# حفظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حفظ

الحفيظ : من صفات اللَّه عزّ وجلّ لا يَعْزُب عن حفظه الأَشْياء كلَّها مِثقالُ ذرّة في السموات والأرض وقد حفِظ على خلقه وعباده ما يعملون من خير أَو شرّ وقد حفِظ السمواتِ والأرضَ بقدرته ولايؤُوده حفظهما وهو العليُّ العظيم . وفي التنزيل العزيز : ﴿بل هو قرآن مَجِيد في لوح محفوظ﴾ . قال أَبو إِسحق : أَي القرآنُ في لوح محفوظ وهو أُمُّ الكتاب عند اللَّه عزّ وجلّ وقال : وقرئتْ محفوظٌ وهو من نعت قوله بل هو قرآن مجيد محفوظ في لوح . وقال عزّ وجلّ : ﴿فاللَّه خير حِافْظاً وهو أَرحم الراحمين﴾ وقرىء : خير حِفْظاً نصب على التمييز ومن قرأَ حافظاً جاز أَن يكون حالاً وجاز أن يكون تمييزاً . ابن سيده : الحِفْظ نقيض النِّسْيان وهو التعاهُد وقلَّة الغفلة . حَفِظ الشيءَ حِفْظاً ورجل حافظ من قوم حُفّاظ و حَفِيظٌ عن اللحياني . وقد عَدَّوْه فقالوا : هو حَفِيظٌ عِلمَك وعِلْمَ غيرك . وإنه لحافظُ العين أَي لايغلِبه النوم عن اللحياني وهو من ذلك لأن العين تَحْفَظُ صاحِبَها إِذا لم يغلبها النوم . الأَزهري : رجل حافِظ وقوم حُفّاظٌ وهم الذين رُزِقوا حِفْظَ ما سَمِعوا وقلما يَنْسَوْنَ شيئاً يَعُونَه . غيره : و الحافِظُ و الحَفِيظُ الموكَّل بالشيء يَحْفَظه . يقال : فلان حَفِيظُنا عليكم وحافِظُنا . و الحَفَظة : الذين يُحْصُونَ الأعمال ويكتبونها على بني آدم من الملائكة وهم الحافظون . وفي التنزيل : ﴿وإِنّ عليكم لَحافِظِين﴾ ولم يأْت في القرآن مكسَّراً . و حَفِظَ المالَ والسِّرَّ حِفْظاً : رَعاه . وقوله تعالى : ﴿وجعلنا السماء سَقْفاً مَحفوظاً﴾ قال الزجَّاج : حفِظه اللَّه من الوُقوع على الأرض إِلاَّ بإذْنه وقيل : مَحْفوظاً بالكواكب كما قال تعالى : ﴿إِنْا زَيَّنَا السماء الدنيا بزينة الكواكب و حِفْظاً من كلِّ شيطان مارِدٍ﴾ . و الاحْتِفاظُ : خصوص الحِفْظ يقال : احْتَفَظْتُ بالشيء لنفسي ويقال : استحفظْت فلاناً مالاً إِذا سَأَلتَه أَن يَحْفَظه لك و استحفظته سِرًّا واستحفظه إياه : اسْترعاه . وفي التنزيل : في أَهل الكتاب ﴿بما استُحْفِظوا من كتاب اللَّه﴾ أَي استُودِعوه وأَتُمِنُوا عليه . و احتفظ الشيءَ لنفسه : خَصَّها به . و التحفُّظ : قلَّة الغَفْلة في الأُمور والكلام والتيقُّظ من السَّقْطة كأَنه على حَذر من السُّقوط وأَنشد ثعلب : إِني لأُبْغِضُ عاشِقاً مُتَحَفِّظاًلم تَتَّهِمْه أَعْيُنٌ وقُلُوبُو المُحافَظة : المُواظَبة على الأمر . وفي التنزيل العزيز : ﴿حافِظوا على الصلوات﴾ أَي صلُّوها في أَوقاتها الأَزهري : أي واظِبوا على إِقامتها في مَواقِيتها . ويقال : حافَظ على الأمر والعَملَ وثابَرَ عليه وحارَصَ وبارَك إِذا داوَم عليه . و حَفِظْت الشيءَ حِفْظاً أَي حَرَسْته و حَفِظتُه أَيضاً بمعنى استظهرته . و المحافظة : المُراقبة . ويقال : إنه لذو حِفاظٍ وذو مُحافظة إِذا كانت له أَنفةٌ . و الحَفِيظ : المُحافِظ ومنه قوله تعالى : ﴿وما أَنا عليكم بحفيظ﴾ . ويقال : احْتفِظْ بهذا الشيء أي احْفظُه . و التحفُّظ : التيقُّظ . وتحفَّظْت الكتاب أَي استظهرْته شيئاً بعد شيء . و