# حفض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حفض

الحَفْضُ: مصدر قولك حَفَضَ العُودَ يَحْفضُه حَفْضاً حَناه وعَطَفه؛ قال رؤبة:
إِمّا تَرَيْ دَهْراً حَناني حَفْضا،
أَطْرَ الصَّناعَينِ العَريشَ القَعْضا
فجعله مصدراً لحناني لأَن حَناني وحَفَضَني واحد. وحَفَّضْت الشيءَ وحَفَضْته إِذا أَلْقَيْته. وقال في قول رؤبة حَناني حَفْضاً أَي أَلقاني؛ ومنه قول أُمية:
وحُفِّضَت النُّذورُ وأَرْدَفَتْهُمْ
فُضُولُ اللّه، وانْتَهَتِ القُسومُ
قال: القُسومُ الأَيمان، والبيت في صفة الجنة. قال: وحُفِّضَت طُومِنَت وطُرحَت، قال: وكذلك قول رؤبة حَناني حَفْضاً أَي طامَنَ مِني، قال: ورواه بعضهم حُفِّضَت البُدور، قال شمر: والصواب النذور. وحَفَضَ الشيءَ وحَفَّضَه، كلاهما: قَشَرَه وأَلْقاه. وحَفَّضْت الشيءَ: أَلْقَيْتُه من يدي وطرحته.
والحَفَضُ: البيت، والحَفَضَ متاعُ البيت، وقيل: متاعُ البيت إِذا هيئَ للحمل. قال ابن الأَعرابي: الحَفَضُ قُماشُ البيت ورديءُ المتاع ورُذالُه والذي يُحْمَل ذلك عليه من الإِبل حَفَضٌ، ولا يكاد يكون ذلك إِلا رُذالُ الإِبل، ومنه سمي البعير الذي يحمله حَفَضاً به؛ ومنه قول عمرو بن كلثوم:
ونَحْنُ إِذا عِمادُ الحيِّ خَرَّتْ
على الأَحْفاضِ، نَمْنَعُ ما يَلِينا
قال الأَزهري: وهي ههنا الإِبل وإِنما هي ما عليها من الأَحْمال، وقد روي في هذا البيت: على الأَحْفاضِ وعن الأَحْفاضِ، فمن قال عنِ الأَحْفاض عَنى الإِبلَ التي تحمل المتاع أَي خرَّت عن الإِبل التي تحمل خُرْثيَّ البيت، ومن قال على الأَحْفاض عَنى الأَمْتِعَةَ أَو أَوْعِيَتَها كالجُوالِق ونحوها؛ وقيل: الأَحْفاضُ ههنا صغارُ الإِبل أَول ما تُرْكَب وكانوا يُكِنُّونها في البيوت من البَرْد، قال ابن سيده: وليس هذا بمعروف. ومن أَمثال العرب السائرة: يَوْمٌ بيوم الحَفَضِ المُجَوَّر؛ يضرب مثلاً للمُجازاة بالسُّوء؛ والمُجَوَّرُ: المُطَوَّحُ، والأَصل في هذا المثل زعموا أَن رجلاً كان بنو أَخيه يُؤْذُونه فدخلوا بيته فقلبوا متاعَه، فلما أَدْرَكَ ولدُه صنعوا مثل ذلك بأَخيه فشكاهم فقال:
يَوْمٌ بيومِ الحَفَضِ المُجَوَّرِ
يضرب هذا للرجل صَنَع به رجلٌ شيئاً وصَنَعَ به الآخرُ مثلَه، وقيل: الحَفَضُ وعاء المتاع كالجُوالِق ونحوه، وقيل: بل الحَفَضُ كلُّ جُوالق فيه متاع القوم. قال يونس: ربيعةُ كلُّها تجعل الحَفَضَ البعيرَ وقيسٌ تجعل الحَفَضَ المتاع. والحَفَضُ أَيضاً: عمود الخباء. والحَفَضُ: البعير الذي يحمل المتاع. الأَزهري: قال ابن المظفر الحَفَضُ قالوا هو القَعُود بما عليه، وقال: الحَفَضُ البعير الذي يحمل خُرْثِيَّ المتاع، والجمع أَحْفاضٌ؛ وأَنشد لرؤبة:
يا ابن قُرومٍ لَسْنَ بالأَحْفاضِ،
من كلِّ أَجْأَى مِعْذَم عَضّاضِ
المِعْذَمُ: الذي يَكْدِمُ بأَسْنانه. والحَفَضُ أَيضاً: الصغيرُ من الإِبل أَول ما يركب، والجمع من كل ذلك أَحْفاضٌ وحِفاضٌ. وإِنه لَحَفَضُ عِلْمٍ أَي قَلِيله رَثه، شبَّه عِلْمَه في قِلَّتِه بالحَفَضِ الذي هو صغير الإِبل، وقيل: بالشيء المُلْقَى. ويقال: نِعْمَ حَفَضُ العِلْمِ هذا أَي حاملُه. قال شمر: وبلغني عن ابن الأَعرابي أَنه قال يوماً وقد اجتمع عنده جماعة فقال: هؤلاءِ أَحْفاضُ عِلْمٍ وإِنما أُخِذ من الإِبل الصغار. ويقال: إِبل أَحْفاضٌ أَي ضعيفة.
وفي النوادر: حَفَّضَ اللّه عنه وحَبَّضَ عنه أَي سَنَحَ عنه وخَفَّفَ. قال ابن بري: والحَفِيضةُ الخَلِيَّة التي يُعَسّل فيها النحل، وقال: قال ابن خالويه وليست في كلامهم إِلا في بيت الأَعشى وهو: نَحْلاً كَدَرْداقِ الحَفِيضة مَرْ
هوباً، له حولَ الوَقُودِ زَجَلْ
والحَفَضُ: حجَرٌ يبنى به. والحَفَضُ: عَجَمَةُ شجرة تسمَّى الحِفْوَلَ؛ عن أَبي حنيفة، قال: وكل عَجَمةٍ من نحوها حَفَضٌ.
قال ابن دريد في الجمهرة: وقد سَمَّت العرب مُحَفِّضاً.

