# حفف (ح-ف-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haffe tepenin çevresi, başın çevresi, masdar olarak çevirmek, bir şeyin etrafını dallandırmak, mecaz olarak kavramak beynin içine almak demektir

- Harfler: ح - ف - ف
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَافِّينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Etrafını çevirenler | 1 | 1 | [39:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/ayet/39:75.md) |
| [وَحَفَفْنَاهُمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلْنَاهُمَا | Ve ikisinin etrafını çevirdik | 1 | 1 | [18:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/ayet/18:32.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beyn topraktaki yarık demektir
2. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · E’nab, Üzüm asması demektir
3. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ekin demektir
4. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hurma ağacıdır
5. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
6. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
7. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
8. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
9. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hamd: Cümle kapısı demektir
10. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rical ayak demektir
11. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
12. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
13. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
14. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
15. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
16. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
17. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
18. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
19. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
20. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
21. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حفف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md), [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md), [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin veya merkezin çevresini çepeçevre kuşatma, iki yanını sarma, sınırlayıcı bir hatla örtme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurda ve yaratılış düzeninde merkezin etrafında saf bağlayarak koruyucu ve tanzim edici bir haleye bürünme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir odağın dağılmasını engelleyen çevre güvenliği, kuşatıcı koruma zırhı ve teğetsel sınır mimarisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yan yana bulunma veya basit bir etrafında dönme sanıp kuşatıcı çevreleme ve sınırlayıcı koruma unsurunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حف | Bir şeyin sınırına, kenarına, ucuna basmak, çevresini sıyırmak ve teğet geçmek; [حفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AF.md) kökünde etrafta hızla hizmet etme, [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) kökünde sınırları kazıyarak kenar açma, [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) kökünde çevresini sararak koruma ve [حفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%8A.md) kökünde sınırına kadar araştırıp yalın ayak kalma anlamlarında görülür | ف | İkinci katmerli harf hareketi tekrarlayarak ve sıklaştırarak merkez etrafındaki kenarı kesintisiz, sıkı ve çepeçevre bir sınır kuşağına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir varlığın veya alanın etrafına çekilen sınır, dış etkilere karşı ilk koruyucu engel |
| ف | Ağız | Açıklık, çevreye yayılan sınır çizgisi, soluk ve temas çeperi |
| ف | Ağız | İkilenen açıklıkla birlikte kenarın tek bir noktada kalmayıp karşı kenarla birleşerek çevreyi tamamlaması |
| حفف | Çit ile çevrelenmiş çeperin iki yandan birbirine bağlanarak merkezi kuşatması | Merkezde duran nesnenin etrafında koruyucu bir çit oluşturulması ve sınırların tam bir hat halinde birleşmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin iki yanını veya etrafını örtüyle, hurmalıkla ya da nesnelerle kuşatmak; çadırın veya hevdicin çevresini kumaşla donatmak; ayrıca bedendeki kuru tüyleri veya kenardaki saçları sıyırıp çevreyi temizlemek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays binitlerin ve hevdicin etrafının Irak kumaşlarıyla donatılmasını şu mısra ile tasvir eder: رَفَعْنَ حَوَايَا وَاقْتَعَدْنَ قَعَائِدَا / وَحَفَّفْنَ مِنْ حَوْكِ العِرَاقِ المُنَمَّقِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A'râbî'nin aktardığı beyitte devenin memelerinin veya devenin yavrusunu göğsüyle kuşatması şu şekilde zikredilir: كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ / يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حفف kökü, Sami dil ailesinde kenar, kuşatma, kanat veya sınır oluşturma temel semantik tabanıyla irtibatlıdır. İbrânîce ḥpp kökü örtmek, korumak, sarmak ve kanat germek anlamlarını taşır. Süryânîce kolunda da ḥp biçimi örtme, etrafını sarma ve kenar teşkil etme ekseninde gelişmiştir. Çöl ve vaha yaşamında açıkta duran bir koruluğun, suyun veya seçkin bir mekânın rüzgâra ve kum fırtınalarına karşı etrafının sık ağaçlarla ya da koruyucu perdelerle tahkim edilmesi, kökün fiziksel anlamından toplumsal ve dini kuşatıcılık alanına aktarılmıştır. Kökün içerdiği hışırtı sesi (hafif rüzgârın yapraklar arasından geçerken çıkardığı hiffet/hafiflik sesi) ile sınırların sıkıca örülmesi arasında da doğrudan bir fonosemantik bağ bulunur; nitekim kuşatıcı kanat çırpışının çıkardığı fısıltı da bu kökle adlandırılmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin etrafına dolanıp iki yanını koruyucu hatla tahkim etme | Çadır örtüsü, bahçe etrafına dikilen hurmalık ve meclisi saran topluluk bağlamında somuttan soyuta evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbrânîce ḥpp ve Süryânîce örtme, koruma, kanat germe tabanı | Ortak Sami mirasında bir varlığı dış tesirlerden korumak üzere üzerine veya etrafına gerilen koruyucu siper anlamı korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda çeper, kenar ve kabuk kökleri | Doğu Afrika ve Berberî dillerinde kabuk veya sınır oluşturan örtü biçimleriyle zayıf paralellikler gösterir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حفف | Anlamlı | Kuşatmak, çevresini sarmak | Bir şeyin iki yanını veya etrafını çepeçevre kuşatıp sınır oluşturmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فحف | Anlamlı | Hışırdamak, ses çıkarmak | Suyun kaynaması, yılanın nefes alıp vermesi veya rüzgârın sürtünmesiyle çıkan keskin ses | Fonetik olarak ters dizilim; Kur'an'da geçmez |
| ففح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde iki f harfinin ardından h harfinin geldiği bu dizilim terk edilmiştir | Mühmel kök |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حفف | Merkez | Kuşatma ve çeper oluşturma | Bir şeyin etrafını iki yandan veya çepeçevre koruyucu, süsleyici bir hatla tam sınırlandırma | Kuşatılan merkeze teğet durup onu çevreleyen sınır varlığı |
| [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) | Komşu | İhata etme, içine alma | Bir şeyi bütünüyle egemenlik ve mülkiyet altına alarak dış dünya ile irtibatını kesme | [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) bütünüyle içine alırken, حفف kenarlarını donatarak çerçeveler |
| [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Etrafında dönme | Merkez etrafında dairesel hareket halinde bulunma | [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) hareketin sürekliliğini, حفف ise kuşatan safın nizamını ve duruşunu vurgular |
| [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) | Komşu | Gözbebeği gibi sarma | Bir nesneyi her yönden sıkıca ve boşluk bırakmaksızın çembere alma | [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) daha dar ve kilitli bir çemberi, حفف kenar himayesini bildirir |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Zıt | Dağılma ve kaçışma | Merkezden uzağa kaçma, çevresini boşaltma ve tecrit etme | Kuşatıcı nizamın çözülüp odağın korunmasız kalması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حفف | Kuşatmak, etrafına hat çekmek | Bir varlığın çevresini koruma, tanzim veya ta‘zim amacıyla sarma | Kesin |
| Latince | Cingere, circumdare | Kuşatmak, çevrelemek | Cingere özellikle bir kuşağın beli veya bir surun kenti sarması anlamında olup sınır teşkil etmeyi tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Encircle, flank, rim, hem | Etrafını sarmak, iki yanına dizilmek | Flank iki yanını tutmayı, hem kenar dikmeyi, encircle ise çepeçevre kuşatmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | Umsäumen, umgeben, flankieren | Kenarını çevirmek, çevrelemek | Umsäumen kelimesi bir bahçenin veya kumaşın kenarının bir hatla çevrilmesini tam yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Entourer, border, flanquer | Çevrelemek, kenar çekmek | Border kökü bir şeyin kenarını sınırla tahkim etme nüansını doğrudan içerir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَفَفْنَاهُمَا | Fiziksel sınırlandırma ve koruyucu tanzim | Dünyevi bir nimet ve bahçe tasvirinde, iki bağın etrafının rüzgâr kesici ve koruyucu hurmalıklarla çevrilmesi; Kehf [18:32](https://lisan.digital/tr/ayet/18:32.md) |
| حَافِّينَ | Saygı, tazim ve intizamla çevreleme | Kıyamet sahnesinde meleklerin Arş'ın etrafını saf saf kuşatarak tesbih ve hamd ile tazimde bulunması; Zümer [39:75](https://lisan.digital/tr/ayet/39:75.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Arş'ın kuşatılması ve meleklerin konumu | Arş'ın melekler tarafından çevrelenmesinin mekânsal bir sınırlama mı yoksa tecelligâhın azametine karşı bir ta‘zim safı mı olduğu tartışması | Arş'ı taşıyan veya saran meleklerin ilahi hâkimiyet dairesindeki intizamı |
| Fıkıh | İhram ve beden temizliği, traş ahkâmı | Yüzdeki veya boyundaki fazla kılların alınması ve sınırların düzeltilmesi manasında kökün fıkhi temizlikte kullanımı | Sınırları belirleme, kenar fazlalıklarını giderme |
| Tefsir | Kehf ve Zümer surelerindeki bağlamsal düzen | Kehf suresindeki bağın hurmalarla, Zümer suresindeki Arş'ın meleklerle kuşatılmasındaki koruma ve süsleme paralelliği | Bir nimeti veya makamı mükemmelleştiren dış sınır muhafazası |
| Hadis | Zikir meclislerinin kuşatılması | İlim ve zikir halkalarını meleklerin kanatlarıyla çepeçevre sarmasını ifade eden rivayetler | İlahi rahmetin zikir ehlini dış fitnelerden yalıtarak çembere alması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mabed ve Arş tasavvuru | Kutsal merkezin etrafında tazim halkası | Hürmet ve koruma çemberi | Kutsal odağın rastgele temaslardan korunması ve huşu içinde çevrelenmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve sınır tayini | Tanım çerçevesi (hadd) | Kavramı muhafaza etme | Bir bilginin özünü tahriften korumak üzere etrafına çekilen mantıksal sınır çizgisi | Güçlü |
| Siyasi | Devlet nizamı ve merkez teşkilatı | Muhafız alayı, çevre emniyet halkası | İktidar merkezini koruma | Liderliğin veya meclisin dış tehditlere karşı intizamlı bir güç hattıyla sarılması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim havzası ve tarımsal güvenlik | Rüzgâr kıran, tabii çit ve çeper | Üretim değerini garantiye alma | Asıl sermaye olan ürünün çevresini daha dayanıklı unsurlarla tahkim ederek ziyanı önleme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır koşulu (boundary condition) ve koruyucu kılıf (envelope) | Fizik ve matematikte bir sistemin iç dengesini koruyan ve diferansiyel denklemin çözüm uzayını sınırlayan dış çevre çeperi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal çevreleme (social fencing) ve kurumsal çeper | Sosyolojide kurumların veya aile yapısının bireyi dış sapmalardan korumak üzere kurduğu sosyal denetim halkası | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kalabalığın rastgele toplanması veya basit bir fiziksel kenarlık olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir merkezi hem fiziksel afetlerden hem de manevi dağınıklıktan koruyan, ona vakar ve nizam katan çift taraflı tahkimat |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf suresindeki ziraat modelinde hurmalığın sadece bir meyve türü sanılması; Zümer suresinde ise meleklerin Arş'ı kuşatmasının sistemsel nizamının kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem tabiat nizamında (ziraat ve iktisat) hem de gayb âleminde (Arş ve melekler) merkez-çevre dengesini nasıl bir sınır korumasıyla inşa ettiğini gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İki bahçe sahibinin anlatıldığı kıssada üretim nizamını bildiren ayetlerde (Kehf [18:32](https://lisan.digital/tr/ayet/18:32.md)) ve ahiret hâkimiyetinin melekler nizamıyla sergilendiği ayetlerde (Zümer [39:75](https://lisan.digital/tr/ayet/39:75.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Değerli bir merkezin korunmasız bırakılamayacağını, çevresinde mutlaka tampon bir kuşağın (hurmalık, melek safı, sınır hattı) bulunması gerektiğini vazeder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir bahçenin iki tarafına koruyucu hurma ağaçları dikmek; bir hevdicin etrafını örtüyle sarmak; bir şeyin kenarını sıyırıp çevre hattını belirgin kılmak.
- Soyut anlam: Bir merkezin veya değerin dağılmasını, yıpranmasını önlemek maksadıyla etrafında saf bağlayarak koruma, tebcil ve intizam dairesi oluşturmak.
- Sistematik karşılık: Sistemin çekirdeğini (core) dış girdilerin şoklarından ve aşındırmasından yalıtan dinamik çevre emniyet çeperi (buffer perimeter).
- LaTeX modeli: $$B = \partial \Omega \quad \text{öyle ki} \quad \forall x \in \Omega, \; d(x, B) > 0 \implies \Phi(x) \subset \Psi(B)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ korunması gereken iç merkezi (bahçe, değer veya Arş mahalli), $\partial \Omega$ bu merkezin sınır çeperini temsil eder. $B$ bu sınır hattını oluşturan kuşatıcı unsurdur (hurmalık veya saf tutan melekler). Formül, merkeze ait her $x$ elemanının dış etkenlerden korunmasının ve iç nizamının ($\Phi$), çevredeki kuşatıcı sınır fonksiyonu ($\Psi(B)$) tarafından tam bir zırh ve intizamla sınırlandırıldığını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/ayet/18:32.md) — وَحَفَفْنَاهُمَا

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا

Meal (IK): Onlara iki adamı örnek ver ki; birisine iki üzüm bağı verip çevresini hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında ekinler bitirmiştik.

