavated, hollowed out, or cleared out, in the ground]. (TA.) [Hence,] رَكِيَّةٌ حَفِيرَةٌ A newly-dug well; as also ↓ حَفَرٌ. (TA.) ― -b2- See also this last word. ― -b3- Also, (IAar, S, A, K,) and ↓ حَفِيرَةٌ and ↓ حَفْرٌ, (A,) [or ↓ حَفَرٌ, q. v., and ↓ حُفْرَةٌ, as is shown by an explanation of its pl. (حُفَرٌ) in the Ham p. 562,] A grave. (IAar, S, A, K.)

حَفِيرَةٌ
حَفِيرَةٌ حفير حفيره حفيرة : see حَفَرٌ: ― -b2- and حُفْرَةٌ: ― -b3- and حَفِيرٌ. ― -b4- Also What is dug out of a mine. (Mgh.)

حَفَّارٌ
حَفَّارٌ حفار A grave-digger. (K.)

حَافرٌ
حَافرٌ حافر , [Digging: a digger. ― -b2- And hence,] The حافر of a beast, (دَابَّة, S, K,) i. e., of a horse, or mule, or ass; (TA;) [namely, the hoof; a solid hoof;] as though it dug the ground by reason of the vehemence of its tread upon it; (Msb;) a subst., like كَاهِلٌ and غَارِبٌ: (TA:) pl. حَوَافِرُ. (S, A, K.) ― -b3- [Hence, by a synecdoche,] خُفٌّ وَحَافِرٌ (tropical:) Camels and horses. (Mgh in art. خف.) ― -b4- حَافِرٌ is also applied to (tropical:) The foot of a man, (S, TA,) when it is meant to be characterized as ugly. (TA.) ― -b5- ↓ النَّقْدُ عِنْدَ الحَافِرَةِ, (S, A, K,) and الحَافِرِ, (A, K,) is a prov., (S,) meaning, (tropical:) The payment in ready money is on the occasion of the first sentence spoken (Yaakoob, T, * S, K) by the seller, when he says “ I have sold to thee ” [such a thing]. (T.) The origin of the saying was this: horses were the most excellent (K) and precious (TA) of the things that they possessed; and they used not to sell them on credit: a man used to say the words above to another; meaning that its hoof should not remove until he received its price: (K:) and he who says عند الحافرة (since he makes الحافر to mean the beast, الدَّابَّة, itself, and since its use in this sense is frequent without the mention of ذَات [prefixed to it],) subjoins to it the sign [ة] of the fem. gender to show that ذَاتِ الحَافِرِ is meant by this name. (TA.) Or they used to say this on the occasion of racing and betting: and the meaning is, when the horse's hoof first falls upon the dug ground [at the goal]: (Abu-l-'Abbلs, Az, K:) ↓ حَافِرَةٌ, (Abu-l-'Abbلs,) or حَافِرٌ, (K,) signifying dug ground; (Abu-l- 'Abbلs, K; *) ground that is dug by a horse's feet; (Har p. 653;) like as one says مَآءٌ دَافِقٌ, meaning مَدْفُوقٌ. (TA.) Lth says that the saying means, when thou buyest it, thou dost not quit thy place until thou payest ready money. (TA.) This was its origin: then it came to be so often said as to be used with reference to any priority. (K.) ― -b6- [Thus,] ↓ حَافِرَةٌ signifies (tropical:) The original state or constitution of a thing; that wherein it was created: and the returning in a thing, so that the end thereof is brought back to its beginning. (K.) It is said in the Kur [lxxix. 10], أَئِنَّا ↓ لَمَرْدُودُونَ فِى الحَافِرَةِ, i. e., (tropical:) Shall we indeed be restored to our first state? (S:) i. e., to life? (Fr:) or to the present world, as we were: (IAar:) or to our first creation, after our death. (TA.) IAar cites the following verse:
عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ أَحَافِرَةً
مَعَاذَ اللّٰهِ مِنْ سَفِهٍ وَعَارِ
meaning (tropical:) Shall I return to my first state, wherein I was in my youth, when I indulged in amatory conversation, and silly and youthful conduct, after hoariness, and baldness of the fore part of my head? [I beg God to preserve me from lightwittedness and shameful conduct.] (S.) One says also, ↓ رَجَعَ اـِلَى حَافِرَتِهِ, (A,) and حَافِرِهِ, (TA,) (tropical:) He became old and decrepit: (A, TA:) [as though he returned to his first state; or became in a state of second childishness.] And اِلْتَقَوْا فَاقْتَتَلُوا عِنْدَ ↓ الحَافِرَةِ (S, A, K) and الحَافِرِ (A) (tropical:) They met, and fought one another at the first of their meeting. (S, K.) And ↓ فَعَلَ كَذَا عِنْدَ الحَافِرَةِ and الحَافِرِ (tropical:) He did so at the first, without delay. (TA.) And ↓ رَجَعَ عَلَى حَافِرَتِهِ (tropical:) He returned by the way by which he had come: (T, S:) or by which he had come forth. (K.)

حَافِرَةٌ
حَافِرَةٌ حافر حافره حافرة : see حَافِرٌ, in nine places.

مِحْفَرٌ
مِحْفَرٌ محفر (K) and ↓ مِحْفَارٌ (A, K) and ↓ مِحْفَرَةٌ (K) A spade; syn. مِسْحَاةٌ: (K:) an implement for digging (A, K, TA) of the same kind as a مسحاة: (TA:) pl. of the first [and last] مَحَافِرُ. (Ham p. 665.)

مِحْفَرَةٌ
مِحْفَرَةٌ محفر محفره محفرة : see what next precedes.

طُرُقٌ مُحَفَّرَةٌ
طُرُقٌ مُحَفَّرَةٌ طرق محفره طرق محفرة [app. Roads much furrowed by the feet of beasts or men: see حَجِيجٌ]. (L and K in art. حج.)

مِحْفَارٌ
مِحْفَارٌ محفار : see مِحْفَرٌ.

مَحْفُورٌ
مَحْفُورٌ محفور [i. q. حَفِيرٌ as meaning Dug: see the latter.] ― -b2- فَمُ فُلَانٍ مَحْفُورٌ [and أَسْنَانُهُ مَحْفُورَةٌ] (tropical:) The teeth of such a one are affected with what is termed حَفْرٌ or حَفَرٌ. (S, TA.) And صَبِىٌّ مَحْفُورٌ (assumed tropical:) A child having a pimple, or small pustule, in the gum. (El-Wل'ee.)

فُلَانٌ أَرْوَغُ مِنْ يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ
فُلَانٌ أَرْوَغُ مِنْ يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ ذ Such a one is more elusive than a jerboa that goes so deep into his hole that he cannot be dug out. (A, TA.)

##### Türkçe

**حَفَرَ**
1 **حَفَرَ** حفر حفرة, (S, A, K, &c.,) muzâri‘i **حَفِرَ**, (Msb, K,) mastar ismi **حَفْرٌ**, (Mgh, Msb,) O, yeri yahut toprağı kazdı, oydu, yahut içini boşalttı; (KL, PS, &c.;) bir şeyi (K) yer gibi temizleyip boşalttı; (S, Msb, K;) ve bir kuyuyu; (lugatler boyunca;) ve bir ırmağı; (A, Mgh;) bir **مِحْفَار** ile; (A;) yahut demir bir aletle; (K;) ve ↓ **احتفر** de aynı mânâya gelir. (S, A, K.) Ve **حَفَرَ عَلَيْهِ**, ve **حَفَرَهُ**, ve ↓ **احتفرهُ**, Onun için kazdı—(yani **ضَبّ** denilen türden bir kertenkeleyi yahut bir jerboayı) onu dışarı çıkarmak için. (A, TA.) ― -b2- [O, in yaptı.] ― -b3- (mecaz olduğu varsayılarak:) O (sel) bir vadiyi yarıp olukladı. (Msb.) [Bkz. ayrıca 5.] ― -b4- (mecaz:) Kadına girdi: (IAar, Msb, K:) fiil, bir adamın bir ırmak kazmasına benzetilmiştir. (IAar.) ― -b5- .) ― -b6- **هٰذَا غَيْثٌ لَا يَحْفِرُهُ أَحَدٌ** (mecaz:) Bu, hiç kimsenin en son sınırını bilmediği bir yağmurdur. (K, * TA.) ― -b7- **حَفَرَ ثَرَي زَيْدٍ** (mecaz:) Zeyd’in işini yahut hâlini araştırdı, (A, K,) ve ona vâkıf oldu. (K.) ― -b8- Ve **حَفَرَ**, (S, A, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (S,) ve mastar da öyle, (S, A,) (mecaz olduğu varsayılarak:) O, yahut o şey, zayıflattı yahut cılızlaştırdı: (S, K:) o (bol süt akışı, TA) bir keçiyi zayıflattı: (K, TA:) (mecaz:) o (genç deve) çok emmekle anasını etçe gevşek kıldı. (A.) Gebelik, deve hariç, zayıflatmadığı hiçbir gebe hayvan yoktur: (S, A:) o, gebelikte semirir. (S.) -A2- **حَفَرَ** O (çocuk) **رَوَاضِع**’ını [yahut süt dişlerini] döktü. (K, TA.) [Bkz. ayrıca 4.] ― -b2- **حَفَرَتْ رَوَاضِعُ المُهْرِ**, yahut **حُفِرَتْ**, (A’nın farklı nüshalarına göre,) (mecaz:) tayın süt dişleri, düşmeden önce sallanır yahut gevşek bir hâle geldi; çünkü düştüklerinde, yuvaları oyuk olur. (A.) [Bkz. 4.] ― -b3- **حَفَرَتِ الأَسْنَانُ**, muzâri‘i **حَفِرَ**, (S, Mgh, Msb, K,) mastar ismi **حَفْرٌ**; (S, Msb;) ve **حَفِرَت**, muzâri‘i **حَفَرَ**, (S, Mgh, Msb, K,) mastar ismi **حَفَرٌ**, Benû-Esed lehçesinde, (S, Msb,) ve bu iki şekilden daha kötüsüdür, (S,) ve **حَفْرٌ**; (El-Wل'ee;) ve **حُفِرَت**; (K;) (mecaz:) dişler, **حَفْرٌ** [aşağıda bkz.] yahut **حَفَرٌ** denilen şeyle etkilendi: (S, Msb, K:) yahut sağlamlığını yitirdi: (Mgh:) ve **حَفَرَ فُوهُ** ve **حَفِرَ** onun dişleri çürüdü. (A.) IDrst, Fs’nin Şerhi’nde, **حَفَرَ**, muzâri‘i **حَفِرَ**, mastar ismi **حَفْرَ فُوهُ**, müteaddîdir; ve dişlerin **حَفْر**’ünün sebebinin [yahut **حَفَرَ** fiilinin faili olan şeyin] ihtiyarlık, yahut sarı bir tabakanın [yahut diş taşının] devamı, yahut onları etkileyen bir çeşit çürük olduğunu söyler: fakat **حَفِرَتْ سِنُّهُ**, muzâri‘i **حَفَرَ**, mastar ismi **حَفَرٌ** terkibindeki fiil lâzımdır. (MF.) [Muhtemelen gerçek şudur ki: birincisi hem müteaddî hem lâzımdır; bundan dolayı **حُفِرَتِ الأَسْنَانُ**; ikincisi ise yalnız lâzımdır.] ― -b4- Ve **حَفِرَ**, muzâri‘i **حَفَرَ**, (mecaz olduğu varsayılarak:) O, kötü, bozuk, yahut sağlam olmayan bir hâlde oldu yahut hâle geldi. (Az.)

**حافر**
3 **حافر** حافر, (A,) mastar ismi **مُحَافَرَةٌ**, (TA,) O (jerboa) deliğinin içine derinlemesine girdi; (A;) öyle derin ki kazılıp çıkarılamadı. (TA.)

**احفر فُلَانًا بِئْرًا**
4 **احفر فُلَانًا بِئْرًا** ذ O, falancaya bir kuyu kazmada yardım etti. (K.) -A2- **احفر الصَّبِىُّ**, (K,) mastar ismi **اـِحْفَارٌ**, (TA,) (mecaz:) çocuk, üst ve alt iki orta kesici dişini döktü: (**سَقَطَتْ لَهُ الثَّنِيَّتَانِ العُلْيَيَانِ وَالسُّفْلَيَانِ**) : K’da böyledir: ve bu sözlere, K’nın bazı nüshalarında, **لِلْاـِثْنَآءَ وَالاـِرْبَاعِ** eklenmiş bulunur; sonra da, **وَالمُهْرُسَقَطَتْ ثَنَايَاهُ وَرَبَاعِيَاتُهُ**: fakat bazı iyi ve tashihli nüshalarda, **السفليان**’dan sonra şöyle okuruz: **والمهر للاثناء والا رباع سقطت ثناياه ورباعياته**: buna da, bazı lugatlerde [S’de olduğu gibi, gerçi orada ardından gelen açıklama farklıdır,] **والارباع**’dan sonra **وَالقُرُوحِ** eklenir. (TA. [Bu açıkça doğru kıraattir; bu sebeple burada hemen ardından eklenen bir açıklamada onu izliyorum.]) ― -b2- **احفر المُهْرُ لِلْاـِثْنَآءِ وَالْاـِرْبَاعِ** (mecaz:) tay, orta kesici dişlerini yahut nipper’larını ve bunların hemen yanındaki her bir dişi döktü: (K: hemen önce gelene bak:) yahut **احفر المُهْرُ لِلْاـِثْنَآءَ وَالْاـِرْبَاعِ وَالْقُرُوحِ** tay, süt dişlerini (**رَوَاضِع**) döktü, [her çenede orta çift, ikinci çift ve üçüncü çift,] ve başkalarını çıkardı: (S:) yahut **احفر المهر**, [mastar ismi **اـِحْفَارٌ**,] tayın süt dişleri, düşmeden önce sallanır yahut gevşek bir hâlde oldu; çünkü düştüklerinde yuvaları oyuk olur: (A:) yahut tayın, süt dişlerinden alt ve üst orta çift nipper’ları sallanır yahut gevşek bir hâlde oldu: bu, en erken otuz aydan üç yıla kadar uzanan bir süre içindedir: sonra dişler düşer: sonra, düşmüş olan süt-nipper’larının yerine, üç yıldan sonra alt ve üst bir orta çift nipper biter; ve tay için **مُبْدِيءٌ** sıfatı kullanılır; ve **ثَنِىٌّ** sıfatı da o zaman ona [ayrıca] uygulanır ve [yeniden onun hakkında] **يُحْفِرُ** denilinceye kadar sürer; bunun mânâsı, onun süt dişlerinden alt ve üst çift nipper’larının sallanır yahut gevşek bir hâlde olmasıdır: sonra bunlar, dört yılı tamamladığında düşer: sonra ona **اـِبْدَآءٌ** terimi [yeniden] uygulanır; [yani yine **مُبْدِيءٌ** diye adlandırılır;] ve o, [onun hakkında] **يُحْفِرُ لِلْقٌرُوحِ** denilinceye kadar **رَبَاعٍ** diye adlandırılır ve bu adlandırma kesilmez: (TA’da **تُحْفِر القُرُوح** ki bu açık bir hatadır,) bunun mânâsı, onun iki köşe nipper’ının [her çenede] sallanır yahut gevşek bir hâlde olmasıdır: bu, beş yılı tamamladığında olur: sonra ona, daha önce anlatıldığı üzere, **اـِبْدَآءٌ** terimi uygulanır: sonra o, [ayrıca] **قَارِحٌ** diye de söylenir. (TA, AO’nun “Kitلb el-Kheyl”inden.) [Bkz. ayrıca 1.]

**تحفّر**
5 **تحفّر** حفر تحفر (mecaz:) O (sel) yerde oyuklar yaptı. (A.) [Bkz. ayrıca 1.]

8 **اـِحْتَفَرَ**: 1’in birinci ve ikinci cümlelerine bak.

**اسحفر**
10 **اسحفر** اسحفر O, [başkasından] bir kuyu yahut çukur ve bir küçük ırmak yahut kanal kazmasını istedi yahut arzuladı. (KL.) ― -b2- **استحفر النَّهْرُ** Irmağın yahut küçük ırmağın yahut kanalın kazılmasının [yahut temizlenip boşaltılmasının] vakti geldi. (S.)

**حَفْرٌ**
**حَفْرٌ** حفر حفرة: iki yerde **حَفَرٌ**’e bak; ve **حَفِيرٌ**’e. -A2- Ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) Zayıflama yahut cılızlık. (Kr.) [Bkz. 1.] ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **حَفَرٌ**, (Az, S, Msb, K,) ikincisi Benû-Esed lehçesindendir ve iki şekilden daha kötüsüdür, (S,) IKt tarafından kötü bir şekil olduğu söylenmiştir, (TA,) ISk tarafından da, onun Benû-Esed lehçesini işitmemiş olmasına nispet edilen avamca bir yanlış telaffuz olduğu söylenmiştir, (Msb,) (mecaz:) diş köklerinde bir kabuklanma (**سُلَاق**): (Yaakoob, S, K:) yahut diş köklerinin, o kısımların kabuklanması sebebiyle, çürümesi yahut sağlam olmayan hâli, (S, Msb,) : (Msb:) yahut dişlere dıştan ve içten yapışan şey: (Az:) yahut diş köklerinin, o kısımlar ile diş eti arasında dıştan ve içten bulunan sarı bir tabaka ile aşınması; bu tabaka kemiğe basar da, çabuk giderilmezse kemik kabuk kabuk dökülür: (Sh:) yahut dişlerin çürümesi: (A:) yahut dişler üzerinde bir sarılık: (IDrd, IKh, K:) yahut **حَفْرٌ**, bir çocuğun diş etinde bir sivilce yahut küçük bir çıbandır. (El-Wل'ee.) [Bkz. 1: ve ayrıca **حِبْرٌ**’e bak.]

**حَفَرٌ**
**حَفَرٌ** حفر حفرة Ölçünün ötesinde (K, TA) genişletilmiş bir kuyu; (TA;) bunun gibi ↓ **حَفْرٌ** (K) ve ↓ **حَفِيرٌ** ve ↓ **حَفيرَةٌ**. (TA.) ― -b2- Ayrıca **حَفيرٌ**’e bak. ― -b3- Yerde kazılan bir oyuktan, kovuktan, çukurdan ve benzerinden çıkarılan toprak; (S, K;) **هَدَمٌ** gibidir: (S:) [bkz. ayrıca **حَفِيرَةٌ**:] yahut kazılan yahut oyulan şey; **عَدَدٌ** ve **خَبَطٌ** ve **نَفَضٌ**’ın **مَعْدُودٌ** ve **مَخْبُوطٌ** ve **مَنْفُوضٌ** mânâlarında olduğu gibi: (Msb:) yahut kazılmış bir yer, (Az, S, Msb,) hendek yahut kuyu gibi; (Az, Msb;) bunun gibi ↓ **حَفْرٌ**: (TA:) çoğulu **أَحْفَارٌ**, (Msb, K,) ve çoğulun çoğulu **أَحَافِيرُ**. (K.) ― -b4- Yine **حَفِيرٌ**’e bak. ― -b5- Ve **حَفْرٌ**’e bak.

**حُفْرَةٌ**
**حُفْرَةٌ** حفر حفره حفرة Yerde kazılan, oyulan, içi boşaltılan yahut temizlenip boşaltılan şey, (Msb, K,) ; (Msb;) [yani yerde kazılmış yahut oyulmuş bir oyuk, kovuk, çukur, delik, hendek, ark yahut yarık; ve (mecaz olduğu varsayılarak:) doğal olan her oyuk yahut kovuk; bir in:] bunun gibi ↓ **حَفِيرَةٌ**, (Mgh, Msb, K,) ki o, **فَعِيلَةٌ** veznindedir ve **مَفْعُولَةٌ** vezninin mânâsındadır: (Msb:) birincinin çoğulu **حُفَرٌ**; (S, Msb;) ikincinin çoğulu **حَفَائِرُ**. (Msb.) ― -b2- Ayrıca **حَفِيرٌ**’e bak.

