# حفظ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D8%B8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حفظ

ح ظ ف
حفظ
استعمل من وجوهه : ( حفظ ) .
حفظ : قال الليث : الحِفْظُ : نَقِيضُ النسيان ، وهو التَّعاهُد وقِلَّةُ الغفْلةِ .
والحَفيظُ : المُوكَّلُ بالشَّيْء يَحْفَظُه ، يقال : فُلانٌ حَفِيظُنَا عليْكُم وحافِظُنا .
قلت : والحَفيظُ من صفات الله جلّ وعزّ ، لا يَعْزُبُ عن حِفظِه الأشياءُ كُلُّها مثقالُ ذَرَّةٍ في السموات ولا في الأرض ، وقد حَفِظَ على خَلْقِه وعباده ما يعْمَلون من خَيْرٍ أو شَرَ ، وقد حفِظَ السمواتِ والأرضَ بقدرته ولا يَؤُودُه حِفْظُهما وهُو العَلِيُّ العظيم .
وقال جَلَّ وعزَّ : ( ء مُّحِيطٌ بَلْ هُوَ قُرْءَانٌ مَّجِيدٌ فِى لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ ) ( البروج : 21 ، 22 ) قال أبو إسحاق : أي القرآن في لَوْحٍ مَحْفُوظٍ ، وهو أُمُّ الكِتَاب عند الله جَلَّ وعزَّ ، قال : وقُرِئَتْ مَحْفُوظٌ وهو من نعت قوله : بل هو قرآن مَجِيدٌ مَحْفُوظٌ في لَوْحٍ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَاحِمِينَ ) ( يُوسُف : 64 ) ، وقُرِىء ( خَيْرٌ حِفْظاً ) نَصبٌ على التمييز ، ومَنْ قرأ حافِظاً ، جاز أن يكون حالاً ، وَجَاز أن يكون تمييزاً .
وَرَجُلٌ حَافِظٌ ، وقَوْمٌ حُفَّاظٌ ، وهُم الذين رُزقوا حِفْظ ما سَمِعوا ، وقلَّما يَنْسَوْن شَيْئاً يَعُونه .
وقال بعضهم : الاحْتِفَاظُ : خصوص الحِفْظِ ، تقول : احْتَفَظْتُ بالشيء لِنَفْسي .
ويقال : اسْتَحْفَظتُ فُلاناً مالاً إذا سألته أن يحفظه لك واستحفظتُه سِرّاً ، وقال الله في أهل الكتاب : ( بِمَا اسْتُحْفِظُواْ مِن كِتَابِ اللَّهِ ) ( المَائدة : 44 ) أي استُودِعُوه وأَتُمِنُوا عليه .
وقال الليث : التَّحَفُّظ : قِلَّةُ الغفلة في الكلام ، والتَّيَقُّظُ من السَّقْطة .
والمحافظةُ : المواظبةُ على الأمر .
قال الله جلّ وعزّ : ( حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ ) ( البَقَرَة : 238 ) أي واظبوا على إقَامتها في مَواقيتها . ويقال : حافَظ على الأمر والعمل وثابَرَ علَيه بمَعْنًى وحَارَضَ وبَارك إذا داوم عليه .
والحِفَاظ : المحافَظةُ على العهد ، والمحَامَاةُ على الحُرَمِ ومَنْعُها من العَدُوِّ ، والاسم منه الحَفيظَةُ ، يقال : رَجُلٌ ذو حَفِيظة . وأهلُ الحَفَائِظ : أَهلُ الحَفَاظ ، وهم المحَامون على عَوْرَاتِهم الذَّابُون عليها ، وقال العَجَّاجُ :
إنَّا أُنَاسٌ نَلزَمُ الحِفَاظا
والحِفْظَةُ : اسم من الاحتفاظ عندما يُرَى من حَفِيظة الرَّجُل ، تقول : أَحْفَظْتُه فاحْتَفَظَ حِفْظَةً ، قال العَجَّاجُ :
مَعَ الْجَلاَ وَلاَئحِ القَتِيرِ
وحِفْظَةٍ أَكَنَّهَا ضَمِيري
يُفَسَّر على غَضْبَةٍ أَجَنَّها قَلْبي ، وقال الآخر :
وما العَفْوُ إلا لامرىء ذي حَفِيظَةٍ
متَى يُعْفَ عَنْ ذنْبِ امرىء السَّوْءِ يَلْجَجِ
وقال غَيْرُه : الحِفاظُ : المُحافَظَةُ على العَهْدِ ، والوَفَاء بالعَقْد ، والتَّمسُّك بالوُدّ .
والْحَفِيظَةُ : الغَضَبُ لِحُرْمَةٍ تْنْتَهك من حُرَمَاتِكَ أو جَارٍ ذي قَرابةُ يُظْلَمُ من ذَويك أو عَهْدٍ يُنْكَث .
والمُحْفِظَات : الأمُورُ التي تُحفِظُ الرجلَ أي تُغضِبه إذا وُتِرَ في حَميمه أو في جيرانه ، وقال القَطامِيُّ :
أخوكَ الذي لا يَمْلِكُ الحِسَّ نَفْسَه
وتَرْفَضُّ عند المُحْفِظاتِ الكَتَائفُ
يقول : إذا استَوْحَشَ الرجلُ من ذي قرابته فاضطغن عليه سخيمةً لإساءَةٍ كانت منه إليه فأوْحَشَتْه ثم رآه يُضامُ زال عن قَلْبه ما احْتَقَدَهُ عليه وغَضِبَ له فَنَصَره وانْتَصَر له من ظالمِه .
وحُرَمُ الرَّجُل : مُحْفِظاتُه أيضاً .
وقال النَّضْرُ : الطريق الحافِظُ هو البَيِّن المستقيم الذي لا يَنْقَطِع ، فأمَّا الطريق الذي يَبينُ مَرَّةً ثم يَنْقَطِع أَثَرُه ويمَّحى فَلَيْسَ بِحافِظٍ .
وقال الليث : احْفَاظَّت الجِيفَةُ إذا انْتفَخَت .
قلت : هذا تصحيف منكر ، والصواب اجْفَأَظَّت بالجيم ، وروى سَلَمَةُ عن الفراء أنه قال : الجَفيظُ : المقتول المُنْتَفِخُ بالجيم ، وهكذا قرأتُ في ( نوادِر ابن بُزُرج ) له بخط أبي الهيْثَمِ الذي عرفته له اجْفَأَظَّت بالجيم ، والحَاء تَصْحيف ، وقد ذكر اللَّيْثُ هذا الحرفَ في كتَابِ الجيم فَظَنَنْتُ أنه كان مُتَحَيراً فيه فذكره في موضعين .