### [Zümer 39:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/ayet/39:75.md) — حَافِّينَ

وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Görürsün ki; melekler de Rabblarına hamd ile tesbih ederek Arş’ın etrafını kuşatmışlardır. Artık onların arasında hak ile hükmolunmuştur ve denildi ki: Hamd olsun alemlerin Rabbı Allah’a.

## Sözlükler (8)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haffe tepenin çevresi, başın çevresi, masdar olarak çevirmek, bir şeyin etrafını dallandırmak, mecaz olarak kavramak beynin içine almak demektir.
Devenin kopmuş toynağı demektir. Ayakkabı, mest anlamlarına da gelir. Ayakkabı ve toynak, içi boş hafif, rüzgarın sürükleyebildiği kadar hafif olduğu için sakil – ağır karşılığı hafif kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والفاء
ح ف، ف ح مستعملان
حف:
حَفّ الشَّعْرُ يَحِفُّ حُفُوفاً: إذا يَبِسَ. واحْتَفَّتْ المرأةُ: أمَرَتْ من تَحُفُّ شَعر وَجْهها بخَيْطَيْن. والحُفُوفُ: اليُبُوسةُ من غير دَسَم، قال رؤبة:
قالتْ سُلَيمَى أنْ رَأَتْ حُفُوفـي		مَعَ اضطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ
وحَفَّتِ المرأةُ وَجْهَها تَحُفُّه حَفّاً وحُفُوفاً. وسَويقٌ حافٌّ: غير مَلْتُوتٍ. والحَفيفُ: صوتُ الشيء تُحسُّه كالرَمْية أو طَيَران طائر أو غيره، حَفَّ يَحِفُّ حفيفتاً. وحِفّان الإِبِل: صِغارُها. والحِفّان: الخَدَمُ.
والمِحَفَّةُ: رَحْلٌ يحِفُّ بثَوْب تركبُه المرأةُ. وحِفافا كلِّ شيءٍ: جانِباه. وحَفُّ الحائكِ: خَشَبَتُه العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحمة بينَ السَدَى. وحَفَّ القَومُ بسيِّدهم: أي أطافوا به وعَكَفُوا، ومنه قَولُه: حافِّينَ من حَول العرش. والحَفُّ: نَتْفُ الشَّعْر بخيْط ونحوه.
فح:
فَحيح الحَيَّة شبيهٌ بالنَّفْخ في نَضْنَضة، أي بضَرْب أسنانِها. وقيل: فَحيح الأفْعَى دَلْكُ بعض جِلْدها ببعض، وهي خَشْناءُ الجلْد. والفَحْفاحُ: الأَبَحِّ من الرجال.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الفاء**
**ح ف**، **ف ح** kullanımdadır
**حف**:
**حَفّ الشَّعْرُ يَحِفُّ حُفُوفاً**: kuruduğu zaman. Ve kadın **احْتَفَّتْ**: yüzünün saçını iki iplikle **تَحُفُّ** eden kimseye emretti. Ve **الحُفُوفُ**: yağsız olarak kuruluk; Rü’be dedi ki:
Süleymâ dedi ki, **حُفُوفـي**’mi gördüğünde		et(in) çalkalanması ve **الشُّفُوفِ** ile birlikte
Ve kadın yüzünü **حَفَّتِ**; onu **تَحُفُّ**; **حَفّاً** ve **حُفُوفاً**. Ve **سَويقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış. Ve **الحَفيفُ**: bir şeyin sesi; onu hissedersin; atış gibi yahut bir kuşun uçuşu yahut başkası; **حَفَّ يَحِفُّ حفيفتاً**. Ve **حِفّان الإِبِل**: onun küçükleri. Ve **الحِفّان**: hizmetçiler.
Ve **المِحَفَّةُ**: bir binek; bir elbise ile çevreler; kadın ona biner. Ve her şeyin **حِفافا**’sı: iki yanı. Ve dokumacının **حَفُّ**’u: atkıyı çözgü arasında onunla düzenlediği geniş tahtası. Ve kavim efendilerinin etrafını **حَفَّ** etti: yani onu kuşattılar ve (ona) kapanıp kaldılar; ondan O’nun sözü: arşın etrafında **حافِّينَ**. Ve **الحَفُّ**: iplikle ve benzeriyle saç yolma.
**فح**:
**فَحيح** yılanın, dişlerini vurmasıyla, bir **نَضْنَضة** içinde üflemeye benzer. Ve denildi: **فَحيح** engereğin, onun derisinin bir kısmını bir kısmına sürtmesidir; ve o, derisi kaba olandır. Ve **الفَحْفاحُ**: erkeklerden sesi kısık olan.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قال الأصمعي: الحَفَّةُ: المنوالُ، وهو الخشبة التي يُلفّ عليها الحائكُ الثوب. قال: والذي يقال له الحَفُّ هو المِنْسَجُ. قال أبو سعيد: الحَفَّةُ: المِنوالُ ولا يقال له حَفٌّ، وإنما الحَفُّ المِنْسَجُ. والحَفَّانُ: فِراخُ النَعامِ، الواحدة حَفّانَةٌ، الذكر والأنثى فيه سواء. والحَفَّانُ أيضاً: الخَدَمُ.
وإناءٌ حَفَّانٌ: بلغ الكيلُ حفافَيْهِ. وحَفَّتِ المرأة وجهها من الشعر تَحُفَّهُ حَفَّاً وحفافاً، واحْتَفّتْ أيضاً. قال الأصمعي: الحَفَفُ: عيشُ سوءٍ وقلّةُ مالٍ. يقال: ما رُئِي عليهم حَفَفٌ ولا ضَفَفٌ، أي أثرُ عَوَزٍ. والاحْتِفافُ: أكلُ جميع ما في القدر. والمِحَفَّةُ، بالكسر: مَرْكَبٌ من مراكب النساء كالهودج، إلا أنها لا تُقَبَّبُ كما تُقَبَّبُ الهوادج. وحَفُّوا حوله يَحُفَّوَ حَفَّاً، أي أطافوا به واستداروا. وقال الله تعالى: "وتَرى الملائكةَ حافِّينَ مِنْ حَوْلِ العَرش". وحَفَّهُ بالشيء يَحُفَّهُ كما يُحَفُّ الهودجُ بالثياب. وكذلك التَحْفيفُ. ويقال: مَنْ حَفَّنَا أو رَفَّنَا فليقتصدْ، أي من خَدَمنا أو تعطّف علينا وحاطنا. وما لفلان حافٌّ ولا رافٌّ، وذهَبَ من كان يَحُفُّهُ وَيَرُفُّهُ. وحَفَّتْهُمُ الحاجةُ تَحُفُّهُمْ، إذا كانوا محاويجَ. وهم قومٌ مَحْفوفونَ. وحَفَّ رأسهُ يَحفُّ بالكسر حُفوفاً، أي بَعُدَ عهده بالدُّهْنِ. قال الكميت يصف وتداً:
وأَشْعَثَ في الدار ذي لِمَّةٍيُطيلُ الحُفوفَ فلا يَقْمَلُ
وأَحْفَفْتُهُ أنا. وحَفَّ الفرسُ أيضاً يَحِفُّ حَفيفاً، وأَحْفَفْتُهُ أنا، إذا حملتَه على أن يكون له حَفيفٌ، وهو دويُّ جَرْيِهِ. وكذلك حَفيفُ جناح الطائر. وحَفَّ شاربَه ورأسَه يَحُفُّ حَفَّاً، أي أَحْفاهُ. وحِفافا الشيءِ: جانِباه. ويقال: بقي من شَعره حِفافٌ، وذلك إذ صَلِع فبقيتْ من شعره طُرَّةٌ حولَ رأسه؛ والجمع أَحِفَّةٌ.

##### Türkçe

قال الأصمعي: **الحَفَّةُ**: dokuma tezgâhı; o, dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır. Dedi: Kendisine **الحَفُّ** denilen ise **المِنْسَجُ**dur. قال أبو سعيد: **الحَفَّةُ**: dokuma tezgâhıdır; ona **حَفٌّ** denilmez; ancak **الحَفُّ** **المِنْسَجُ**dur. Ve **الحَفَّانُ**: devekuşu yavruları; teki **حَفّانَةٌ**dır; onda erkek ve dişi eşittir. Ve **الحَفَّانُ** ayrıca: hizmetkârlardır.

Ve bir kap **حَفَّانٌ**: ölçek, onun iki kenarına (**حفافَيْهِ**) ulaştı. Ve kadın, yüzünü kıllardan **حَفَّتِ**; onu **تَحُفَّهُ** **حَفَّاً** ve **حفافاً** (diye) tıraş eder; ve ayrıca **احْتَفّتْ**. قال الأصمعي: **الحَفَفُ**: kötü geçim ve malın azlığıdır. Denir: Onların üzerinde ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفٌ** görüldü; yani yoksunluk izi. Ve **الاحْتِفافُ**: tenceredeki şeyin tamamını yemektir. Ve **المِحَفَّةُ** (kesre ile): kadınların bineklerinden bir binek; hedeç gibi; ancak o, hedeçlerin kubbeleştirildiği gibi kubbeleştirilmez. Ve onun etrafında **حَفُّوا**; **يَحُفَّوَ** **حَفَّاً**; yani onu kuşattılar ve çevresinde döndüler. Ve Allah Teâlâ dedi: "Ve melekleri, arşın çevresinden **حافِّينَ** görürsün." Ve onu bir şey ile **حَفَّهُ**; onu **يَحُفَّهُ**; tıpkı hedecin elbiselerle kuşatıldığı gibi. Ve كذلك **التَحْفيفُ**. Ve denir: Kim bize **حَفَّنَا** yahut **رَفَّنَا** ettiyse, iktisat etsin; yani kim bize hizmet etti yahut bize şefkat gösterdi ve bizi gözetti. Ve falanın ne bir **حافٌّ**u ne de bir **رافٌّ**u vardır; ve onu **يَحُفُّهُ** ve **يَرُفُّهُ** olan kimse gitti. Ve ihtiyaç onları **حَفَّتْهُمُ**; onları **تَحُفُّهُمْ**; muhtaç oldukları zaman. Ve onlar **مَحْفوفونَ** bir kavimdir. Ve başı **حَفَّ**; kesre ile **يَحفُّ**; **حُفوفاً**; yani yağ ile (yağlanma ile) ahdi uzaklaştı. قال الكميت bir kazığı vasfederek:
وأَشْعَثَ في الدار ذي لِمَّةٍيُطيلُ الحُفوفَ فلا يَقْمَلُ
Ve ben onu **أَحْفَفْتُهُ**. Ve at da ayrıca **حَفَّ**; **يَحِفُّ** **حَفيفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْتُهُ**; ona **حَفيفٌ** olması için onu zorladığın zaman; ve o, koşuşunun uğultusudur. Ve كذلك kuş kanadının **حَفيفُ**i. Ve bıyığını ve başını **حَفَّ**; onu **يَحُفُّ** **حَفَّاً**; yani onu **أَحْفاهُ** (dipten tıraş etti). Ve bir şeyin **حِفافا**sı: onun iki yanıdır. Ve denir: Saçından bir **حِفافٌ** kaldı; bu, kel olduğu zaman olur da başının çevresinde saçtan bir perçem kalır; çoğulu **أَحِفَّةٌ**dir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ف ف
حفـوا بـه واحتفـوا‏:‏ أطافـوا وهـم حافـون بـه‏.‏
وحففتـه بالنـاس‏:‏ جعلتهم حافين به‏.‏
و ‏"‏ حفت الجنة بالمكاره ‏"‏ ‏"‏ وحففناهما بنخل ‏"‏‏.‏
ودخلت عليـه وهـو محفـوف بخدمـه‏.‏
وهـودج محفـف بالديبـاج‏.‏
قـال امرؤ القيس‏:‏ رفعن حوايـا واقتعـدن قعائـداً وحففن من حوك العراق المنمق وجلسـوا حفافيـه وحفافي سريره وهما جانباه‏.‏
وركبت في محفتها‏.‏
وهو رجل محفوف بثوب‏.‏
وما بقي من شعره إلا خفاف وهو طرة حول رأسه‏.‏
وحفت المرأة وجهها واحتفته‏:‏ أخذت شعره‏.‏
وحف الفرس والريح والطائر والسهم حفيفاً وهـو صـوت مـروره‏.‏
ولأغصـان الشجـرة حفيـف‏.‏
وحـف النبـات حفوفـاً‏:‏ يبـس‏.‏
وحفـت أرضنـا وقفـت وأرض حافـة‏.‏
وعـن بعض العرب‏:‏ أتونا بعصيدة قد حفت فكأنها عقب فيه شقاق‏.‏
وسويق حاف‏:‏ غير ملتوت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يحفنا ويرفنا أي يضمنا ويؤوينا‏.‏
وهو في حفوف من العيش وحففٍ‏.‏
وحف رأسه‏:‏ بعد عهده بالدهن‏.‏
وقوم محفوفون وقد حفتهم الحاجة‏.‏