**حَفِيرٌ**
**حَفِيرٌ** حفير, **فَعِيلٌ** veznindedir ve **مَفْعُولٌ** vezninin mânâsındadır [yani: yerde kazılmış, oyulmuş, içi boşaltılmış yahut temizlenip boşaltılmış]. (TA.) [Bundan dolayı,] **رَكِيَّةٌ حَفِيرَةٌ** Yeni kazılmış bir kuyu; bunun gibi ↓ **حَفَرٌ**. (TA.) ― -b2- Ayrıca bu son kelimeye bak. ― -b3- Ayrıca, (IAar, S, A, K,) ve ↓ **حَفِيرَةٌ** ve ↓ **حَفْرٌ**, (A,) [yahut ↓ **حَفَرٌ**, ona bak, ve ↓ **حُفْرَةٌ**, bunun çoğulunun (**حُفَرٌ**) Ham s. 562’deki açıklamasından anlaşıldığı üzere,] Bir kabir. (IAar, S, A, K.)

**حَفِيرَةٌ**
**حَفِيرَةٌ** حفير حفيره حفيرة: **حَفَرٌ**’e bak: ― -b2- ve **حُفْرَةٌ**’ye: ― -b3- ve **حَفِيرٌ**’e. ― -b4- Ayrıca: bir madenden çıkarılan şey. (Mgh.)

**حَفَّارٌ**
**حَفَّارٌ** حفار Bir kabir kazıcısı. (K.)

**حَافرٌ**
**حَافرٌ** حافر, [Kazan: kazıcı. ― -b2- Ve bundan dolayı,] bir hayvanın **حافر**’i, ( **دَابَّة**, S, K,) yani atın yahut katırın yahut eşeğin; (TA;) [yani toynak; katı toynak;] sanki yere şiddetli basışı sebebiyle yeri kazıyormuş gibi; (Msb;) **كَاهِلٌ** ve **غَارِبٌ** gibi bir isimdir: (TA:) çoğulu **حَوَافِرُ**. (S, A, K.) ― -b3- [Bundan dolayı, bir mecaz-ı mürsel ile,] **خُفٌّ وَحَافِرٌ** (mecaz:) develer ve atlar. (Mgh, madde **خف**.) ― -b4- **حَافِرٌ** ayrıca (mecaz:) bir adamın ayağına da uygulanır, (S, TA,) çirkin diye nitelenmek istendiğinde. (TA.) ― -b5- ↓ **النَّقْدُ عِنْدَ الحَافِرَةِ**, (S, A, K,) ve **الحَافِرِ**, (A, K,) bir darb-ı meseldir, (S,) mânâsı, (mecaz:) peşin ödeme, satıcının “Sana sattım” [şu şeyi] dediği ilk sözün söylenmesi sırasında olur. (Yaakoob, T, * S, K) (T.) Sözün aslı şudur: atlar, onların sahip oldukları şeylerin en üstün (K) ve en kıymetli (TA) olanı idi; ve onları veresiye satmazlardı: bir adam, diğerine yukarıdaki sözleri söylerdi; mânâsı, bedelini almadıkça onun toynağının yerinden oynamaması idi: (K:) ve **عند الحافرة** diyen kimse (çünkü **الحافر**’i bizzat hayvan (**الدَّابَّة**) mânâsında kılar ve bu mânâda kullanımı **ذَات** zikredilmeksizin sıkça olur), ona müenneslik alâmeti [ة]ni ekler; bu isimle **ذَاتِ الحَافِرِ**’in kastedildiğini göstermek için. (TA.) Yahut bunu yarış ve bahis sırasında söylerlerdi: mânâsı, atın toynağının ilk defa kazılmış yere [hedefte] düşmesi anındadır: (Abu-l-'Abbلs, Az, K:) ↓ **حَافِرَةٌ**, (Abu-l-'Abbลs,) yahut **حَافِرٌ**, (K,) kazılmış yer mânâsında; (Abu-l- 'Abbلs, K; *) atın ayaklarıyla kazdığı yer; (Har s. 653;) tıpkı **مَآءٌ دَافِقٌ** denilip **مَدْفُوقٌ** kastedilmesi gibi. (TA.) Lth der ki: sözün mânâsı, onu satın aldığında, peşin ödemeyi yapıncaya kadar yerinden ayrılmazsın. (TA.) Bu onun aslı idi: sonra o kadar çok söylenir oldu ki, her türlü öncelik hakkında kullanılır oldu. (K.) ― -b6- [Böylece,] ↓ **حَافِرَةٌ** (mecaz:) bir şeyin ilk hâli yahut tabiatı; onun yaratıldığı hâl; ve bir şeyde geri dönme, öyle ki sonunun başına geri getirilmesi mânâsına gelir. (K.) Kur’ân’da [lxxix. 10], **أَئِنَّا** ↓ **لَمَرْدُودُونَ فِى الحَافِرَةِ**, yani, (mecaz:) Biz gerçekten ilk hâlimize mi döndürüleceğiz? (S:) yani hayata mı? (Fr:) yahut, olduğumuz gibi, şu dünyaya mı: (IAar:) yahut ölümümüzden sonra ilk yaratılışımıza mı. (TA.) IAar şu beyti nakleder:
عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ أَحَافِرَةً
مَعَاذَ اللّٰهِ مِنْ سَفِهٍ وَعَارِ
mânâsı, (mecaz:) başımın ön tarafında kellik ve ak saçlılık üzere iken, gençliğimde olduğum ilk hâlime—âşıkâne konuşmaya ve budalaca ve genççe davranışa daldığım hâle—geri mi döneceğim? [Allah’a sığınırım, hafif akıllılıktan ve ayıp davranıştan.] (S.) Ayrıca şöyle de denir: ↓ **رَجَعَ اـِلَى حَافِرَتِهِ**, (A,) ve **حَافِرِهِ**, (TA,) (mecaz:) ihtiyarladı ve düşkünleşti: (A, TA:) [sanki ilk hâline döndü; yahut ikinci bir çocukluk hâline girdi.] Ve **اِلْتَقَوْا فَاقْتَتَلُوا عِنْدَ** ↓ **الحَافِرَةِ** (S, A, K) ve **الحَافِرِ** (A) (mecaz:) buluştular ve buluşmalarının ilk anında birbirleriyle dövüştüler. (S, K.) Ve ↓ **فَعَلَ كَذَا عِنْدَ الحَافِرَةِ** ve **الحَافِرِ** (mecaz:) o, gecikmeksizin, ilk anda, böyle yaptı. (TA.) Ve ↓ **رَجَعَ عَلَى حَافِرَتِهِ** (mecaz:) geldiği yoldan geri döndü: (T, S:) yahut çıktığı yoldan. (K.)

**حَافِرَةٌ**
**حَافِرَةٌ** حافر حافره حافرة: dokuz yerde **حَافِرٌ**’e bak.

**مِحْفَرٌ**
**مِحْفَرٌ** محفر (K) ve ↓ **مِحْفَارٌ** (A, K) ve ↓ **مِحْفَرَةٌ** (K) Bir kürek; eş anlamlısı **مِسْحَاةٌ**: (K:) **مسحاة** cinsinden, kazmak için bir alet (A, K, TA): (TA:) birincinin [ve sonuncunun] çoğulu **مَحَافِرُ**. (Ham s. 665.)

**مِحْفَرَةٌ**
**مِحْفَرَةٌ** محفر محفره محفرة: hemen önce gelene bak.

**طُرُقٌ مُحَفَّرَةٌ**
**طُرُقٌ مُحَفَّرَةٌ** طرق محفره طرق محفرة [görünüşe göre: hayvanların yahut insanların ayaklarıyla çokça oluklanmış yollar: **حَجِيجٌ**’e bak]. (L ve K, madde **حج**.)

**مِحْفَارٌ**
**مِحْفَارٌ** محفار: **مِحْفَرٌ**’e bak.

**مَحْفُورٌ**
**مَحْفُورٌ** محفور [yani: kazılmış mânâsında **حَفِيرٌ** ile aynı: ikincisine bak.] ― -b2- **فَمُ فُلَانٍ مَحْفُورٌ** [ve **أَسْنَانُهُ مَحْفُورَةٌ**] (mecaz:) falancanın dişleri, **حَفْرٌ** yahut **حَفَرٌ** denilen şeyle etkilenmiştir. (S, TA.) Ve **صَبِىٌّ مَحْفُورٌ** (mecaz olduğu varsayılarak:) diş etinde bir sivilce yahut küçük bir çıban bulunan çocuk. (El-Wل'ee.)

**فُلَانٌ أَرْوَغُ مِنْ يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ**
**فُلَانٌ أَرْوَغُ مِنْ يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ** ذ Falanca, deliğine öyle derin girip de kazılıp çıkarılamayan bir jerboa’dan daha kaçaktır. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَفَرَ
حَفَرَ I ( n. ac. حَفْر 1 ),
a.  Dug out, excavated, hollowed or cleared out.

b.  Searched into, investigated.

c.  Lost the milk teeth.

حَفِرَ
حَفِرَ A ( n. ac. حَفَر 4 ),
a.  Was unsound, cankered ( tooth ).

حَاْفَرَ
حَاْفَرَ III ,
a.  Burrowed deep.

أَحْفَرَ
أَحْفَرَ IV ,
a.  Lost, shed the milk teeth.

اِحْتَفَرَ
اِحْتَفَرَ VIII ,
a.  Dug out.

حَفْر
حَفْر 1 ,
a.  Canker.

b.  see 4 (a) .

حُفْرَة
حُفْرَة 3t , ( pl. حُفَر 9 )
a.  Hollow, excavation; pit, ditch; grave; hole, burrow.

حَفَر
حَفَر 4 , ( pl. أَحْفَاْر 38 ,  أَحَاْفِيْرُ 69 ),
a.  Wide well.

b.  Loose earth.

مِحْفَر
مِحْفَر 20 ,  مِحْفَرَة 20t , ( pl. مَحَاْفِرُ 44 ,  مَحَاْفِيْرُ 65 ),
a.  Spade, mattock.

حَاْفِر
حَاْفِر 21 , ( pl. حَوَاْفِرُ 41 ),
a.  Digger, excavator.

b.  Hoof.

c.  see 21t .

حَاْفِرَة
حَاْفِرَة 21t ,
a.  Beginning, first or original state.

حَفِيْرَة
حَفِيْرَة 25t , ( pl. حَفَاْئِرُ 46 ),
a.  see 3t .

حَفَّاْر
حَفَّاْر 28 ,
a.  Grave-digger.

مِحْفَاْر
مِحْفَاْر 45 ,
a.  see 20 .

مِحْفَاْرَة
مِحْفَاْرَة 45t ( pl. مَحَاْفِيْرُ 65 ),
a.  Sand-quarry.

##### Türkçe

**حَفَرَ**
**حَفَرَ** I ( mastar-ı aslî: **حَفْر** 1 ),
a. Kazdı, oydu, çıkardı veya içini boşalttı yahut temizleyip boşalttı.

b. İçine doğru araştırdı, tahkik etti.

c. Süt dişlerini kaybetti.

**حَفِرَ**
**حَفِرَ** A ( mastar-ı aslî: **حَفَر** 4 ),
a. Sağlam değildi, çürük idi (diş).

**حَاْفَرَ**
**حَاْفَرَ** III ,
a. Derine doğru yuva kazdı.

**أَحْفَرَ**
**أَحْفَرَ** IV ,
a. Süt dişlerini kaybetti, döktü.

**اِحْتَفَرَ**
**اِحْتَفَرَ** VIII ,
a. Kazıp çıkardı.

**حَفْر**
**حَفْر** 1 ,
a. Çürük.

b. 4 (a)’ya bak.

**حُفْرَة**
**حُفْرَة** 3t , ( çoğulu **حُفَر** 9 )
a. Oyuk, kazı; çukur, hendek; kabir; delik, yuva.

**حَفَر**
**حَفَر** 4 , ( çoğulu **أَحْفَاْر** 38 , **أَحَاْفِيْرُ** 69 ),
a. Geniş kuyu.

b. Gevşek toprak.

**مِحْفَر**
**مِحْفَر** 20 , **مِحْفَرَة** 20t , ( çoğulu **مَحَاْفِرُ** 44 , **مَحَاْفِيْرُ** 65 ),
a. Kürek, kazma.

**حَاْفِر**
**حَاْفِر** 21 , ( çoğulu **حَوَاْفِرُ** 41 ),
a. Kazıcı, kazıp çıkaran.

b. Toynak.

c. 21t’ye bak.

**حَاْفِرَة**
**حَاْفِرَة** 21t ,
a. Başlangıç, ilk veya aslî hâl.

**حَفِيْرَة**
**حَفِيْرَة** 25t , ( çoğulu **حَفَاْئِرُ** 46 ),
a. 3t’ye bak.

**حَفَّاْر**
**حَفَّاْر** 28 ,
a. Mezar kazıcısı.

**مِحْفَاْر**
**مِحْفَاْر** 45 ,
a. 20’ye bak.

**مِحْفَاْرَة**
**مِحْفَاْرَة** 45t ( çoğulu **مَحَاْفِيْرُ** 65 ),
a. Kum ocağı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حفر
حَفَرَ - يَحْفِرُ - حُفْرَة - حافِر - حافِرَة