حفَّظْته الكتاب أَي حملْته على حفْظه . و استحفظته : سألته أن يَحْفَظَه وحكى ابن بري عن القَزَّازِ قال : استحفظته الشيءَ جعلته عنده يحفَظُه يتعدَّى إِلى مفعولين ومثله كتبت الكتاب واستكتبته الكتاب . و المُحافظة و الحِفاظ : الذَّبُّ عن المَحارِم والمَنْعُ لها عند الحُروب والاسم الحَفِيظة . و الحِفاظ : المُحافظة على العَهْد والمُحاماةُ على الحُرَم ومنعُها من العدوّ . يقال : ذُو حفِيظة . وأَهلُ الحَفائظ : أَهل الحِفاظ وهم المُحامون على عَوْراتهم الذَّابُّون عنها قال : إِنّا أُناسٌ نَلْزَمُ الحِفاظاوقيل : المُحافظة الوَفاء بالعَقْد والتمسُّكُ بالودّ . و الحَفِيظةُ : الغَضَبُ لحُرمة تُنْتَهكُ من حُرُماتك أَو جارٍ ذِي قَرابةٍ يُظلَم من ذَوِيك أَو عَهْد يُنْكَث . و الحِفْظَة و الحَفِيظة : الغَضَب والحِفاظ كالحِفْظة وأَنشد : إِنّا أُناسٌ نَمنَع الحِفاظاوقال زهير في الحَفِيظة : يَسُوسون أَحْلاماً بَعِيداً أَناتُهاوإِن غَضِبوا جاء الحَفِيظةُ والجِدُّو المُحْفِظات : الأُمور التي تُحْفِظ الرجل أي تُغْضِبه إِذا وُتِرَ في حَمِيمِه أَو في جيرانه قال القطامي : أَخُوك الذي لا تَمْلِك الحِسَّ نفسُهوتَرْفَضُّ عند المُحْفِظات الكَتائفُيقول : إذا استوْحَشَ الرجلُ من ذِي قَرابَتِه فاضْطَغَن عليه سَخِيمةً لإِساءةٍ كانت منه إِليه فأَوْحَشَتْه ثم رآه يُضام زال عن قلبه ما احتقَده عليه وغَضِب له فنَصَره وانتصَر له من ظُلْمِه . وحُرَمُ الرجلِ : مُحْفِظاتُه أَيضاً وقد أَحْفَظَه فاحتفَظ أَي أغضَبه فَغَضِب قال العُجَيْرُ السَّلُولي : بعيدٌ من الشيء القَلِيلِ احْتِفاظُهعَليك ومَنْزُورُ الرِّضا حِينَ يَغْضَبُولا يكون الإِحْفاظُ إلا بكلام قبيح من الذي تَعرَّض له وإسماعِه إِيّاه ما يَكره . الأَزهري : و الحِفْظَةُ اسم من الاحْتِفاظ عندما يُرى من حَفِيظة الرجل يقولون أَحْفَظْته حِفْظَة وقال العجَّاج : مع الجَلا ولائِحِ القَتِيرِ وحِفْظةٍ أَكَنَّها ضَمِيرِي فُسّر : على غَضْبة أَجنَّها قلبي وقال الآخر : وما العَفْوُ إِلاَّ لامْرِىءٍ ذي حَفِيظةٍ مَتى يُعْفَ عن ذَنْبٍ امرِىءِ السَّوْءِ يَلْجَجِوفي حديث حُنَيْن : أَردتُ أَن أَحْفِظَ الناسَ وأَن يُقاتلوا عن أَهليهم وأَموالهم أَي أُغضِبَهم من الحَفِيظة الغضَب . وفي الحديث أَيضاً : فبَدُرت مني كلمة أَحفَظَتْه أَي أَغضَبَتْه . وقولهم : إِنْ الحَفائظَ تُذْهِبُ الأَحْقاد أي إِذا رأَيت حَمِيمَك يُظْلَم حَمِيتَ له وإن كان عليه في قلبك حِقْد . النَّضْر : الحافظ هو الطريق البَيِّنُ المستقيم الذي لايَنْقَطِع فأما الطريق الذي يَبين مرّة ثم يَنْقطِع أَثرُه ويَمَّحِي فليس بحافِظ . و احْفاظَّتِ الجِيفةُ : انتَفخت قاله ابن سيده ورواه الأَزهري أَيضاً عن الليث ثم قال الأزهري : هذا تصحيف منكر والصواب اجْفأَظَّت بالجيم وروي عن الفراء أَنه قال : الجَفِيظ المقتول المنتفخ بالجيم قال : وهكذا قرأْت في نوادر ابن بزرج له بخطّ أبي الهيثم الذي عرفته له : اجفأَظَّت بالجيم والحاء تصحيف قال الأَزهري : وقد ذكر الليث هذا الحرف في كتاب الجيم أَيضاً قال : فظننت أَنه كان متحيراً فيه فذكره في موضعين