##### Türkçe

ح ف ف
**حفـوا بـه** ve **احتفـوا**: etrafını sardılar; hâlbuki onlar onunla birlikte yalınayaktılar.
Ve **حففتـه بالنـاس**: onları onun etrafında duranlar kıldım.
Ve “**حفت الجنة بالمكاره**” “**وحففناهما بنخل**”.
Ve onun yanına girdim; hâlbuki o, hizmetkârlarıyla çevrelenmişti.
Ve ipekli kumaşla çevrelenmiş bir hevdectir.
İmru’ul-Kays dedi:
“Yükleri kaldırdılar ve oturuşlar oturdular; ve süslü Irak dokumasından (olan şey) ile çevrelediler.”
Ve onun iki yanında ve sedirinin iki yanında oturdular; ikisi onun iki yanıdır.
Ve onun **محفة**sinde bindim.
Ve o, bir elbiseyle çevrelenmiş bir adamdır.
Ve saçından **خفاف**dan başka bir şey kalmadı; o, başının etrafında bir perçemdir.
Ve kadın yüzünü **حفت** ve onu **احتفته**: onun saçını aldı.
Ve at, rüzgâr, kuş ve ok **حفيفاً** ile **حف** etti; o, geçişinin sesidir.
Ve ağacın dalları için **حفيف** vardır.
Ve bitki **حفوفاً** ile **حف** etti: kurudu.
Ve toprağımız **حفت** ve durdu; ve **حافـة** bir toprak.
Bazı Araplardan: Bize bir **عصيدة** getirdiler ki **حفت**; sanki içinde çatlaklar bulunan bir topuk gibiydi.
**سويق حاف**: yoğrulmamış.
Mecazdan: Falan **يحفنا ويرفنا**; yani bizi bir araya toplar ve bize barınak verir.
Ve o, geçimden bir **حفوف** ve **حففٍ** içindedir.
**حف رأسه**: yağ sürme ahdinden sonra.
Ve bir kavim **محفوفون**dur; ve ihtiyaç onları **حفت**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَفَّ القومُ بالشيء وحَوالَيْه يَحُفُّونَ حَفّاً وحَفُّوه وحَفَّفوه: أَحْدَقُوا به وأَطافُوا به وعَكفوا واسْتَداروا، وفي التهذيب: حَفَّ القوم بسيدهم. وفي التنزيل: وترى الملائكة حافّين من حول العرش؛ قال الزجاج: جاء في التفسير معنى حافِّين مُحدِقِين؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،
يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ
وقوله:
إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،
يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ
الـمُحَّفَّفُ: الضَّرْعُ المـمْتَلئُ الذي له جوانب كأَنَّ جوانبه حَفَّفَتْه أَي حَفَّتْ به، ورواه ابن الأَعرابي مُجَفَّفٌ، يريد ضَرْعاً كأَنه جُفٌّ، وهو الوَطْبُ الخَلَقُ. وحَفَّه بالشي يَحُفُّه كما يُحَفُّ الهَوْدَجُ بالثياب، وكذلك التَّحْفِيفُ. وفي حديث أَهْلِ الذكر: فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي يطوفون بهم ويدُورُون حَوْلَهم. وفي حديث آخر: إلاَّ حَفَّتهم الملائكةُ. وفي الحديث: ظَلَّلَ اللّه مكانَ البيتِ غَمامةً فكانت حِفافَ البيتِ أَي مُحْدِقةً به.
والمِحَفَّةُ: رَحْلٌ يُحَفُّ بثوب ثم تركب فيه المرأَة، وقيل: المِحَفَّةُ مَرْكَب كالهَوْدَجِ إلاَّ أَنَّ الهودج يُقَبَّبُ والمِحَفَّةُ لا تُقَبَّبُ؛ قال ابن دريد: سميت بها لأَن الخَشب يَحُفُّ بالقاعد فيها أَي يُحِيطُ به من جميع جوانبه، وقيل: المِحَفَّة مَركب من مراكب النساء. والحَفَفُ: الجمعُ، وقيل: قِلَّة المأْكولِ وكثرة الأَكَلَةِ، وقال ثعلب: هو أَن تكون العِيالُ مثلَ الزَّادِ، وقال ابن دريد: هو الضِّيقُ في المعاش، وقالت امرأَة: خرج زوجي ويَتِمَ وَلَدي فما أَصابهم حَفَفٌ ولا ضَفَفُّ، قال: فالحَفَفُ الضِّيق، والضَّفَف أَن يَقِلَّ الطعامُ ويَكْثُرَ آكلوه، وقيل هو مِقدار العيال، وقال اللحياني: الحفف الكَفافُ من الـمَعيشةِ. وأَصابهم حَفَفٌ من العيش أَي شدَّة، وما رُؤِيَ عليهم حَفَفٌ ولا ضَفَفٌ أَي أَثرُ عَوَزٍ. قال الأَصمعي: الحفَف عَيْشُ سُوء وقِلَّة مال، وأُولئك قوم مَحْفُوفُون. وفي الحديث: أَنه، عليه السلام، لم يشْبَعْ من طعام إلا على حفَف؛ الحفَف: الضيق وقلة المعيشة، أَي لم يشبع إلاّ والحالُ عنده خلافُ الرِّخاء والخِصْبِ. وطعام حَفَف: قليل. ومعيشة حَفَفٌ: ضَنْكٌ. وفي حديث عمر قال له وفد العراق: إنَّ أَمير المؤمنين بلغ سِنّاً وهو حافُّ الـمَطعَم أَي يابِسُه وقَحِلُه؛ ومنه حديثه الآخر أَنه سأَل رجلاً فقال: كيف وجدت أَبا عُبيْدَة؟ فقال: رأَيت حُفُوفاً أَي ضِيقَ عيش؛ ومنه الحديث: أَبْلِغْ معاويةَ أَنَّ عبد اللّهِ بن جعفر حَفَّفَ (* قوله
«حفّف» بهامش النهاية: حفف، مبالغة في حف أي جهد وقل ماله من حفت الارض ونحوه.) وجُهِدَ أَي قلَّ ماله. الأَصمعي: أَصابهم من العَيْشِ ضَفَفٌ وحَفَفٌ وقَشَفٌ، كل هذا من شدَّة العَيْشِ. ابن الأَعرابي: الضَّفَفُ القِلَّة والحَفَفُ الحاجةُ، ويقال: الضفَف والحفَف واحد؛ وأَنشد: هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،
لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا
قال أَبو العباس: الضفَفُ أَن تكون الأَكَلَةُ أَكثرَ من مِقدار المالِ، والحفَفُ أَن تكون الأَكَلة بمقدار المال. قال: وكان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، إذا أَكلَ كان من يأْكل معه أَكثر عدداً من قدر مبلغ المأَكول وكفافِه، قال: ومعنى قوله ومن تَلَطَّفا أَي من بَرَّنا لم يكن عندنا ما نَبَرُّه: وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ، وهو القوتُ القليل. وحَفَّتْهم الحاجةُ تَحُفُّهم حَفّاً شديداً إذا كانوا مَحاوِيجَ. وعنده حَفَّة من مَتاعٍ أَو مالٍ أَي قُوتٌ قليل ليس فيه فضل عن أَهله. وكان الطعام حِفافَ ما أَكلوا أَي قَدْرَه. ووُلِدَ له على حفَفٍ أَي على حاجة إليه؛ هذه عن ابن الأَعرابي. الفراء: يقال ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ يريد ما يدْعوهم وما يُحْوِجُهم.
والاحْتِفافُ: أَكلُ جميع ما في القِدْر، والاشتِفافُ: شربُ جميع ما في الإناء.
والخُفُوفُ: اليُبْسُ من غير دَسَمٍ؛ قال رؤبة:
قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،
مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ
قال الأَصمعي: حَفَّ رأْسُهُ يَحِفُّ حُفُوفاً وأَحْفَفْته أَنا. وسَوِيقٌ حافٌّ: يابِسٌ غير ملتوت، وقيل: هو ما لم يُلَتَّ بسمْن ولا زيت. وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً: يَبِسَ بَقْلُها. وحفَّ بطن الرجل: لم يأْكل دسَماً ولا لحماً فيبس. ويقال: حَفَّتِ الثَّريدة إذا يبِسَ أَعْلاها فَتَشَقَّقَتْ. وفرس قَفِرٌ حافٌّ: لا يَسْمَنُ على الضبعة. وحَفَّ رأْسَه وشارِبه يَحُفُّ حَفّاً أَي أَحْفاه. قال ابن سيده: وحَفَّ اللِّحية يَحُفُّها حَفّاً: أَخذ منها، وحَفَّه يَحُفُّه حَفّاً: قَشَره، والمرأَة تَحُفُّ وَجْهها حَفّاً وحِفافاً: تزيل عنه الشعر بالـمُوسَى وتَقْشِرُهُ، مشتق من ذلك. واحْتَفَّتِ المرأَةُ وأَحَفّتْ وهي تحْتَفُّ: تأْمر من يَحُفّ شعر وجهها نَتْفاً بخيطين، وهو من القَشْر، واسم ذلك الشعر الحُفافةُ، وقيل: الحُفافةُ ما سَقَط من الشعَر الـمَحْفُوفِ وغيره. وحَفَّتِ اللحيةُ تَحِفُّ حُفُوفاً: شَعِثَتْ. وحَفّ رأْسُ الإنسان وغيره يَحِفّ حُفوفاً: شَعِثَ وبَعُدَ عَهْدُه بالدُّهن؛ قال الكميت يصف وَتِداً: وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ
يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ
يعني وتداً حفّه صاحبُه تَرَك تَعَهُّدَه.
والحِفافان: ناحِيتا الرأْسِ والإناء وغيرهما، وقيل: هما جانباه، والجمع أَحِفَّةٌ. وحِفافا الجبلِ: جانباه. وحفافا كل شيء: جانباه؛ وقال طرفة يصف ناحيتي عسيب ذنب الناقة:
كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ
وإناء حَفَّان: بلغ الماء وغيرُه حِفافَيْهِ. والأحِفّةُ أَيضاً: ما بقي حول الصَّلَعةِ من الشعر، الواحد حِفافٌ. الأَصمعي: يقال بقي من شعره حِفافٌ، وذلك إذا صَلِعَ فبقيت طُرَّة من شعَره حول رأْسه، قال: وجمع الحِفافِ أَحِفّة؛ قال ذو الرمة يصفُ الجِفانَ التي تُطعم فيها الضِّيفانُ:لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،
وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا
أَراد بقوله لهن أَي للجِفانِ، أَحِفّة أَي قوم استداروا بها يأْكلون من الثريد الذي لُبِّقَ فيها واللُّحْمانِ التي كُلِّلَتْ بها، أَي قوم استداروا حولها؛ والجِفان تقدّم ذكرها في بيت قبله وهو:
فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،
تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا
وفي حديث عمر: كان أَصلَعَ له حِفافٌ؛ هو أَن يَنْكَشِف الشعر عن وسط رأْسه ويَبْقى ما حولَه. والحَفَّافُ: اللحم الذي في أَسفَل الحنك إلى اللَّهاة. الأَزهري: يقال يَبِس حَفَّافُه وهو اللحم اللين أَسفل اللَّهاة.والحَافَّانِ من اللسان: عِرْقان أَخْضَران يَكْتَنِفانه من باطن، وقيل: حافُّ اللسانِ طَرَفُه. ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ أَي شديد الإصابة بها؛ عن اللحياني، معناه أَنه يصيب الناس بالعين. وحَفُّ الحائكِ خَشَبته العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحْمةَ بين السَّدَى. والحَفُّ، بغير هاء: المِنْسَجُ. الجوهري: الحَفّةُ المِنْوالُ وهو الخشَبة التي يَلُفُّ عليها الحائِكُ الثوبَ. والحَفّةُ: القَصَباتُ الثلاث، وقيل: الحِفّةُ، بالكسر، وقيل: هي التي يَضرب بها الحائكُ كالسيف، والحَفُّ: القَصبة التي تجيء وتذهب. قال الأَزهري: كذا هو عند الأَعراب، وجمعها حُفُوفٌ، ويقال: ما أَنت بحَفّةٍ ولا نِيرةٍ؛ الحفة: ما تقدَّم، والنّيرة: الخَشَبةُ الـمُعْتَرِضةُ، يُضْرب هذا لمن لا يَنْفَع ولا يَضُرّ، معناه ما يَصْلُحُ لشيء.
والحَفيفُ: صوت الشيء تسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو طيَرانِ الطائر أَو الرَّمْيةِ أَو التهاب النار ونحو ذلك، حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً. وحَفْحَفَ وحَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ: طار، والحَفِيفُ صوت جناحَيْه، والأُنثى من الأَساود تَحِفُّ حَفِيفاً، وهو صوت جلدها إذا دَلَكَتْ بعضَه ببعض. وحَفِيفُ الرِّيح: صوتها في كل ما مرَّت به؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ
فسره فقال: إنه ضعيف العقل كأَنه حَفيفُ أَثْأَبةٍ تحركها الريح، وقيل: معناه أُوعِدُه وأُحَرِّكه كما تحرِّك الريحُ هذه الشجرة؛ قال ابن سيده: وهذا ليس بشيء. وحَفَّ الفرسُ يَحِفّ حفيفاً وأَحْفَفْتُه أَنا إذا حملته على أَن يكون له حَفِيفٌ، وهو دَويّ جَرْيه، وكذلك حَفِيفُ جناح الطائر. والحَفِيفُ: صوت أَخفاف الإبل إذا اشتد؛ قال:
يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:
أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟
الأَصمعي: حَفَّ الغيْثُ إذا اشتَدَّت غَيْثَتُه حتى تسمع له حَفيفاً. ويقال: أَجْرى الفرسَ حتى أَحَفَّه إذا حَمَلَه على الحُضْر الشديد حتى يكون له حَفِيفٌ.
وحَفَّ سمعُه: ذهب كله فلم يبق منه شيء.
وحَفَّانُ النعام: رِيشُه. والحَفّانُ: وَلَدُ النعام؛ وأَنشد لأُسامةَ الهُذَليّ:
وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،
وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ
الطُّغْيا: الصغير من بقر الوحش، وأَحمد بن يحيى يقول: الطَّغيا، بالفتح؛ قال ابن بري: واستعاره أَبو النجم لصغار الإبل في قوله: والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ
فشبهها لما رَوِيت من الماء بالحَنظل في بَريقه ونَضارته، وقيل: الحَفّانُ صِغارُ النعامِ والإبل. والحَفَّانُ من الإبل أَيضاً: ما دون الحِقاق، وقيل: أَصل الحَفّان صغار النعام ثم استعمل في صغار كل جنس، والواحدة من كل ذلك حَفّانةٌ، الذكر والأُنثى فيه سواء؛ وأَنشد:
وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما
زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ
والحَفّانُ: الخَدَمُ. وفلان حَفٌّ بنفسِه أَي مَعْنيٌّ. والحَفَّةُ: الكرامةُ التامّةُ. وهو يَحُفُّنا ويَرُفُّنا أَي يُعْطِينا ويَمِيرُنا. وفي المثل: من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ، يقول: مَن مَدَحَنا فلا يَغْلُوَنَّ في ذلك ولكنْ لِيَتَكَلَّمْ بالحقّ منه. وقال الجوهري: أَي مَن خَدَمَنا أَو تَعَطَّفَ علينا وحاطَنا. الأَصمعي: هو يَحِفُّ ويَرِفُّ أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ، قال: ومعنى يَحِفُّ تَسْمَع له حَفِيفاً. ويقال: شجر يَرِفُّ إذا كان له اهْتِزازٌ من النَّضارةِ. ويقال: ما لِفلان حافٌّ ولا رافٌّ، وذهَب من كان يَحُفُّه ويَرُفُّه. وحُفُّ العين: شَفْرُها. وجاء على حَفِّ ذلك وحَفَفِه وحِفافِه أَي حِينِه وإبّانِه. وهو على حَفَفِ أَمْرٍ أَي ناحيةٍ منه وشَرَفٍ. واحْتَفَّتِ الإبلُ الكَلأَ: أَكلتْه أَو نالَتْ منه، والحَفّةُ: ما احْتَفَّتْ منه.
وحِفافُ الرمل: مُنْقَطَعُه، وجمعه أَحِفَّةٌ.