### Türkçe

ح ظ ف
**حفظ**
Onun vecihlerinden kullanıldı: (**حفظ**).

**حفظ**: Leys dedi: **الحِفْظُ**: unutmanın zıddıdır; o, gözetip kollama ve gafletin azlığıdır.

**الحَفيظُ**: bir şeye vekil kılınmış olup onu koruyandır; “Falanca, sizin üzerinize bizim **حَفِيظُ**’umuz ve **حافِظُ**’umuzdur” denir.

Dedim: **الحَفيظُ**, Allah جلّ وعزّ’in sıfatlarındandır; göklerde ve yerde zerre ağırlığınca olan şeylerin hepsi, O’nun **حِفظِ**’inden uzak kalmaz; yaratıkları ve kulları üzerinde, hayırdan veya şerden ne işlerlerse onu korumuştur; gökleri ve yeri kudretiyle korumuştur; onların **حِفْظُ**’u O’na ağır gelmez; O, yüce ve büyüktür.

Ve جلّ وعزَّ dedi: ( **ء مُّحِيطٌ بَلْ هُوَ قُرْءَانٌ مَّجِيدٌ فِى لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ** ) (البروج: 21, 22). Ebû İshâk dedi: Yani Kur’an, **لَوْحٍ مَحْفُوظٍ**’dadır; o, Allah جلّ وعزَّ katında **أُمُّ الكِتَاب**’dır. Dedi: Ve **مَحْفُوظٌ** okunmuştur; o, “بل هو قرآن مَجِيدٌ” sözünün sıfatındandır: “Bilakis o, **لَوْحٍ** içinde **مَجِيدٌ** **مَحْفُوظٌ** bir Kur’an’dır.”

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَاحِمِينَ** ) (يُوسُف: 64). Ve ( **خَيْرٌ حِفْظاً** ) diye okunmuştur; temyiz üzere nasbdır. **حافِظاً** okuyan kimse için, hâl olması caizdir; temyiz olması da caizdir.

Ve **رَجُلٌ حَافِظٌ**, ve **قَوْمٌ حُفَّاظٌ**; onlar, işittiklerini **حِفْظ** ile rızıklandırılmış kimselerdir; nadiren, belledikleri bir şeyi unuturlar.

Bazıları dedi: **الاحْتِفَاظُ**: **الحِفْظِ**’ün hususî olanıdır; “Bir şeyi kendim için sakladım” diye **احْتَفَظْتُ** dersin.

Ve denir: “Falancadan bir malı korumasını istedim” anlamında **اسْتَحْفَظتُ** fُلاناً مالاً; yani onu senin için korumasını ondan istedin. Ve ondan bir sır da istihfâz ettim. Allah, ehl-i kitap hakkında dedi: ( **بِمَا اسْتُحْفِظُواْ مِن كِتَابِ اللَّهِ** ) (المَائدة: 44); yani ona emanet edildiler ve onun üzerine güvenilir kılındılar.

