# حفر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حفر

باب الحاء والراء والفاء معهما
ح ر ف، ح ف ر، ف ر ح، ر ف ح مستعملات
حرف:
الحَرْف من حُروف الهِجاء. وكلُّ كلمةٍ بُنِيَتْ أداةً عاريةً في الكلام لتفرقة المعاني تُسمَّى حَرْفاً، وإنْ كانَ بناؤها بحَرْفَيْن أو أكثر مثلُ حَتّى وهَلْ وَبلْ ولَعَلَّ.
وكلُّ كلمةٍ تُقرَأ على وُجوهٍ من القرآن تُسمَّى حَرْفاً، يقال: يُقرَأ هذا الحَرْف في حَرْف ابن مسعود أي في قراءته. والتحريف في القرآن تغيير الكلمة عن معناها وهي قريبة الشَّبه، كما كانت اليهود تُغَيِّر معاني التَّوْراةِ بالأشباهِ، فوصَفَهم الله بفعلهم فقال: "يحرِّفون الكلم عن مَواضعه".
وتَحَرَّفَ فلانٌ عن فلان وانحَرَف، واحرَوْرَفَ واحد، أي: مالَ.
والانسان يكونُ على حرف من أمره كأنّه ينتظِر ويَتَوَقَّع فإن رأَى من ناحية ما يُحبُّ? وإلاّ مالَ إلى غيرها. وحَرْفُ السفينة: جانب شِقِّها.
والحَرْف: الناقة الصُّلْبة تُشَبَّهُ بحرْف الجَبَل، قال الشاعر:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
وهذا نَقْضٌ على من قال: ناقةً حَرْقٌ، أَي: مهزولةٌ كحَرْف كتابةٍ لدِقَّتها ولو كان معنى الحَرْف مهزولاً لم يصفها بأنها جُماليَّة سِنادٌ، ولا وظيفها رَيّان.
والحُرْفُ: حَبٌّ كالخَرْدَل، والحَبَّةُ منه حُرْفة.
والمُحارفة: المُقايَسة بالمِحراف، وهو المِيلُ تُسْبَرُ به الجِراحاتُ.
والمُحارَف: المَحرُومُ المُدْبِرُ.
حفر:
الحَفيرة: الحُفْرة في الأرض، والحَفَر اسمُ المكان الذي حُفِرَ كخَنْدَقِ أو بِئْر، قال:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
والبئر إذا كانت فوق قَدْرها سُمِّيَت حَفَراً وحَفيراً وحَفيرةً.
وحَفيرٌ وحفيرة اسْما موضِعَيْن جاءا في الشعر.
والحافِرُ: الدّابَّة. وقولُ العرب: النَّقْد عندّ الحافر، تقول: إذا اشتَريْتَه لا تبرَحُ حتى تَنْقُدَ.
وإذا أَعَمُّوا اسمَ الدّوابِّ قالوا: الحافِر خير من الظلِّفْ أي ذوات الحوافِر خيرٌ من ذوات الظَّوالِف.
والحافِرة: العَوْدة في الشيء حتى يُرَدَّ آخره على أوّله، وفي الحديث: إنَّ هذا الأمرَ لا يُترَكُ على حاله حتى يُرَدَّ على حافرتِه أي على أوّل تأسيسه.
وقوله تعالى: "إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة أي في الخَلْق الأوّل بعدما نموتُ كما كُنّا.
والحَفْر، والحَفَر لغةٌ: ما يلزَقُ بالأسنان من ظاهِرٍ وباطِنٍ، تقول: حَفِرَتْ أسنانُه حَفَراً، ولغة أخرى: حَفَرَتْ تَحْفِر حَفْراً.
والحِفْراة: نَبْت من نَبات الربيع. والحِفْراةُ: خَشَبةٌ ذاتُ أصابعَ تُذَرَّى بها الكُدوسُ المَدُوسَةُ، ويُنَقَّى بها البُرُّ بلغة ناسٍ من أهل اليَمن.
فرح:
رجلٌ مُفْرَحٌ: أثقَلَه الدَّيْن، قال:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
ورجلٌ فَرْحانُ وفَرِحٌ من الفَرَح، وامرأةٌ فَرِحةٌ وفَرْحى مثل عَطْشَى، وتقول: ما يَسُرٌّني به مُفْرِحٌ ومَفرُوح:، فالمَفروُح: الشيءُ أنا أفَرحُ به، والمُفرِح: الشَّيءُ الذي يُفرِحني.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ح ر ف**، **ح ف ر**، **ف ر ح**، **ر ف ح** kullanımdadırlar.

