# حفر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حفر

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : مستعملة .
حرف : قال الليث : الحَرْفُ من حُرُوفِ الهِجَاء . قال : وَكُلُّ كَلِمَةٍ بُنِيَتْ أَدَاةً عارِيةً في الكلامِ لِتَفْرِقَةِ المَعَانِي فاسْمُها حرفٌ ، وإِنْ كَانَ بِنَاؤُها بحرفين أو فَوْقَ ذلك ، مثل : حتى وَهَلْ وَبل وَلَعَلّ .
وكل كلمة تُقْرَأُ على وُجُوهٍ مِنَ القُرْآنِ تُسمى حَرْفاً ، يقرأ هذا في حرف ابن مسعود أي في قراءة ابن مسعود .
قال والإنسانُ يكونُ على حَرْفٍ من أَمْرِه : كَأَنَّهُ يَنْتَظِرُ ويتوقَّعُ ، فإِنْ رَأَى من نَاحِيَتِهِ ما يحبُّ ، وإلاَّ مَالَ إلى غَيْرِهَا . وقال الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي إذا لَمْ يَرَ مَا أَحَبَّ انْقَلَبَ عَلَى وجهه .
قال : وحَرْفُ السفينةِ : جَانِبُ شِقها . وقال أبو إسحاقَ في تفسيرِ هذه الآية : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ( جاء في
التفسيرِ : على شَكَ ، قال : وحقيقَتُهُ أَنَّه يعبدُ الله على حرفِ الطَّرِيقَة في الدين ، لا يدخُلُ فيه دُخُولَ مُتَمَكنٍ . وأفادني المنذريُّ عن ابن اليزيدي عن أبي زيدٍ في قوله ) عَلَى حَرْفٍ ( على شَكَ . وأفادني عن أَبِي الْهَيْثَمِ أنه قال : أما تسميتُهم الْحَرْفَ حَرْفاً فحرْفُ كل شيءٍ ناحيتهُ كحرْفِ الجَبَلِ والنهرِ والسيفِ وغيرهِ ، قلتُ كأَنَّ الخير والخِصْبَ ناحيةٌ ، والضَّرَّ والشَّرَّ والمكروه ناحيةٌ أخرى ، فهما حرفان ، وعلى العبْدِ أن يَعْبُدَ خالِقَه على حالة السَّرَّاءِ والضَّرَّاءِ . ومَنْ عَبَدَ الله على السَّرَّاءِ وحْدَهَا دون أن يَعْبُدَه عَلَى الضَّراءِ يَبْتَلِيه الله بِهَا فَقَدْ عَبَدَهُ على حَرْفٍ ، ومن عَبَدَهُ كَيْفَما تصرَّفَتْ به الحالُ فقد عَبَدَهُ عِبادةَ عَبْدٍ مُقِرَ بأَنَّ له خَالِقاً يُصَرفه كيفَ يشاءُ ، وأنه إن امْتَحَنَه باللأواء وأنعم عليه بالسَّراء فهو في ذلك عادلٌ أو متفضلٌ غير ظالمٍ ولا متعدَ ، له الخيَرَةُ وبيده الأمرُ ولا خِيَرَةَ للعَبْدِ عليه .
وأما قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف ) لقد أشبَعْتُ تفسيره في كتاب ( القراءَات وعِللِ النحويينَ ) فيها وأنا مختصرٌ لَكَ في هذا الموضِعِ من الجُمَلِ التي أودَعْتُها ذلك الكتابَ ما يَقِفُ بِكَ على الصوابِ . فالذي أذْهَبُ إليه في تفسيرِ قولهِ : ( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف ما ذهب إليه أبو عبَيْدٍ واتَّبعه على ذلك أبو العَبَّاسِ أحمد بن يحيى .
فأما قول أبي عبيدٍ فإن عبدَ الله بنَ محمد ابن هاجَك أخبرني عن ابن جَبَلَة عن أبي عبيدٍ أنه قال في قوله ( على سبعة أحرف ) يعني سبع لُغَاتٍ من لُغَات العَرَبِ . قال وليس معناه أن يكونَ في الحرف الواحدِ سبعَةُ أَوْجُهٍ هذا لَمْ نَسمعْ به . قال ولكن نقول : هذه اللغاتُ السبعُ متفرقَةٌ في القرآن فبعضه بِلُغَةِ قريش وبعضُه بلغة هوازِنَ وبعضُه بلغة هُذَيْلٍ وبعضُه بلغة أهلِ اليَمَن ، وكذلك سائِرُ اللغات ومعانيها في هذا كله وَاحِدَةٌ . قال ومِمَّا يُبَينُ ذلك قولُ ابن مسعود : إني قد سمعت القراءَةَ ووجدتهم متقاربين فاقرءوا كما علمتم ، إنما هو كقول أحدكم هَلُمَّ وَتَعَال وأَقْبِل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه سُئِل عن قوله ( نزل القرآن على سبعة أحرف ) فقال : ما هي إلا لغاتٌ . قلت : فأبو العبَّاسِ النحوي وهو وَاحِدُ عصره ، قد ارْتَضَى ما ذهبَ إليه أبو عبيد واستصْوبَه . قلت : وهذه الأحْرُفُ السبعةُ التي مَعْنَاهَا اللغاتُ غيرُ خَارِجَةٍ من الذي كُتِبَ في مصاحِف المسلمين التي اجتمع عليها السلفُ المرضيُّون والخلف المتبعون فمن قَرَأَ بحرفٍ لا يُخَالِفُ المصحفَ بزيادةٍ أو نُقْصانٍ أو تقديم مؤخَّرٍ أو تأخيرِ مُقَدَّم وَقَدْ قَرَأَ به إِمامٌ من أَئِمَّة القُرَّاءِ المُشْتهرين في الأَمْصَارِ فقد قرأ بحرْفٍ من الحُرْوف السبعة التي نزل القرآن بها ، ومن قرأَ بحرفٍ شاذَ يُخَالِفُ المصحفَ ، وخالَفَ بذلك جمهورَ القَرَأَةِ المعروفين ، فهو غيرُ مصيبٍ . وهذا مذهبُ أهلِ العِلْم الذين هم القُدْوَة ، ومذهبُ الراسخِين في عِلْمِ القرآن قديماً وحديثاً ، وإلى هذا أَوْمَى أبو العباس
النحويُّ ، وأبو بكرٍ الأنبارِيُّ في كتاب له ألَّفَهُ في اتباع ما في المصحَفِ الإمَامِ ، وافقه على ذلك أبو بكرٍ مجاهدُ مُقْرِىء أهلِ العِراق وغيرُه من الاثْبَاتِ المُتْقِنِين . ولا يجوز عندي غيرُ ما قالوا ، والله يوفقنا للاتّباع وتجنُّبِ الابْتداع ، إنه خير مُوَفق وخيرُ مُعين .