### Türkçe

**الحفيظ**: Allah Teâlâ ve Azze ve Celle’nin sıfatlarındandır; göklerde ve yerde zerre ağırlığınca olan şeylerin hepsi, O’nun korumasından uzak kalmaz. Ve kulları ve ibadı üzerinde, hayırdan yahut şerden ne işlerlerse onu korumuştur. Ve gökleri ve yeri kudretiyle korumuştur; onların korunması O’na ağır gelmez; O, yücedir, büyüktür. Ve aziz tenzilde: ﴿بل هو قرآن مَجِيد في لوح محفوظ﴾. Ebû İshak dedi: Yani Kur’an, korunmuş bir levhadadır; o, Allah Teâlâ ve Azze ve Celle katında Ümmü’l-kitâb’dır. Ve dedi: **محفوظٌ** diye de okunmuştur; o, “بل هو قرآن مجيد” sözünün sıfatındandır: “korunmuş, bir levhada”. Ve Azze ve Celle dedi: ﴿فاللَّه خير حِافْظاً وهو أَرحم الراحمين﴾ ve “خير حِفْظاً” diye okunmuştur; temyiz üzere nasb edilmiştir. “حافظاً” okuyan kimse için, hâl olması da caizdir, temyiz olması da caizdir.

İbn Sîde: **الحِفْظ** unutmanın zıddıdır; o, gözetip kollama ve gafletin azlığıdır. **حَفِظ** şeyi **حِفْظاً** (korudu); ve bir adam **حافظ**tır; **حُفّاظ** kavmindendir; ve Lihyânî’den: **حَفِيظٌ**. Ve onu geçişli yaptılar; şöyle dediler: O, senin ilmini ve başkasının ilmini **حَفِيظٌ**dur. Ve o, “gözün koruyucusu”dur; yani uyku ona galip gelmez; Lihyânî’den. Ve bu, ondandır; çünkü göz, uyku ona galip gelmediği zaman sahibini korur.

Ezherî: Bir adam **حافِظ**tır; bir kavim **حُفّاظٌ**dur; onlar, işittiklerini koruma rızkı verilmiş olanlardır; kavradıkları bir şeyi pek az unuturlar. Başkası: **الحافِظُ** ve **الحَفِيظُ**, bir şeye vekil kılınan, onu koruyandır. Denir: Falan, sizin üzerinizde bizim **حَفِيظُنا**mızdır ve **حافِظُنا**mızdır. Ve **الحَفَظة**: amelleri sayıp döken ve onları Âdemoğulları üzerine yazan meleklerdir; onlar koruyuculardır. Ve tenzilde: ﴿وإِنّ عليكم لَحافِظِين﴾ ve Kur’an’da kırık çoğul olarak gelmemiştir.