##### Türkçe

**حَفَّ** kavim bir şeyin ve onun çevresinin etrafını sardı; **يَحُفُّونَ** (onu) **حَفّاً** (bir kuşatma ile) kuşatırlar; ve onu **حَفُّوه** ve **حَفَّفوه**: onu çepeçevre kuşattılar, etrafında dolaştılar, (başında) bekleyip bağlandılar ve (çevresinde) döndüler. Ve **التهذيب**’de: **حَفَّ القوم بسيدهم** (kavim efendilerinin etrafını sardı). Ve تنزيل’de: “Ve melekleri arşın çevresinde **حافّين** (olarak) görürsün”; **الزجاج** dedi: tefsirde **حافِّين**’in manası **مُحدِقِين** (çevreleyip kuşatanlar) olarak geldi; ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،
يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ

Ve onun sözü:

إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،
يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ

**الـمُحَّفَّفُ**: dolu meme; onun yanları var, sanki yanları onu **حَفَّفَتْه** yani onu kuşattı. İbnü’l-A‘râbî bunu **مُجَفَّفٌ** diye rivayet etti; **جُفٌّ** (gibi) olan bir meme kasteder; o da **الوَطْبُ الخَلَقُ**’tır. Ve onu bir şeyle **حَفَّه**; **يَحُفُّه**: nasıl ki **الهَوْدَجُ** elbiselerle kuşatılırsa (öyle). Ve **التَّحْفِيفُ** de böyledir. **أَهْلِ الذكر** hadîsinde: “Onları kanatlarıyla **فَيَحُفُّونَهم**” yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Başka bir hadîste: “Ancak melekler onları **حَفَّتهم** (kuşatır).” Hadîste: Allah, evin yerini bir bulutla gölgeledi; o da evin **حِفافَ**’ı oldu, yani onu çepeçevre kuşatan (bulut) oldu.

**والمِحَفَّةُ**: bir bezle kuşatılan, sonra kadının içine bindiği bir **رَحْلٌ**; ve denildi ki: **المِحَفَّةُ** **الهَوْدَجِ** gibi bir binek, ancak **الهودج** kubbeleştirilir, **المِحَفَّةُ** kubbeleştirilmez; İbn Düreyd dedi: ona bu ad verildi; çünkü içindeki oturana ağaç (iskelet) **يَحُفُّ** eder, yani onu bütün yanlarından kuşatır; ve denildi ki: **المِحَفَّة** kadınların bineklerinden bir binektir.

**والحَفَفُ**: topluluk; ve denildi ki: yenilenin azlığı ve yiyenlerin çokluğu. **ثعلب** dedi: o, bakmakla yükümlü olunanların azık gibi olmasıdır. İbn Düreyd dedi: geçimde darlıktır. Bir kadın dedi: “Kocam çıktı ve çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفُّ** isabet etti.” Dedi ki: **فالحَفَفُ** darlıktır; **والضَّفَف** yemeğin az olup yiyenlerinin çok olmasıdır. Ve denildi ki: o, bakmakla yükümlü olunanların miktarıdır. **اللحياني** dedi: **الحفف** geçimden **الكَفافُ** (yetecek kadar olan)dır. Ve onlara geçimden **حَفَفٌ** isabet etti, yani şiddet. Ve üzerlerinde ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفٌ** görüldü, yani yoksunluk izi. **الأَصمعي** dedi: **الحفَف** kötü geçim ve mal azlığıdır; ve onlar **مَحْفُوفُون** bir kavimdir. Hadîste: onun, عليه السلام, bir yemekten ancak **على حفَف** üzere doyduğu; **الحفَف**: darlık ve geçimin azlığıdır; yani ancak, kendisinde hâl **الرِّخاء والخِصْبِ**’in (bolluk ve bereketin) tersiyken doydu. **وطعام حَفَف**: az (yemek). **ومعيشة حَفَفٌ**: sıkıntılı. Ömer’in hadîsinde, Irak heyeti ona dedi: “Müminlerin emiri bir yaşa ulaştı; hâlbuki o **حافُّ الـمَطعَم**” yani onun yiyeceği kuru ve kıt. Ve ondan, başka hadîsi: bir adama sordu da dedi ki: “Ebû Ubeyde’yi nasıl buldun?” O dedi: “**حُفُوفاً** gördüm” yani geçim darlığı. Ve ondan hadîs: “Muâviye’ye bildir: Abdullah b. Ca‘fer **حَفَّفَ** ve **جُهِدَ**” yani malı azaldı.
(* قوله «حفّف» بهامش النهاية: حفف، مبالغة في حف أي جهد وقل ماله من حفت الارض ونحوه.)
**الأَصمعي**: onlara geçimden **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قَشَفٌ** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّفَفُ** azlıktır, **والحَفَفُ** ihtiyaçtır; ve denilir: **الضفَف والحفَف** birdir; ve şu beyti okudu:

هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،
لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا

Ebû’l-Abbâs dedi: **الضفَفُ** yiyenlerin mal miktarından daha çok olmasıdır; **والحفَفُ** yiyenlerin mal miktarı kadar olmasıdır. Dedi ki: Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, yediği zaman, onunla birlikte yiyenler, yenilenin miktarı ve onun **كفافِه**’i kadar olandan sayı bakımından daha çok olurdu. Dedi ki: “**ومن تَلَطَّفا**” sözünün manası: bize iyilik eden kimseyi iyilikle karşılayacak (şey) yanımızda olmazdı. **وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ**: falanın yanında eşyadan ancak **حَفَفٌ** vardır; o da az bir azıktır. Ve ihtiyaç onları **حَفَّتْهم**; **تَحُفُّهم حَفّاً شديداً**: muhtaç oldukları zaman. Ve onun yanında eşyadan yahut maldan bir **حَفَّة** vardır; yani ehline fazlası olmayan az bir azık. Ve yemek, yediklerinin **حِفافَ**’ı idi, yani onun miktarı. Ve ona **على حفَفٍ** üzere çocuk doğdu, yani ona ihtiyaç üzere; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. **الفراء**: denilir: onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır; yani onları çağıran ve muhtaç eden (şey) ancak ihtiyaçtır.