وقال الليث : التحريفُ في القرآن : تغييرُ الكلِمَةِ عَنْ مَعْنَاهَا وهي قريبَةُ الشَّبَهِ ، كما كانت اليهودُ تُغَير مَعانِيَ التوْراةِ بالأَشْبَاه ، فوصَفَهم الله بِفِعْلِهم فقال ) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ) ( النساء : 46 ) قال : وإذا مال إنسانٌ عن شيء يقال : تحرّف وانْحَرَفَ واحْرَوْرَف وأنشد في صفة ثور حفر كناساً فقال :
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا
قال : والحَرْف النَّاقة الصُّلْبَةُ ، شُبهت بِحَرْفِ الجبل .
وأنشد :
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق
قال : وهَذَا البَيْتُ يَنْقُضُ تفسيرَ مَنْ قال : ناقة حَرْفٌ : أَيْ مَهْزولَةٌ شبهت بحرْفِ كتابَةٍ لِدَقَّتِها وهُزَالِها .
وروى أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرو أنه قال : الحرْفُ : الناقَةُ الضَّامِرُ ، قال : وقال بعضهُم : شُبهَت بِحَرْف الجبل . قال أبو عبيدٍ وقال الأَصمعيُّ : الحرفُ : المَهْزُولَةُ ، وقال شَمِر : الحَرْفُ من الجَبَلِ : ما نَتَأَ في جَنْبِهِ منه كَهَيْئَةِ الدُّكَّانِ الصغيرِ أو نحوِه . قال والحرف أيضاً في أعْلاَهُ تَرَى له حَرْفاً دقيقاً مشرفاً على سواءِ ظَهْرِه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحرْفُ : الشَّكُّ في قول الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي شَكَ .
قال أبو العبَّاسِ : والعربُ تَصِفُ الناقَةَ بالحَرْفِ لأَنَّها ضَامِرٌ ، وتُشَبَّهُ بالحَرْفِ من حُرُوفِ المُعْجَم ، وهو الأَلِفُ . وتشبَّه بِحَرْفِ الجبَل إذا وصفت بالعِظَم . قال هذا في تفسير قول كعب :
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة
وقال الليث : الْحُرْفُ : حَبٌّ كالخَرْدَلِ ، الواحدة حُرْفَةٌ . قال : والمُحَارَفَةُ : المُقَايَسَةُ بالمِحْرَافِ ، وهو المِيلُ الذي يُسْبَرُ به الجِرَاحَاتُ وأنشد :
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف
أبو عُبَيْدٍ عن أبي زيدٍ : أَحْرَفَ الرجلُ إِحرافاً إذا نما مَالُه وصَلُحَ . ورُوِيَ عن ابنِ مسعودٍ أنه قال : موت المؤمِنِ بِعَرَق الجبين تبقَى عليه البقيَّةُ من الذُّنُوبِ فَيحَارَفُ عند الموت أي يُقَايَسُ بها فيكون كفارةً لذنوبه . ومعنى عَرَقِ الجبينِ شدّةُ السيَاق . ويقال : لا تُحَارِفْ أخَاكَ بالسوءِ : أي لا تُجَازِهِ بِسُوءِ صَنِيعِه تُقَايِسْه ، وأحْسِنْ إِذَا أَساءَ ، واصْفَحْ عنه . ويقال للمَحْرومِ الذي قُترَ عليه رزْقُه مُحَارَفٌ . حدَّثَنَا عبدُ الله بنُ عُرْوَةَ عن أبي بكرٍ بن زَنْجَوَيْهِ عن محمدِ بن يوسفَ عن سفيانَ قال حدثنا أو إسحاقَ عن قسر ابن كركم عن ابن عباس في قوله : ( ُِيَسْتَغْفِرُونَ وَفِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ (
 ( الذّاريَات : 19 ) قال : ( السائلُ ) : الذي يسألُ الناسَ ، و ( المحروم ) : الْمُحَارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْمٌ ، فهو مُحَارَفٌ . قالَ وأخْبَرَنا الزعْفرانيُّ عن الشافِعِي أنه قال : كُلُّ من استغْنَى بكَسْبِه فليس له أن يسألَ الصدقَةَ وإذا كان لا يبلغ كسبه ما يُقِيمُه وعيالَه فهو الذي ذكر المفسرُونَ أنَّه المحرومُ الْمُحَارَفُ . قال : والْمُحَارَفُ : الذي يَحْتَرِفُ بيديه قد حُرِمَ سهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين فبقي محروماً يُعْطَى من الصدقةِ ما يَسُدّ حِرْمَانَهُ . وجاء في تفسير قول الله جلّ وعز : ( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ ( أنّ المحرومَ هو المُحَارَفُ ، والاسْمُ منْهُ الحُرْفَةُ بالضَّم ، وأما الحِرْفَة فهو اسم من الاحْتِرَافِ ، وهو الاكتسابُ ؛ يقال هو يَحْرِفُ لعياله ويَحْتَرِفُ ، وَيَقْرِشُ وَيَقْتَرِشُ ، ويَجْرَحُ ويَجْتَرِحُ : بمعنى يَكْتَسِبُ .
ثعلبُ عن ابن الأعرابي قال : أَحْرَفَ الرجُلُ إذا جازَى على خيرٍ أو شَرَ . قال ومنه الخبرُ : ( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ ) . قال : وأحرف إذا استغنى بعد فقر وأحرف الرجل إذا كدّ على عياله أبو عُبَيْدة عن أبي زيدٍ : أحْرَفَ الرجُلُ إِحْرَافاً إذا نَمَا مَالُه وصَلَح .
رحف : أهمله الليث وهو مستعمل .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : أَرْحَفَ الرجلُ إذا حدَّد سكّيناً أو غيرَه يُقَالُ : أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ حتى قَعَدَتْ كَأَنَّها حَرْبَةٌ . ومعنى قَعَدَتْ أي صَارَتْ . قلتُ كَأَنَّ الحاءَ مُبْدَلَةٌ من الهاء في أَرْحَفَ ، والأصْلُ أَرْهَف . وسيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ أي مُحَدَّدٌ .