**حرف**:
**الحَرْف** **حُروف الهِجاء**dandır. Ve konuşmada mânâları ayırmak için, söz içinde çıplak bir edat olarak bina edilmiş her kelimeye **حَرْف** denir; bina edilişi iki harf ile veya daha fazla olsa bile; **حَتّى** ve **هَلْ** ve **بَلْ** ve **لَعَلَّ** gibi.
Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْف** denir; denilir ki: Bu **الحَرْف**, **حَرْف** İbn Mes‘ûd’da, yani onun kıraatinde okunur. Ve Kur’ân’da **التحريف**, kelimeyi mânâsından değiştirmektir; hâlbuki o (kelime) yakın benzerliktedir; Yahudilerin benzerlikler ile Tevrat’ın mânâlarını değiştirmeleri gibi; Allah onları fiilleriyle vasfetti de şöyle dedi: “**يحرِّفون الكلم عن مَواضعه**”.
Ve falan, falandan **تَحَرَّفَ** etti ve **انحَرَف** etti; ve **احرَوْرَفَ** birdir; yani: meyletti.
Ve insan, işinden bir **حرف** üzere olur; sanki bekler ve umar; eğer bir taraftan sevdiği şeyi görürse? Yoksa, başkasına meyleder. Ve geminin **حَرْفُ**u: onun yarığının yanı.
Ve **الحَرْف**: sert dişi deve; dağın **حَرْف**una benzetilir. Şair dedi ki:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
Ve bu, “**ناقةً حَرْقٌ**” dediği kimseye karşı bir nakzdır; yani: yazı **حَرْف**u gibi inceliğinden dolayı zayıf. Eğer **الحَرْف** mânâsı zayıf olsaydı, onu **جُماليَّة سِنادٌ** diye vasfetmezdi; ne de onun **وظيف**ini **رَيّان** (dolu) (diye).
Ve **الحُرْفُ**: hardal gibi bir habb; ondan olan taneye **حُرْفة** (denir).
Ve **المُحارفة**: **المِحراف** ile mukayese etmektir; o da meyildir; onunla yaralar yoklanır.
Ve **المُحارَف**: mahrum, yüz çeviren (kimsedir).

**حفر**:
**الحَفيرة**: yerdeki çukur; ve **الحَفَر**, kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi ki:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
Ve kuyu, (normal) miktarının üstünde olursa, **حَفَراً** ve **حَفيراً** ve **حَفيرةً** diye adlandırılır.
Ve **حَفيرٌ** ve **حفيرة** şiirde gelmiş iki yer adıdır.
Ve **الحافِرُ**: binek hayvanı. Ve Arapların sözü: **النَّقْد عندّ الحافر**; dersin ki: Onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılma.
Ve binek hayvanlarının adını genelleştirdiklerinde derler ki: **الحافِر** **خير من الظلِّفْ**; yani: toynak sahipleri, çatallı tırnak sahiplerinden hayırlıdır.
Ve **الحافِرة**: bir şeyde geri dönüş; ta ki sonu başına döndürülsün. Ve hadiste: “Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **حافرتِه** üzerine döndürülsün”; yani ilk tesisine.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة**”; yani: öldükten sonra, olduğumuz gibi, ilk yaratılışta.
Ve **الحَفْر** ve **الحَفَر** bir lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şey. Dersin ki: Onun dişleri **حَفَراً** **حَفِرَتْ**. Ve başka bir lugat: **حَفَرَتْ** **تَحْفِر** **حَفْراً**.
Ve **الحِفْراة**: bahar bitkilerinden bir bitkidir. Ve **الحِفْراةُ**: parmakları olan bir tahta; onunla çiğnenmiş yığınlar savrulur; ve onunla buğday temizlenir; Yemen ehlinden bir kavmin lugatında.

**فرح**:
**رجلٌ مُفْرَحٌ**: borç onu ağırlaştırdı. Dedi ki:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
Ve **رجلٌ فَرْحانُ** ve **فَرِحٌ** sevinçten; ve **امرأةٌ فَرِحةٌ** ve **فَرْحى** **عَطْشَى** gibi. Ve dersin ki: Onunla beni sevindiren bir **مُفْرِحٌ** ve **مَفرُوح** (vardır); artık **المَفروُح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفرِح**: beni sevindiren şeydir.