حَفَرَ- يَحْفِرُ + كائن + شيئاً: يصتع فجوة وفراع فيه: يقوم بصنع فتحة أو فجوة أو فراغ ضمن شيء أو أرض أو مكان، وذلك بضرب مكوناته بقوة، وغالباً مستخدماً أداة تؤدي إلى إبعاد وبعثرة وخروج جزء من مكوناته تاركاً الفجوة مكانها
حُفْرَة: على وزن "فـُعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حَفَرَ - يَحْفِرُ ": الفجوة والفراغ المحفورفي شيء
حَافِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " حَفَرَ - يَحْفِرُ "
حَافِرَة: مؤنث حافر، وهي كذلك فاعل مرة منه، اسم آلة: الشيء أو الآلة التي تحفر حفراً
﴿يقولون أئنا لمردودون في الحافرة﴾: في الآلة التي تحفر: وهي كناية عن القبر أو جهنم لأنها  تحفر في أجساد الناس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الثقب وحفر حفرة شبه دائرية" وهي:
نَقَبَ - يَنْقُبُ، جابَ - يَجوْبُ، حَفَرَ- يَحْفِرُ، بَأَرَ - يَبْأَرُ، جَبَّ - يَجُبُّ، سَمَّ - يَسُمُّ
حفرة
 	﴿واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخواناوكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون(103)﴾ آل عمران
حافرة
 ﴿يوم ترجف الراجفة(6)تتبعها الرادفة(7) قلوب يومئذ واجفة(8) أبصارها خاشعة (9) يقولون أئنا لمردودون في الحافرة (10) أئذا كنا عظاما نخرة (11) قالوا تلك إذا كرة خاسرة (12) فإنما هي زجرة واحدة (13) فإذا هم بالساهرة(14)﴾ النازعات
جاء في التفسير : الحافرة : أرض الدنيا - رجع فلان في حافرته وعلى حافرته : أي رجع من حيث جاء - وقيل الحافرة: العاجلة أي إلى الدنيا فنصير أحياء كما كنا ، وقيل الحافرة : الأرض التي تحفر فيها قبورهم - الحافرة : النار - الحافرة: الأرض المنتنة بأجساد موتاها
مختار الصحاح
● [حفر] ح ف ر: حَفَرَ الأرض من باب ضرب و احْتَفَرها و الحُفْرةُ بالضم واحدة الحُفَرِ وقوله تعالى ﴿أئنا لمردودون في الحافرة﴾ أي في أول أمرنا
الراغب
حفر
- قال تعالى: }وكنتم على شفا حفرة من النار﴿[آل عمران/103]، أي: مكان محفور، ويقال لها حفيرة: والحفر: التراب الذي يخرج من الحفرة، نحو: نقض لما ينقض، والمحفار والمحفر والمحفرة: ما يحفر به، وسمي حافر الفرس تشبيها لحفره في عدوه، وقوله عز وجل:﴾أإنا لمردودون في الحافرة{ [النازعات/10]، مثل لمن يرد من حيث جاء، أي: أنحيا بعد أن نموت (انظر: المجمل 1/243) ؟.
وقيل: الحافرة: الأرض التي جعلت قبورهم، ومعناه: أإنا لمردودون ونحن في الحافرة؟ أي: في القبور، وقوله: }في الحافرة{ على هذا في موضع الحال.
وقيل: رجع على حافرته (راجع: أساس البلاغة ص 88؛ والمجمل 1/244؛ ومجمع الأمثال 1/308)، ورجع الشيخ إلى حافرته، أي: هرم، نحو قوله تعالى: }ومنكم من يرد إلى أرذل العمر{ [النحل/70]، وقولهم: (النقد عند الحافرة) (انظر: الكشاف للزمخشري 4/181؛ ومجمع الأمثال 2/337؛ والمجموع المغيث 1/467)، لما يباع نقدا، وأصله في الفرس إذا بيع، فيقال: لا يزول حافره أو ينقد ثمنه، والحفر: تأكل الأسنان، وقد حفر فوه حفرا، وأحفر المهر للإثناء والإرباع (في الأفعال 1/348 وأحفر المهر للإثناء والإرباع: سقطت ثناياه ورباعياته).
ملخص اللسان
1.     حَفَرَ الشيءَ يَحْفِرُه حَفْراً واحْتَفَرَهُ: نَقَّاهُ كما  تُحْفَرُ الأَرض بالحديدة،
2.    الحافِرَةُ الأَرضُ التي تُحْفَرُ فيها قبورهم فسماها الحافرة والمعنى يريد  المحفورة
3.    والحافرة الأَرض  المحفورة،
4.    والحُفْرَةُ: ما يُحْفَرُ في الأَرض.
5.     واسْتَحْفَرَ  النَّهْرُ: حانَ له أَن يُحْفَرَ.
6.     والحَفُيرَةُ والحَفَرُ والحَفِيرُ: البئر  المُوَسَّعَةُ فوق قدرها،
7.     والحَفَرُ: التراب المُخْرَجُ من الشيء  المَحْفُور،
8.    أَئِنَّا لَمَرْدُودونَ في  الحافِرَةِ؛ أَي في أَول أَمرنا؛
9.    والحافرة: العَوْدَةُ في الشيء حتى  يُرَدَّ آخِره على أَوّله.
10.                       إِن هذا الأَمر لا يُترك على حاله حتى  يُرَدَّ على حافِرَتِه؛ أَي على أَوّل تأْسيسه.
11.                       الحافرة، أَي في الدنيا ؛
12.                       والحَفَرُ: اسم المكان الذي حُفِر كَخَنْدَقٍ أَو بئر.
13.                        الحَفِيرة ، نهر بالأُردنِّ نزل عنده النعمان بنُ بَشِير،
14.                        والمِحْفَرُ والمِحْفَرَةُ والمِحْفَارُ: المِسْحاةُ ونحوها مما يحتفر  به،
15.                          رجل مُحافِرٌ ليس له شيء؛
16.                        والحَفْرُ والحَفَرُ: سُلاقٌ في أُصول الأَسْنانِ،
17.                        والحَفْرُ والحَفَرُ: هي صُفْرة تعلو  الأَسنان.
18.                         الحَفْرُ والحَفَرُ ، وهو ما  يَلْزَقُ بالأَسنان من ظاهر وباطن
19.                         الحَفَرِ في الأَسنان: هو أَن يَحْفِرَ  القَلَحُ أُصولَ الأَسنان بين اللِّثَةِ وأَصلِ السِّنِّ من ظاهر وباطن،
20.                        وأَحْفَرَ الصبي:  سقطت له الثَّنِيَّتانِ العُلْيَيان والسُّفْلَيانِ،
21.                        وأَحْفَرَ المُهْرَ للإِثْناء والإِرْباعِ والقُروحِ:  سقطت ثناياه لذلك.
22.                       وإِحْفارُهُ أَن تتحرك الثَّنِيَّتانِ  السُّفْلَيانِ والعُلْيَيانِ من رواضعه،
23.                       والْتَقَى القومُ فاقتتلوا عند الحافِرَةِ أَي عند أَوَّل ما  الْتَقَوْا.
24.                        أَتيت فلاناً ثم رجعتُ على حافِرَتِي أَي  رَجَعْتُ من حيثُ جئتُ.
25.                       ورجع على حافرته أَي الطريق الذي جاء منه.
26.                       والحافِرَةُ:  الخلقة الأُولى.
27.                       الحافرة: أَئنا  لمردودون إِلى أَمرنا الأَوّل أَي الحياة.
28.                       أَئنا لمردودون في الحافرة  أَي في الخلق الأَول بعدما نموت.
29.                        النَّقْدُ عند  الحافِرَةِ والحافِرِ أَي عند أَول كلمة؛
30.                       أَوَّل ما يقع حافر الفرس على الحافرة فقد وجب النَّقْدُ يعني  في الرِّهانِ أَي كما يسبق فيقع حافره؛
31.                       النَّقْدُ عند الحافر معناه إِذا اشتريته لن تبرح حتى تَنْقُدَ.
32.                       والحافِرُ من الدواب يكون للخيل والبغال والحمير
33.                       خصفن بالحوافر آثار المطيّ، يعني آثار أَخفافه
34.                       والحَفْرُ: الهُزال؛
35.                       وحَفَرَ الغَرَزُ العَنْزَ يَحْفِرُها  حَفْراً: أَهْزَلَها.
36.                       الحِفْرَى ذاتُ ورَقٍ وشَوْكٍ صغارٍ  لا تكون إِلاَّ في الأَرض الغليظة ولها زهيرة بيضاء،
37.                       : أَحْفَرَ الرجلُ إِذا رعَت إِبله  الحِفْرَى،
38.                       حَفَرْتُ ثرَى فلان إِذا فتشت عن أَمره ووقفت  عليه،
39.                       حَفَرَ إِذا جامع،
40.                       وحَفِرَ إِذا فَسَد.
41.                       والحَفِيرُ: القبر.
42.                       وحَفَرَهُ حَفْراً: هَزَلَهُ؛
43.                       حَفَرُ ضَبَّةَ، وهي ركايا  بناحية الشَّواجِنِ بعيدة القَعْرِ عذبة الماء؛
لسان العرب
● - حفر: حَفَرَ الشيءَ يَحْفِرُه حَفْراً واحْتَفَرَهُ: نَقَّاهُ كما  تُحْفَرُ الأَرض بالحديدة، واسم المُحْتَفَرِ الحُفْرَةُ. واسْتَحْفَرَ  النَّهْرُ: حانَ له أَن يُحْفَرَ. والحَفُيرَةُ والحَفَرُ والحَفِيرُ: البئر  المُوَسَّعَةُ فوق قدرها، والحَفَرُ، بالتحريك: التراب المُخْرَجُ من الشيء  المَحْفُور، وهو مثل الهَدَمِ، ويقال: هو المكان الذي حُفِرَ؛ وقال  الشاعر:  قالوا: انْتَهَيْنا، وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ  والجمع من كل ذلك أَحْفارٌ، وأَحافِيرُ جمع الجمع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  جُوبَ لها من جَبلٍ هِرْشَمِّ،  مُسْقَى الأَحافِيرِ ثَبِيتِ الأُمِّ  وقد تكون الأَحافير جمعَ حَفِيرٍ كقَطِيعٍ وأَقاطيعَ. وفي الأَحاديث:  ذِكْرُ حَفَرِ أَبي موسى، وهو بفتح الحاء والفاء، وهي رَكايا احْتَفَرها  على جادَّةِ الطريق من البَصْرَةِ إِلى مكة، وفيه ذكر الحَفِيرة، بفتح  الحاء وكسر الفاء، نهر بالأُردنِّ نزل عنده النعمان بنُ بَشِير، وأَما بضم  الحاء وفتح الفاء فمنزل بين ذي الحُلَيْفَةِ ومِلْكٍ يَسْلُكُه الحاجُّ.  والمِحْفَرُ والمِحْفَرَةُ والمِحْفَارُ: المِسْحاةُ ونحوها مما يحتفر  به، ورَكِيَّةٌ حَفِيرَةٌ، وحَفَرٌ بديعٌ، وجمع الحَفَرِ أَحفار؛ وأَتى  يَرْبُوعاً مُقَصِّعاً أَو مُرَهَّطاً فَحَفَرَهُ وحَفَرَ عنه  واحْتَفَرَهُ.الأَزهري: قال أَبو حاتم: يقال حافِرٌ مُحافِرَةٌ، وفلان أَرْوَغُ من  يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ، وذلك أَن يَحْفِرَ في لُغْزٍ من أَلْغازِهِ فيذهبَ  سُفْلاً ويَحْفِر الإِنسانُ حتى يعيا فلا يقدر عليه ويشتبه عليه الجُحْرُ  فلا يعرفه من غيره فيدعه، فإِذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قيل لمن يطلبه؛ دَعْهُ  فقد حافَرَ فلا يقدر عليه أَحد؛ ويقال إِنه إِذا حافَرَ وأَبى أَن  يَحْفِرَ الترابَ ولا يَنْبُثَه ولا يُذَرِّي وَجْهَ جُحْرِه يقال: قد جَثا  فترى الجُحْرَ مملوءًا تراباً مستوياً مع ما سواه إِذا جَثا، ويسمى ذلك  الجاثِياءَ، ممدوداً؛ يقال: ما أَشدَّ اشتباهَ جَاثِيائِه. وقال ابن شميل:  رجل مُحافِرٌ ليس له شيء؛ وأَنشد:  مُحافِرُ العَيْشِ أَتَى جِوارِي،  ليس له، مما أَفاءَ الشَّارِي،  غَيْرُ مُدًى وبُرْمَةٍ أَعْشَارِ  وكانت سُورَةُ براءة تسمى الحافِرَةَ، وذلك أَنها حَفَرَتْ عن قلوب  المنافقين، وذلك أَنه لما فرض القتال تبين المنافق من غيره ومن يوالي  المؤمنين ممن يوالي أَعداءَهم.  والحَفْرُ والحَفَرُ: سُلاقٌ في أُصول الأَسْنانِ، وقيل: هي صُفْرة تعلو  الأَسنان. الأَزهري: الحَفْرُ والحَفَرُ، جَزْمٌ وفَتْحٌ لغتان، وهو ما  يَلْزَقُ بالأَسنان من ظاهر وباطن، نقول: حَفَرَتْ أَسنانُه تَحْفِرُ  حَفْراً. ويقال: في أَسنانه حَفْرٌ، وبنو أَسد تقول: في أَسنانه حَفَرٌ،  بالتحريك؛ وقد حَفَرَتْ تَحْفِرُ حَفْراً، مثال كَسَرَ يَكْسِرُ كَسْراً:  فسدت أُصولها؛ ويقال أَيضاً: حَفِرَتْ مثال تَعِبَ تَعَباً، قال: وهي  أَرادأُ اللغتين؛ وسئل شمر عن الحَفَرِ في الأَسنان فقال: هو أَن يَحْفِرَ  القَلَحُ أُصولَ الأَسنان بين اللِّثَةِ وأَصلِ السِّنِّ من ظاهر وباطن،  يُلِحُّ على العظم حتى ينقشر العظم إِن لم يُدْرَكْ سَرِيعاً. ويقال: أَخذ  فَمَهُ حَفَرٌ وحَفْرٌ. ويقال: أَصبح فَمُ فلان مَحْفُوراً، وقد حُفِرَ  فُوه، وحَفَرَ يَحْفِرُ حَفْراً، وحَفِرَ حَفَراً فيهما. وأَحْفَرَ الصبي:  سقطت له الثَّنِيَّتانِ العُلْيَيان والسُّفْلَيانِ، فإِذا سقطت  رَواضِعُه قيل: حَفَرَتْ. وأَحْفَرَ المُهْرَ للإِثْناء والإِرْباعِ والقُروحِ:  سقطت ثناياه لذلك. وأَفَرَّتِ الإِبل للإِثناء إِذا ذهبت رَواضِعُها وطلع  غيرها. وقال أَبو عبيدة في كتاب الخيل: يقال أَحْفَرَ المُهْرُ  إِحْفاراً، فهو مُحْفِرٌ، قال: وإِحْفارُهُ أَن تتحرك الثَّنِيَّتانِ  السُّفْلَيانِ والعُلْيَيانِ من رواضعه، فإِذا تحركن قالوا: قد أَحْفَرَتْ ثنايا  رواضعه فسقطن؛ قال: وأَوَّل ما يَحْفِرُ فيما بين ثلاثين شهراً أَدنى ذلك  إِلى ثلاثة أَعوام ثم يسقطن فيقع عليها اسم الإِبداء، ثم تُبْدِي فيخرج له  ثنيتان سفليان وثنيتان علييان مكان ثناياه الرواضع اللواتي سقطن بعد ثلاثة  أَعوام، فهو مُبْدٍ؛ قال: ثم يُثْنِي فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ  إِحْفاراً، وإِحْفارُه أَن تحرَّك له الرَّباعِيَتانِ السفليان والرباعيتان  العلييان من رواضعه، وإِذا تحركن قيل: قد أَحْفَرَتْ رَباعِياتُ رواضعه،  فيسقطن أَول ما يُحْفِرْنَ في استيفائه أَربعة أَعوام ثم يقع عليها اسم  الإِبداء، ثم لا يزال رَباعِياً حتى يُحْفِرَ للقروح وهو أَن يتحرَّك  قارحاه وذلك إِذا استوفى خمسة أَعوام؛ ثم يقع عليه اسم الإِبداء على ما  وصفناه ثم هو قارح. ابن الأَعرابي: إِذا استتم المهر سنتين فهو جَذَغٌ ثم  إِذا استتم الثالثة فهو ثنيّ، فإِذا أَثنى أَلقى رواضعه فيقال: أَثنى  وأَدْرَمَ للإِثناء؛ ثم هو رَباع إِذا استتم الرابعة من السنين يقال: أَهْضَمَ  للإِرباع، وإِذا دخل في الخامسة فهو قارح؛ قال الأَزهري: وصوابه إِذا  استتم الخامسة فيكون موافقاً لقول أَبي عبيدة قال: وكأَنه سقط شيء.  وأَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإِرْباعِ والقُروحِ إِذا ذهبت رواضعه وطلع  غيرها.  والْتَقَى القومُ فاقتتلوا عند الحافِرَةِ أَي عند أَوَّل ما  الْتَقَوْا. والعرب تقول: أَتيت فلاناً ثم رجعتُ على حافِرَتِي أَي طريقي الذي  أَصْعَدْتُ فيه خاصةً فإِن رجع على غيره لم يقل ذلك؛ وفي التهذيب: أَي  رَجَعْتُ من حيثُ جئتُ. ورجع على حافرته أَي الطريق الذي جاء منه. والحافِرَةُ:  الخلقة الأُولى. وفي التنزيل العزيز: أَئِنَّا لَمَرْدُودونَ في  الحافِرَةِ؛ أَي في أَول أَمرنا؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  أَحافِرَةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ؟  مَعاذَ اللهِ من سَفَهٍ وعارِ  يقول: أَأَرجع إِلى ما كنت عليه في شبابي وأَمري الأَول من الغَزَلِ  والصِّبَا بعدما شِبْتُ وصَلِعْتُ؟ والحافرة: العَوْدَةُ في الشيء حتى  يُرَدَّ آخِره على أَوّله. وفي الحديث: إِن هذا الأَمر لا يُترك على حاله حتى  يُرَدَّ على حافِرَتِه؛ أَي على أَوّل تأْسيسه. وفي حديث سُراقَةَ قال:  يا رسول الله، أَرأَيتَ أَعمالنا التي نَعْمَلُ؟ أَمُؤَاخَذُونَ بها عند  الحافِرَةِ خَيْرٌ فَخَيْرٌ أَو شَرٌّ فَشَرٌّ أَو شيء سبقت به المقادير  وجَفَّت به الأَقلام؟ وقال الفراء في قوله تعالى: في الحافرة: معناه أَئنا  لمردودون إِلى أَمرنا الأَوّل أَي الحياة. وقال ابن الأَعرابي: في  الحافرة، أَي في الدنيا كما كنا؛ وقيل معنى قوله أَئنا لمردودون في الحافرة  أَي في الخلق الأَول بعدما نموت. وقالوا في المثل: النَّقْدُ عند  الحافِرَةِ والحافِرِ أَي عند أَول كلمة؛ وفي التهذيب: معناه إِذا قال قد بعتُك  رجعتَ عليه بالثمن، وهما في المعنى واحد؛ قال: وبعضهم يقول النَّقْدُ عند  الحافِرِ يريد حافر الفرس، وكأَنَّ هذا المثل جرى في الخيل، وقيل:  الحافِرَةُ الأَرضُ التي تُحْفَرُ فيها قبورهم فسماها الحافرة والمعنى يريد  المحفورة كما قال ماء دافق يريد مدفوق؛ وروى الأَزهري عن أَبي العباس أَنه  قال: هذه كلمة كانوا يتكلمون بها عند السَّبْقِ، قال: والحافرة الأَرض  المحفورة، يقال أَوَّل ما يقع حافر الفرس على الحافرة فقد وجب النَّقْدُ يعني  في الرِّهانِ أَي كما يسبق فيقع حافره؛ يقول: هاتِ النِّقْدَ؛ وقال  الليث: النَّقْدُ عند الحافر معناه إِذا اشتريته لن تبرح حتى تَنْقُدَ. وفي  حديث أُبيّ قال: سأَلت النبي، صلى الله عليه وسلم، عن التوبة النصوح، قال:  هو الندم على الذنب حين يَفْرُطُ منك وتستغفر الله بندامتك عندَ  الحافِرِ لا تعود إِليه أَبداً؛ قيل: كانوا لنفاسة الفرس عندهم ونفاستهم بها لا  يبيعونها إِلا بالنقد، فقالوا: النقد عند الحافر أَي عند بيع ذات الحافر  وصيروه مثلاً، ومن قال عند الحافرة فإِنه لما جعل الحافرة في معنى الدابة  نفسها وكثر استعماله من غير ذكر الذات، أُلحقت به علامة التأْنيث  إِشعاراً بتسمية الذات بها أَو هي فاعلة من الحَفْرِ، لأَن الفرس بشدّة  دَوْسِها تَحْفِرُ الأَرض؛ قال: هذا هو الأَصل ثم كثر حتى استعمل في كل أَوَّلية  فقيل: رجع إِلى حافِرِه وحافِرَته، وفعل كذا عند الحافِرَة والحافِرِ،  والمعنى يتخير الندامة والاستغفار عند مواقعة الذنب من غير تأْخير لأَن  التأْخير من الإِصرار، والباء في بندامته بمعنى مع أَو للاستعانة أَي تطلب  مغفرة الله بأَن تندم، والواو في وتستغفر للحال أَو للعطف على معنى  الندم. والحافِرُ من الدواب يكون للخيل والبغال والحمير: اسم كالكاهل والغارب،  والجمع حَوافِرُ؛ قال:  أَوْلَى فَأَوْلَى يا امْرَأَ القَيْسِ، بعدما  خَصَفْنَ بآثار المَطِيِّ الحَوافِرَا  أَراد: خصفن بالحوافر آثار المطيّ، يعني آثار أَخفافه فحذف الباء  الموحدة من الحوافر وزاد أُخرى عوضاً منها في آثار المطيّ، هذا على قول من لم  يعتقد القلب، وهو أَمثل، فما وجدت مندوحة عن القلب لم ترتكبه؛ ومن هان قال  بعضهم معنى قولهم النَّقْدُ عند الحافِر أَن الخيل كانت أَعز ما يباع  فكانوا لا يُبارِحُونَ مَنِ اشتراها حتى يَنْقُدَ البائِعَ، وليس ذلك  بقويّ. ويقولون للقَدَمِ حافراً إِذا أَرادوا تقبيحها؛ قال:  أَعُوذُ باللهِ من غُولٍ مُغَوِّلَةٍ  كأَنَّ حافِرَها في... ظُنْبوُبِ  (* كذا بياض بالأصل).  الجوهري: الحافِرُ واحد حَوَافِر الدابة وقد استعاره الشاعر في القدم؛  قال جُبَيْها الأَسدي يصف ضيفاً طارقاً أَسرع إِليه:  فأَبْصَرَ نارِي، وهْيَ شَقْرَاءُ، أُوقِدَتْ  بِلَيْلٍ فَلاَحَتْ للعُيونِ النَّواظِرِ  فما رَقَدَ الوِلْدانُ، حتى رَأَيْتُه  على البَكْرِ يَمْرِيه بساقٍ وحافِرِ  ومعنى يمريه يستخرج ما عنده من الجَرْيِ.  والحُفْرَةُ: واحدة الحُفَرِ. والحُفْرَةُ: ما يُحْفَرُ في الأَرض.  والحَفَرُ: اسم المكان الذي حُفِر كَخَنْدَقٍ أَو بئر.  والحَفْرُ: الهُزال؛ عن كراع. وحَفَرَ الغَرَزُ العَنْزَ يَحْفِرُها  حَفْراً: أَهْزَلَها.  وهذا غيث لا يَحْفِرهُ أَحد لا يعلم أَحد أَين أَقصاه، والحِفْرَى، مثال  الشِّعْرَى: نَبْتٌ، وقيل: هو شجر يَنْبُتُ في الرمل لا يزال أَخضر، وهو  من نبات الربيع، وقال أَبو حنيفة: الحِفْرَى ذاتُ ورَقٍ وشَوْكٍ صغارٍ  لا تكون إِلاَّ في الأَرض الغليظة ولها زهيرة بيضاء، وهي تكون مثلَ  جُثَّةِ الحمامة؛ قال أَبو النجم في وصفها:  يَظَلُّ حِفْراهُ، من التَّهَدُّلِ،  في رَوْضِ ذَفْراءَ ورُعْلٍ مُخْجِلِ  الواحدة من كل ذلك حِفْراةٌ، وناسٌ من أَهل اليمن يسمون الخشبة ذات  الأَصابع التي يُذَرَّى بها الكُدْسُ المَدُوسُ ويُنَقَّى بها البُرُّ من  التِّبْنِ: الحِفراةَ ابن الأَعرابي: أَحْفَرَ الرجلُ إِذا رعَت إِبله  الحِفْرَى، وهو نبت؛ قال الأَزهري: وهو من أَردإِ المراعي. قال: وأَحْفَرَ  إِذا عمل بالحِفْراةِ، وهي الرَّفْشُ الذي يذرَّى به الحنطة وهي الخشبة  المُصْمَتَةُ الرأْس، فأَما المُفَرَّج فهو العَضْمُ، بالضاد، والمِعْزَقَةَ؛  قال: والمِعْزَقَةُ في غير هذا: المَرُّ؛ قال: والرَّفْشُ في غير هذا:  الأَكلُ الكثيرُ. ويقال: حَفَرْتُ ثرَى فلان إِذا فتشت عن أَمره ووقفت  عليه، وقال ابن الأَعرابي: حَفَرَ إِذا جامع، وحَفِرَ إِذا فَسَد.  والحَفِيرُ: القبر.  وحَفَرَهُ حَفْراً: هَزَلَهُ؛ يقال: ما حامل إِلاء والحَمْلُ يَحْفِرُها  إِلاَّ الناقةَ فإِنها تَسْمَنُ عليه.  وحُفْرَةُ وحُفَيْرَةُ، وحُفَيْرٌ، وحَفَرٌ، ويقالان بالأَلف واللام:  مواضع، وكذلك أَحْفارٌ والأَحْفارُ؛ قال الفرزدق:  فيا ليتَ داري بالمدينةِ أَصبَحَتْ  بأَحْفارِ فَلْجٍ، أَو بِسيفِ الكَواظِمِ  وقال ابن جني: أَراد الحَفَرَ وكاظمة فجمعهما ضرورة. الأَزهري: حَفْرٌ  وحَفِيرَةُ اسما موضعين ذكرهما الشعراء القدماء. قال الأَزهري:  والأَحْفارُ المعروفة في بلاد العرب ثلاثة: فمنها حَفَرُ أَبي موسى، وهي وركايا  احتفرها أَبو موسى الأَشعري على جادَّة البصرة، قال: وقد نزلت بها واستقيت  من ركاياها وهي ما بين ماوِيَّةَ والمَنْجَشانِيَّاتِ، وركايا الحَفَرِ  مستوية بعيدة الرِّشاءِ عذبة الماء؛ ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ، وهي ركايا  بناحية الشَّواجِنِ بعيدة القَعْرِ عذبة الماء؛ ومنها حَفَرُ سَعْدِو بن زيد  مَناةَ بن تميم، وهي بحذاء العَرَمَةِ وراء الدَّهْناءِ يُسْتَقَى منها  بالسَّانِيَةِ عند جبل من جبال الدهناء يقال له جبل الحاضر.
مقايس اللغة:
(حفر) الحاء والفاء والراء أصلان: أحدهُما حَفْر الشّيء، وهو قلعه سُفْلا؛ والآخَر أوَّل الأمر.
فالأوَّل حفَرتُ الأرض حَفْرا. وحافِر الفَرسِ من ذلك، كأنّه يحفر به الأرض. ومن الباب الحَفْرَ في الفَم، وهو تآكل الأسنان. يقال حفَر فُوه يَحْفر حَفْراً([10]). والحَفَر: التُراب المستخرَج من الحُفْرَة، كالهَدَم؛ ويقال هو اسمُ المكان الذي حُفِر. قال:
* قالوا انتَهْينا وهذا الخندَقُ الحَفَرُ([11]) *
ويقال أحفَرَ المُهْرُ للإثْناء والإرباع، إذا سقَطَ بعضُ أسنانه لنَباتِ ما بَعدَه. ويقال: ما مِن حاملٍ إلاّ والحمل يَحْفِرها، إلاّ *الناقة فإنَّها تسمَن عليه. فمعنى يحفِرها يُهْزِلها.
والأصل الثاني الحافرة، في قوله تعالى: ﴿أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ﴾ [النازعات 10]، يقال: إنه الأمر الأوَّل، أي أنحْيا بعدما نموت. ويقال الحافرةُ من قولهم: رجع فلانٌ على حافرته، إذا رجع على الطريق الذي أخَذَ فيه، ورجع الشَّيْخُ([12]) على حافرته إذا هَرِم وخَرِف. وقولهم: "النَّقْد عند الحافِرِ" أي لا يزُول حافرُ الفرس حتَّى تَنْقُدني ثمنَه. وكانت لكرامتها عندَهم لا تُباع نَسَاءً. ثم كثُر ذلك حتَّى قيل في غير الخيل أيضاً.
القاموس المحيط:
حَفَرَ الشيءَ يَحْفِرُهُ واحْتَفَرَهُ نَقَّاهُ، كما تُحْفَرُ الأرضُ بالحَدِيدَةِ، المرأةَ جامَعَها، العَنْزَ هَزَلَها، ثَرَى زَيْدٍ فَتَّشَ عن أمْرِهِ، ووقَفَ عليه، الصَّبِيُّ سَقَطَتْ رواضِعُهُ. والحُفْرَةُ والحَفِيرَةُ المُحْتَفَرُ. والمِحْفَرُ والمِحْفارُ والمِحْفَرَةُ المِسْحاةُ، وما يُحْفَرُ به. والحَفَرُ، بالتحريكِ البِئْرُ المُوَسَّعَةُ، ويُسَكَّنُ، والتُّرابُ المُخْرَجُ من المَحْفور ج أحْفارٌ جج أحافِيرُ، وسُلاقٌ في أُصولِ الأَسْنانِ، أو صُفْرَةٌ تَعْلُوها، ويُسَكَّنُ، والفِعْلُ كعُنِيَ وضَرَبَ وسَمِعَ. وأحْفَرَ الصَّبِيُّ سَقَطَتْ له الثَّنِيَّتانِ العُليَيَانِ والسُّفْلَيَانِ لِلإِثنَاءِ والإِرْباعِ، المُهْرُ سَقَطَتْ ثَناياهُ ورَباعِيَاتُهُ، فلاناً بئْراً أعانَهُ على حَفْرِها. والحَفِيرُ القَبْرُ. والحافِرُ واحِدُ حَوافِرِ الدَّابَّةِ. والْتَقَوْا فاقْتَتَلُوا عندَ الحافِرةِ، أي أولِ المُلْتَقَى. ورَجَعْتُ على حافِرَتِي، أي طَرِيقي الذي أصْعَدْتُ فيه. والحافِرَةُ الخِلْقَةُ الأُولَى، والعَوْدُ في الشيءِ حتى يُرَدَّ آخِرُهُ على أولِهِ. والنَّقْدُ عندَ الحافِرَةِ والحافِر أي عند أول كلمةٍ، وأصلُهُ أن الخَيْلَ أكْرَمُ ما كانت عندَهُمْ، وكانوا لا يَبِيعونَها نَسيئَةً، يَقُولُهُ الرجلُ للرَّجُلِ، أي لا يَزُولُ حافِرُهُ حتى يأخُذَ ثَمَنَهُ، أو كانوا يقولونَها عندَ السَّبْقِ والرِّهانِ، أي أولِ ما يَقَعُ حافِرُ الفَرَسِ على الحافِرِ أي المَحْفُورِ فقد وجَبَ النَّقْدُ، هذا أصلُهُ، ثم كثُرَ حتى اسْتُعْمِلَ في كلِّ أولِيَّةٍ.
وغَيْثٌ لا يَحْفِرُهُ أحدٌ، أي: لا يَعْلَمُ أقْصاهُ. والحِفْراةُ، بالكسر: نَباتٌ ج: حِفْرَى، وخَشَبَةٌ ذاتُ أصابعَ يُنَقَّى بها البُرُّ من التِبْنِ. والحافِّيرَةُ، بشدِّ الفاءِ: سَمَكَةٌ سَوْداءُ. والحَفَّارُ: من يَحْفِرُ القَبْرَ، وفَرَسُ سُراقَةَ بنِ مالكٍ الصحابِيِّ. وككِتابٍ: عودٌ يُعَوَّجُ ثم يُجْعَلُ في وَسَطِ البيتِ، ويُثْقَبُ في وَسَطِهِ، ويُجْعَلُ العَمُودَ الأَوْسَطَ. والحَفَرُ، محركةً ولا تَقْلُ بهاءٍ: ع بالكُوفَةِ، كان يَنْزلُهُ عُمَرُ بنُ سَعْدٍ الحَفَرِيٌّ، وع بينَ مكةَ والبَصْرَةِ، وكذلكَ الحَفِيرُ. وحَفَرُ أبي موسى: رَكايا احْتَفَرَها على جادَّةِ البَصْرَةِ إلى مكةَ، منها حَفَرُ ضَبَّةَ، ومنها حَفَرُ سعدِ بنِ زَيْدِ مَناةَ. وحَفِيرٌ وحَفِيرَةُ: مَوْضِعانِ. والحَفائِرُ: ماءٌ لبني قُرَيْطٍ على يَسارِ حاجِّ الكُوفَةِ. والحُفَيْرَةُ، مُصَغَّرَةً: ع بالعراقِ. ويَحْيَى بنُ سليمانَ الحُفْرِيُّ، لأَنَّ دارَهُ كانتْ على حُفْرَة بالقَيْرَوَانِ. ومَحْفورٌ: ة بِشَطِّ بَحْرِ الرُّومِ، وبالعَيْنِ لَحْنٌ، ويُنْسَجُ بها البُسُطُ.
تاج العروس:
حفر
حَفَرَ الشَّيْءَ يَحْفِرُه من حَدِّ ضَرَبَ حَفْراً واحْتَفَرَه : نَقَّاه كما تُحْفَرُ الأَرضُ باحَدِيدَةِ واسم المُحتَفَرِ الحُفْرَة . وما يُحْفَرُ به : المِحْفَارُ . مِنَ المَجَازِ : حَفَرَ المَرْأَةَ جَامَعَها تَشْبِيهاً بحَفْر النَّهْر عن ابنِ الأَعرابِيّ . الحَفْرُ : الهُزال عن كُرَاع . يقال : حَفَرَ الغَرَزُ العَنْزَ يَحفِرُها حَفْراً : أَهْزَلَها يقال : ما حامِلٌ إِلا والحَمْلُ يَحْفِرهَا إِلا النّاقَةَ فإِنّها تَسْمَن عَلَيه . وهو مَجازٌ . من المَجَاز حَفَرَ ثَرَي زَيْدٍ : فَتَّشَ عَنْ أمْرِه ووَقَفَ علَيْه عن ابْنِ الأعرابِيّ . من المَجاز : حَفَرَ الصَّبِيُّ : سَقَطَتْ رَوَاضِعُه فإذا سَقَطت الثَّنِيَّتَان العُلْيَيَانِ والسُّفْلَيانِ فيُقال : أحْفَرا إحْفاراً . والحُفْرةُ والحَفِيرَة كلاهما : المُحْتَفَر . والحَفَرُ بالتَّحْرِيكِ : البِئْرُ المُوَسَّعَة فوق قَدْرِها . ويُسْكَّن كالحَفِير والحَفِيرة . الحَفَرُ بالتحريك : التُّرابُ المُخْرَجُ مِنَ الشَّيْءِ المَحْفُورِ وهو مِثْل الهَدَمِ . ويقال : هو المَكان الذي حُفِرَ . وقال الشاعر :
" قالوا انْتَهَيْنَا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ ج أي جَمْعُهَا أحْفَارٌ وجج أي جَمْع الجَمْع أحافِيرُ أنشد ابنُ الأعرابي
" جُوب لها مِن جَبَلٍ هِرْشَمِّ
" مُسْقَى الأَحَافِير ثَبِيتِ الأُمِّ وقد تكون الأحافِيرُ جَمْعَ حَفِيرٍ كقَطِيعٍ وأقاطِيع . الحَفَرُ بالتَّحْرِيك : سُلاَقٌ في أصُولِ الأسْنَانِ نَقَلَه ابن السِّكَّيت وقال : والتَّحْرِيك لُغَةُ بنِي أسَد وقد حَفِرَتْ مِثْل تَعِبَ تَعَباً وهي أردأ اللُّغَتَيْن . وقال ابنُ قُتَيْبَة في أدَب الكاتِب : الحَفَرُ في الأسْنَانِ : صُفْرَةٌ تَعْلُوهَا . نَقَلَه ابنُ خَالَويْه في شَرْح الفَصيح وابْنُ دُرَيد في الجَمْهَرة ويُسَكَّنُ وهو الأَفْصَحُ والفِعْلُ كعُنِي وضَرَبَ وسَمِعَ . وفي المصباح : حفَرَت الأسنانُ حَفْراً من باب ضَرَب وفي لغةٍ لِبني أسَدِ : حَفِرَت حَفَراً من باب تعِبَ إذا فَسَدت أُصولُها بسُلاَقٍ يُصِيبُها حكَى اللُّغَتَين الأزْهَريُّ
قال شيخُنا : ويُؤْخَذُ مِن كلامِ الفَصِيح أنَّ تسكِينَ الفَاءِ أفصحُ لأنه به صَدَّر وثَنَّى بالتَّحْرِيك فدَلَّ على أنّه فَصِيحٌ ومع ذلك تَعقَّبوه . قال اللّبْلِيُّ في شَرْحهِ كان يَنْبِغي لِثَعْلب أن لا يذكُر المُحَرَّك مع ساكن الفاءِ لأنّ هذا مما فيه لُغَتَان إحداهُما فَصِيحَة والأُخْرَى لَيْسَتْ بِفَصِيحَة وكان يَجِب عليه أن يَذْكُرَ الفَصيحَة ويَترُكَ الّتِي ليستْ بِفَصِيحَةٍ كما شَرَطَ في أوّل كِتَابه انتهى . وفي التهذيب : الحَفْر والحفَر جَزْمٌ وفَتْحٌ لُغَتَانِ : وهو ما يَلْزَق بالأسْنَان مِن ظاهِرٍ وباطِنٍ . تقول : حَفَرَتْ أسنانُه تَحْفِر حَفْراً . ويقال : في أسنانِه حَفَرٌ بالتَّحْرِيك وهو لُغَةُ بَنِي أسَد . وسُئل شَمِرُ عن الحَفَرِ في الأسنان فقال : هو أن يَحْفِر القَلَحُ أصولَ الأسْنَانِ بين اللِّثَةِ وأصْلِ السِّنِ من ظاهِرٍ وباطِن يُلِحُّ على العَظْم حتّى يَنْقَشِر العَظْم إن لم يُدْرَك سَرِيعاً . ويقال : أخَذ فَمه حَفَرٌ وحَفْرٌ . ويُقال : أصْبَحَ فَمُ فلانٍ مَحْفُوراً وقد حُفِرَ فُوه . وحَفَر يَحْفِر حَفْراً وحَفِرَ حَفَراً فِيهِما
ونقل شيخُنا عن ابن دُرُسْتَوَيه في شَرْح الفَصِيح : الحَفْر بسكون الفاءِ مَصْدرُ فِعْلٍ مُتَعَدٍّ وهو حَفَرَه يَحْفِره حَفْراً فكأنَّ الذِي حَفَر أسنانَه إنّمَا هو كِبَرُ السِّنّ أو دَوَامُ القَلَح أو آفةٌ لَحِقَتْهَا . قال : وأما الحَفَر بفتح الفاءِ فمَصْدُر قولِهِم : حَفِرَت سِنُّهُ تَحْفَر حَفَراً وهذا الفِعْلُ ليس مُتَعَدِّياً والأوّل مُتَعَدٍّ . وحكَى صاحِبُ الواعي أنّه يُقال في مَصْدر حَفِرت بالكَسْر حَفْراً وحَفَراً بالإسكانِ والتَّحْرِيك . قال : والحَفْرُ : بَثْرَةٌ تَخْرُج في لِثَةِ الصَّبِيِّ فيقال : صَبِيٌّ مَحْفُورٌ إذا أصابه ذلك . وأحْفَر الصَّبِيُّ : سَقَطَت لَه الثَّنِيَّتانِ العُلْيَيَانِ والسُّفْلَيَانِ للإثْنَاءِ والإرْبَاع وإذا سَقَطت رَوَاضِعُه قيل : حَفَرَت كما تَقدَّم . مِن المَجَازِ . أحْفَرَ المُهْرُ : سَقَطَت وفي بَعْضِ النُّسخِ الجَيِّدة المُصَحَّحَة بعد قوله : والسُّفْليانِ : والمُهْرُ للإثناءِ . والإرباعِ وفي بعض الأُصول زِيادَة والقُرُوح سقطت ثَنَايَاهُ ورَبَاعِيَاتُهُ