حفر : قال الليث : الْحُفْرَةُ : ما يُحْفَرُ في الأَرْضِ ، ومثله الحَفِيرَةُ ، قال : والحَفَرُ اسمُ المَكَانِ الذي حُفِرَ كخَنْدَقٍ أو بِئْرٍ ، قال وكذلك البئرُ إذا وُسعَتْ فَوْقَ قَدْرِها تُسَمَّى حَفِيراً وحَفَراً وحَفِيرَةً ، قال : وحَفِيرٌ وحَفِيرَةٌ اسْمَا مَوْضِعَين ذكَرَهُمَا الشعراءُ القدماءُ .
قلتُ : والأَحْفَارُ المَعْرُوفَةُ في بلادِ العربِ ثلاثَةٌ : فمنها حَفَر أَبي موسى ، وهي رَكَايا احْتَفَرَهَا أَبُو مُوسَى الأشْعَرِيُّ على جَادَّة البَصْرة وَقَدْ نَزَلْتُ بها واستَقَيْتُ من رَكَاياها وهي ما بين مَاويَّةَ والمَنْجَشَانِيَّاتِ وركايا الحَفَر مَسْنَوِيَّةٌ بعيدة الرشَاء عَذْبَةُ الماءِ ، مَسْنَوِيَّةٌ أي يستقى منها بالسانية وهذا كقولهم زرع مَسْقَوِيّ أي يُسْقَى . ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ : وهي ركايَا بِنَاحيةِ الشَّوَاجِن بعيدةُ القَعْرِ ، عَذْبَةُ الماءِ . ومنها حَفَرُ سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ ابن تميم ، وَهيَ بِحِذَاء العَرَمَة وَرَاءَ الدَّهْنَاءِ ، يُسْتَقَى منها بالسانيَة عِنْدَ حَبْلٍ من حِبَالِ الدَّهْنَاءِ ، يقال له حَبْلُ الحَاضِر .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جل وعز ) ُيَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( ) ِالْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً ) ( النَّازعَات : 10 ، 11 ) معناه إنّا لمَرْدُودُون إلى أَمرنا الأوّل إلى الحياة . قال : والعربُ تَقُولُ : أَتَيْتُ فُلاناً ثمَّ رَجَعتُ علَى حَافِرَتِي : أيْ رَجَعْتُ مِنْ حَيْثُ جئتُ . قالَ : ومن ذَلِكَ قَوْلُ العَرَبِ : النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ . والحافر معناهُ إذا قَال قَدْ بِعْتُك
رجعتَ عليه بالثمن ؛ وهُمَا في المعنى واحدٌ . قال : وبعضُهم يقول النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ ، يريد عند حَافِرِ الفَرَسِ ، وكَأَنَّ هذا المَثَل جَرَى في الخيْلِ . قال : وقالَ بعضُهم : الحافِرَةُ الأَرْضُ الَّتِي تُحْفَرُ فيها قُبُورُهم ، فسمَّاهَا الْحَافِرَةَ ، والمعْنَى يريدُ المحْفُورَةَ ، كما قال ) مِن مَّآءٍ ) ( الطّارق : 6 ) يريد مَدْفُوق . وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي العَبَّاس أنه قَال : هَذِه كلمَةٌ كانُوا يَتَكَلَّمُون بها عند السَّبْق . قال والحَافِرَةُ : الأرضُ المَحْفُورَةُ ، يَقُول : أقل ما يَقَعُ حَافِرُ الفَرَسِ على الْحَافِرَةِ فقد وَجَبَ النقْدُ ، يعني في الرهَانِ ، أي كَمَا يَسْبِقُ فيَقَعُ حَافِرُه عَلَيْها تقول هَاتِ النَّقْدَ : وقال الليثُ : النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ معناه إذا اشتريْتَه لم تَبْرَح حَتَّى تَنْقُد . الحرَّانِيّ عن ابن السكيتِ أنه قال : مَعْنَى النَّقْدُ عند الْحَافِرَة أَيْ عِنْد أَوَّلِ كَلِمَةٍ . ويُقَال : الْتَقَى القَوْمُ فاقْتَتَلُوا عِنْدَ الْحَافِرَة أَيْ عِنْدَ أَوَّلِ كَلِمَةٍ وعِنْدَ أَوَّلِ مَا الْتَقُوا ، قال الله جَلّ وَعَزّ ) يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أَيْ فِي أَوَّلِ أَمْرِنَا . قال : وَأَنْشَدَنِي ابنُ الأعرابيّ :
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
كأنه قال أأرجع في صِبَايَ وَأَمْرِي الأوَّلِ بعد أن صَلِعْتُ وشِبْتُ . وقال الليثُ : الحافِرَةُ العَوْدَةُ في الشَّيْءِ حتَّى يُرَدَّ آخِرُه عَلَى أَوَّلِه . قَالَ : وفِي الْحَدِيثِ ( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه أَيْ عَلَى أَوَّلِ تَأسِيسِه ، وقَالَ في قَوْله : ( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أي في الخَلْقِ الأَوَّل بَعْدَ ما نَمُوتُ . وقال ابنُ الأَعْرَابيّ ) لَمَرْدُودُونَ فِى ( أيْ فِي الدُّنْيَا كَما كُنَّا .
وقال اللَّيْثُ الحَفْرُ والحَفَرُ جَزْمٌ وفَتْحٌ لُغَتَانِ : وهو ما يَلْزَق بالأسْنَانِ من ظَاهرٍ وباطنٍ ، تقول : حَفِرَتْ أسنانهُ حفَراً ، ولغةٌ أخرى حفَرت أسنانُه تَحفِر حَفْراً . وأخْبرَني أبُو بكرٍ عن شمر أنَّهُ سُئِل عن الحَفْر في الأسْنان ، فقال : هُوَ أن يَحْفِرَ القَلَحُ أُصُولَ الأسنان بَيْنَ اللثة وأَصْلِ السنّ من ظَاهِرٍ وبَاطِنٍ يُلِحُّ على العَظْمِ حتى يَتَقَشَّر العظْمُ إن لم يُدْرَكْ سريعاً ، يُقَال أَخَذَ فِيه حَفْرٌ وحَفَرَةٌ . أبو عبيد : عن الكسائي قال : الحفْر بتسكين وقد حفر فُوَه يحفِر حَفْراً .