Ve **حَفِظَ** malı ve sırrı **حِفْظاً**: onu gözetti. Ve O’nun sözü, Teâlâ: ﴿وجعلنا السماء سَقْفاً مَحفوظاً﴾ Zecâc dedi: Allah onu, izni olmaksızın yere düşmekten korudu. Ve denildi: yıldızlarla korunmuş; nitekim Teâlâ dedi: ﴿إِنْا زَيَّنَا السماء الدنيا بزينة الكواكب و حِفْظاً من كلِّ شيطان مارِدٍ﴾.

Ve **الاحْتِفاظُ**: korumanın hususî olanıdır. Denir: **احْتَفَظْتُ** şey ile kendim için; ve denir: **استحفظْت** falana bir malı; onu senin için korumasını ondan istediğin zaman. Ve **استحفظته** bir sırrı; ve onu ona **استحفظه**: onu gözetici kıldı. Ve tenzilde, Ehl-i kitap hakkında: ﴿بما استُحْفِظوا من كتاب اللَّه﴾ yani ona emanet edildiler ve onun üzerine güvenilir kılındılar. Ve **احتفظ** şeyi kendisi için: onu kendisine tahsis etti.

Ve **التحفُّظ**: işlerde ve sözde gafletin azlığı ve sürçmeden uyanık bulunmaktır; sanki düşmekten sakınır hâlde. Sa‘leb inşâd etti:
إِني لأُبْغِضُ عاشِقاً مُتَحَفِّظاً
لم تَتَّهِمْه أَعْيُنٌ وقُلُوبُ

Ve **المُحافَظة**: işe devamlılık göstermektir. Aziz tenzilde: ﴿حافِظوا على الصلوات﴾ yani onları vakitlerinde kılınız. Ezherî: yani onları vakitlerinde ikame etmeye devam ediniz. Ve denir: **حافَظ** iş üzerine ve amele; ve ona sebat etti, titizlik gösterdi ve devam ettiğinde bereketledi.

Ve **حَفِظْت** şeyi **حِفْظاً**: yani onu korudum. Ve onu, **حَفِظتُه** de, onu ezberledim manasındadır. Ve **المحافظة**: murakabe etmektir. Ve denir: O, **ذو حِفاظٍ** ve **ذو مُحافظة**dır; kendisinde bir izzet-i nefis olduğu zaman. Ve **الحَفِيظ**: muhafaza eden; ondan O’nun sözü, Teâlâ: ﴿وما أَنا عليكم بحفيظ﴾. Ve denir: **احْتفِظْ** bu şey ile; yani onu koru. Ve **التحفُّظ**: uyanıklık. Ve **تحفَّظْت** kitabı: onu parça parça ezberledim. Ve **حفَّظْته** kitabı: onu onu ezberlemeye sevk ettim. Ve **استحفظته**: onu korumasını ondan istedim. İbn Berrî, **القَزَّازِ**’dan nakletti; dedi: **استحفظته** şeyi: onu, onu koruması için onun yanında bıraktım; iki mef‘ûle geçişli olur; bunun benzeri: “kitabı yazdım” ve “ona kitabı yazdırdım”.

Ve **المُحافظة** ve **الحِفاظ**: savaşlarda mahremiyetleri savunmak ve onları men etmektir; ismi **الحَفِيظة**dir. Ve **الحِفاظ**: ahde muhafaza ve hürmetleri himaye ve onları düşmandan men etmektir. Denir: **ذُو حفِيظة**. Ve **أَهلُ الحَفائظ**: **أَهل الحِفاظ**dır; onlar, avretlerini himaye eden, ondan savunanlardır. Dedi:
إِنّا أُناسٌ نَلْزَمُ الحِفاظا

Ve denildi: **المُحافظة** akde vefa ve sevgiye tutunmaktır.