**والاحْتِفافُ**: tenceredeki her şeyin yenmesi. **والاشتِفافُ**: kaptaki her şeyin içilmesi.

**والخُفُوفُ**: yağsız olarak kuruluk; Rü’be dedi:

قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،
مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ

**الأَصمعي** dedi: **حَفَّ رأْسُهُ يَحِفُّ حُفُوفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْته**. Ve **وسَوِيقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış kuru; ve denildi ki: iç yağıyla da yağla da yoğrulmamış olandır. Ve **وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً**: onun otu kurudu. Ve adamın karnı **حفَّ**: yağlı ve etli yemedi de kurudu. Ve denilir: **حَفَّتِ الثَّريدة**: üstü kuruduğu zaman, sonra çatladı. Ve **وفرس قَفِرٌ حافٌّ**: **الضبعة** üzerine semirmez. Ve başını ve bıyığını **حَفَّ**; **يَحُفُّ حَفّاً**: yani onu dipten aldı. İbn Sîde dedi: ve sakalı **حَفَّ**; **يَحُفُّها حَفّاً**: ondan aldı. Ve onu **حَفَّه**; **يَحُفُّه حَفّاً**: onu soydu. Ve kadın yüzünü **تَحُفُّ**; **حَفّاً وحِفافاً**: usturayla ondan kılı giderir ve onu soyar; bu ondan türemiştir. Ve kadın **احْتَفَّتْ** ve **أَحَفّتْ**; o **تحْتَفُّ** iken: yüzünün kılını iki iplikle yolacak kimseye emreder; bu, soyma cinsindendir. Ve o kılın adı **الحُفافةُ**’dır. Ve denildi ki: **الحُفافةُ** tıraşlanmış ve başkasından düşen kıldır. Ve sakal **حَفَّتِ**; **تَحِفُّ حُفُوفاً**: dağınık oldu. Ve insanın ve başkasının başı **حَفّ**; **يَحِفّ حُفوفاً**: dağınık oldu ve yağ sürülmesinin üzerinden uzun zaman geçti; Kümeyt bir kazığı vasfederken dedi:

وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ
يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ

Yani: sahibi onu **حفّه** (ihmal etti); bakımını terk etti.

**والحِفافان**: başın, kabın ve başkalarının iki yanı; ve denildi ki: onların iki tarafıdır; çoğulu **أَحِفَّةٌ**. Dağın **حِفافا**’sı: iki yanı. Her şeyin **حفافا**’sı: iki yanı. Tarafe, dişi devenin kuyruğunun **عسيب**’inin iki yanını vasfederken dedi:

كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ

Ve **وإناء حَفَّان**: su ve başkası onun iki **حِفاف**’ına ulaştı. Ve **الأحِفّةُ** ayrıca: kellik çevresinde kalan saç; tekili **حِفافٌ**. **الأَصمعي**: denilir: onun saçından **حِفافٌ** kaldı; bu, ortası açılıp başının çevresinde saçından bir perçem kaldığı zamandır. Dedi: **الحِفاف**’ın çoğulu **أَحِفّة**’dir. Zü’r-Rumme, misafirlerin kendisinde doyurulduğu çanakları vasfederken dedi:

لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،
وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا

“**لهن**” sözüyle, yani çanaklara, **أَحِفّة**: onların etrafında dönüp onlardan yiyen bir kavim (kastetti); içinde **الثريد**’den **لُبِّقَ** edilen ve onunla taçlandırılan etler; yani etraflarında dönen bir kavim. Ve çanaklar, ondan önceki bir beytte geçmişti; o da:

فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،
تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا

Ömer’in hadîsinde: o kel idi; onun için **حِفافٌ** vardı; o, saçın başının ortasından açılıp çevresinde kalmasıdır. **والحَفَّافُ**: alt çenede, küçük dile kadar olan et. **الأَزهري**: denilir: onun **حَفَّافُه** kurudu; o, küçük dilin altında olan yumuşak ettir. Ve dilin **الحَافَّانِ**’ı: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır. Ve denildi ki: dilin **حافُّ**’ı onun ucudur. Ve **ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ**: yani onunla (nazarla) isabeti şiddetli; **اللحياني**’den; manası: insanlara gözle isabet eder.

Ve dokumacının **حَفُّ**’u: çözgü arasındaki atkıyı düzenlediği geniş tahtasıdır. Ve **الحَفُّ** (هاء’sız): dokuma tezgâhıdır. **الجوهري**: **الحَفّةُ** **المِنْوالُ**’dır; o, dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır. Ve **الحَفّةُ**: üç kamıştır. Ve denildi ki: **الحِفّةُ** (kesre ile). Ve denildi ki: dokumacının kılıç gibi vurduğu şeydir. Ve **الحَفُّ**: gidip gelen kamıştır. **الأَزهري** dedi: Arap bedevilerinde böyledir; çoğulu **حُفُوفٌ**’dur. Ve denilir: sen ne **حَفّةٍ**sin ne de **نِيرةٍ**; **الحفة**: geçen (şey)dir; **والنّيرة**: enlemesine olan tahtadır. Bu, fayda vermeyen ve zarar vermeyen kimse için darb-ı meseldir; manası: hiçbir şeye elverişli değildir.

**والحَفيفُ**: bir şeyin sesi; onu çınlama gibi yahut kuşun uçuşu yahut atış yahut ateşin alevlenmesi ve bunun benzerleri gibi işitirsin; **حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً**. Ve **حَفْحَفَ**. Ve **حَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ**: uçtu; **والحَفِيفُ** onun iki kanadının sesidir. Ve **الأُنثى من الأَساود** **تَحِفُّ حَفِيفاً**: o, derisinin bir kısmını bir kısmına sürttüğü zaman derisinin sesidir. Ve **وحَفِيفُ الرِّيح**: geçtiği her şeydeki sesidir. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:

أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ

Onu açıkladı da dedi: o, zayıf akıllıdır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أَثْأَبة**’nin **حَفيفُ**’idir. Ve denildi ki: manası, onu tehdit ederim ve onu hareket ettiririm; rüzgârın bu ağacı hareket ettirmesi gibi. İbn Sîde dedi: bu bir şey değildir. Ve at **حَفَّ**; **يَحِفّ حفيفاً**: ve ben onu **أَحْفَفْتُه**; onu, kendisine **حَفِيفٌ** olacak şekilde zorladığım zaman; o, koşuşunun uğultusudur. Ve kuş kanadının **حَفِيفُ**’i de böyledir. Ve **والحَفِيفُ**: develerin ayaklarının sesi, şiddetlendiği zaman; şu beyitte:

يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:
أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟

**الأَصمعي**: **حَفَّ الغيْثُ**: yağmuru şiddetlendiği zaman; ta ki onun bir **حَفيفاً**’ı işitilinceye kadar. Ve denilir: atı koşturdu da onu **أَحَفَّه**: onu şiddetli sürate yükledi; ta ki onun bir **حَفِيفٌ**’i olsun.

**وحَفَّ سمعُه**: tamamı gitti; ondan hiçbir şey kalmadı.

**وحَفَّانُ النعام**: onun tüyü. Ve **الحَفّانُ**: devekuşunun yavrusu; Üsâme el-Hüzelî’ye ait olarak okundu:

وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،
وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ

**الطُّغْيا**: yaban sığırının küçüğü. Ahmed b. Yahyâ der ki: **الطَّغيا** (fetha ile). İbn Berrî dedi: Ebû’n-Necm bunu deve yavrularına ödünç aldı; şu sözünde:

والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ

Onları, sudan kandıkları için, parlaklığı ve tazeliğinde **الحَنْظَل**’e benzetti. Ve denildi ki: **الحَفّانُ** devekuşunun ve devenin küçükleridir. Ve **الحَفَّانُ من الإبل** ayrıca: **الحِقاق**’tan aşağı olan. Ve denildi ki: **الحَفّان**’ın aslı devekuşunun küçükleridir; sonra her cinsin küçüklerinde kullanıldı. Ve bunların her birinin tekili **حَفّانةٌ**’dır; onda erkek ve dişi eşittir. Ve şu beyit okundu:

وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما
زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ

Ve **الحَفّانُ**: hizmetçiler. Ve falan kimse kendi nefsiyle **حَفٌّ**’tır, yani ilgili/derdi olan. Ve **الحَفَّةُ**: tam ikramdır. Ve o, bize **يَحُفُّنا** ve **يَرُفُّنا**: yani bize verir ve bize azık sağlar. Ve meselde: “**من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ**”; der ki: bizi öven kimse bunda aşırı gitmesin; fakat onun hakkında hak ile konuşsun. **الجوهري** dedi: yani bize hizmet eden yahut bize şefkat gösteren ve bizi koruyan. **الأَصمعي**: o, **يَحِفُّ** ve **يَرِفُّ**: yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve acır. Dedi: **يَحِفُّ**’ün manası: onun bir **حَفِيفاً**’ı işitirsin. Ve denilir: ağaç **يَرِفُّ** eder; tazelikten bir sallanması olduğu zaman. Ve denilir: falanın ne **حافٌّ**’ı vardır ne de **رافٌّ**’ı; ve onu **يَحُفُّه** ve **يَرُفُّه** olan kimse gitti.

**وحُفُّ العين**: onun kirpiğidir. Ve şu, onun **حَفِّ**’i ve **حَفَفِه** ve **حِفافِه** üzere geldi: yani onun vakti ve zamanı. Ve o, bir işin **حَفَفِ**’i üzerindedir: yani onun bir yanı ve kenarı üzerindedir.

Ve develer otu **احْتَفَّتِ**: onu yediler yahut ondan aldılar. Ve **الحَفّةُ**: ondan **احْتَفَّتْ** (yiyip aldığı) şeydir.

Ve kumun **حِفافُ**’ı: onun kesildiği yer; çoğulu **أَحِفَّةٌ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ف ف * * حَفَّتِ * المرأة وجهها من الشعر من باب رد و * حِفَافاً * أيضا بالكسر و * احْتَفَّتْ * مثله و * المِحَفَّةُ * بالكسر مركب من مراكب النساء كالهودج إلا أنها لا تقبب كما تقبب الهوادج و * حَفُّوا * حوله أي طافوا به واستداروا قال الله تعالى ﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش﴾ و * حَفَّهُ * بالشيء كما يُحف الهودج بالثياب و * حَفَّ * شاربه ورأسه أي أحفاه وباب الثلاثة رد

##### Türkçe

* ح ف ف * **حَفَّتِ** kadın, yüzünü kıllardan (tüyden) tıraş etti; **رد** bâbındandır. Ve **حِفَافاً** da (vardır); ayrıca kesre ile. Ve **احْتَفَّتْ** de onun gibidir. Ve **المِحَفَّةُ** kesre ile: kadınların bineklerinden bir binek; **الهودج** gibi; ancak o, **الهوادج** kubbeleştirildiği gibi kubbeleştirilmez. Ve **حَفُّوا** onun çevresinde: yani onun etrafında dolaştılar ve çevresini sardılar. Allah Teâlâ dedi ki: {Ve melekleri, arşın çevresinde kuşatmış hâlde görürsün}. Ve **حَفَّهُ** bir şey ile: **الهودج**ün elbiselerle kuşatıldığı gibi. Ve **حَفَّ** bıyığını ve başını: yani onu dipten tıraş etti; ve üçlü (fiil) bâbı **رد**’dir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَفَّ
حَفَّ U ( n. ac. حَفّ 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Went round; surrounded, enclosed.

b.  Plucked out the hair of; clipped; shaved

c.  I ( n. ac. حُفُوْف 27 ), Was, became dry.

d.  I ( n. ac. حَفِيْف 25 ), Rustled, pattered ( leaves & c. ).

اِحْتَفَفَ
اِحْتَفَفَ VIII ,
a.  see I (a) , ( b ).