وقال أبو عُبَيدَةَ في كِتاب الخَيل : يقال : أحْفَر المُهْرُ إحفاراً فهو مُحْفِر قال : وإحْفارُه : أن تتحرَّك الثَّنِيَّتَانِ السُّفْلَيانِ والعُلْيَيان من رَوَاضْعه فإذا تَحرَّكْن قالوا : قد أحفَرَت ثَنَايَا رَوَاضِعِه فسَقَطْن . قال : وأوَّلُ ما يَحْفِر فيما بَيْنَ ثَلاثِينَ شَهْراً أدْنَى ذلك إلى ثَلاثَةِ أعْوَامٍ ثُمّ يَسْقُطْن فيَقَع عَلَيها اسْمُ الإبداءِ ثُمّ تُبْدِي فتَخرُج له ثَنِيَّتانِ سُفْلَيَانِ وثَنِيَّتان عُلْيَيان مكانَ ثَنايَاه الرّوَاضِعِ التي سَقَطْن بعد ثلاثَةِ أعْوَامٍ فهو مُبْدٍ . قال : ثمّ يُثْنِي فلا يزال ثَنِيّاً حتّى يُحْفِر إحْفَاراً : وإحْفَارُه : أن تَتَحْرَّك له الرَّباعِيَتَانِ السُّفْلَيانِ والرّباعِيتَان العُلْيَيَان من رَوَاضِعِه . وإذا تَحَرَّكْن قيِلَ : قد أحْفَرَت رَبَاعِيَاتُ رَوَاضِعِه فيَسْقُطْن أولَ ما يُحْفِرنْ في اسْتِيفائه أرْبَعَةَ أعْوام ثم يَقَعُ عَلَيْها اسْمُ الإبْدَاءِ ثم لا يَزالُ رَبَاعِياً حتّى يُحفِرَ للقُرُوح وهو أنْ يَتَحَرَّك قارِحَاه وذلك إذا استَوْفَى خَمْسَةَ أعْوَام ثمّ يَقَع عليه اسمُ الإبداءِ على ما وصَفْناه ثم هو قارِحٌ
وفي الأساس : وحَفَرَت رَوَاضِعُ المُهْرِ : تَحَرَّكَت للسقوط لأنَّهَا إذا سَقَطت بَقِيَتْ منابِتُهَا حَفْراً فَكَأنَّهَا إذا نَغَضَتْ أخَذَتْ في الحَفْرِ . ولأحْفَر المُهْرُ : حَفَرَت رَوَاضِعُه . أحْفرَ فُلاناً بِئْراً : أعانَهُ على حَفْرِها . والحَفِير : القَبْرُ فَعِيلٌ بمَعْنَى مَفْعُول عن ابْنِ الأعْرَابِيّ كالحُفْرَةِ والحَفِيرَةِ كما في الأَساسِ . والحَافِرُ : واحِدُ حَوَافِرِ الدَّبَّةِ : الخَيْلِ والبِغَالِ والحَمِيرِ اسمٌ كالكاهِلِ والغَارِب . قال الشاعر في جمع الحَافِر :
أوْلَى فَأَوْلَى يا امْرَأَ القَيْسِ بَعْدَما ... خَصَفْنَ بآثارِ المَطيِّ الحَوَافِرَا أراد خَصَفْن بالحَوافِرِ آثارَ المَطِيّ يَعْنِي آثارَ أخْفافِه . من المَجاز قَوْلُهم : الْتَقَوْا فاقْتَتَلُوا عِنْدَ الحَافِرَة أي عند أوَّلِ المُلْتَقَى . من المَجاز قَولُ العَرَب : أتَيْتُ فلاناً ثُمَّ رَجَعْتُ عَلَى حَافِرَتِي أي طَرِيقي الّذي أصْعَدْتُ فِيهِ خاصّةً فإنْ رَجَع على غَيْرِه لم يَقُل ذلك . وفي التَّهْذِيب : أي رَجَعْت من حَيْثُ جِئْت : ورَجَعَ على حافِرَتهِ أي طَرِيقهِ الّذي جاءَ مِنه . من المَجاز : الحافِرَةُ : الخِلْقَةُ الأولَى والعَوْدُ في الشَّيْءِ حتى يُرَدَّ آخِرُه على أوَّلِه . وفي الكتِاب العَزِيز : " أئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ " أي في أوَّلِ أمْرِنا . وأنشد ابنُ الأعْرَابيّ :
أحافِرَةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ ... مَعَاذّ اللهِ من سَفَهٍ وعَارٍ
يقول : أأرجِعُ إلى ما كُنْتُ عليه في شَبابِي وأمْرِي الأوّلِ من الغَزل والصِّبا بعد ما شِبْتُ وصَلِعْتُ . وفي الحديث " إنَّ هذا الأَمْرَ لا يُتْرك على حَالِه حتّى يُرَدّ على حافِرَتِه " أي على أوَّلِ تأْسِيسه وقال الفَرَّاءُ في تَفْسِير قَولِهِ تَعالى " أئِنَّا لَمَردُودُونَ في الحافِرَة " أي إلى أمرِنا الأوّل أي الحَيَاةِ . وقال ابنُ الأعرابيّ : في الحافِرَة أي في الدُّنْيَا كما كُنَّا وقيل : أي في الخَلْق الأوَّل بعدَ ما نَمُوت . قالوا في المثل : النَّقْدُ عِنْدَ الحَافِرةِ والحَافِر أي عِنْدَ أوّل كَلِمَةٍ وفي التَّهْذِيب : معناه : إذا قَالَ قد بِعتُك رَجَعْتَ عليه بالثمن وهما في المعنَى واحدٌ . وأصْلُه أي المَثَل أنَّ الخَيلَ أكرَمُ ما كَانَتْ عِنْدَهُم وأنْفَسُه وكانُوا لنفاسِتَها عِنْدَهم وَنفاسَتِهم بها لا يَبِيعُونَها نَسِيئَةً فكان يَقولُه الرَّجُلُ للرَّجُلِ : النَّقْدُ عند الحافِر أي عِنْد بَيْع ذَاتِ الحَافِر أي لا يَزُولُ حَافِرُه حَتَّى يَأْخُذَ ثَمَنَهُ . وصَيَّروه مَثَلاً . ومَنْ قال : عند الحافِرَة فإنَّه لَمَّا جَعَل الحافِرَ في مَعْنَى الدّابّة نَفْسِها وكَثُر اسْتِعْمَالُه من غير ذِكْرِ الذّات أُلحِقَت به عَلاَمَةُ التَّأْنِيث إشعاراً بتَسْمِية الذَاتِ بها . أو كَانُوا يَقُولُونَها ويَتَكلَّمُون بها عِنْدَ السَّبْق والرِّهَانِ . رَواه الأزهرِيّ عن أبِي العَبّاس . وقال أيْ أوّل ما يقعُ حَافِرُ الفَرَسِ عَلى الحَافِرِ أي المَحْفُورِ كما يُقالُ : ماءٌ دَافِقٌ يُرِيدُ : مَدْفُوقٌ . وفي نَصِّ أبي العَباس : أو الحافِرَةُ : الأرْضُ المَحْفُورة . يقال : أوَّل ما يَقَع حافِرُ الفَرَس على الحافرة فقَدْ وَجَبَ النَّقْدُ يَعنِي في الرِّهَان أي كما يَسْبِق فيَقَع حافِرُه يقول : هاتِ النَّقْد وقال الليثُ : النَّقْدُ عند الحافر معناه إذا اشتريْتَه لم تَبْرَحْ حتّى تَنْقُدَ . هذا أصْلُه ثمَّ كَثُرَ حتّى استُعْمِل في كُلِّ أوّلِيَّة فقيل رَجَع إلى حافِرِه وحافِرَته وفعَل كذا عند الحافِرَةِ والحافِرِ ومنه حديث أُبَيّ قال " سألْتُ النَبيَّ صَلّى الله عليه وسلَّم عن التَّوْبة النَّصُوح قال هو النَّدَم على الذّنْب حين يَفْرُط منك وتَسْتَغْفِر الله بنَدَامتك عندَ الحافِرِ لا تَعُود إليه أبداً " والمعنَى تَنْجِيز النَدامَةِ والإسْتِغْفَارِ عِنْد مُواقَعَةِ الذَّنْب من غَير تأْخِيرٍ لأنَّ التَأْخِيرَ من الإصْرار
من المَجاز : هذا غيْثٌ لا يَحْفِرُه أحدٌ أي لا يَعْلَمُ أحَدٌ أيْنَ أقْصاه والحِفْرَاةُ بالكَسْرِ : نَبَاتٌ في الرَّمْلِ لا يزالُ أخضَرَ وهو من نَبَاتِ الرَّبيع . قال أبُو النَّجْم في وَصْفها :
" يَظَلُّ حِفْرَاه من التَّهَدُّلِ في رَوْضِ ذَفْرَاءَ ورُغْلٍ مُخْجِلِ ج حِفْرَى كشِعْرَى . وقال أبو حنيفَة : الحِفْرَى : ذاتُ وَرَقٍ وشَوْكٍ صِغارٍ لا تَكُون إلا في الأرضِ الغَلِيظة ولها زَهْرةٌ بيْضَاءُ وهي تَكُون مثْلَ جُثَّةِ الحَمَامَةِ . قلت : وأنشدَ أبو عَليٍّ القَاليّ في المقْصُورِ لكُثَيّر :
وحَلَّت سُجَيْفَةُ من أرْضِها ... رَوَابِيَ يُنْبِيْنَ حِفْرَى دِمَاثا الحِفْرَاة عِنْدَ أهْلِ اليمن : خَشَبَةٌ ذاتُ أصابعَ يُذَرَّى بها الكُدسُ المَدوسُ ويُنَقَّى بها البُرُّ مِنَ التِّبْنِ . قال الأزْهَرِيّ : وهي الرَّفْشُ الَّذي يُذَرَّى بِهِ الحِنْطةُ وهي الخَشَبَةُ المُصْمَتَةُ الرَّأسِ فأمّا المُفَرَّج فهو العَضْم والمِعْزَقَة . والحَافِّيرَةُ بشَدِّ الفاءِ : سَمَكَةٌ سوداءُ مُسْتَديِرَة نقَلَه الصَّغانِيُّ . والحَفَّار ككَتَّان : منْ يَحْفِر القَبْرَ وهو لَقَبُ جماعَة من المُحَدَّثين . منهم أبو بَكْر محمد بنُ عَليّ بْنِ عَمْرٍو الضَّرِيرُ البَغْدَادِيُّ وهما صَدُقان . اسمُ فَرَس سُرَاقَة بِن مَالك بن جُعْشُم الكِنَانِيِّ المُدْلِجِيّ أبو سُفْيَان الصَّحَابِيّ رضي الله عنه
الحِفَارُ كِكتَابٍ : عُودٌ يُعَوَّجُ ثم يُجْعَلُ في وَسَطِ البَيْتِ من الشَّعْر ويُثْقَبُ في وَسَطِه ويُجْعَلُ العَمُودَ الأَوسَط . والحَفَر مُحَرَّكةً ولا تَقُلْ بِهَاءٍ : ع بالكُوفَةِ وفي التكملة : اسم هذا المَوْضع الحَفَرَة كَانَ يَنْزِلُه عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ الحفَرِيُّ كُنَيتُه أَبُو دَاوودَ يَرْوِي عن الثَّوْرِيّ وكان من العُبَّاد . ذكَرَه ابن حِبّانَ في كِتابِ الثِّقَات . الحَفَر : ع بيْن مَكَّةَ والبَصْرَة وكَذلِك الحَفِيرُ . وهو نَهرٌ بالأُردُنّ نَزَلَ عنده النُّعْمَان بنُ بَشِير وقيل بين الحَفِير والبَصْرة ثَمَانِيةَ عشرَ مِيلاً ويقالان بغير أَلفٍ ولام . في التّهْذِيب : الأَحفارُ المَعْرُوفَةُ في بِلادِ العَرَب ثَلاثَة . فمنها حَفَرُ أَبي مُوسى بفتح الحاءِ والفاءِ وقد جاءَ ذِكْرُها في الحدِيث وهي رَكَايَا احْتَفَرَها أَبوُ موسَى الأَشْعَرِيّ رضي اللهُ عنه على جَادِةِ البَصْرَةِ إِلى مَكَّةَ قال الأَزهَرِيُّ : وقد نَزلْت بها واستَقَيْت مِن رَكَاياهَا وهي ما بين ماوِيَّةَ والمَنْجَشَانِيَّات وهي مُسْتَوِية بَعِيدَةُ الرِّشاءِ عَذْبَة المَاءِ . ومِنْهَا حَفَرُ ضَبَّةَ وهي رَكَايَا بناحِية الشَّوَاجِنِ بَعِيدَةُ القَعْرِ عَذْبةُ الماءِ ومِنْهَا حَفَرُ سَعْدِ بْنِ زَيْدِ مَنَاةَ تميم وهي بحِذاءِ العَرَمَةِ وَرَاءَ الدَّهْنَاءِ يُسْتَقَى منْها بالسَّانِيَة عند حَبْل من حِبال الدهْنَاءِ يُقَال حَبْل الحَاضِر وحَفِيرٌ وحَفِيرَةُ : مَوْضِعَانِ هكذا في النُّسخ على فَعِيل وفَعِيَلة ومِثْلٌه في التكملة قَالَ :
لمَنِ النَّارُ أُوقِدَتْ بحَفِيرِ ... لم تُضِيءْ غيرَ مُصْطَلَى مَقْرُوررِ والذي في التهذيب : حَفْر وحَفِيرة : اسمَا مَوضعَينِ ذَكرهما الشعراءُ القُدماءُ . والحَفَائِرُ : ماءٌ لِبَنِي قُرَيْطٍ على يَسَارِ حَاجِّ الكُوفَةِ نقله الصَّغانِيّ سُمِّيَ باسم الجمع . والحُفَيْرَةُ مُصَغَّرةً : ع بالعِراقِ نقله الصّاغنِيّ . ويَحْيَى بنُ سُلَيْمَان الحُفْرِيُّ بالضَّمِّ من المُحَدِّثين وقِيلَ له ذلك لأَنَّ دارَه كَانَتْ علَى حُفْرَةٍ بِالقَيْرَوَان بدَرْبِ أُمّ أَيّوبَ روَى عن الفُضَيبْل وعنه جَبرون بن عيسى . ومَحْفُور : ة بِشَطِّ بَحْرِ الرُّومِ وبالعَيْنِ لَحْنٌ نبَّه عليه الصّاغانِيّ ويُنْسَجُ بِهَا البُسُطُ والمَفَارِشُ الغالِيَةُ الأَثْمَانِ . ومما يُسْتَدْرك عليه : استحفَر النَّهرُ : حانَ لَهُ أَن يُحْفَر . والحُفَيْر كزُبير . مَنزِلٌ بين ذي الحُلَيْفة ومَلَ يَسْلُكه الحاجُّ ورَكِيَّةٌ حفِيرَةٌ وحَفرٌ بَدِيعٌ . وأَتَي يَرْبُوعاً مُقَصِّعاً أَو مُرَهِّطاً فحفَرَه وحَفَر عنه واحتفره . قال الأَزْهَرِيّ : وقال أَبو حاتم : يقال حافَرَ مُحَافَرَةٌ وفُلانٌ أَروغُ من يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ وذلك أَن يَحْفِر في لُغْزٍ من أَلغَازِه فيذْهب سُفْلاً ويَحْفِر الإِنْسانُ حتى يَعْيا فلا يَقْدِر عليه ويَشتبه عليه الجُحْر فلا يَعرِفه من غيره فيدَعَه فإِذا فَعَل اليَرْبُوعُ ذلك قيل لِمَنْ يَطْلُبه دَعْه فقد حافَرَ فلا يَقْدِر عليه أَحدٌ . يقال : إِنَّه إِذا حَافَرَ وأَبَي أَن يَحْفِرَ التُّراب ولا يَنْبُثَه ولا يُدْرَي وَجْهُ جُحْرِه يقال : قد حَشَى فترَى الجُحْرَ مَمْلُوءًا تُراباً مُسْتَوِياً مع ما سِواهُ إِذا حَثى ويُسَمَّى ذلك الحاثِياءَ . يقال : ما أَشَدَّ اشتِباهَ حاثِيائِه . وقال ابنُ شُمَيْل : رَجُلٌ مُحافِرٌ : لَيْس لَه شَيْءٌ . وأَنْشد :
" مُحَافِرُ العَيشِ أَتَى جِوَارِي
" لَيْسَ لَه مِمَّا أَفاءَ الشَّارِي
" غَيْرُ مُدًى وبُرْمَةٍ أَعْشَارِ
وفي الأَساس : وحَفَر عن الضَّبّ واليَرْبُوع لِيَسْتَخْرِجَه . ويُتَّسَعُ فيه فيقال : حَفَرتُ الضّبَّ واحتفرْتُه . وحَافَرَ اليَرْبُوعُ : أَمعَنَ في حَفْرِهِ . وفلانٌ أَرْوغُ من يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ . وهو نَصّ مكْشُوفٌ . وبُرْهَانٌ جَلِيٌّ ينادِي على صِحّة ما ذَكَرتُ في : يُخادِعون اللهَ و : حَشَا الله انتهى . وفي اللسان : وكانت سُورَةُ براءَة تُسَمَّى الحَافِرَةَ وذلك أَنَّهَا حَفَرت عن قُلُوب المُنلفِقِين وذلك أَنه لمّا فُرِضَ القِتَالُ تَبَيَّن المُنافِقُ مِن غَيْره ومَنْ يُوالِي المُؤمِنِين مِمَّن يُوالِي أَعداءَهم . وقرأْتُ في الحَمَاسَة :
ومُسْتعْجِل بالحَرْبِ والسِّلْمُ حَظُّه ... فلمّا استُشِيرَتْ كَلَّ عَنْهَا مَحَافِرُهْ . قال في الهامش : جمْع محفر والمراد به هنا السِّلاحُ . والحافِرَةُ : الأَرْضُ المَحْفُورَةُ . ويَقُولُونَ للقَدَمِ حافِراً إِذا أَرادوا تَقْبِيحها على الاستِعَارةِ . قال جُبَيْهَاءُ الأَسَدِيّ يَصِف ضَيْفاً طارِقاً أَسْرَعَ إِلَيْه :
فاَبْصَرَ نَارِي وهي شَقْرَاءُ أُوقِدَتْ ... بلَيْلٍ فلاحَتْ للعُيُونِ النّواظِرِ
فلما رَقَدَ الوِلْدانُ حتى رأَيْتُه ... على البَكْرِ يَمْرِيه بساقٍ وحافِر ومعنى يَمْرِيه : يسْتَخْرِج ما عِنْدَه مِن الجَرْيِ . والحَفْر بفتح فسكون : اسمُ المَكَان الَّذِي حُفِرَ كخَنْدَقٍ أَو بِئر . وعن ابن الأَعرابيّ : أَحَفَر الرّجلُ إِذا رَعَى إِبلَه الحِفْرَي . قال الأَزهرِيُّ : وهو من أَرْدَإِ المَرْعَى . قال : وأَحْفَرَ إِذا عَمِلَ بالحِفْرَاة وهي المِعْرَفَة . وقال : وحَفِرَ كفَرِحُ إِذا فَسَدَ . وحُفْرَة وحُفَيْرَة : موضِعانِ وكذلك الأَحفَارُ وأَحْفَارٌ . قال الفَرَزْدَقُ :
فيَاليتَ دارِي بالمَدِينةِ أَصْبَحَتْ ... بأَحْفَارِ فَلْجِ أَو بِسِفِ الكَوَاظِم . وقال ابنُ جِنِّي : أَراد الحَفَر وكَاظِمةَ فجَمعَهُمَا ضَرُورَةً . ويقال : هذا البَلَدُ مَمَرُّ العَسَاكِرِ ومَدَقُّ الحَوَافِرِ . وفُلانٌ يَمْلِكُ الخُفَّ والحافِرَ . ومن المجاز : وَطِئَهُ كُلُّ خُفٍّ وحَافِرٍ . ورَجَع إِلى حَافِرَتِهِ : شاخَ وهَرِمَ . وحَفَرَ الفَصيلُ أُمَّه حَفْراً وهو استِلالُه طِرْقَها حتى يَسْتَرْخِي لحمُهَا بامتصاصه إِياهَا . وتَحفَّر السَّيْلُ : اتَّخذَ حُفَراً في الأَرْضِ . وابنُ أَبي الحَوافِر : طبِيبٌ مَشْهُورٌ . والحفَّارة : قَرْيَة من أَعمال الجِيزة : والحَافِرَةُ : قَرْيَة بالصَّعِيد الأَدْنَى . وحَفَرُ السِّيدانِ عند كاظمةَ . وحَفَرُ الرِّباب : مَوْضع . وحُفَارٌ كغُرابٍ : مَوضِعٌ باليمن . وحافِرُ بنُ التَّوْأَم الحِمْيَرِيّ : أَحد كُهَّان حِمْيَر أَسلَم على يدِ مُعَاذِ بن جَبَلٍ ذَكَره الذَّهَبِيُّ في المُخَضْرَمِين . والمَحَافِرَةُ : بطْن من الجَحَافِل وفيهم عَدَدٌ وَمَدَدٌ وهم باليَمَن ذَكَره المَلكُ الغَسَّانُّي في الأَنسابِ