Ve **الحَفِيظةُ**: senin hürmetlerinden bir hürmet çiğnendiği için yahut yakın akrabadan bir komşu, seninkilerden zulme uğradığı için yahut bir ahit bozulduğu için olan öfkedir. Ve **الحِفْظَة** ve **الحَفِيظة**: öfkedir; ve **الحِفاظ** da **الحِفْظة** gibidir. Ve inşâd etti:
إِنّا أُناسٌ نَمنَع الحِفاظا

Ve Züheyr, **الحَفِيظة** hakkında dedi:
يَسُوسون أَحْلاماً بَعِيداً أَناتُها
وإِن غَضِبوا جاء الحَفِيظةُ والجِدُّ

Ve **المُحْفِظات**: adamı **تُحْفِظ** eden, yani onu öfkelendiren işlerdir; yakınında yahut komşularında bir intikamla karşılaştığı zaman. Katamî dedi:
أَخُوك الذي لا تَمْلِك الحِسَّ نفسُه
وتَرْفَضُّ عند المُحْفِظات الكَتائفُ

Der ki: Adam, akrabasından birinden ürktüğü zaman, ondan kendisine olmuş bir kötülük sebebiyle ona karşı bir kin besler; o, onu ürkütmüştür. Sonra onu ezilir görürse, ona karşı içinde biriktirdiği şey kalbinden gider; onun için öfkelenir; onu destekler ve onun zulmünden dolayı onun için intikam alır.

Ve adamın **حُرَمُ**u: onun **مُحْفِظاتُه**udur da; ve onu **أَحْفَظَه** de; böylece **احتفَظ**: yani onu öfkelendirdi, o da öfkelendi. Uceyr es-Selûlî dedi:
بعيدٌ من الشيء القَلِيلِ احْتِفاظُه
عَليك ومَنْزُورُ الرِّضا حِينَ يَغْضَبُ

Ve **الإِحْفاظُ** ancak, kendisine ilişilen kimsenin çirkin sözle ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirmekle olur.

Ezherî: **الحِفْظَةُ**, adamın **حَفِيظة**sinden görülen şey görüldüğü zaman **الاحْتِفاظ**dan bir isimdir; derler ki: Onu **أَحْفَظْته حِفْظَة**. Ve Accâc dedi:
مع الجَلا ولائِحِ القَتِيرِ
وحِفْظةٍ أَكَنَّها ضَمِيرِي

Tefsir edildi: kalbimin gizlediği bir öfke üzere. Ve başkası dedi:
وما العَفْوُ إِلاَّ لامْرِىءٍ ذي حَفِيظةٍ
مَتى يُعْفَ عن ذَنْبٍ امرِىءِ السَّوْءِ يَلْجَجِ

Ve Huneyn hadîsinde: “İstedim ki insanları **أَحْفِظَ** edeyim ve ehilleri ve malları için savaşsınlar”; yani **الحَفِيظة** olan öfkeden onları öfkelendireyim. Ve hadîste de: “Benden bir söz aceleyle çıktı; onu **أَحفَظَتْه**”; yani onu öfkelendirdi. Ve onların sözü: “Şüphesiz **الحَفائظَ** kinleri giderir”; yani yakınını zulme uğrar görürsen onun için hamiyet gösterirsin; kalbinde ona karşı kin olsa bile.

Nadr: **الحافظ** açık, dosdoğru yoldur; kesilmez. Ama bir kere belirip sonra izi kesilen ve silinen yol, **حافِظ** değildir.

Ve **احْفاظَّتِ** leş: şişti; bunu İbn Sîde söyledi; Ezherî de bunu Leys’ten rivayet etti; sonra Ezherî dedi: Bu, münker bir tashîftir; doğrusu **اجْفأَظَّت**tir, **الجيم** ile. Ferrâ’dan rivayet edildi ki dedi: **الجَفِيظ** öldürülmüş, şişmiş olandır; **الجيم** ile. Dedi: İbn Bezrec’in nevâdirinde, tanıdığım Ebû’l-Heysem’in hattıyla, şöyle okudum: **اجفأَظَّت** **بالجيم**; **الحاء** tashîftir. Ezherî dedi: Leys, bu harfi **الجيم** kitabında da zikretmiştir; dedi: Böylece, onda şaşkın olduğunu zannettim; onu iki yerde zikretti.