اِسْتَحْفَفَ
اِسْتَحْفَفَ X ,
a.  Seized the whole ( possessions of ).

حَفّ
حَفّ 1 ,
a.  Trace, track.

حَفَّة
حَفَّة 1t ,
a.  Webbeam, roller of a loom.

حَفَف
حَفَف 4 ,
a.  see 1 .

مِحْفَفَة
مِحْفَفَة 20t ,
a.  Woman's litter, having a flat top.

حَاْفِف
حَاْفِف 21 ,
a.  Going round, surrounding.

b.  Dry ( bread ).

حَاْفِفَة
حَاْفِفَة 21t ,
a.  Side, margin, border; brim.

حِفَاْف
حِفَاْف 23 , ( pl. أَحْفِفَة 15t ),
a.  Side.

b.  Trace.

حَفِيْف
حَفِيْف 25 ,
a.  Rustling, pattering.

حَفَّاْنُ
حَفَّاْنُ 33 ,
a.  Servants.

b.  Young ostrich.

##### Türkçe

**حَفَّ**
**حَفَّ** U ( n. ac. **حَفّ** 1 )
a. [ acc. or Bi ], Etrafında dolaştı; kuşattı, çevreledi.

b. (Birinin) kıllarını yoldu; kırptı; tıraş etti.

c. I ( n. ac. **حُفُوْف** 27 ), Kuru oldu, kurudu.

d. I ( n. ac. **حَفِيْف** 25 ), Hışırdadı, patırdadı (yapraklar vb.).

**اِحْتَفَفَ**
**اِحْتَفَفَ** VIII ,
a. I (a), (b)’ye bak.

**اِسْتَحْفَفَ**
**اِسْتَحْفَفَ** X ,
a. (Birinin) bütününü (mallarını/mülkünü) ele geçirdi.

**حَفّ**
**حَفّ** 1 ,
a. İz, takip izi.

**حَفَّة**
**حَفَّة** 1t ,
a. Dokuma tezgâhının çözgü kirişi, merdanesi.

**حَفَف**
**حَفَف** 4 ,
a. 1’e bak.

**مِحْفَفَة**
**مِحْفَفَة** 20t ,
a. Üstü düz olan kadın mahfesi (tahtırevan).

**حَاْفِف**
**حَاْفِف** 21 ,
a. Etrafında dolaşan, kuşatan.

b. Kuru (ekmek).

**حَاْفِفَة**
**حَاْفِفَة** 21t ,
a. Yan, kenar, sınır; ağız (kenarı).

**حِفَاْف**
**حِفَاْف** 23 , ( pl. **أَحْفِفَة** 15t ),
a. Yan.

b. İz.

**حَفِيْف**
**حَفِيْف** 25 ,
a. Hışırdayan, patırdayan.

**حَفَّاْنُ**
**حَفَّاْنُ** 33 ,
a. Hizmetçiler.

b. Genç devekuşu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حفف
حَفَّ - يَحُفُّ - حَافّ - حَافِّيْن

حَفَّ - يَحُفُّ + كائن + شيئاً + بـِ كائن أو شيء: وضعه ونشره وصفه على حافة الشيء: نشر ووضع وصف شيئاُ على جانبه وطرفه البعيد
﴿وحففناهما بنخل﴾
حَفَّ - يَحُفُّ + كائن + شيئاً أو نفسه + من حول شيء: يحدق به: يَصُفُّه وينشره ويضعه على حافته وجانبه وطرفه البعيد ومن حوله بشكل دائري ومحيط: يصطف (يَصف نفسه) وينتشر ويتوضع على حافته وجانبه وطرفه البعيد ومن حوله من بشكل دائري ومحيط
حَافّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " حَفَّ - يَحُفُّ": مصطفاً ومنتشراً
حَافِّيْن: جمع " حَافّ "
﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش﴾: يصطفون ويحيطون من حول الموضع الطرفي من العرش
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " توجيه وضع الأشياء، وذلك على طرف وجانب وحافة الشيء ضد وسطه " وهي:
رَجَأَ - يَرْجَأُ، طَرَفَ - يَطْرِفُ، حَرَفَ - يَحْرِفُ، حَدَّ - يَحُدُّ، حَفَّ - يَحُفُّ، جَنَبَ - يَجْنُبُ
يفرق لفظاً:
حَافَ - يَحيْفُ + الكائن: يميل وينحرف في مساره عن الاتجاه الصواب الأصلي الذي كان يسير وفقه
حَفَّ - يَحُفُّ + كائن + شيئاً + بـِ كائن أو شيء: وضعه ونشره وصفه على حافة الشيء: نشر ووضع وصف شيئاُ على جانبه وطرفه البعيد