##### Türkçe

حفر
**حَفَرَ** - **يَحْفِرُ** - **حُفْرَة** - **حافِر** - **حافِرَة**
**حَفَرَ- يَحْفِرُ** + bir varlık + bir şeyi: onda bir oyuk ve boşluk yapar: bir şeyin yahut bir yerin yahut bir mekânın içinde bir delik veya oyuk veya boşluk yapmaya girişir; bu, bileşenlerini kuvvetle vurarak olur; çoğu kez, bileşenlerinin bir kısmını uzaklaştırmaya, dağıtmaya ve çıkarmaya yol açan bir alet kullanarak; oyuğu yerinde bırakarak
**حُفْرَة**: “فـُعـْلـَة” vezni üzere, **حَفَرَ - يَحْفِرُ**’dan bir defaya mahsus mef‘ûl mânasında isim-fiil: bir şeyde kazılmış oyuk ve boşluk
**حَافِر**: **حَفَرَ - يَحْفِرُ**’dan ism-i fâil, müşebbehe sıfat
**حَافِرَة**: **حافِر**’in müennesi; o da ondan bir defalık fâildir; ism-i âlet: kazı kazıyan şey veya alet
﴿**يقولون أئنا لمردودون في الحافرة**﴾: kazıyan alette: o, kabir veya cehennem hakkında kinayedir; çünkü insanların bedenlerinde kazar
Ve lafız, “delik ve yarı dairesel bir çukur kazma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَقَبَ - يَنْقُبُ**، **جابَ - يَجوْبُ**، **حَفَرَ- يَحْفِرُ**، **بَأَرَ - يَبْأَرُ**، **جَبَّ - يَجُبُّ**، **سَمَّ - يَسُمُّ**
حفرة
 	﴿**واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخواناوكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون(103)**﴾ Âl-i İmrân
حافرة
 ﴿**يوم ترجف الراجفة(6)تتبعها الرادفة(7) قلوب يومئذ واجفة(8) أبصارها خاشعة (9) يقولون أئنا لمردودون في الحافرة (10) أئذا كنا عظاما نخرة (11) قالوا تلك إذا كرة خاسرة (12) فإنما هي زجرة واحدة (13) فإذا هم بالساهرة(14)**﴾ en-Nâzi‘ât
Tefsirde geldi: **الحافرة**: dünya yeri - falan kimse **في حافرته** ve **على حافرته** döndü: yani geldiği yerden döndü - ve denildi ki **الحافرة**: acele olan, yani dünyaya; böylece, olduğumuz gibi diri oluruz - ve denildi ki **الحافرة**: kabirlerinin kazıldığı yer - **الحافرة**: ateş - **الحافرة**: ölülerinin cesetleriyle kokmuş yer
Muhtârü’s-sıhâh
● [**حفر**] ح ف ر: **حَفَرَ** yeri, **ضرب** bâbından; ve onu **احْتَفَر** etti; ve **الحُفْرةُ** (zammesiyle) **الحُفَر**’in bir tanesidir; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**أئنا لمردودون في الحافرة**﴾: yani işimizin ilkinde
er-Râgıb
حفر
- Yüce Allah dedi: }**وكنتم على شفا حفرة من النار**﴿[Âl-i İmrân/103], yani: kazılmış yer; ve ona **حفيرة** denir; ve **الحفر**: çukurdan çıkan topraktır; tıpkı **نقض**’un, bozulan şey için olması gibi; ve **المحفار** ve **المحفر** ve **المحفرة**: onunla kazılan şey; ve atın **حافر**’i, koşusunda kazmasına benzetilerek adlandırıldı; ve Aziz ve Celil’in sözü:﴾**أإنا لمردودون في الحافرة**{ [en-Nâzi‘ât/10], geldiği yerden döndürülen kimse için bir misaldir; yani: öldükten sonra dirilir miyiz (bak: **المجمل** 1/243) ?.
Ve denildi ki: **الحافرة**: kabirlerinin yapıldığı yer; mânası: **أإنا لمردودون** biz **في الحافرة** iken mi? yani: kabirlerde; ve bu görüşe göre }**في الحافرة**{ hâl yerindedir.
Ve denildi ki: **رجع على حافرته** (bak: **أساس البلاغة** s. 88; ve **المجمل** 1/244; ve **مجمع الأمثال** 1/308), ve ihtiyar **إلى حافرته** döndü; yani: ihtiyarladı; tıpkı Yüce Allah’ın sözü: }**ومنكم من يرد إلى أرذل العمر**{ [en-Nahl/70] gibi; ve onların sözü: (**النقد عند الحافرة**) (bak: **الكشاف** li’z-Zemahşerî 4/181; ve **مجمع الأمثال** 2/337; ve **المجموع المغيث** 1/467), peşin satılan şey için; ve aslı, at satıldığında olur; denir ki: onun **حافر**’i yerinden ayrılmaz yahut bedeli peşin verilir; ve **الحفر**: dişlerin yenmesidir; ve onun ağzı **حفرا** ile **حفر** oldu; ve tay **أحفر** oldu, **الإثناء** ve **الإرباع** için ( **الأفعال** 1/348’de; ve “**أحفر المهر للإثناء والإرباع**”: iki ön dişi ve dört ön dişi düştü).
Lisân özeti
1.     **حَفَرَ** şeyi **يَحْفِرُه** **حَفْراً** ve onu **احْتَفَرَهُ**: onu temizledi; tıpkı yerin demirle kazılması gibi,
2.    **الحافِرَةُ**: kabirlerinin kazıldığı yer; ona **الحافرة** adını verdi; mânası, **المحفورة**’yu kasteder
3.    ve **الحافرة**: kazılmış yer,
4.    ve **الحُفْرَةُ**: yerde kazılan şey.
5.     ve **اسْتَحْفَرَ  النَّهْرُ**: onun kazılma vakti geldi.
6.     ve **الحَفُيرَةُ** ve **الحَفَرُ** ve **الحَفِيرُ**: ölçüsünün üstünde genişletilmiş kuyu,
7.     ve **الحَفَرُ**: kazılmış şeyden çıkarılan toprak,
8.    **أَئِنَّا لَمَرْدُودونَ في  الحافِرَةِ**; yani işimizin ilkinde;
9.    ve **الحافرة**: bir şeyde dönüş; ta ki sonu başına döndürülsün.
10.                       Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **على حافِرَتِه** döndürülsün; yani ilk tesisine.
11.                       **الحافرة**; yani dünyada;
12.                       ve **الحَفَرُ**: hendek veya kuyu gibi kazılmış yerin adı.
13.                        **الحَفِيرة**: Ürdün’de bir nehir; Nu‘mân b. Beşîr onun yanında konakladı,
14.                        ve **المِحْفَرُ** ve **المِحْفَرَةُ** ve **المِحْفَارُ**: kürek ve benzeri; onunla kazı yapılan şeyler,
15.                          **رجل مُحافِرٌ**: hiçbir şeyi olmayan adam;
16.                        ve **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**: dişlerin köklerinde bir akıntı,
17.                        ve **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**: dişlerin üzerine çıkan bir sarılıktır.
18.                         **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**: dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir
19.                         dişlerdeki **الحَفَرِ**: **القَلَحُ**’un, diş etinin ile dişin kökü arasındaki diş köklerini dıştan ve içten oymasıdır,
20.                        ve çocuk **أَحْفَرَ**: üst ve alt iki ön dişi düştü,
21.                        ve tay **أَحْفَرَ** oldu; **الإِثْناء** ve **الإِرْباعِ** ve **القُروحِ** için: bu sebeple ön dişleri düştü.
22.                       ve onun **إِحْفارُهُ**: alt ve üst iki ön dişin yuvalarından hareket etmesidir,
23.                       ve kavim karşılaştı; sonra **عند الحافِرَةِ** savaştılar; yani ilk karşılaştıkları yerde.
24.                        falana geldim; sonra **على حافِرَتِي** döndüm; yani geldiğim yerden döndüm.
25.                       ve **على حافرته** döndü; yani geldiği yol.
26.                       ve **الحافِرَةُ**: ilk yaratılış.
27.                       **الحافرة**: **أَئنا  لمردودون** ilk işimize; yani hayata.
28.                       **أَئنا لمردودون في الحافرة**: yani öldükten sonra ilk yaratılışta.
29.                        **النَّقْدُ عند  الحافِرَةِ والحافِرِ**: yani ilk sözde;
30.                       atın **حافر**’i **الحافرة** üzerine ilk düştüğünde peşin vermek vacip olmuştur; yani bahiste; yani nasıl öne geçer de **حافر**’i düşerse;
31.                       **النَّقْدُ عند الحافر**’in mânası: onu satın aldıysan, peşin verinceye kadar ayrılmayacaksın.
32.                       ve **الحافِرُ** binek hayvanlarındandır; atlar, katırlar ve eşekler için olur
33.                       **خصفن بالحوافر آثار المطيّ**: yani onun toynak izleri
34.                       ve **الحَفْرُ**: zayıflık;
35.                       ve **حَفَرَ** eyer kayışı keçiyi **يَحْفِرُها  حَفْراً**: onu zayıflattı.

36.                       **الحِفْرَى** küçük yapraklı ve küçük dikenli (bir bitki)dir; ancak kalın (sert) toprakta bulunur; onun beyaz bir çiçeği vardır,
37.                       : **أَحْفَرَ** adam, develeri **الحِفْرَى**’yı otladığı zaman (denir),
38.                       **حَفَرْتُ** falanın toprağını: işi hakkında araştırdığım ve ona vâkıf olduğum zaman (denir),
39.                       **حَفَرَ**: cima ettiğinde (denir),
40.                       ve **حَفِرَ**: bozulduğunda (denir).
41.                       ve **الحَفِيرُ**: kabir.
42.                       ve onu **حَفْراً** **حَفَرَهُ**: onu zayıflattı;
43.                       **حَفَرُ ضَبَّةَ**, o **الشَّواجِنِ** tarafında, dibi uzak (derin), suyu tatlı olan kuyulardır;
لسان العرب

● - **حفر**: **حَفَرَ** şeyi **يَحْفِرُه** **حَفْراً** ve **احْتَفَرَهُ**: onu arıttı; demirle yerin kazıldığı gibi; ve **المُحْتَفَرِ**’in adı **الحُفْرَةُ**’dir. Ve **اسْتَحْفَرَ النَّهْرُ**: onun için kazılma zamanı geldi. Ve **الحَفُيرَةُ** ve **الحَفَرُ** ve **الحَفِيرُ**: ölçüsünün üstünde genişletilmiş kuyu; ve **الحَفَرُ**, harekeli olarak: kazılmış şeyden çıkarılan toprak; ve o, **الهَدَمِ** gibidir; ve denilir ki: o, kazılan yerdir; şair dedi ki:
قالوا: انْتَهَيْنا، وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
Bütün bunların çoğulu **أَحْفارٌ**’dır; ve **أَحافِيرُ** çoğulun çoğuludur; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
جُوبَ لها من جَبلٍ هِرْشَمِّ،
مُسْقَى الأَحافِيرِ ثَبِيتِ الأُمِّ
Ve **الأَحافير** bazen **حَفِيرٍ**’in çoğulu olabilir; **قَطِيعٍ** ve **أَقاطيعَ** gibi. Ve hadislerde: Ebû Mûsâ’nın **حَفَرِ**’inin zikri (o, **الحاء** ve **الفاء**’nın fethi iledir); ve o, Basra’dan Mekke’ye yolun ana güzergâhı üzerinde kazdığı kuyulardır; ve onda **الحَفِيرة**’nin zikri vardır ( **الحاء**’nın fethi ve **الفاء**’nın kesri ile): Ürdün’de bir nehir; Nu‘mân b. Beşîr onun yanında konakladı; ama **الحاء**’nın zammı ve **الفاء**’nın fethi ile olan ise Zü’l-Huleyfe ile Milk arasında, hacının geçtiği bir menzildir.

Ve **المِحْفَرُ** ve **المِحْفَرَةُ** ve **المِحْفَارُ**: **المِسْحاةُ** ve benzeri, onunla kazı yapılan şeylerdir; ve **رَكِيَّةٌ حَفِيرَةٌ**; ve **حَفَرٌ بديعٌ**; ve **الحَفَرِ**’in çoğulu **أَحفار**’dır; ve **يَرْبُوعاً**’ı **مُقَصِّعاً** yahut **مُرَهَّطاً** olarak getirdi de onu **فَحَفَرَهُ** ve ondan **حَفَرَ عنه** ve onu **احْتَفَرَهُ**.

**الأَزهري**: Ebû Hâtim dedi: **حافِرٌ مُحافِرَةٌ** denilir; ve falan kimse **يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ**’den daha kurnazdır; bu, onun bilmecelerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; böylece aşağıya gider; ve insan kazmaya devam eder, ta ki yorulup ona güç yetiremez; ve delik ona karışır da onu başkasından ayırt edemez, böylece onu bırakır; **اليَرْبُوعُ** bunu yaptığında onu arayana denilir: Onu bırak; çünkü o **حافَرَ**; ona hiç kimse güç yetiremez. Ve denilir ki: O **حافَرَ** ettiğinde ve toprağı kazmayı, onu çıkarmayı ve deliğinin ağzını savurmayı reddettiğinde denilir: **قد جَثا**; böylece **جَثا** ettiğinde deliği, başkasıyla aynı seviyede, toprakla dolu ve düz görürsün; ve buna **الجاثِياءَ** denir, uzatmalı; denilir: **ما أَشدَّ اشتباهَ جَاثِيائِه**. İbn Şümeyl dedi: **رجل مُحافِرٌ**: hiçbir şeyi olmayan adam; ve inşâd etti:
مُحافِرُ العَيْشِ أَتَى جِوارِي،
ليس له، مما أَفاءَ الشَّارِي،
غَيْرُ مُدًى وبُرْمَةٍ أَعْشَارِ

Ve **سُورَةُ براءة** **الحافِرَةَ** diye adlandırılırdı; çünkü o, münafıkların kalplerini kazıyıp açığa çıkardı; bu da, savaş farz kılınınca münafığın başkasından ve müminleri dost edinenin, onların düşmanlarını dost edinenden ayrışması sebebiyledir.

Ve **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**: dişlerin köklerinde bir akıntıdır; ve denildi: dişlerin üzerine çıkan bir sarılıktır. **الأَزهري**: **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**, cezm ve feth, iki lehçedir; ve o, dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir; deriz ki: **حَفَرَتْ أَسنانُه تَحْفِرُ حَفْراً**. Ve denilir: dişlerinde **حَفْرٌ** vardır; ve Benû Esed: dişlerinde **حَفَرٌ** vardır der, harekeli olarak; ve **حَفَرَتْ تَحْفِرُ حَفْراً** olmuştur; **كَسَرَ يَكْسِرُ كَسْراً** misali: kökleri bozuldu; ve ayrıca denilir: **حَفِرَتْ**; **تَعِبَ تَعَباً** misali; dedi ki: ve o, iki lehçenin daha kötüsüdür. Şemr’e dişlerdeki **الحَفَرِ** soruldu da dedi ki: o, **القَلَحُ**’ın dişlerin köklerini, diş eti ile dişin kökü arasında, dıştan ve içten kazımasıdır; kemiğe ısrarla yüklenir; çabuk yetişilmezse kemik soyulur. Ve denilir: ağzını **حَفَرٌ** ve **حَفْرٌ** aldı. Ve denilir: falanın ağzı sabahladı **مَحْفُوراً**; ve onun ağzı **حُفِرَ**; ve **حَفَرَ يَحْفِرُ حَفْراً**; ve ikisinde de **حَفِرَ حَفَراً**. Ve **أَحْفَرَ الصبي**: üst ve alt iki kesici dişi düştü; süt dişleri düştüğünde denilir: **حَفَرَتْ**. Ve **أَحْفَرَ المُهْرَ للإِثْناء والإِرْباعِ والقُروحِ**: bu sebeple kesici dişleri düştü. Ve **أَفَرَّتِ الإِبل للإِثناء**: süt dişleri gidip başkası çıktığında. Ebû Ubeyde atlar kitabında dedi: **أَحْفَرَ المُهْرُ إِحْفاراً** denilir; o da **مُحْفِرٌ**’dir; dedi ki: onun **إِحْفارُهُ**, süt dişlerinden alt ve üst iki kesici dişin hareket etmesidir; hareket ettiklerinde dediler: süt dişlerinin kesicileri **أَحْفَرَتْ**; böylece düştüler; dedi ki: **يَحْفِرُ**’in ilki, otuz ay ile bunun en aşağısı olan üç yıl arasındadır; sonra düşerler; böylece onlara **الإِبداء** adı verilir; sonra **تُبْدِي** eder; böylece ona, üç yıldan sonra düşen süt kesicilerinin yerine iki alt kesici ve iki üst kesici çıkar; o da **مُبْدٍ**’dir; dedi ki: sonra **يُثْنِي** eder; **يُحْفِرَ إِحْفاراً** edinceye kadar hep **ثَنِيّاً** kalır; ve onun **إِحْفارُه**, süt dişlerinden alt iki **الرَّباعِيَتانِ** ve üst iki **الرباعيتان**’ın hareket etmesidir; hareket ettiklerinde denilir: süt dişlerinin **رَباعِياتُ**’ı **أَحْفَرَتْ**; böylece düşerler; ilk kez **يُحْفِرْنَ** etmeleri, dört yılı tamamlamasında olur; sonra onlara **الإِبداء** adı verilir; sonra **رَباعِياً** olmaya devam eder, ta ki **يُحْفِرَ للقروح** edinceye kadar; bu da, onun iki **قارحاه**’ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra, tasvir ettiğimiz üzere, ona **الإِبداء** adı verilir; sonra o **قارح**’tır.

İbnü’l-A‘râbî: tay iki yılı tamamladığında o **جَذَغٌ**’dur; sonra üçüncüyü tamamladığında o **ثنيّ**’dir; **أَثنى** ettiğinde süt dişlerini atar; böylece denilir: **أَثنى** ve **أَدْرَمَ للإِثناء**; sonra o, yılların dördüncüsünü tamamladığında **رَباع**’dır; **أَهْضَمَ للإِرباع** denilir; ve beşinciye girdiğinde o **قارح**’tır; **الأَزهري** dedi ki: doğrusu, beşinciyi tamamladığında; böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur; dedi ki: sanki bir şey düşmüş. Ve **أَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإِرْباعِ والقُروحِ**: süt dişleri gidip başkası çıktığında.

Ve kavim karşılaştı da **الحافِرَةِ** yanında çarpıştılar; yani ilk karşılaştıkları yerde. Ve Araplar der ki: falana geldim, sonra **على حافِرَتِي** döndüm; yani özellikle yükseldiğim yolum; başka bir yoldan dönerse bunu söylemez; ve **التهذيب**’de: yani geldiğim yerden döndüm. Ve **رجع على حافرته**: yani geldiği yol. Ve **الحافِرَةُ**: ilk yaratılış. Ve aziz tenzilde: **أَئِنَّا لَمَرْدُودونَ في الحافِرَةِ**; yani işimizin ilkinde; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
أَحافِرَةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ؟
مَعاذَ اللهِ من سَفَهٍ وعارِ
Der ki: gençliğimde ve ilk işimde, **الغَزَلِ** ve **الصِّبَا**dan olan hâlime, saçım ağarıyıp kel olduktan sonra mı döneyim? Ve **الحافرة**: bir şeyde geri dönüştürme; ta ki onun sonu başına döndürülsün. Ve hadiste: Bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **على حافِرَتِه** döndürülsün; yani ilk tesisine. Ve Sürâka hadîsinde dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, yaptığımız amelleri gördün mü? **عند الحافِرَةِ** onlarla mı hesaba çekileceğiz: hayır da hayır mı, yahut şer de şer mi, yahut kaderlerin önceden geçtiği ve kalemlerin onunla kuruduğu bir şey mi? Ve Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü **في الحافرة** hakkında dedi: manası, ilk işimize, yani hayata geri döndürülecek miyiz? İbnü’l-A‘râbî dedi: **في الحافرة**: yani dünyada, olduğumuz gibi; ve denildi: **أَئنا لمردودون في الحافرة** sözünün manası: öldükten sonra ilk yaratılışa mı geri döndürüleceğiz?

Ve meselde dediler: **النَّقْدُ عند  الحافِرَةِ والحافِرِ** yani ilk sözde; ve **التهذيب**’de: manası, “Sana sattım” dediğinde, sen ona bedel ile dönersin; ve ikisi manada birdir; dedi: Bazıları da **النَّقْدُ عند  الحافِرِ** der; atın **حافر**’ini kasteder; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir; ve denildi: **الحافِرَةُ** onların kabirlerinin kazıldığı yerdir; ona **الحافرة** adını verdi; mana ise **المحفورة**’yu kasteder; “**ماء دافق**” dediği gibi, **مدفوق**’u kasteder; ve **الأَزهري** **أَبي العباس**’tan rivayet etti ki o şöyle dedi: Bu, onların yarışta konuştukları bir kelimedir; dedi: **الحافرة** kazılmış yerdir; denir ki: Atın **حافر**’i **الحافرة** üzerine ilk düştüğünde **النَّقْدُ** vacip olmuştur; yani bahiste; yani nasıl ki öne geçer de **حافر**’i düşer; der ki: “**هاتِ النِّقْدَ**”; ve **الليث** dedi: **النَّقْدُ عند الحافر**’in manası, “Onu satın aldığımda, nakit verinceye kadar ayrılmayacaksın”dır. Ve **أُبيّ** hadîsinde dedi: Peygambere, sallallahu aleyhi ve sellem, **التوبة النصوح** hakkında sordum; dedi: “O, senden günah sâdır olduğunda günaha pişmanlıktır; ve **الحافِرِ** yanında pişmanlığınla Allah’tan mağfiret dilemendir; ona ebediyen dönmemendir”; denildi: Atın onlarda kıymetli oluşu ve onunla kıymetlenmeleri sebebiyle onu ancak nakitle satarlardı; böylece dediler: **النقد عند الحافر** yani **ذات الحافر**’in satımı yanında; ve onu mesel yaptılar; “**عند الحافرة**” diyen ise, **الحافرة**’yi bizzat binek hayvanın kendisi manasında kıldığında ve zatı zikretmeksizin kullanımı çoğaldığında, ona müenneslik alâmeti ilhak edildi; zatın onunla adlandırıldığına işaret olarak; yahut o, **الحفر**’den fâildir; çünkü at, şiddetli çiğnemesiyle yeri kazar; dedi: Asıl budur; sonra çoğaldı, ta her “ilk oluş”ta kullanıldı; böylece denildi: **رجع إِلى حافِرِه وحافِرَته**; ve “Şunu **عند الحافِرَة والحافِرِ** yaptı”; mana, günahla karşılaşma anında pişmanlığı ve istiğfarı geciktirmeksizin seçmektir; çünkü geciktirme ısrardandır; ve **ب** harfi **بندامته**’de “ile/beraber” manasınadır yahut istiâne içindir; yani pişman olmakla Allah’ın mağfiretini talep edersin; ve **و** harfi **وتستغفر**’de hâl içindir yahut pişmanlığın manasına atıf içindir.

Ve **الحافِرُ** binek hayvanlarda atlara, katırlara ve eşeklere olur: **الكاهل** ve **الغارب** gibi bir isimdir; çoğulu **حَوافِرُ**’dür; dedi ki:
أَوْلَى فَأَوْلَى يا امْرَأَ القَيْسِ، بعدما
خَصَفْنَ بآثار المَطِيِّ الحَوافِرَا
Kastetti: **الحوافر** ile **آثار المطيّ**’yi yamadılar; yani onun **أَخفاف**’ının izlerini; böylece **الحوافر**’den **الباء الموحدة**’yi hazfetti ve onun yerine **آثار المطيّ**’de bir başkasını artırdı; bu, kalbi kabul etmeyen kimsenin sözü üzerinedir; ve o daha uygundur; kalbden bir çıkış yolu bulduğun sürece ona girişme; ve bundan dolayı bazıları dediler ki: **النَّقْدُ عند الحافِر** sözünün manası, atların satılan şeylerin en azizi olmasıydı; böylece onu satın alan kimseden ayrılmazlardı, ta ki satıcıya nakit versin; ve bu güçlü değildir.