وقال الليث الحِفْرَاةُ نباتٌ من نباتِ الرَّبِيع ، قال ونَاسٌ من أَهْلِ اليمنِ يُسَمُّون الْخَشَبَةَ ذاتَ الأصَابِع التي يُذُرَّى الكُدْس المَدُوسُ وَيُنَقَّى بها البُرُّ مِن التبْن بِحفْرَاةَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أحفَرَ الرجلُ إذا رَعَى إِبِلَه الحِفْرَى ، وهو نَبْتٌ ، قلتُ وَهُو مِن أَرْدَإِ المَرَاعي ، قال : وَأحفَرَ إِذَا عَمِل بالحِفْرَاةِ وهي الرَّقْش الذي تُذَرَّى به الحنطةُ ، وهي الْخَشَبَةُ المُصْمَتَة الرأسِ ، فأما المُفَرَّجُ فهو العَضْمُ بالضَّاد والمِعْزَقَةُ ، قال : والمِعْزَقَةُ في غير هذا : المَرُّ ، قَال والرقْشُ في غير هذا : الأكلُ الكثيرُ .
وقال أبو حاتمٍ : يقال حَافَرَ اليربوعُ مُحَافرةً ، وفلان أَرْوَغُ من يَرْبُوعٍ : مُحَافِرٍ ، وذلك أن يَحْفِر في لُغزٍ من ألْغَازِه فيذهبَ سُفْلاً ويحفِرَ الإنسانُ حتى يُعْيَى فلا يَقْدِر عليه ويُشَبَّه عليه الجُحْرُ فلا يعرفه من غيره
فيَدَعَهُ ، وإذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قِيلَ لمن يَطْلُبُه دَعْه لَقَدْ حَافَر فلا يقدرُ عليه أحدٌ وقال : إنه إذا حَافَرَ أَبَى أنْ يَحْفِر الترابَ ولا يَنْبِثُه ولا يُدْرَى وجْهُ جُحْره ، يقال قد حثا فترى الجُحْرَ مملوءًا تُراباً مستَوِياً مع مَا سِواهُ إذا حَثَا ، ويُسَمَّى ذلك الحَاثِيَاءَ ، ممدودٌ ، يقال ما أشد اشتباه حَاثِيَائِه . وقال ابْنُ شميل : رَجُلٌ مُحَافِرٌ : لَيْسَ له شَيْءٌ ، وأنشد :
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ
أبو عبيدة : يقال أَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ وَأَفَرَّتِ الإِبلُ للاثناء إذا ذهبت رَوَاضِعُها وطَلَع غَيْرُها . وقال في كتاب ( الخيْلِ ) يقال أَحْفَرَ المُهْرُ إحْفاراً فهو مُحْفِر ، قال وإِحْفَارُهُ أن يتحرك الثَّنِيَّتان السُفْلَيَان والعُلْيَيَان من رَوَاضِعِه ، فإذا تحرَّكْنَ قالوا قَدْ أَحْفَرَت ثَنَايَا رَوَاضِعِه فسَقَطْن . قال وأولُ ما يُحْفِرْنَ فيما بين ثلاثين شهراً أدْنَى ذلك إلى ثلاثةِ أعْوَامٍ ، ثم يسقُطْن فيقع عليها اسمُ الإبْدَاء ، ثم يُبدىء فيخرج له ثَنِيَّتَان سُفْلَيَان وثَنِيَّتَانِ عُلْيَيَانِ مَكَانَ ثَنَايَاه الرَّواضِعِ التي سَقَطْنَ بعد ثلاثةِ أعوام فهو مُبْدِىءٌ قال ثم يُثَني فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ إحْفَاراً ، وإحفارُهُ أن تُحَركَ له الرَّبَاعِيَّتَانِ السفْلَيَان والرَّبَاعيتان العُلْيَيَان من رَوَاضِعه وإذا تَحَرَّكْن قيل قد أَحْفَرت رُبَاعِيَاتُ رواضعه فيسقُطْنَ ، وأول ما يُحْفِرْن في استيفائه أربعةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليها اسمُ الإبْدَاءِ ، ثم لا يزال رَبَاعِياً حتى يُحفر لِلْقُروحِ وهو أن يَتَحَرَّك قَارِحَاه ، وذلك إذا استَوْفَى خَمْسَةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليه اسْمُ الإبْدَاءِ ، عَلَى ما وَصَفْنا ثم هو قارح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي إذا استَتَم المُهْرُ سنتين فهو جَذَعٌ ، ثم إذا استتم الثالثةَ فهو ثَنِيٌّ ، فإذا أثْنَى أَلْقَى رَوَاضِعَه فيقال أثنَى وأَدْرَمَ للأَثناء ، ثم هو رَبَاعٍ إذا استتمّ الرابعة من السنين يقال أَهْضم للإِرْبَاعِ وإذا دخل في الخامسة فهو قارِحٌ وقد قَرَحَ يَقْرَحُ قُرُوحاً ، قلت : وصَوَابُه إذا استَتَمّ الخامِسَةَ ، فيكون موافقاً لقول أبي عبيدة وكأَنَّهُ سقطَ شَيْءٌ .
ويقال : حَفَرْتَ ثَرَى فُلانٍ إذا فَتَّشْتَ عن أمْرِه ووقَفْتَ عليه . وقال ابنُ الأعرابي حَفَرَ إذا جَامَع وحَفَرَ إذا فَسَدَ .
فرح : قال الليث رجل مُفْرَحٌ قد أَثْقَلَهُ الدَّيْن ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح ) قال أبو عبيد المُفْرَح : الذي قد أَفْرَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَهُ ، ولا يجِدُ قَضَاءَهُ . قال وأنشدنا أبو عبيدة :
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح ) هو الذي أثْقَلَ الدَّيْنُ ظَهْرَه ، قال : ومن قال مُفْرَجٌ فهو الذي أثقله العيال وإن لم يكن مُدَّاناً .
وقال الليث : رَجُلٌ فَرِحٌ وفَرْحَانٌ وامرأة فَرِحَةٌ وفَرْحَى ، ويقال ما يسرني به مَفْروحٌ ومُفْرِحٌ ، فاالمَفْرُوح : الشيءُ الذي أنا أفْرَحُ به ، والمُفْرِحُ : الشيء الذي يُفْرِحُني . أبو حاتم عن الأصمعي : يقال : ما يسرني به مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوحٌ ، وهذا عنده مما يَلْحَنُ فيه العامَّة .
رفح : قال أبو حاتم : من قرون البقر الأَرْفَحُ وهو الذي يَذْهَبُ قَرْنَاهُ قِبَلَ أُذُنَيْه في تَبَاعُدِ ما بينهما قال والأَرْفَى الذي يأتي أُذُنَاهُ عَلَى قَرْنَيْه .