### Türkçe

**الحَفْضُ**: “**حَفَضَ** **العُودَ** **يَحْفضُه** **حَفْضاً**” sözünün mastarıdır; onu büktü
ve eğdi; Rü’be dedi ki:

İmmâ terâ dehren hanânî **حَفْضا**،
Atra’s-sanâ‘ayn el-‘arîşe’l-qa‘dâ

Böylece onu **حَناني**’nin mastarı kıldı; çünkü **حَناني** ile **حَفَضَني** birdir. Ve “**حَفَّضْت** şeyi”
ve “**حَفَضْته**” dediğin zaman, onu attığın zamandır. Ve Rü’be’nin “**حَناني حَفْضاً**” sözü hakkında: yani beni attı; ve ondan Ümeyye’nin sözü:

Ve huffidat en-nuzûru ve erdefethum
Fudûlu’llâh, ventehet el-kusûm

Dedi ki: **القُسومُ** yeminlerdir; ve beyit cennetin sıfatındadır. Dedi ki: “**وحُفِّضَت**” “**طُومِنَت**”
ve atıldı (demektir). Dedi ki: Rü’be’nin “**حَناني حَفْضاً**” sözü de böyledir; yani benden alçaldı. Dedi ki:
Bazıları onu “**حُفِّضَت البُدور**” diye rivayet etti. Şemr dedi ki: doğru olan **النذور**’dur. Ve “**حَفَضَ** şeyi”
ve “**حَفَّضَه**”: ikisi de; onu soydu ve attı. Ve “**حَفَّضْت** şeyi”: onu elimden attım
ve fırlattım.

Ve **الحَفَضُ**: evdir; ve **الحَفَضَ** ev eşyasıdır; ve denildi ki: taşımaya hazırlandığı zaman ev eşyasıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الحَفَضُ** evin kumaşıdır ve eşyanın kötüsü
ve onun bayağısı ve rezilidir; ve bunun üzerine yüklendiği develerden olan (şey) **حَفَضٌ**dur; ve bu neredeyse ancak
develerin bayağısı olur; ondan dolayı onu taşıyan deveye onunla **حَفَضاً** adı verildi; ve ondan Amr b. Külsûm’un sözü:

Ve nahnu izâ ‘imâdu’l-hayyi harrat
‘alâ’l-**أَحْفاضِ**, nemna‘u mâ yelînâ

Ezherî dedi ki: Burada o develerdir; hâlbuki o, onların üzerindeki **الأَحْمال**dır. Ve bu beyitte
şöyle de rivayet edilmiştir: “**على الأَحْفاضِ**” ve “**عن الأَحْفاضِ**”. Kim “**عنِ الأَحْفاض**” derse,
ev eşyasını taşıyan develeri kastetmiştir; yani evin ıvır zıvırını taşıyan develerden düştü. Kim “**على الأَحْفاض**” derse,
eşyaları yahut onların kaplarını
çuval ve benzeri gibi kastetmiştir. Ve denildi ki: Buradaki **الأَحْفاضُ** develerin küçükleridir; ilk binildiği zaman; ve onları soğuktan evlerde saklarlardı. İbn Sîde dedi ki: Bu bilinen bir şey değildir. Ve Arapların dolaşan darbımesellerindendir: “**يَوْمٌ بيوم الحَفَضِ المُجَوَّر**”; kötülükle karşılık vermeye misal olarak vurulur; ve **المُجَوَّرُ**: devrilip atılmış olandır. Bu meselin aslı hakkında zannettiler ki
bir adam vardı; kardeşinin oğulları ona eziyet ediyorlardı; evine girdiler, eşyasını altüst ettiler; sonra
oğulları yetişince amcasına bunun benzerini yaptılar; o da onları şikâyet etti ve dedi ki:

Yevmun bi-yevmi’l-**حَفَضِ المُجَوَّرِ**

Bu, bir adamın bir adama bir şey yaptığı ve ötekinin de ona onun benzerini yaptığı kimse için darbımesel yapılır. Ve denildi ki:
**الحَفَضُ** eşya kabıdır; çuval ve benzeri gibi. Ve denildi ki: bilakis **الحَفَضُ** kavmin eşyasının içinde bulunduğu her çuvaldır. Yûnus dedi ki: Rebîa’nın hepsi **الحَفَضَ**ı deve yapar; Kays ise **الحَفَضَ**ı eşya yapar. Ve **الحَفَضُ** ayrıca: çadır direğidir. Ve **الحَفَضُ**: eşyayı taşıyan devedir. Ezherî: İbnü’l-Muzaffer **الحَفَضُ** hakkında dedi ki: “Onun üzerindekilerle birlikte **القَعُود**dur” dediler. Ve dedi ki: **الحَفَضُ** eşyanın ıvır zıvırını taşıyan devedir; çoğulu
**أَحْفاضٌ**dur. Ve Rü’be’den şu beyit okundu:

Yâ ibne kurûmin lesne bi’l-**أَحْفاضِ**،
Min kulli ec’â mi‘zem ‘addâdِ

**المِعْذَمُ**: dişleriyle ısırıp koparan kimsedir. Ve **الحَفَضُ** ayrıca: develerin küçüğü; ilk binildiği zaman; ve bütün bunların çoğulu **أَحْفاضٌ** ve **حِفاضٌ**dur. Ve şüphesiz o, “**حَفَضُ عِلْمٍ**”dir; yani onun azı, döküntüsü; ilmini azlığında, develerin küçüğü olan **الحَفَضِ**e benzetti; ve denildi ki: atılmış şeye (benzetti). Ve denilir: “Bu, ilmin ne güzel **حَفَضُ**udur”; yani onun taşıyıcısıdır. Şemr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’den bana ulaştı ki bir gün, yanında bir topluluk toplanmışken dedi ki: “Bunlar ilmin **أَحْفاضُ**udur”; ancak develerin küçüklerinden alınmıştır. Ve denilir: “**إِبل أَحْفاضٌ**”; yani zayıf.

Ve **النوادر**’de: “Allah ondan **حَفَّضَ** etti ve ondan **حَبَّضَ** etti”; yani onu ondan uzaklaştırdı ve hafifletti.
İbn Berrî dedi ki: **الحَفِيضةُ** arıların içinde bal yaptığı kovan (boş kütük)tur. Ve dedi ki:
İbn Hâlaveyh dedi ki: Onların sözlerinde ancak A‘şâ’nın bir beytinde vardır; o da:

Nahlan ke-derdâki’l-**حَفِيضة** mer-
hûben, lehu havle’l-vekûdi zecel

Ve **الحَفَضُ**: onunla bina yapılan bir taştır. Ve **الحَفَضُ**: **الحِفْوَلَ** denilen bir ağacın çekirdeğidir;
Ebû Hanîfe’den: dedi ki: Onun benzerlerinden her çekirdek **حَفَضٌ**dur.

İbn Düreyd **الجمهرة**’de dedi ki: Araplar **مُحَفِّضاً** adını da vermiştir.