Ve ayağa, onu çirkinlemek istediklerinde **حافراً** derler; dedi ki:
أَعُوذُ باللهِ من غُولٍ مُغَوِّلَةٍ
كأَنَّ حافِرَها في... ظُنْبوُبِ
(*asıl nüshada böyle boşluk*).

**الجوهري**: **الحافِرُ** binek hayvanın **حَوَافِر**’inden biridir; şair onu ayakta ödünçlemiştir; dedi: **جُبَيْها الأَسدي** geceleyin gelen bir misafiri, ona çabuk geleni vasfederken:
فأَبْصَرَ نارِي، وهْيَ شَقْرَاءُ، أُوقِدَتْ
بِلَيْلٍ فَلاَحَتْ للعُيونِ النَّواظِرِ
فما رَقَدَ الوِلْدانُ، حتى رَأَيْتُه
على البَكْرِ يَمْرِيه بساقٍ وحافِرِ
Ve **يمريه**’nin manası: onda bulunanı koşudan çıkarıp almaktır.

Ve **الحُفْرَةُ**: **الحُفَر**’in bir tanesi. Ve **الحُفْرَةُ**: yerde kazılan şey.
Ve **الحَفَرُ**: kazılmış yerin adı; hendek yahut kuyu gibi.
Ve **الحَفْرُ**: zayıflık; **كراع**’dan. Ve **حَفَرَ الغَرَزُ العَنْزَ يَحْفِرُها حَفْراً**: onu zayıflattı.

Ve bu, kimsenin onu **يَحْفِرهُ** olmadığı bir yağıştır; hiç kimse onun sonunun nerede olduğunu bilmez. Ve **الحِفْرَى**, **الشِّعْرَى** vezninde: bir bitkidir; ve denildi: kumda biten, daima yeşil kalan bir ağaçtır; ve o, bahar bitkilerindendir. Ve **أَبو حنيفة** dedi: **الحِفْرَى** küçük yaprak ve küçük diken sahibidir; ancak sert toprakta olur; ve onun beyaz bir çiçeği vardır; ve o, güvercin gövdesi gibi olur; **أَبو النجم** onu vasfederken dedi ki:
يَظَلُّ حِفْراهُ، من التَّهَدُّلِ،
في رَوْضِ ذَفْراءَ ورُعْلٍ مُخْجِلِ
Bütün bunların bir tanesi **حِفْراةٌ**’dır. Ve Yemen ehlinden bir topluluk, çiğnenmiş yığını savurmakla savrulan ve onunla buğdayı samandan ayıklanan parmaklı tahtaya **الحِفراةَ** der. **ابن الأَعرابي**: Adam **أَحْفَرَ** eder; develeri **الحِفْرَى**’yı otladığında; ve o bir bitkidir. **الأَزهري** dedi: Ve o, meraların en kötülerindendir. Dedi: Ve **أَحْفَرَ**; **الحِفْراةِ** ile iş yaptığında; ve o, onunla buğdayın savrulduğu **الرَّفْشُ**’tur; ve o, başı yekpare tahta parçasıdır; ama çatallı olan ise **العَضْمُ** (ضاد ile) ve **المِعْزَقَةَ**’dır; dedi: Ve **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**’dur; dedi: Ve **الرَّفْشُ** bunun dışında: çok yemektir.

Ve denir: **حَفَرْتُ ثرَى فلان**; onun işini araştırdığımda ve ona vâkıf olduğumda. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **حَفَرَ**; cima ettiğinde; ve **حَفِرَ**; bozulduğunda.

Ve **الحَفِيرُ**: kabir.

Ve **حَفَرَهُ حَفْراً**: onu zayıflattı; denir: “**ما حامل إِلاء والحَمْلُ يَحْفِرُها إِلاَّ الناقةَ فإِنها تَسْمَنُ عليه**”.

Ve **حُفْرَةُ** ve **حُفَيْرَةُ**, ve **حُفَيْرٌ**, ve **حَفَرٌ**; ve **الأَلف واللام** ile de söylenir: yerlerdir; aynı şekilde **أَحْفارٌ** ve **الأَحْفارُ**; **الفرزدق** dedi ki:
فيا ليتَ داري بالمدينةِ أَصبَحَتْ
بأَحْفارِ فَلْجٍ، أَو بِسيفِ الكَواظِمِ
Ve **ابن جني** dedi: **الحَفَرَ** ve **كاظمة**’yi kastetti; böylece ikisini zaruret sebebiyle cem etti. **الأَزهري**: **حَفْرٌ** ve **حَفِيرَةُ**, eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır. **الأَزهري** dedi: Arap beldelerinde bilinen **الأَحْفارُ** üçtür: Bunlardan biri **حَفَرُ أَبي موسى**’dır; o, Basra yolunun üzerinde **أَبو موسى الأَشعري**’nin kazdığı kuyulardır; dedi: Oraya indim ve kuyularından su çektim; o, **ماوِيَّةَ** ile **المَنْجَشانِيَّاتِ** arasındadır; ve **ركايا الحَفَرِ** düz, ipi uzak, suyu tatlıdır. Ve bunlardan biri **حَفَرُ ضَبَّةَ**’dır; o, **الشَّواجِنِ** tarafında, dibi uzak, suyu tatlı kuyulardır. Ve bunlardan biri **حَفَرُ سَعْدِو بن زيد مَناةَ بن تميم**’dir; o, **العَرَمَةِ** hizasında, **الدَّهْناءِ**’nın ötesindedir; ondan **السَّانِيَةِ** ile su çekilir; **الدهناء** dağlarından bir dağın yanında; ona **جبل الحاضر** denir.

مقايس اللغة:
(**حفر**) **الحاء** ve **الفاء** ve **الراء** iki asıldır: ikisinden biri **حَفْر** bir şey(in), o da onu aşağıya doğru söküp çıkarmaktır; diğeri işin başlangıcıdır.
Birincisine gelince: “Yeri **حَفْراً** kazdım.” **حافِر** at(ın tırnağı) da bundandır; sanki onunla yeri kazıyor gibidir. Bu bâbdan **الحَفْرَ** ağızda (olan)dır; o da dişlerin aşınmasıdır. Denir ki: “Ağzı **حفَر** eder, **يَحْفر** **حَفْراً**([10]).” **الحَفَر**: çukurdan çıkarılmış topraktır; **الهَدَم** gibi; ve “kazılmış olan yerin adı” denir. Dedi ki:
* “Dediler: ‘Sonuna vardık; işte bu hendek, **الحَفَرُ**’([11])” *
Ve denir ki: **أحفَرَ** tay, **الإثْناء** ve **الإرباع** için; bazı dişleri, ondan sonrakinin bitmesi için düştüğü zaman. Ve denir ki: “Hiçbir gebe yoktur ki yük onu **يَحْفِرها** etmesin; ancak *الناقة*, çünkü o onun üzerine semirir.” O hâlde **يَحْفِرها**’nın manası: onu zayıflatır.
İkinci asıl: **الحافرة**; Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: ﴿أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ﴾ [النازعات 10]; denir ki: o, ilk iştir; yani “öldükten sonra mı diriltileceğiz?” Ve denir ki: **الحافرة**, onların “Falanca, **حافرته** üzerine döndü” sözündendir; yani tuttuğu yol üzerine döndüğü zaman; ve **الشَّيْخُ**([12]) **حافرته** üzerine döndü: yaşlanıp bunadığı zaman. Ve onların “**النَّقْد عند الحافِرِ**” sözleri: yani “beni onun bedeliyle peşin ödeyinceye kadar atın tırnağı yerinden ayrılmaz.” Onun kendilerindeki kıymetinden dolayı veresiye satılmazdı. Sonra bu çoğaldı da atlardan başkasında da söylendi.

القاموس المحيط:
**حَفَرَ** şeyi, **يَحْفِرُهُ** ve **احْتَفَرَهُ**: onu temizledi; tıpkı yerin demir aletle kazılması gibi. Kadını: onunla cinsel ilişkide bulundu. Keçiyi: onu zayıflattı. **ثَرَى زَيْدٍ**: onun işini araştırdı ve ona vâkıf oldu. Çocuk: süt dişleri düştü. **الحُفْرَةُ** ve **الحَفِيرَةُ**: kazılmış yer. **المِحْفَرُ** ve **المِحْفارُ** ve **المِحْفَرَةُ**: kürek; ve kendisiyle kazılan şey. **الحَفَرُ** (harekeli olarak): genişletilmiş kuyu; ve sükûnlu da gelir. Ve kazılandan çıkarılan toprak; çoğulu **أحْفارٌ**, çoğulun çoğulu **أحافِيرُ**. Ve dişlerin köklerinde **سُلاقٌ**; yahut onların üzerine çıkan bir sarılık; ve sükûnlu da gelir. Fiil ise **عُنِيَ** ve **ضَرَبَ** ve **سَمِعَ** gibi gelir. **أحْفَرَ** çocuk: **الإِثنَاءِ** ve **الإِرْباعِ** için üstteki ve alttaki iki kesici dişi düştü. Tay: kesici ve dörtleyici dişleri düştü. Falancaya bir kuyu (kazmada): onu kazmasına yardım etti. **الحَفِيرُ**: kabir. **الحافِرُ**: binek hayvanının tırnaklarından birinin tekili. “Karşılaşıp savaştılar **الحافِرة** عندَ” yani buluşmanın ilk yerinde. “**حافِرَتِي** üzerine döndüm” yani yükselerek çıktığım yoluma. **الحافِرَةُ**: ilk yaratılış; ve bir şeyde dönüp dolaşmak, ta ki sonu başına döndürülünceye kadar. “**النَّقْدُ عندَ الحافِرَةِ**” ve “**الحافِر**” yani ilk sözün yanında; aslı şudur: at, onların yanında en değerli şey idi; onu veresiye satmazlardı; adamın adama söylediği sözdür: yani bedelini alana kadar onun tırnağı yerinden ayrılmaz; yahut bunu yarış ve bahis sırasında söylerlerdi: yani atın tırnağı **الحافِرِ** üzerine, yani kazılmış yere, ilk düştüğü anda peşin ödeme vacip olmuştur; bu onun aslıdır; sonra çoğaldı da her türlü “ilk olma”da kullanıldı.
Ve “**غَيْثٌ** ki onu kimse **يَحْفِرُهُ** etmez” yani: onun en sonunu bilmez. **الحِفْراةُ** (kesre ile): bir bitki; çoğulu: **حِفْرَى**. Ve parmakları olan bir tahta; onunla buğday samandan temizlenir. **الحافِّيرَةُ** (fâ şeddeli): siyah bir balık. **الحَفَّارُ**: kabri kazan kimse; ve sahâbî **سُراقَةَ بنِ مالكٍ**’in atı. Ve **ككِتابٍ**: bir ağaç parçası; eğriltilir, sonra evin ortasına konur; ortası delinip orta direk yapılır. **الحَفَرُ** (harekeli; hâ’sız söylenmez): Kûfe’de bir yer; **عُمَرُ بنُ سَعْدٍ الحَفَرِيٌّ** orada konaklardı; ve Mekke ile Basra arasında bir yer; **الحَفِيرُ** de böyledir. **حَفَرُ أبي موسى**: Basra’dan Mekke’ye giden ana yol üzerinde kazdığı kuyulardır; onlardan **حَفَرُ ضَبَّةَ**, onlardan **حَفَرُ سعدِ بنِ زَيْدِ مَناةَ**. **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةُ**: iki yer. **الحَفائِرُ**: Kûfe hacısının solunda, **بني قُرَيْطٍ** için bir su. **الحُفَيْرَةُ** (küçültme): Irak’ta bir yer. **يَحْيَى بنُ سليمانَ الحُفْرِيُّ**; çünkü evi Kayrevan’da bir çukurun üzerindeydi. **مَحْفورٌ**: Rum denizinin kıyısında bir yer; **العَيْنِ** ile (okunuşunda) bir lahn vardır; orada kilimler dokunur.

تاج العروس:
**حفر**
**حَفَرَ** şeyi, **يَحْفِرُه**; **ضَرَبَ** bâbından: **حَفْراً**; ve **احْتَفَرَه**: onu temizledi; tıpkı yerin demir aletle kazılması gibi. Kazılmış yerin adı: **الحُفْرَة**. Ve kendisiyle kazılan şey: **المِحْفَارُ**. Mecazdandır: **حَفَرَ** kadını: onunla cinsel ilişkide bulundu; nehri kazmaya benzeterek; **ابنِ الأَعرابِيّ**’den. **الحَفْرُ**: zayıflık; **كُرَاع**’dan. Denir ki: “**حَفَرَ** semer kayışı keçiyi, **يَحفِرُها** **حَفْراً**: onu zayıflattı.” Denir ki: “Hiçbir gebe yoktur ki yük onu **يَحْفِرهَا** etmesin; ancak **النّاقَةَ**; çünkü o onun üzerine semirir.” Bu mecazdır. Mecazdandır: **حَفَرَ ثَرَي زَيْدٍ**: onun işini araştırdı ve ona vâkıf oldu; **ابْنِ الأعرابِيّ**’den. Mecazdandır: **حَفَرَ** çocuk: süt dişleri düştü; üstteki ve alttaki iki kesici diş düştüğünde “**أحْفَرا** **إحْفاراً**” denir. **الحُفْرةُ** ve **الحَفِيرَة**: ikisi de kazılmış yer. **الحَفَرُ** (harekeli): ölçüsünün üstünde genişletilmiş kuyu. Ve sükûnlu gelir; **الحَفِير** ve **الحَفِيرة** gibi. **الحَفَرُ** (harekeli): kazılmış şeyden çıkarılan toprak; o, **الهَدَم** gibidir. Ve “kazılmış olan yer” denir. Şair dedi ki:
"Dediler: ‘Sonuna vardık; işte bu hendek, **الحَفَرُ**”
Çoğulu **أحْفَارٌ**, çoğulun çoğulu **أحافِيرُ**. **ابنُ الأعرابي** şu beyti rivayet etti:
"Onun için **جُوب** edildi, **جَبَلٍ هِرْشَمِّ**’den
" **الأَحَافِير**’in suladığı, anası sabit (olan)”
Ve **الأحافِيرُ**, **حَفِيرٍ**’in çoğulu da olabilir; **قَطِيعٍ** ve **أقاطِيع** gibi. **الحَفَرُ** (harekeli): dişlerin köklerinde **سُلاَقٌ**; bunu **ابن السِّكَّيت** nakletti ve dedi ki: harekeleme **بَنِي أسَد**’in lügatidir; ve “**حَفِرَتْ**” (dişler) **تَعِبَ** gibi: **تَعَباً**; bu iki lügatin daha kötüsüdür. **ابنُ قُتَيْبَة** “**أدَب الكاتِب**”de dedi ki: dişlerde **الحَفَرُ**: onların üzerine çıkan bir sarılıktır. Bunu **ابنُ خَالَويْه** “**شَرْح الفَصيح**”te ve **ابْنُ دُرَيد** “**الجَمْهَرة**”de nakletti; ve sükûnlu gelir; o daha fasih olandır. Fiil ise **عُنِي** ve **ضَرَبَ** ve **سَمِعَ** gibi gelir. “**المصباح**”ta: “Dişler **حَفَرَتْ** **حَفْراً**, **ضَرَبَ** bâbından”; ve **بني أسَد**’in bir lügatinde: “**حَفِرَت** **حَفَراً**, **تعِبَ** bâbından”; kökleri, kendisine isabet eden **سُلاَقٍ** ile bozulduğu zaman; iki lügati **الأزْهَريُّ** hikâye etti.

Şeyhimiz dedi: Fasîhin sözünden alınır ki **الفاء**’ın sükûnlu kılınması daha fasîhtir; çünkü onunla başlatmış ve sonra hareke ile ikilemiştir; böylece onun fasîh olduğuna delâlet etti; bununla beraber onu ta‘kîb ettiler. **اللّبْلِيُّ** şerhinde dedi: **ثَعْلب**’ın, **الفاء**’ı sâkin olanla birlikte muharraki zikretmemesi gerekirdi; çünkü bu, içinde iki lugat bulunan şeylerdendir: ikisinden biri fasîh, öteki fasîh değildir. Ona, kitabının başında şart koştuğu üzere, fasîh olanı zikretmesi ve fasîh olmayanı terk etmesi vâcipti; bitti. Ve **التهذيب**’de: **الحَفْر** ve **الحفَر**; cezm ve fetha iki lugattır: o, dişlere zâhirden ve bâtından yapışan şeydir. Dersin ki: **حَفَرَتْ** onun dişleri, **تَحْفِر** **حَفْراً**. Ve denilir: onun dişlerinde **حَفَرٌ** (tahrîk ile) vardır; o, **بَنِي أسَد**’in lugatıdır. **شَمِرُ**’e dişlerdeki **الحَفَر** hakkında soruldu; dedi ki: o, **القَلَحُ**’ın, dişlerin köklerini, diş eti ile dişin kökü arasında, zâhirden ve bâtından oymasıdır; kemiğe ısrarla (baskıyla) devam eder; hızlıca yetişilmezse kemik soyulur. Ve denilir: onun ağzını **حَفَرٌ** ve **حَفْرٌ** aldı. Ve denilir: falanın ağzı **مَحْفُوراً** sabahladı; ve onun ağzı oyuldu. Ve **حَفَر** **يَحْفِر** **حَفْراً** ve **حَفِرَ** **حَفَراً**; ikisinde de.

Şeyhimiz, **الفَصِيح** şerhinde İbn **دُرُسْتَوَيه**’den nakletti: **الحَفْر** ( **الفاء**’ın sükûnu ile) müteaddî bir fiilin masdarıdır; o da **حَفَرَه** **يَحْفِره** **حَفْراً**’dır; sanki dişlerini oyan ancak dişin büyümesi yahut **القَلَح**’ın devamı yahut ona ilişen bir âfettir. Dedi ki: **الحَفَر**’e gelince ( **الفاء**’ın fethası ile), onların “**حَفِرَت** onun dişi, **تَحْفَر** **حَفَراً**” sözünün masdarıdır; bu fiil müteaddî değildir; birincisi müteaddîdir. **الواعي** sahibinin rivayet ettiğine göre: **حَفِرت** (kesre ile) masdarında, iskân ve tahrîk ile **حَفْراً** ve **حَفَراً** denilir. Dedi ki: **الحَفْرُ**: çocuğun diş etinde çıkan bir çıbandır; ona uğrarsa “**صَبِيٌّ مَحْفُورٌ**” denilir. Ve **أحْفَر** çocuk: üst ve alt iki **الثَّنِيَّتانِ**’ı, **الإثْنَاءِ** ve **الإرْبَاع** için düştü; ve süt dişleri düştüğünde “**حَفَرَت**” denilir; geçtiği üzere. Mecazdandır. **أحْفَرَ** tay: düştü. Ve bazı iyi tashihli nüshalarda, “**والسُّفْليانِ**” sözünden sonra: “ve tay, **الإثناءِ** içindir.” Ve **الإرباعِ**; ve bazı asıllarda bir ziyade vardır: “ve **القُرُوح**: onun **ثَنَايَاهُ**’ı ve **رَبَاعِيَاتُهُ** düştü.”