### Türkçe

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : kullanımdadır.

**حرف**: Leys dedi ki: **الحَرْفُ** hece harflerinden bir harftir. Dedi ki: Konuşmada mânâları ayırmak için, söz içinde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حرف**tır; yapısı iki harfle veya bunun üstünde olsa bile; meselâ: **حتى** ve **هَلْ** ve **بل** ve **لَعَلّ**.

Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْفاً** denir; “bu, İbn Mes‘ûd’un harfinde okunur” yani İbn Mes‘ûd’un kıraatinde.

Dedi: İnsan, işinin bir **حَرْفٍ**ı üzerinde olur: sanki bekler ve umar; eğer tarafından sevdiği bir şey görürse (öyle olur), yoksa ondan başkasına meyleder. Aziz ve celîl Allah dedi ki: **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** (**الحَجّ**: 11) yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner.

Dedi: Geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanıdır. Ebû İshâk bu âyetin tefsirinde dedi: **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** tefsirde geldi: şüphe üzere. Dedi: Onun hakikati, dinde yolun bir harfi üzere Allah’a ibadet etmesidir; onda yerleşik bir girişle girmez. Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den, onun sözü hakkında: **( عَلَى حَرْفٍ )**: şüphe üzere, diye fayda verdi. Bana Ebû’l-Heysem’den de fayda verdi ki şöyle dedi: Onların **الْحَرْفَ**e **حَرْفاً** ad vermeleri ise, her şeyin harfi onun tarafıdır; dağın harfi, nehrin, kılıcın ve başkasının harfi gibi. Dedim: Sanki hayır ve bolluk bir taraftır; zarar, şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; ikisi iki harftir. Kulun, yaratanına sevinç hâlinde de sıkıntı hâlinde de ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız sevinç hâlinde ibadet eder de sıkıntı hâlinde O’na ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; artık O’na bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl kendisiyle nasıl dönüp dolaşırsa dolaşsın O’na ibadet ederse, onu dilediği gibi çevirip çeviren bir yaratıcısı bulunduğunu ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; ve eğer onu şiddetle sınar ve ona sevinçle nimet verirse, bunda adildir yahut lütufkârdır; zalim ve haddi aşan değildir; tercih O’nundur, iş O’nun elindedir; kulun O’na karşı bir tercihi yoktur.

Nebînin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüne gelince: **( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف )**; onun tefsirini **( القراءَات وعِللِ النحويينَ )** kitabında doyurucu biçimde genişlettim; burada ise, o kitaba yerleştirdiğim cümlelerden, seni doğruya durduracak olanı bu yerde sana kısaltıyorum. Şu hâlde ben, onun sözü: **( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف )** tefsirinde, Ebû Ubeyd’in gittiği ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın da onu bu hususta izlediği görüşe giderim.

Ebû Ubeyd’in sözüne gelince: Abdullah b. Muhammed b. Hâcek bana, İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den haber verdi ki o, **( على سبعة أحرف )** sözünde şöyle dedi: Arapların dillerinden yedi dildir. Dedi: Bunun mânâsı, tek bir harfte yedi vecih olması değildir; bunu işitmedik. Dedi: Lâkin deriz ki: Bu yedi dil Kur’ân’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle; ve böylece diğer diller; bunun hepsinde mânâları birdir. Dedi: Bunu açıklayan şeylerden biri İbn Mes‘ûd’un sözüdür: “Ben kıraati işittim ve onları birbirine yakın buldum; öyleyse size öğretilen gibi okuyun; o ancak sizden birinizin ‘**هَلُمَّ**’ ve ‘**تَعَال**’ ve ‘**أَقْبِل**’ demesi gibidir.”