Leys dedi: **التَّحَفُّظ**: sözde gafletin azlığı ve sürçmeden uyanık olmaktır.

**المحافظةُ**: iş üzerine devamlılıktır.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ** ) (البَقَرَة: 238); yani onları vakitlerinde ikame etmeye devam edin. Ve denir: İşe ve amele **حافَظ** etti ve ona **ثابَرَ** etti; bir mânâ ile; ve **حَارَضَ** ve **بَارك**; yani ona devam ettiğinde.

**الحِفَاظ**: ahde muhafaza ve hürmetleri koruma ve onları düşmandan men etmedir; bunun ismi **الحَفيظَةُ**’dir. “**رَجُلٌ ذو حَفِيظة**” denir. Ve **أهلُ الحَفَائِظ**: **أَهلُ الحَفَاظ**’dır; onlar, avretlerini koruyan, onun uğruna savunan kimselerdir. el-‘Accâc dedi:
إنَّا أُنَاسٌ نَلزَمُ الحِفَاظا
“Biz, **الحِفَاظ**’a yapışan insanlarız.”

**الحِفْظَةُ**: erkeğin **حَفِيظة**’sinden görülen şeyde, ihtifâzdan bir isimdir; “Onu öfkelendirdim de o, bir **حِفْظَةً** ile ihtifâz etti” anlamında **أَحْفَظْتُه فاحْتَفَظَ حِفْظَةً** dersin. el-‘Accâc dedi:
مَعَ الْجَلاَ وَلاَئحِ القَتِيرِ
وحِفْظَةٍ أَكَنَّهَا ضَمِيري
“Parlaklık ve dumanın levhalarıyla birlikte; ve içimde sakladığım bir **حِفْظَةٍ** ile.”
Bu, “kalbimin gizlediği bir öfke” üzere tefsir edilir. Başkası dedi:
وما العَفْوُ إلا لامرىء ذي حَفِيظَةٍ
متَى يُعْفَ عَنْ ذنْبِ امرىء السَّوْءِ يَلْجَجِ
“Af, ancak **حَفِيظَةٍ** sahibi bir kimse içindir; kötülük adamının günahı ne zaman affedilse, o inatla sürdürür.”

Başkası dedi: **الحِفاظُ**: ahde muhafaza, akde vefa ve sevgiye tutunmadır.

**الحَفِيظَةُ**: senin hürmetlerinden bir hürmetin çiğnenmesine, yahut yakınlığı olan bir komşunun seninkiler tarafından zulme uğratılmasına, yahut bir ahdin bozulmasına karşı öfkedir.

**المُحْفِظَات**: erkeği **تُحفِظُ** eden, yani onu öfkelendiren işlerdir; yakınında yahut komşularında bir haksızlığa uğratıldığında. el-Katâmî dedi:
أخوكَ الذي لا يَمْلِكُ الحِسَّ نَفْسَه
وتَرْفَضُّ عند المُحْفِظاتِ الكَتَائفُ
“Senin kardeşin, duyusunu kendine malik olamayan kimsedir; **المُحْفِظاتِ** yanında omuzlar çözülür.”
Diyor ki: Adam, akrabasından biri yüzünden ürküp ondan bir kötülük sebebiyle içine bir kin koyarsa; o kötülük onu ürkütür; sonra onu zulme uğratılır görürse, ona karşı içinde biriktirdiği şey kalbinden gider; onun için öfkelenir; böylece ona yardım eder ve zaliminden onun için intikam alır.

Erkeğin **حُرَمُ**’u: onun **مُحْفِظاتُه**’udur da.

en-Nadr dedi: **الطريق الحافِظُ**, kopmayan, açık, dosdoğru yoldur. Ama bir defa belirip sonra izi kesilen ve silinen yol, **بِحافِظٍ** değildir.

Leys dedi: Leş şiştiğinde **احْفَاظَّت الجِيفَةُ** denir.

Dedim: Bu, münker bir tashîftir; doğrusu **اجْفَأَظَّت**’tir, **الجيم** ile. Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: O dedi ki: **الجَفيظُ**: **الجيم** ile, şişmiş öldürülmüş kimsedir. Ve ben, onun için tanıdığım Ebû’l-Heysem’in hattıyla, ( **نوادِر ابن بُزُرج** )’da **اجْفَأَظَّت**’i **الجيم** ile böyle okudum; **الحَاء** tashîftir. Leys bu harfi **كتَابِ الجيم**’de zikretmiştir; ben de onun onda mütehayyir olduğunu zannettim; bu yüzden onu iki yerde zikretti.