**أبو عُبَيدَةَ** atlar kitabında dedi: denilir: **أحْفَر** tay, **إحفاراً**; o hâlde o **مُحْفِر**’dir. Dedi ki: onun **إحْفارُه**: alt ve üst iki **الثَّنِيَّتَانِ**’ın, süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin **ثَنَايَا**’sı **أحفَرَت**; böylece düştüler” derler. Dedi ki: **يَحْفِر**’in ilk olduğu zaman, otuz ay arasındadır; bunun en aşağısı üç yıla yakındır; sonra düşerler; böylece onların üzerine **الإبداءِ** adı vâki olur; sonra **تُبْدِي**; böylece ona, üç yıldan sonra düşen süt **ثَنايَاه**’ının yerine iki alt **ثَنِيَّتانِ** ve iki üst **ثَنِيَّتانِ** çıkar; o hâlde o **مُبْدٍ**’dir. Dedi ki: sonra **يُثْنِي**; **ثَنِيّاً** olmaya devam eder; ta ki **يُحْفِر** **إحْفَاراً**: ve onun **إحْفَارُه**: ona, süt dişlerinden alt iki **الرَّباعِيَتَانِ** ve üst iki **الرّباعِيتَان**’ın hareket etmesidir. Ve hareket ettiklerinde “süt dişlerinin **رَبَاعِيَاتُ**’ı **أحْفَرَت**; böylece düşerler” denilir. İlk **يُحْفِرنْ** oldukları zaman, dört yılı tamamlamasında olur; sonra onların üzerine **الإبْدَاءِ** adı vâki olur; sonra **رَبَاعِياً** olmaya devam eder; ta ki **يُحفِرَ** **للقُرُوح**; o da, onun iki **قارِحَاه**’ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra, vasfettiğimiz üzere, onun üzerine **الإبداءِ** adı vâki olur; sonra o **قارِحٌ**’tır.

Ve **الأساس**’ta: **حَفَرَت** tayın süt dişleri: düşmek için hareket etti; çünkü düştüğünde, bitiş yerleri **حَفْراً** olarak kalır; sanki onlar sallandığında, **الحَفْر**’e girişmiş gibidir. Ve **أحْفَر** tay: onun süt dişleri **حَفَرَت**. **أحْفرَ** falana bir kuyu: onu, onun kazılmasına yardım etti. Ve **الحَفِير**: kabirdir; **فَعِيلٌ** vezninde, **مَفْعُول** mânâsınadır; İbn **الأعْرَابِيّ**’den; **الحُفْرَةِ** ve **الحَفِيرَةِ** gibi; **الأَساس**’ta olduğu üzere. Ve **الحَافِرُ**: binen hayvanın **حَوَافِرِ**’inden bir tanesidir: atların, katırların ve eşeklerin; **الكاهِلِ** ve **الغَارِب** gibi bir isimdir. Şair, **الحَافِر**’in cem‘inde dedi:

أوْلَى فَأَوْلَى يا امْرَأَ القَيْسِ بَعْدَما ... خَصَفْنَ بآثارِ المَطيِّ الحَوَافِرَا

**خَصَفْنَ** ile, **الحَوافِرِ** ile **المَطِيّ**’nin izlerini **خَصَفْنَ**’i murad etti; yani onun **أخْفافِه**’inin izlerini. Mecazdandır onların sözü: “buluştular da **الحَافِرَة** yanında çarpıştılar”; yani buluşmanın evvelinde. Mecazdandır Arapların sözü: “falana geldim, sonra **عَلَى حَافِرَتِي** döndüm”; yani özellikle, içinde yukarı çıktığım yolum; eğer onun dışındakine dönerse bunu söylemez. Ve **التَّهْذِيب**’de: yani “geldiğim yerden döndüm”; ve “**رَجَعَ على حافِرَتهِ**”: geldiği yolu. Mecazdandır: **الحافِرَةُ**: ilk yaratılış ve bir şeyde dönüp dolaşma; ta ki onun sonu, onun evveline döndürülünceye kadar. Ve **الكتِاب العَزِيز**’de: “**أئِنَّا لَمَرْدُودُونَ في الحَافِرَةِ**” yani işimizin evvelinde. Ve İbn **الأعْرَابِيّ** inşad etti:

أحافِرَةً على صَلَعٍ وشَيْبٍ ... مَعَاذّ اللهِ من سَفَهٍ وعَارٍ

Der ki: Gençliğimde ve ilk işimde, **الغَزل** ve **الصِّبا**dan (aşk şiiri ve gençlik hevesinden) üzere bulunduğum şeye, saçım ağarıyıp tepe(m) açıldıktan sonra geri mi döneyim? Ve hadiste: “Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; tâ ki **حافِرَتِه** üzerine döndürülünceye kadar” yani ilk tesisine (kuruluşuna) (döndürülünceye kadar). Ve **الفَرَّاءُ**, Yüce Allah’ın sözü “**أئِنَّا لَمَردُودُونَ في الحافِرَة**”nin tefsirinde dedi ki: yani ilk işimize, yani hayata. Ve **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **في الحافِرَة** yani dünyada, olduğumuz gibi. Ve denildi ki: yani öldükten sonra ilk yaratılışta. Dediler ki meselde: **النَّقْدُ عِنْدَ الحَافِرةِ** ve **الحَافِر** yani ilk kelime yanında. Ve **التَّهْذِيب**’de: manası: “Sana sattım” dediği zaman, sen ona bedel ile dönersin; ikisi manada birdir. Ve onun aslı, yani meselin (aslı): atlar, onların yanında en değerli ve en nefis olan idi; onların yanında kıymetli oluşu ve onların onunla kıymetli oluşu sebebiyle onu veresiye satmazlardı; adam adama derdi ki: **النَّقْدُ عند الحافِر** yani **ذَاتِ الحَافِر**in (tırnak sahibinin, yani atın) satımı yanında; yani bedelini almadıkça onun tırnağı yerinden ayrılmaz. Ve onu mesel yaptılar. Ve kim **عند الحافِرَة** derse, o, **الحافِر**i bizzat binek hayvanın kendisi manasında kıldığı ve zatı zikretmeksizin kullanımı çoğaldığı için, ona dişillik alâmeti ilhak edildi; zatın onunla adlandırılmasına işaret olarak. Yahut onlar onu, yarış ve bahis yanında söylerler ve onunla konuşurlardı. Bunu **الأزهرِيّ**, **أبِي العَبّاس**’tan rivayet etti. Ve dedi ki: yani atın tırnağının, **الحافِر** üzerine, yani kazılmış (yer) üzerine ilk düştüğü (an); nitekim “**ماءٌ دَافِقٌ**” denir, “**مَدْفُوقٌ**” ister. Ve **أبي العَباس**’ın nassında: yahut **الحافِرَة**: kazılmış yer. Denir: atın tırnağı **الحافرة** üzerine ilk düştüğü zaman, artık peşin (ödeme) vacip olmuştur; yani bahiste: yani (at) öne geçip tırnağı düşer düşmez; der ki: peşini getir. Ve **الليثُ** dedi: **النَّقْدُ عند الحافر**in manası: onu satın aldığın zaman, peşin ödeyinceye kadar ayrılmazsın. Bu onun aslıdır; sonra çoğaldı, tâ ki her türlü öncelikte kullanıldı; böylece “**رَجَع إلى حافِرِه وحافِرَته**” ve “**فعَل كذا عند الحافِرَةِ والحافِرِ**” denildi. Ve ondan, **أُبَيّ** hadisi: dedi ki: “Peygamber’e—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—**التَّوْبة النَّصُوح** hakkında sordum; dedi ki: o, senden taşkınlıkla (birden) çıktığı zaman günaha pişmanlıktır; ve pişmanlığınla Allah’tan mağfiret dilersin; **عندَ الحافِرِ** (hemen o anda), ona ebediyen dönmezsin.” Manası: günahla karşılaşma anında, geciktirmeksizin pişmanlığı ve istiğfarı gerçekleştirmektir; çünkü geciktirme, ısrardandır.

Mecazdan: Bu, kimsenin **يَحْفِرُه** (kazıp ulaşamadığı) bir yağmurdur; yani hiç kimse onun en sonunun nerede olduğunu bilmez. Ve **الحِفْرَاةُ** (kesre ile): kumda bir bitkidir; daima yeşil kalır; ve o, bahar bitkilerindendir. **أبُو النَّجْم** onu vasfederken dedi:
“**يَظَلُّ حِفْرَاه من التَّهَدُّلِ
في رَوْضِ ذَفْرَاءَ ورُغْلٍ مُخْجِلِ**”
Çoğulu: **حِفْرَى**; **شِعْرَى** gibi. Ve **أبو حنيفَة** dedi: **الحِفْرَى**: küçük yaprak ve diken sahibi (bir bitki)dir; ancak sert toprakta olur; onun beyaz bir çiçeği vardır; ve güvercinin gövdesi gibi olur. Dedim ki: **أبو عَليٍّ القَاليّ**, **المقْصُور**’da **كُثَيّر**’den şu beyti okudu:
“**وحَلَّت سُجَيْفَةُ من أرْضِها ...
رَوَابِيَ يُنْبِيْنَ حِفْرَى دِمَاثا**”
**الحِفْرَاة** Yemen ehli yanında: parmakları olan bir tahta; onunla çiğnenmiş yığın savrulur ve onunla buğday samandan ayıklanır. **الأزْهَرِيّ** dedi: o, buğdayın savrulduğu **الرَّفْشُ**tur; o, başı yekpare olan tahtadır; ama aralıklı olanı **العَضْم** ve **المِعْزَقَة**dır. Ve **الحَافِّيرَةُ** (fâ’yı şeddeli): siyah, yuvarlak bir balıktır; bunu **الصَّغانِيُّ** nakletti. Ve **الحَفَّار** ( **كَتَّان** gibi): kabri kazan kimsedir; ve o, muhaddislerden bir cemaatin lakabıdır. Onlardan: **أبو بَكْر محمد بنُ عَليّ بْنِ عَمْرٍو الضَّرِيرُ البَغْدَادِيُّ**; ve ikisi de doğru kimselerdir. **سُرَاقَة بِن مَالك بن جُعْشُم الكِنَانِيِّ المُدْلِجِيّ أبو سُفْيَان الصَّحَابِيّ**—Allah ondan razı olsun—un atının adıdır.

**الحِفَارُ** ( **كِكتَابٍ** ): eğriltilen bir ağaçtır; sonra kıldan (çadırdan) evin ortasına konur; ortası delinip orta direk yapılır. Ve **الحَفَر** (harekeli), **بِهَاءٍ** ile söyleme: Kûfe’de bir yer adıdır. Ve **التكملة**’de: bu mevkiin adı **الحَفَرَة**dir; **عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ الحفَرِيُّ** oraya inerdi; künyesi **أَبُو دَاوودَ**dur; **الثَّوْرِيّ**’den rivayet ederdi; ve âbidlerdendi. Onu **ابن حِبّانَ**, **كِتابِ الثِّقَات**’ta zikretti. **الحَفَر**: Mekke ile Basra arasında bir yer; aynı şekilde **الحَفِيرُ**. Ve o, Ürdün’de bir nehirdir; **النُّعْمَان بنُ بَشِير** onun yanında konakladı. Ve denildi ki: **الحَفِير** ile Basra arasında on sekiz mil vardır. Ve ikisi, elif-lâm olmaksızın söylenir. **التّهْذِيب**’de: Arap beldelerinde bilinen **الأَحفارُ** üçtür. Onlardan: **حَفَرُ أَبي مُوسى** (hâ ve fâ fethasıyla); hadiste onun zikri gelmiştir; o, **أبوُ موسَى الأَشْعَرِيّ**—Allah ondan razı olsun—un Basra’dan Mekke’ye giden ana yol üzerinde kazdığı kuyulardır. **الأَزهَرِيُّ** dedi: ben oraya indim ve kuyularından su çektim; o, **ماوِيَّةَ** ile **المَنْجَشَانِيَّات** arasındadır; düz, ipi uzun (derin), suyu tatlıdır. Ve onlardan: **حَفَرُ ضَبَّةَ**; o, **الشَّوَاجِنِ** tarafında, dibi derin, suyu tatlı kuyulardır. Ve onlardan: **حَفَرُ سَعْدِ بْنِ زَيْدِ مَنَاةَ تميم**; o, **العَرَمَة** hizasında, **الدَّهْنَاءِ**’nın arkasındadır; ondan, **السَّانِيَة** ile, **الدَّهْنَاءِ** iplerinden bir ipin yanında su çekilir; ona **حَبْل الحَاضِر** denir. Ve **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةُ**: iki yerdir; nüshalarda böyle, **فَعِيل** ve **فَعِيَلة** üzere; **التكملة**’de de benzeri; dedi ki:
“**لمَنِ النَّارُ أُوقِدَتْ بحَفِيرِ ...
لم تُضِيءْ غيرَ مُصْطَلَى مَقْرُوررِ**”
Ve **التهذيب**’de olan: **حَفْر** ve **حَفِيرة**: eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır. Ve **الحَفَائِرُ**: Kûfe hacısının solunda, Benî Kurayt’a ait bir sudur; bunu **الصَّغانِيّ** nakletti; cem‘ adıyla adlandırıldı. Ve **الحُفَيْرَةُ** (küçültme): Irak’ta bir yer; bunu **الصّاغنِيّ** nakletti. Ve **يَحْيَى بنُ سُلَيْمَان الحُفْرِيُّ** (zamm ile) muhaddislerdendir; ona bu, evinin Kayrevan’da Ümm Eyyûb sokağında bir çukur üzerinde olmasından dolayı denildi; **الفُضَيبْل**’den rivayet etti; ondan da **جَبرون بن عيسى** rivayet etti. Ve **مَحْفُور**: Rum denizinin kıyısında bir (yer)dir; ve ayn (harfi) ile (söylenişte) bir lahn vardır; buna **الصّاغانِيّ** dikkat çekti. Ve orada, fiyatları pahalı halılar ve döşekler dokunur. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **استحفَر النَّهرُ**: onun kazılma zamanı geldi. Ve **الحُفَيْر** ( **كزُبير** ): Zü’l-Huleyfe ile Melâ arasında bir menzildir; hacı onu izler. Ve **رَكِيَّةٌ حفِيرَةٌ** ve **حَفرٌ بَدِيعٌ**. Ve (kimse) **يَرْبُوعاً** (bir jerboa) **مُقَصِّعاً** yahut **مُرَهِّطاً** getirdi de onu **حفَرَه** ve ondan **حَفَر** etti ve onu **احتفره**. **الأَزْهَرِيّ** dedi: ve **أَبو حاتم** dedi: **حافَرَ مُحَافَرَةٌ** denir; ve falan, **يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ**den daha kurnazdır; bu, onun bilmecelerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; böylece aşağı gider; insan kazıp yorulur da ona güç yetiremez; ve delik ona karışır, onu başkasından ayırt edemez; onu bırakır; jerboa bunu yaptığı zaman, onu arayana: bırak onu, çünkü **حافَرَ**; artık ona hiç kimse güç yetiremez, denir. Denir: o, **حَافَرَ** ettiği ve toprağı kazmayı ve onu dışarı atmayı reddettiği zaman, deliğinin yönü bilinmez; denir: **قد حَشَى**; böylece deliği, attığı zaman, toprağı dolu, başkasıyla bir hizaya gelmiş düz görürsün; buna **الحاثِياءَ** denir. Denir: onun **حاثِيائِه**nin karışması ne şiddetlidir. Ve **ابنُ شُمَيْل** dedi: **رَجُلٌ مُحافِرٌ**: onun hiçbir şeyi yoktur. Ve şu beyti okudu:
“**مُحَافِرُ العَيشِ أَتَى جِوَارِي**”

" **لَيْسَ لَه** **مِمَّا أَفاءَ الشَّارِي**
" **غَيْرُ مُدًى** ve **بُرْمَةٍ أَعْشَارِ**

Ve **الأَساس**’ta: **وحَفَر عن الضَّبّ واليَرْبُوع لِيَسْتَخْرِجَه**: onu çıkarmak için **الضَّبّ** ve **اليَرْبُوع** hakkında kazdı. Ve bunda genişletilir de şöyle denir: **حَفَرتُ الضّبَّ** ve **احتفرْتُه**. Ve **وحَافَرَ اليَرْبُوعُ**: kazmasında derinleştirdi. Ve falan kimse, **يَرْبُوعٍ مُحافِرٍ**’den daha kaçaktır. Ve o, açık seçik bir metindir. Ve apaçık bir delildir; **يُخادِعون اللهَ** ve **حَشَا الله**’da zikrettiğimin sıhhatine seslenir; bitti. Ve **اللسان**’da: **وكانت سُورَةُ براءَة تُسَمَّى الحَافِرَةَ**; bu, onun **قُلُوب المُنلفِقِين** hakkında kazmış olmasındandır; bu da, savaş farz kılınınca, münafığın başkasından ve müminleri dost edinenin, onların düşmanlarını dost edinenden ayrışmış olmasındandır. Ve **الحَمَاسَة**’de okudum:

**ومُسْتعْجِل بالحَرْبِ والسِّلْمُ حَظُّه ... فلمّا استُشِيرَتْ كَلَّ عَنْهَا مَحَافِرُهْ**

Kenar notunda dedi: **محفر**’in çoğuludur; burada onunla kastedilen silahtır. Ve **الحافِرَةُ**: kazılmış yer. Ve ayağa, onu istiare yoluyla çirkin göstermek istediklerinde **حافِراً** derler. **جُبَيْهَاءُ الأَسَدِيّ**, kendisine hızla gelen geceleyin gelen bir misafiri vasfederek dedi:

**فاَبْصَرَ نَارِي وهي شَقْرَاءُ أُوقِدَتْ ... بلَيْلٍ فلاحَتْ للعُيُونِ النّواظِرِ
فلما رَقَدَ الوِلْدانُ حتى رأَيْتُه ... على البَكْرِ يَمْرِيه بساقٍ وحافِر**

Ve **يَمْرِيه**’nin manası: koşudan onda olanı çıkarır. Ve **الحَفْر** (fetha sonra sükûn ile): hendek yahut kuyu gibi kazılmış yerin adıdır. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **أَحَفَر الرّجلُ**: develerini **الحِفْرَي**’da otlattı, demektir. **الأَزهرِيُّ** dedi: o, mer‘ânın en kötüsündendir. Dedi: ve **أَحْفَرَ**: **الحِفْرَاة** ile amel etti; o da **المِعْرَفَة**’dir. Ve dedi: ve **وحَفِرَ** ( **كَفَرِحُ** gibi): bozulduğunda. Ve **حُفْرَة** ve **حُفَيْرَة**: iki yerdir; aynı şekilde **الأَحفَارُ** ve **أَحْفَارٌ**. **الفَرَزْدَقُ** dedi:

**فيَاليتَ دارِي بالمَدِينةِ أَصْبَحَتْ ... بأَحْفَارِ فَلْجِ أَو بِسِفِ الكَوَاظِم**

Ve İbn Cinnî dedi: **الحَفَر** ve **كَاظِمةَ**’yi kastetti; ikisini zaruret sebebiyle çoğul yaptı. Ve denir: bu belde, askerlerin geçidi ve **الحَوَافِرِ**’in dövdüğü yerdir. Ve falan kimse, **الخُفَّ** ve **الحافِرَ**’e mâliktir. Ve mecazdan: ona her **خُفٍّ** ve **حَافِرٍ** bastı. Ve **رَجَع إِلى حَافِرَتِهِ**: yaşlandı ve ihtiyarladı. Ve **حَفَرَ الفَصيلُ أُمَّه حَفْراً**: onun memesini çekip çıkarmasıdır; onu emmesiyle eti gevşeyinceye kadar. Ve **تَحفَّر السَّيْلُ**: yerde çukurlar edindi. Ve **ابنُ أَبي الحَوافِر**: meşhur bir tabiptir. Ve **الحفَّارة**: **الجِيزة** amellerinden bir köydür. Ve **الحَافِرَةُ**: aşağı Saîd’de bir köydür. Ve **حَفَرُ السِّيدانِ**: **كاظمةَ** yanında. Ve **حَفَرُ الرِّباب**: bir mevki. Ve **حُفَارٌ** ( **كغُرابٍ** gibi): Yemen’de bir mevki. Ve **حافِرُ بنُ التَّوْأَم الحِمْيَرِيّ**: Himyer kâhinlerinden biridir; **مُعَاذِ بن جَبَلٍ**’in eli üzere Müslüman oldu; **الذَّهَبِيُّ** onu **المُخَضْرَمِين** içinde zikretti. Ve **المَحَافِرَةُ**: **الجَحَافِل**’den bir batındır; onlarda sayı ve destek vardır; Yemen’dedirler; **المَلكُ الغَسَّانُّي** onları **الأَنساب**’da zikretti.