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki ona **( نزل القرآن على سبعة أحرف )** sözü soruldu da şöyle dedi: O ancak dillerdir. Dedim: Öyleyse nahivci Ebû’l-Abbâs—ki o, asrının biricidir—Ebû Ubeyd’in gittiğini benimsemiş ve onu doğru bulmuştur. Dedim: Mânâsı diller olan bu yedi harf, selef-i râzı olunanların ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Artık kim, mushafa ziyade veya noksan veya öne alınmışı sona bırakma yahut sona bırakılmışı öne alma ile muhalefet etmeyen bir harfle okur ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa, Kur’ân’ın onunla indiği yedi harften bir harfle okumuştur. Kim de mushafa muhalif şâz bir harfle okur ve bununla bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse, isabet etmiş değildir. Bu, örnek alınan ilim ehlinin mezhebidir; Kur’ân ilmine eskiden ve yeniye kökleşmiş olanların mezhebidir. Nahivci Ebû’l-Abbâs buna işaret etti; Ebû Bekir el-Enbârî de, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitapta (buna işaret etti); Ebû Bekir Mücâhid—Irak ehlinin mukrîi—ve sağlam, muhkem kimselerden başkaları da onu bu hususta tasdik etti. Benim yanımda onların dediğinden başkası câiz değildir. Allah bizi ittibâka muvaffak kılsın ve bid‘atten sakındırsın; şüphesiz O, en hayırlı muvaffak kılan ve en hayırlı yardımcıdır.

Leys dedi: Kur’ân’da **التحريفُ**: kelimeyi mânâsından değiştirmektir; o, benzerliğe yakındır; Yahudiler Tevrat’ın mânâlarını benzerliklerle değiştirdikleri gibi. Allah onları fiilleriyle vasfetti de şöyle dedi: **( يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ )** (**النساء**: 46). Dedi: Bir insan bir şeyden meylederse denir ki: **تحرّف** ve **انْحَرَفَ** ve **احْرَوْرَف**. Kenas kazmış bir boğanın sıfatında şu beyiti okudu:
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا

Dedi: **الحَرْف** sert dişi devedir; dağın harfine benzetilmiştir.

Şu beyiti okudu:
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق

Dedi: Bu beyit, “**ناقة حَرْفٌ**: yani zayıf; inceliği ve zayıflığı sebebiyle yazı harfine benzetilmiştir” diyenin tefsirini bozar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti ki o şöyle dedi: **الحرْفُ**: zayıflamış dişi deve. Dedi: Bazıları dedi ki: Dağın harfine benzetilmiştir. Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi ki: **الحرفُ**: zayıf olan. Şemmir dedi: Dağdan **الحَرْفُ**: onun yanından, küçük dükkân heyeti gibi yahut ona benzer şekilde dışarı çıkmış olan şeydir. Dedi: Harf ayrıca onun üst tarafındadır; sırtının düzlüğüne nazır, ince, yüksek bir harf görürsün.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحرْفُ**: Aziz ve celîl Allah’ın sözü **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** (**الحَجّ**: 11) hakkında şüphedir; yani şüphe.

Ebû’l-Abbâs dedi: Araplar dişi deveyi **الحَرْفِ** ile vasfeder; çünkü o zayıflamıştır; ve mu‘cem harflerinden olan harfe benzetilir; o da **الأَلِفُ**tir. Büyüklükle vasfedildiğinde dağın harfine benzetilir. Bu, Ka‘b’ın şu sözünün tefsirindedir:
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة

Leys dedi: **الْحُرْفُ**: hardal gibi bir tanedir; tekili **حُرْفَةٌ**. Dedi: **المُحَارَفَةُ**: **المِحْرَافِ** ile ölçüştürmektir; o, yaraların derinliğinin yoklandığı mildir. Şu beyiti okudu:
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **أَحْرَفَ** eder, **إِحرافاً** (yapar) denir; malı çoğalır ve düzelirse. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki şöyle dedi: “Müminin ölümü alın teriyle (olursa), günahlardan kalan bakiye onun üzerinde kalır da ölüm anında onunla **فَيحَارَفُ** edilir”; yani onunla ölçüştürülür; böylece günahlarına kefaret olur. **عَرَقِ الجبينِ**in mânâsı, can çekişmenin şiddetidir. Denir ki: Kardeşinle kötülükle **لا تُحَارِفْ**: yani onun kötü işine kötülükle karşılık verme; onu ölçüştürme; kötülük ettiğinde iyilik et ve ondan geç. Rızkı kendisine daraltılmış mahruma **مُحَارَفٌ** denir. Abdullah b. Urve bize anlattı; Ebû Bekir b. Zencûyeh’den; Muhammed b. Yûsuf’tan; Süfyân’dan; dedi: Bize (o) anlattı—yahut İshâk—Kasr b. Kerkem’den, İbn Abbâs’tan, onun sözü hakkında: **( وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ )** (**الذّاريَات**: 19); dedi ki: **( السائلُ )**: insanlardan isteyen kimsedir; ve **( المحروم )**: İslâm’da kendisi için bir pay olmayan **الْمُحَارَفُ**tır; o, **مُحَارَفٌ**tır. Dedi: Za‘ferânî bize Şâfiî’den haber verdi ki şöyle dedi: Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur; kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, müfessirlerin “**المحرومُ الْمُحَارَفُ**” olduğunu söyledikleri odur. Dedi: **الْمُحَارَفُ**: elleriyle meslek edinen kimsedir; ganimetten payı mahrum bırakılmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini giderecek kadar sadakadan kendisine verilir. Aziz ve celîl Allah’ın sözü **( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ )** tefsirinde geldi ki, **المحروم** **المُحَارَفُ**tur; ondan isim **الحُرْفَةُ** (damme ile)dir. **الحِرْفَة** ise **الاحْتِرَافِ**tan bir isimdir; o da kazançtır; denir ki: O, ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يَحْتَرِفُ** eder; ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; ve **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ**: “kazanır” mânâsında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Adam **أَحْرَفَ** eder; hayır veya şer üzerine karşılık verirse. Dedi: Ondan haber: **( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ )**. Dedi: Ve **أحرف** eder; fakirlikten sonra zengin olursa. Ve adam **أحرف** eder; ailesi için didinirse. Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den: Adam **أحْرَفَ** eder, **إِحْرَافاً** (yapar) denir; malı çoğalır ve düzelirse.

**رحف**: Leys onu ihmal etti; o ise kullanımdadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki şöyle dedi: Adam **أَرْحَفَ** eder; bir bıçağı veya başkasını keskinleştirirse; denir ki: **أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ**; ta ki **قَعَدَتْ** sanki bir mızrak gibi oldu. **قَعَدَتْ**in mânâsı: oldu. Dedim: Sanki **أَرْحَفَ**teki **الحاء** **الهاء**dan بدل edilmiştir; asıl **أَرْهَف**tir. **سيفٌ مُرْهَفٌ** ve **رَهِيفٌ** yani keskinleştirilmiş.

**حفر**: Leys dedi: **الْحُفْرَةُ**: yerde kazılan şeydir; benzeri **الحَفِيرَةُ**dir. Dedi: **الحَفَرُ** kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi: Kuyu da, ölçüsünün üstünde üst taraftan genişletilirse **حَفِيراً** ve **حَفَراً** ve **حَفِيرَةً** diye adlandırılır. Dedi: **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةٌ** eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır.

Dedim: Arap diyarlarında bilinen **الأَحْفَارُ** üçtür: Bunlardan biri **حَفَر أَبي موسى**dır; o, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin Basra yol güzergâhı üzerinde kazdığı kuyulardır; ben oraya indim ve kuyularından su çektim; o, **مَاويَّةَ** ile **المَنْجَشَانِيَّاتِ** arasındadır. Ve **ركايا الحَفَر** **مَسْنَوِيَّةٌ**dir; ipi uzak, suyu tatlıdır. **مَسْنَوِيَّةٌ**: sâniye ile ondan su çekilir demektir; bu, onların “**زرع مَسْقَوِيّ**” sözleri gibidir; yani sulanır. Bunlardan biri **حَفَرُ ضَبَّةَ**dır: o, **الشَّوَاجِن** tarafında, dibi uzak, suyu tatlı kuyulardır. Bunlardan biri de Temîm’den **سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ**ın **حَفَر**idir; o, **العَرَمَة** hizasında, **الدَّهْنَاءِ**ın arkasındadır; **الدَّهْنَاءِ**ın iplerinden bir ipin yanında sâniye ile ondan su çekilir; ona **حَبْلُ الحَاضِر** denir.

Ferrâ, Aziz ve celîl Allah’ın sözü hakkında dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى الْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً )** (**النَّازعَات**: 10, 11): mânâsı, ilk işimize, hayata geri döndürüleceğiz (demektir). Dedi: Araplar der ki: “Falana geldim, sonra **علَى حَافِرَتِي** döndüm”: yani geldiğim yerden döndüm. Dedi: Bundan, Arapların sözü: “**النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ**”dir. **الحافر**in mânâsı: “Sana sattım” dediğinde, sen ona bedelle dönersin; ikisi mânâda birdir. Dedi: Bazıları “**النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ**” der; atın toynağı yanında demek ister; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir. Dedi: Bazıları dedi ki: **الحافِرَةُ** onların kabirlerinin kazıldığı yerdir; ona **الْحَافِرَةَ** adını verdi; mânâ, kazılmış olanı ister; nitekim **( مِن مَّآءٍ )** (**الطّارق**: 6) dedi; **مَدْفُوق**u ister. Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: Bu, onların yarışta konuştukları bir kelimedir. Dedi: **الحَافِرَةُ**: kazılmış yerdir; der ki: Atın toynağının **الْحَافِرَةِ** üzerine düştüğü en az şeyde nakit vacip olur; yani bahis hakkında; yani nasıl ki öne geçer de toynağı onun üzerine düşer, sen “nakdi getir” dersin. Leys dedi: “**النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ**”in mânâsı: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmazsın. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: “**النَّقْدُ عند الْحَافِرَة**”nin mânâsı: ilk söz anındadır. Denir ki: Kavim karşılaştı da **عِنْدَ الْحَافِرَة** çarpıştılar; yani ilk söz anında ve ilk karşılaştıkları anda. Aziz ve celîl Allah dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى )** yani işimizin ilkinde. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyiti okudu:
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ

Sanki dedi ki: Saçım dökülüp ağardıktan sonra çocukluğuma ve ilk işime geri mi döneyim? Leys dedi: **الحافِرَةُ** bir şeyde dönüş (geri dönme)dir; ta ki sonu başına döndürülsün. Dedi: Hadiste: **( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه )** yani ilk kuruluşu üzerine. Ve onun sözü hakkında dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى )** yani öldükten sonra ilk yaratılışta. İbnü’l-A‘râbî dedi: **( لَمَرْدُودُونَ فِى )** yani dünyada, olduğumuz gibi.

Leys dedi: **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ** cezm ve fetha (ile) iki lugattır: dişlerin dışından ve içinden dişlere yapışan şeydir. Dersin ki: Dişleri **حَفِرَتْ**; **حفَراً**. Başka bir lugat: Dişleri **حفَرت**; **تَحفِر**; **حَفْراً**. Ebû Bekir bana Şemmir’den haber verdi ki, dişlerdeki **الحَفْر** hakkında soruldu da şöyle dedi: **القَلَحُ**un, diş etinin ve diş kökünün arasında, dıştan ve içten dişlerin köklerini oymasıdır; kemiğe ısrarla (baskıyla) devam eder; çabuk yetişilmezse kemik soyulur. Denir ki: Onda **حَفْرٌ** ve **حَفَرَةٌ** aldı. Ebû Ubeyd: Kisâî’den; dedi ki: **الحفْر** sükûn ile; ve onun ağzı **حفر** etti; **يحْفِر**; **حَفْراً**.

Leys dedi: **الحِفْرَاةُ** bahar bitkilerinden bir bitkidir. Dedi: Yemen ehlinden insanlar, ayakla çiğnenmiş yığını savurup onunla buğdayı samandan ayıkladıkları parmaklı tahtaya **بِحفْرَاةَ** derler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أحفَرَ** eder; develerini **الحِفْرَى**ya otlatırsa; o bir bitkidir. Dedim: O, meraların en kötülerindendir. Dedi: Ve **أحفَرَ** eder; **الحِفْرَاةِ** ile iş yaparsa; o, buğdayın savrulduğu **الرَّقْش**tır; o, başı yekpare tahta parçasıdır. Açık (çatallı) olan ise **العَضْمُ** (ضاد ile) ve **المِعْزَقَةُ**dır. Dedi: **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**dur. Dedi: **الرقْشُ** bunun dışında: çok yemektir.

Ebû Hâtim dedi: **حَافَرَ** yerboğazı **مُحَافرةً** (yapar) denir; ve “filan, **يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ**den daha kurnazdır”: bu, onun inlerinin bilmecelerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; aşağı gider; insan da kazar; ta ki yorulur da ona güç yetiremez; delik ona benzetilir de onu başkasından ayırt edemez; böylece onu bırakır. Yerboğazı bunu yaptığında, onu arayana “bırak; o **حَافَر** etti” denir; artık kimse ona güç yetiremez. Dedi: O **حَافَر** ettiğinde toprağı kazmayı reddeder; onu dışarı atmaz; deliğinin yönü bilinmez. Denir ki: O **حَثا** etti; böylece deliği, **حَثَا** ettiğinde, başkasıyla bir seviyede, toprakla dolu görürsün. Buna **الحَاثِيَاءَ** denir; medlidir. Denir ki: Onun **حَاثِيَائِه**nin benzeşmesi ne şiddetlidir! İbn Şümeyl dedi: **رَجُلٌ مُحَافِرٌ**: hiçbir şeyi olmayan (kimsedir). Şu beyiti okudu:
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ

Ebû Ubeyde: Denir ki: Tay, **للإِثْنَاءِ** ve **الإرْبَاع** ve **القُرُوح** için **أَحْفَرَ** etti. Ve develer, **للاثناء** için **أَفَرَّتِ** etti; yani süt dişleri gitti ve başkası çıktı. **( الخيْلِ )** kitabında dedi: Tay **أَحْفَرَ** eder, **إحْفاراً** (yapar); o **مُحْفِر**dir. Dedi: Onun **إِحْفَارُهُ**, alt ve üst iki ön dişin süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin ön dişleri **قَدْ أَحْفَرت** etti” derler; böylece düşerler. Dedi: **يُحْفِرْنَ**in ilk zamanı, otuz ay ile üç yılın en azı arasındadır; sonra düşerler; böylece onlara **الإبْدَاء** adı verilir; sonra onun yerine alt iki ön diş ve üst iki ön diş çıkar; üç yıldan sonra düşen süt ön dişlerinin yerine; o **مُبْدِىءٌ**dür. Dedi: Sonra **يُثَني** eder; **ثَنِيّاً** olmaya devam eder; ta ki **يُحْفِرَ إحْفَاراً**. Onun **إحفارُهُ**, alt iki dörtlü ve üst iki dörtlünün süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin dörtlüleri **قد أَحْفَرت** etti” denir; böylece düşerler. **يُحْفِرْن**in ilk zamanı, dört yılı tamamladığında olur; sonra onlara **الإبْدَاءِ** adı düşer; sonra **رَبَاعِياً** olmaya devam eder; ta ki **لِلْقُروحِ** için **يُحفر**; o, iki **قَارِحَاه**ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra ona **الإبْدَاءِ** adı düşer; bizim vasfettiğimiz üzere; sonra o **قارح**tır.

Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Tay iki yılı tamamladığında o **جَذَعٌ**dır; sonra üçüncüyü tamamladığında o **ثَنِيٌّ**dir. **أثْنَى** ettiğinde süt dişlerini atar; “**أثنَى** etti ve **أَدْرَمَ** etti” denir; **للأَثناء** için. Sonra yılların dördüncüsünü tamamladığında o **رَبَاعٍ**dır; **للإِرْبَاعِ** için “**أَهْضم**” denir. Beşinciye girdiğinde o **قارِحٌ**tır; **قَرَحَ** eder; **يَقْرَحُ**; **قُرُوحاً**. Dedim: Doğrusu, beşinciyi tamamladığında (olmasıdır); böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur; sanki bir şey düşmüştür.

Denir ki: Filanın toprağını **حَفَرْتَ**; yani işini araştırdın ve ona vâkıf oldun. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَفَرَ**; cima etti. Ve **حَفَرَ**; bozuldu.

**فرح**: Leys dedi: **رجل مُفْرَحٌ**; borç onu ağırlaştırmıştır. Nebîden (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: **( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح )**. Ebû Ubeyd dedi: **المُفْرَح**: borcun onu **أَفْرَحَهُ** ettiği kimsedir; yani onu ağırlaştırmıştır; ve onun ödemesini bulamaz. Dedi: Ebû Ubeyde bize şu beyiti okudu:
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Onun sözü **( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح )** hakkında: borcun sırtını ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi: Kim **مُفْرَجٌ** derse, o, borçlu olmasa bile aile (yükü) onu ağırlaştıran kimsedir.

Leys dedi: **رَجُلٌ فَرِحٌ** ve **فَرْحَانٌ**; ve kadın **فَرِحَةٌ** ve **فَرْحَى**. Denir ki: Onunla bana sevinç vermez: **مَفْروحٌ** ve **مُفْرِحٌ**. **المَفْرُوح**: benim onunla sevindiğim şeydir; **المُفْرِحُ**: beni sevindiren şeydir. Ebû Hâtim, Asmaî’den: Denir ki: Onunla bana sevinç vermez: **مُفْرِحٌ**; **مَفْرُوحٌ** câiz değildir. Bu, onun yanında avâmın lahn yaptığı şeylerdendir.

**رفح**: Ebû Hâtim dedi: Sığır boynuzlarından **الأَرْفَحُ**, iki boynuzu iki kulağı tarafına, aralarındaki uzaklıkla giden (hayvandır). Dedi: **الأَرْفَى** ise, iki kulağı iki boynuzunun üzerine gelen (hayvandır).