حف - جففنا
	﴿واضرب لهم مثلا رجلين جعلنا لأحدهما جنتين من أعناب وحففناهما بنخل وجعلنا بينهما زرعا(32)﴾ الكهف
حافين
	﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش يسبحون بحمد ربهم وقضي بينهم بالحق وقيل الحمد لله رب العالمين إلا(75)﴾ الزمر
جاء في التفسير:
حففناهما بنخل: أحطنا بنخل
حافين من حول العرش: محيطين
مختار الصحاح
● [حفف] ح ف ف: حَفَّتِ المرأة وجهها من الشعر من باب رد و حِفَافاً أيضا بالكسر و احْتَفَّتْ مثله و المِحَفَّةُ بالكسر مركب من مراكب النساء كالهودج إلا أنها لا تقبب كما تقبب الهوادج و حَفُّوا حوله أي طافوا به واستداروا قال الله تعالى ﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش﴾ و حَفَّهُ بالشيء كما يُحف الهودج بالثياب و حَفَّ شاربه ورأسه أي أحفاه وباب الثلاثة رد
الراغب
حف
- قال عز وجل: }وترى الملائكة حافين من حول العرش{ [الزمر/75]، أي: مطيفين بحافتيه، أي: جانبيه، ومنه قول النبي عليه الصلاة والسلام: (تحفه الملائكة بأجنحتها) (الحديث: (إن طالب العلم تحفه الملائكة بأجنحتها). أخرجه أحمد 4/240 وإسناده جيد، والطبراني واللفظ له. وانظر الترغيب والترههيب 1/54).
وقال الشاعر:
- 117 - له لحظات في حفافي سريره *** (هذا شطر بيت، وعجزه:
إذا كرها فيها عقاب ونائل
وهو لابن هرمة. والبيت في الأغاني 10/5؛ و 5/172؛ وغرر الخصائص الواضحة ص 241)
وجمعه: أحفة، وقال عز وجل: }وحففناهما بنخل{ [الكهف/32]، وفلان في حفف من العيش، أي: في ضيق، كأنه حصل في حفف منه، أي: جانب، بخلاف من قيل فيه: هو في واسطة من العيش.
ومنه قيل: من حفنا أو رفنا فليقتصد (قال الزمخشري: ومن المجاز: فلان يحفنا ويرفنا، أي: يضمنا ويؤوينا. انظر: أساس البلاغة ص 89. وقال في اللسان: من حفنا أو رفنا فليقتصد، مثل أي: من مدحنا فلا يغلون في ذلك ولكن ليتكلم بالحق منه.
وانظر الأمثال لأبي عبيد ص 45)، أي: من تفقد حفف عيشنا.
وحفيف الشجر والجناح: صوتهما، فذلك حكاية صوتهما، والحف: آلة النساج، سمي بذلك لما يسمع من حفه، وهو صوت حركته.
ملخص اللسان
1.    حَفَّ القومُ بالشيء وحَوالَيْه يَحُفُّونَ حَفّاً وحَفُّوه   وحَفَّفوه: أَحْدَقُوا به وأَطافُوا به وعَكفوا واسْتَداروا،
2.    حافِّين مُحدِقِين؛
3.    حَفَّفَتْه أَي حَفَّتْ به،
4.    وحَفَّه بالشي يَحُفُّه كما يُحَفُّ   الهَوْدَجُ بالثياب،
5.      فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي يطوفون بهم ويدُورُون حَوْلَهم.
6.    ظَلَّلَ اللّه مكانَ البيتِ   غَمامةً فكانت حِفافَ البيتِ أَي مُحْدِقةً به.
7.    وحِفافا الجبلِ: جانباه.
8.    حافُّ اللسانِ طَرَفُه.
9.    والمرأَة   تَحُفُّ وَجْهها حَفّاً وحِفافاً: تزيل عنه الشعر بالـمُوسَى   وتَقْشِرُهُ،
10.                       وحَفَّه يَحُفُّه حَفّاً: قَشَره،
11.                       وحَفَّ   رأْسَه وشارِبه يَحُفُّ حَفّاً أَي أَحْفاه.
12.                       وحَفَّ اللِّحية   يَحُفُّها حَفّاً: أَخذ منها،
13.                       واحْتَفَّتِ المرأَةُ وأَحَفّتْ وهي تحْتَفُّ: تأْمر من   يَحُفّ شعر وجهها نَتْفاً بخيطين، وهو من القَشْر،
14.                        الحُفافةُ ما سَقَط من الشعَر الـمَحْفُوفِ وغيره.
15.                       وحَفَّتِ   اللحيةُ تَحِفُّ حُفُوفاً: شَعِثَتْ.
16.                        وحَفّ رأْسُ الإنسان وغيره يَحِفّ   حُفوفاً: شَعِثَ وبَعُدَ عَهْدُه بالدُّهن؛
17.                       والحِفافان: ناحِيتا الرأْسِ والإناء وغيرهما،
18.                       والحَفيفُ: صوت الشيء تسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو طيَرانِ الطائر أَو   الرَّمْيةِ أَو التهاب النار ونحو ذلك،
19.                       وحَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ: طار،
20.                       والحَفِيفُ صوت جناحَيْه، و
21.                        والحَفَفُ الحاجةُ،
22.                       الحفف الكَفافُ من   الـمَعيشةِ.
23.
24.                       الـمُحَّفَّفُ: الضَّرْعُ المـمْتَلئُ الذي له جوانب كأَنَّ جوانبه
25.                       والمِحَفَّةُ: رَحْلٌ يُحَفُّ بثوب ثم تركب فيه المرأَة،
26.                       المِحَفَّةُ مَرْكَب كالهَوْدَجِ إلاَّ أَنَّ الهودج يُقَبَّبُ والمِحَفَّةُ لا   تُقَبَّبُ؛
27.                       المِحَفَّة مَركب من مراكب النساء.
28.                       والحَفَفُ: الجمعُ،
29.                       والحَفَفُ: قِلَّة المأْكولِ وكثرة الأَكَلَةِ،
30.                       فالحَفَفُ الضِّيق،
31.                       وأَصابهم حَفَفٌ من العيش أَي شدَّة،
32.                       وما رُؤِيَ عليهم حَفَفٌ ولا   ضَفَفٌ أَي أَثرُ عَوَزٍ.
33.                       الحفَف عَيْشُ سُوء وقِلَّة مال،
34.                       لم يشْبَعْ من   طعام إلا على حفَف؛ أَي لم يشبع إلاّ   والحالُ عنده خلافُ الرِّخاء والخِصْبِ
35.                       الحفَف: الضيق وقلة المعيشة،.
36.                       وطعام حَفَف: قليل.
37.                        ومعيشة حَفَفٌ:   ضَنْكٌ.
38.                       إنَّ أَمير المؤمنين بلغ سِنّاً   وهو حافُّ الـمَطعَم أَي يابِسُه وقَحِلُه؛
39.                        رأَيت حُفُوفاً أَي ضِيقَ عيش؛
40.                       أَبْلِغْ معاويةَ أَنَّ عبد اللّهِ بن جعفر حَفَّفَ وجُهِدَ أَي قلَّ ماله.
41.                       والحفَفُ أَن تكون الأَكَلة بمقدار المال.
42.                       وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ، وهو القوتُ القليل.
43.                       وحَفَّتْهم الحاجةُ تَحُفُّهم حَفّاً شديداً إذا كانوا مَحاوِيجَ.
44.                       وعنده   حَفَّة من مَتاعٍ أَو مالٍ أَي قُوتٌ قليل ليس فيه فضل عن أَهله.
45.                       وكان   الطعام حِفافَ ما أَكلوا أَي قَدْرَه.
46.                       ووُلِدَ له على حفَفٍ أَي على حاجة   إليه؛ هذه
47.                       ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ يريد ما يدْعوهم وما يُحْوِجُهم.
48.                       والاحْتِفافُ: أَكلُ جميع ما في القِدْر،
49.                       والخُفُوفُ: اليُبْسُ من غير دَسَمٍ؛
50.                       وسَوِيقٌ حافٌّ: يابِسٌ غير ملتوت،
51.                       وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً: يَبِسَ بَقْلُها.
52.                        وحفَّ بطن الرجل: لم   يأْكل دسَماً ولا لحماً فيبس.
53.                       حَفَّتِ الثَّريدة إذا يبِسَ أَعْلاها   فَتَشَقَّقَتْ.
54.                       وفرس قَفِرٌ حافٌّ: لا يَسْمَنُ على الضبعة.
55.                       وإناء حَفَّان: بلغ الماء وغيرُه حِفافَيْهِ.
56.                       والأحِفّةُ: ما بقي   حول الصَّلَعةِ من الشعر،
57.                       بقي من شعره حِفافٌ، وذلك إذا صَلِعَ فبقيت طُرَّة من شعَره حول رأْسه،
58.                        كان أَصلَعَ له حِفافٌ؛ هو أَن يَنْكَشِف الشعر عن وسط رأْسه ويَبْقى ما حولَه.
59.                       والحَفَّافُ: اللحم الذي في أَسفَل الحنك إلى   اللَّهاة.
60.                       يَبِس حَفَّافُه وهو اللحم اللين أَسفل   اللَّهاة.
61.                       والحَافَّانِ من اللسان: عِرْقان أَخْضَران يَكْتَنِفانه من باطن،
62.                       ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ أَي شديد   الإصابة بها؛ أَنه يصيب الناس بالعين.
63.                       وحَفُّ الحائكِ خَشَبته العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحْمةَ بين السَّدَى.
64.                       والحَفُّ: المِنْسَجُ.
65.                       الحَفّةُ المِنْوالُ وهو   الخشَبة التي يَلُفُّ عليها الحائِكُ الثوبَ.
66.                       والحَفّةُ: القَصَباتُ الثلاث،
67.                       الحِفّةُ: هي التي يَضرب بها الحائكُ كالسيف،
68.                        والحَفُّ: القَصبة التي تجيء وتذهب.
69.                       الأَساود تَحِفُّ حَفِيفاً، وهو صوت جلدها إذا دَلَكَتْ بعضَه ببعض.
70.                        وحَفِيفُ   الرِّيح: صوتها في كل ما مرَّت به؛
71.                        وحَفَّ الفرسُ يَحِفّ حفيفاً وأَحْفَفْتُه أَنا إذا حملته   على أَن يكون له حَفِيفٌ، وهو دَويّ جَرْيه،
72.                       والحَفِيفُ: صوت أَخفاف الإبل إذا اشتد؛
73.                       : حَفَّ الغيْثُ إذا اشتَدَّت غَيْثَتُه حتى تسمع له حَفيفاً.
74.                       أَجْرى الفرسَ حتى أَحَفَّه إذا حَمَلَه على الحُضْر الشديد حتى   يكون له حَفِيفٌ.
75.                       وحَفَّ سمعُه: ذهب كله فلم يبق منه شيء.
76.                       وحَفَّانُ النعام: رِيشُه.
77.                       والحَفّانُ: وَلَدُ النعام؛
78.                        الحَفّانُ صِغارُ النعامِ والإبل.
79.                       والحَفَّانُ من الإبل: ما دون الحِقاق،
80.                       والحَفّانُ: الخَدَمُ.
81.                       وفلان حَفٌّ بنفسِه أَي مَعْنيٌّ.
82.                       والحَفَّةُ:   الكرامةُ التامّةُ.
83.                       وهو يَحُفُّنا ويَرُفُّنا أَي يُعْطِينا ويَمِيرُنا.
84.                        هو يَحِفُّ   ويَرِفُّ أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ
85.                       وحُفُّ العين: شَفْرُها.
86.                        وجاء على حَفِّ ذلك وحَفَفِه وحِفافِه أَي حِينِه   وإبّانِه. و
87.                       هو على حَفَفِ أَمْرٍ أَي ناحيةٍ منه وشَرَفٍ.
88.                       واحْتَفَّتِ الإبلُ الكَلأَ: أَكلتْه أَو نالَتْ منه،
89.                       وحِفافُ الرمل: مُنْقَطَعُه،
لسان العرب
● - حفف: حَفَّ القومُ بالشيء وحَوالَيْه يَحُفُّونَ حَفّاً وحَفُّوه   وحَفَّفوه: أَحْدَقُوا به وأَطافُوا به وعَكفوا واسْتَداروا، وفي التهذيب:   حَفَّ القوم بسيدهم. وفي التنزيل: وترى الملائكة حافّين من حول العرش؛ قال   الزجاج: جاء في التفسير معنى حافِّين مُحدِقِين؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:   كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،   يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ   وقوله:   إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،   يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ   الـمُحَّفَّفُ: الضَّرْعُ المـمْتَلئُ الذي له جوانب كأَنَّ جوانبه   حَفَّفَتْه أَي حَفَّتْ به، ورواه ابن الأَعرابي مُجَفَّفٌ، يريد ضَرْعاً   كأَنه جُفٌّ، وهو الوَطْبُ الخَلَقُ. وحَفَّه بالشي يَحُفُّه كما يُحَفُّ   الهَوْدَجُ بالثياب، وكذلك التَّحْفِيفُ. وفي حديث أَهْلِ الذكر:   فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي يطوفون بهم ويدُورُون حَوْلَهم. وفي حديث آخر:   إلاَّ حَفَّتهم الملائكةُ. وفي الحديث: ظَلَّلَ اللّه مكانَ البيتِ   غَمامةً فكانت حِفافَ البيتِ أَي مُحْدِقةً به.   والمِحَفَّةُ: رَحْلٌ يُحَفُّ بثوب ثم تركب فيه المرأَة، وقيل:   المِحَفَّةُ مَرْكَب كالهَوْدَجِ إلاَّ أَنَّ الهودج يُقَبَّبُ والمِحَفَّةُ لا   تُقَبَّبُ؛ قال ابن دريد: سميت بها لأَن الخَشب يَحُفُّ بالقاعد فيها أَي   يُحِيطُ به من جميع جوانبه، وقيل: المِحَفَّة مَركب من مراكب النساء.   والحَفَفُ: الجمعُ، وقيل: قِلَّة المأْكولِ وكثرة الأَكَلَةِ، وقال   ثعلب: هو أَن تكون العِيالُ مثلَ الزَّادِ، وقال ابن دريد: هو الضِّيقُ في   المعاش، وقالت امرأَة: خرج زوجي ويَتِمَ وَلَدي فما أَصابهم حَفَفٌ ولا   ضَفَفُّ، قال: فالحَفَفُ الضِّيق، والضَّفَف أَن يَقِلَّ الطعامُ ويَكْثُرَ   آكلوه، وقيل هو مِقدار العيال، وقال اللحياني: الحفف الكَفافُ من   الـمَعيشةِ. وأَصابهم حَفَفٌ من العيش أَي شدَّة، وما رُؤِيَ عليهم حَفَفٌ ولا   ضَفَفٌ أَي أَثرُ عَوَزٍ. قال الأَصمعي: الحفَف عَيْشُ سُوء وقِلَّة مال،   وأُولئك قوم مَحْفُوفُون. وفي الحديث: أَنه، عليه السلام، لم يشْبَعْ من   طعام إلا على حفَف؛ الحفَف: الضيق وقلة المعيشة، أَي لم يشبع إلاّ   والحالُ عنده خلافُ الرِّخاء والخِصْبِ. وطعام حَفَف: قليل. ومعيشة حَفَفٌ:   ضَنْكٌ. وفي حديث عمر قال له وفد العراق: إنَّ أَمير المؤمنين بلغ سِنّاً   وهو حافُّ الـمَطعَم أَي يابِسُه وقَحِلُه؛ ومنه حديثه الآخر أَنه سأَل   رجلاً فقال: كيف وجدت أَبا عُبيْدَة؟ فقال: رأَيت حُفُوفاً أَي ضِيقَ عيش؛   ومنه الحديث: أَبْلِغْ معاويةَ أَنَّ عبد اللّهِ بن جعفر حَفَّفَ   (* قوله   «حفّف» بهامش النهاية: حفف، مبالغة في حف أي جهد وقل ماله من حفت الارض   ونحوه.) وجُهِدَ أَي قلَّ ماله. الأَصمعي: أَصابهم من العَيْشِ ضَفَفٌ   وحَفَفٌ وقَشَفٌ، كل هذا من شدَّة العَيْشِ. ابن الأَعرابي: الضَّفَفُ   القِلَّة والحَفَفُ الحاجةُ، ويقال: الضفَف والحفَف واحد؛ وأَنشد:   هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،   لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا   قال أَبو العباس: الضفَفُ أَن تكون الأَكَلَةُ أَكثرَ من مِقدار المالِ،   والحفَفُ أَن تكون الأَكَلة بمقدار المال. قال: وكان النبي، صلى اللّه   عليه وسلم، إذا أَكلَ كان من يأْكل معه أَكثر عدداً من قدر مبلغ المأَكول   وكفافِه، قال: ومعنى قوله ومن تَلَطَّفا أَي من بَرَّنا لم يكن عندنا ما   نَبَرُّه: وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ، وهو القوتُ القليل.   وحَفَّتْهم الحاجةُ تَحُفُّهم حَفّاً شديداً إذا كانوا مَحاوِيجَ. وعنده   حَفَّة من مَتاعٍ أَو مالٍ أَي قُوتٌ قليل ليس فيه فضل عن أَهله. وكان   الطعام حِفافَ ما أَكلوا أَي قَدْرَه. ووُلِدَ له على حفَفٍ أَي على حاجة   إليه؛ هذه عن ابن الأَعرابي. الفراء: يقال ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ   يريد ما يدْعوهم وما يُحْوِجُهم.   والاحْتِفافُ: أَكلُ جميع ما في القِدْر، والاشتِفافُ: شربُ جميع ما في   الإناء.   والخُفُوفُ: اليُبْسُ من غير دَسَمٍ؛ قال رؤبة:   قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،   مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ   قال الأَصمعي: حَفَّ رأْسُهُ يَحِفُّ حُفُوفاً وأَحْفَفْته أَنا.   وسَوِيقٌ حافٌّ: يابِسٌ غير ملتوت، وقيل: هو ما لم يُلَتَّ بسمْن ولا زيت.   وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً: يَبِسَ بَقْلُها. وحفَّ بطن الرجل: لم   يأْكل دسَماً ولا لحماً فيبس. ويقال: حَفَّتِ الثَّريدة إذا يبِسَ أَعْلاها   فَتَشَقَّقَتْ. وفرس قَفِرٌ حافٌّ: لا يَسْمَنُ على الضبعة. وحَفَّ   رأْسَه وشارِبه يَحُفُّ حَفّاً أَي أَحْفاه. قال ابن سيده: وحَفَّ اللِّحية   يَحُفُّها حَفّاً: أَخذ منها، وحَفَّه يَحُفُّه حَفّاً: قَشَره، والمرأَة   تَحُفُّ وَجْهها حَفّاً وحِفافاً: تزيل عنه الشعر بالـمُوسَى   وتَقْشِرُهُ، مشتق من ذلك. واحْتَفَّتِ المرأَةُ وأَحَفّتْ وهي تحْتَفُّ: تأْمر من   يَحُفّ شعر وجهها نَتْفاً بخيطين، وهو من القَشْر، واسم ذلك الشعر   الحُفافةُ، وقيل: الحُفافةُ ما سَقَط من الشعَر الـمَحْفُوفِ وغيره. وحَفَّتِ   اللحيةُ تَحِفُّ حُفُوفاً: شَعِثَتْ. وحَفّ رأْسُ الإنسان وغيره يَحِفّ   حُفوفاً: شَعِثَ وبَعُدَ عَهْدُه بالدُّهن؛ قال الكميت يصف وَتِداً:   وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ   يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ   يعني وتداً حفّه صاحبُه تَرَك تَعَهُّدَه.   والحِفافان: ناحِيتا الرأْسِ والإناء وغيرهما، وقيل: هما جانباه، والجمع   أَحِفَّةٌ. وحِفافا الجبلِ: جانباه. وحفافا كل شيء: جانباه؛ وقال طرفة   يصف ناحيتي عسيب ذنب الناقة:   كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا   حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ   وإناء حَفَّان: بلغ الماء وغيرُه حِفافَيْهِ. والأحِفّةُ أَيضاً: ما بقي   حول الصَّلَعةِ من الشعر، الواحد حِفافٌ. الأَصمعي: يقال بقي من شعره   حِفافٌ، وذلك إذا صَلِعَ فبقيت طُرَّة من شعَره حول رأْسه، قال: وجمع   الحِفافِ أَحِفّة؛ قال ذو الرمة يصفُ الجِفانَ التي تُطعم فيها   الضِّيفانُ:لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،   وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا   أَراد بقوله لهن أَي للجِفانِ، أَحِفّة أَي قوم استداروا بها يأْكلون من   الثريد الذي لُبِّقَ فيها واللُّحْمانِ التي كُلِّلَتْ بها، أَي قوم   استداروا حولها؛ والجِفان تقدّم ذكرها في بيت قبله وهو:   فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،   تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا   وفي حديث عمر: كان أَصلَعَ له حِفافٌ؛ هو أَن يَنْكَشِف الشعر عن وسط   رأْسه ويَبْقى ما حولَه. والحَفَّافُ: اللحم الذي في أَسفَل الحنك إلى   اللَّهاة. الأَزهري: يقال يَبِس حَفَّافُه وهو اللحم اللين أَسفل   اللَّهاة.والحَافَّانِ من اللسان: عِرْقان أَخْضَران يَكْتَنِفانه من باطن، وقيل:   حافُّ اللسانِ طَرَفُه. ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ أَي شديد   الإصابة بها؛ عن اللحياني، معناه أَنه يصيب الناس بالعين.   وحَفُّ الحائكِ خَشَبته العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحْمةَ بين السَّدَى.   والحَفُّ، بغير هاء: المِنْسَجُ. الجوهري: الحَفّةُ المِنْوالُ وهو   الخشَبة التي يَلُفُّ عليها الحائِكُ الثوبَ. والحَفّةُ: القَصَباتُ الثلاث،   وقيل: الحِفّةُ، بالكسر، وقيل: هي التي يَضرب بها الحائكُ كالسيف،   والحَفُّ: القَصبة التي تجيء وتذهب. قال الأَزهري: كذا هو عند الأَعراب، وجمعها   حُفُوفٌ، ويقال: ما أَنت بحَفّةٍ ولا نِيرةٍ؛ الحفة: ما تقدَّم،   والنّيرة: الخَشَبةُ الـمُعْتَرِضةُ، يُضْرب هذا لمن لا يَنْفَع ولا يَضُرّ،   معناه ما يَصْلُحُ لشيء.   والحَفيفُ: صوت الشيء تسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو طيَرانِ الطائر أَو   الرَّمْيةِ أَو التهاب النار ونحو ذلك، حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً. وحَفْحَفَ   وحَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ: طار، والحَفِيفُ صوت جناحَيْه، والأُنثى من   الأَساود تَحِفُّ حَفِيفاً، وهو صوت جلدها إذا دَلَكَتْ بعضَه ببعض. وحَفِيفُ   الرِّيح: صوتها في كل ما مرَّت به؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:   أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ   فسره فقال: إنه ضعيف العقل كأَنه حَفيفُ أَثْأَبةٍ تحركها الريح، وقيل:   معناه أُوعِدُه وأُحَرِّكه كما تحرِّك الريحُ هذه الشجرة؛ قال ابن سيده:   وهذا ليس بشيء. وحَفَّ الفرسُ يَحِفّ حفيفاً وأَحْفَفْتُه أَنا إذا حملته   على أَن يكون له حَفِيفٌ، وهو دَويّ جَرْيه، وكذلك حَفِيفُ جناح الطائر.   والحَفِيفُ: صوت أَخفاف الإبل إذا اشتد؛ قال:   يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:   أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟   الأَصمعي: حَفَّ الغيْثُ إذا اشتَدَّت غَيْثَتُه حتى تسمع له حَفيفاً.   ويقال: أَجْرى الفرسَ حتى أَحَفَّه إذا حَمَلَه على الحُضْر الشديد حتى   يكون له حَفِيفٌ.   وحَفَّ سمعُه: ذهب كله فلم يبق منه شيء.   وحَفَّانُ النعام: رِيشُه. والحَفّانُ: وَلَدُ النعام؛ وأَنشد لأُسامةَ   الهُذَليّ:   وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،   وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ   الطُّغْيا: الصغير من بقر الوحش، وأَحمد بن يحيى يقول: الطَّغيا،   بالفتح؛ قال ابن بري: واستعاره أَبو النجم لصغار الإبل في قوله:   والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ   فشبهها لما رَوِيت من الماء بالحَنظل في بَريقه ونَضارته، وقيل:   الحَفّانُ صِغارُ النعامِ والإبل. والحَفَّانُ من الإبل أَيضاً: ما دون الحِقاق،   وقيل: أَصل الحَفّان صغار النعام ثم استعمل في صغار كل جنس، والواحدة من   كل ذلك حَفّانةٌ، الذكر والأُنثى فيه سواء؛ وأَنشد:   وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما   زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ   والحَفّانُ: الخَدَمُ. وفلان حَفٌّ بنفسِه أَي مَعْنيٌّ. والحَفَّةُ:   الكرامةُ التامّةُ. وهو يَحُفُّنا ويَرُفُّنا أَي يُعْطِينا ويَمِيرُنا.   وفي المثل: من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ، يقول: مَن مَدَحَنا فلا   يَغْلُوَنَّ في ذلك ولكنْ لِيَتَكَلَّمْ بالحقّ منه. وقال الجوهري: أَي   مَن خَدَمَنا أَو تَعَطَّفَ علينا وحاطَنا. الأَصمعي: هو يَحِفُّ   ويَرِفُّ أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ، قال: ومعنى يَحِفُّ   تَسْمَع له حَفِيفاً. ويقال: شجر يَرِفُّ إذا كان له اهْتِزازٌ من النَّضارةِ.   ويقال: ما لِفلان حافٌّ ولا رافٌّ، وذهَب من كان يَحُفُّه ويَرُفُّه.   وحُفُّ العين: شَفْرُها. وجاء على حَفِّ ذلك وحَفَفِه وحِفافِه أَي حِينِه   وإبّانِه. وهو على حَفَفِ أَمْرٍ أَي ناحيةٍ منه وشَرَفٍ.   واحْتَفَّتِ الإبلُ الكَلأَ: أَكلتْه أَو نالَتْ منه، والحَفّةُ: ما   احْتَفَّتْ منه.   وحِفافُ الرمل: مُنْقَطَعُه، وجمعه أَحِفَّةٌ.
مقاييس اللغة:
(حف)  الحاء والفاء ثلاثة أصول: الأول ضربٌ من الصَّوت، والثاني أن يُطيفَ الشيءُ بالشيء، والثالث شِدَّةٌ في العيش.
تفسير ذلك: الأول الحفيف* حفيفُ الشجرِ ونحوِه، وكذلك حفيفُ جَناح الطائر.
والثاني: قولهم حفّ القوم بفلانٍ إذا أطافُوا به. قال الله تعالى:﴿وَتَرَى المَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ العَرْشِ﴾ [الزمر 75]. ومن ذلك حِفافا كلِّ شيءٍ: جانباه. قال طَرَفة:
كَأَنّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكنَّفا *** حِفَافَيْهِ شُكّاً في العَسيبِ بِمسْرَدِ([50])
ومن هذا الباب: هو على حَفَفِ أمْرٍ أي ناحيةٍ منه، وكلُّ ناحيةِ شيءٍ فإنها تُطِيف به. ومن هذا الباب قولهم: "فلان يَحُفُّنا ويَرُفُّنا" كأنّه يشتمل علينا فيُعْطينا ويَمِيرُنا.
والثالث: الحُفُوف والحَفَف، وهو شدّة العيش ويُبْسُه. قال أبو زيد: حَفَّتْ أرضُنا وقَفَّتْ، إذا يبسَ بَقْلُها. وهو كالشَّظَف. ويقال: هم في حَفَفٍ من العَيش، أي ضيق ومحْلٍ، ثم يُجْرَى هذا حتى يقال رأسُ فلانٍ محفوفٌ وحافٌّ، إذا بَعُد عهدُه بالدُّهن، ثم يقال حَفَّت المرأةُ وجْهها من الشّعر. واحتفَفْتُ النبتَ إذا جَزَزْتَه.
القاموس المحيط:
حَفَّ رأسُهُ يَحِفُّ حُفوفاً بَعُدَ عَهْدُه بالدُّهْنِ، و الأرضُ يَبِسَ بَقْلُهَا، و سَمْعُه ذَهَبَ كُلُّه،
و شارِبَهُ، ورأسَهُ: أحْفاهُمَا، و الفرسُ حَفيفاً: سُمِعَ عندَ رَكْضِهِ صوتٌ، و الأفْعَى: فَحَّ فَحيحاً، إلاَّ أنَّ الحَفيفَ من جِلْدِها، والفَحيحَ مِن فيها، وكذلك الطائِرُ، و الشجرةُ: إذا صَوَّتَتْ، و المرأةُ وَجْهَها من الشَّعَرِ تَحِفُّ حِفافاً، بالكسر، وحَفّاً قَشَرَتْهُ، كاحْتَفَّتْ.
والحَفَّةُ: الكَرامَةُ التامَّةُ، وكورَةٌ غَرْبِيَّ حَلَبَ، والمِنْوَالُ يُلَفُّ عليه الثوبُ. والحَفُّ: المِنْسَجُ، وَسَمَكَةٌ بَيْضاءُ شاكَةٌ. والحَفَّانُ: فِراخُ النَّعامِ للذَّكَرِ والأُنْثَى، والواحدةُ: حَفَّانَةٌ، والخَدَمُ، والمَلآنُ من الأوانِي، أو ما بَلَغَ المَكيلُ حِفافَيْهِ. وككتابٍ: الجانبُ، والأثَرُ، وقد جاءَ على حِفافِه وحَفَفِهِ وحَفِّهِ، مفتوحتينِ: أثَرِهِ، و : الطُّرَّةُ من الشَّعَرِ حَوْلَ رأسِ الأصْلَعِ، ج: أحِفَّةٌ. و " حافِّينَ من حَوْلِ العَرْشِ " : مُحْدِقينَ بأَحِفَّتِه، أي: جَوانِبه. وسَويقٌ حافٌّ: غيرُ مَلْتُوتٍ. وهو حافٌّ بَيِّنُ الحُفُوفِ: شديدُ الإِصابَةِ بالعَيْنِ. و " حَفَفْنَاهُما بنَخْلٍ " : جَعَلْنَا النَّخْلَ مُطيفَةً بأَحِفَّتِهِما.
والحفَفُ، محرّكة، والحُفُوفُ: عَيْشُ سُوءٍ، وقِلَّةُ مالٍ، و من الأمر: ناحِيَتُه، والقصيرُ المُقْتَدِرُ.
والمِحَفَّةُ، بالكسر: مَرْكَبٌ للنساء كالهَوْدَجِ، إلا أنها لا تُقَبَّبُ. وحَفَّهُ بالشيء، كَمدَّه: أحاطَ به، وفي المَثَلِ: " مَن حَفَّنَا أو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ " ، أي: مَن طافَ بنا، واعْتَنَى بأمرِنَا، وخَدَمَنَا، وَمَدَحَنَا، فلا يَغْلُوَنَّ، ومنه قولُهُم: مالَهُ حافٌّ ولا رافٌّ، وذَهَبَ مَنْ كانَ يَحُفُّهُ ويَرُفُّهُ. وكشدَّادٍ: اللَّحْمُ اللَّيِّنُ أَسْفَلَ اللَّهاةِ. وككُناسَةٍ: بَقِيَّةُ التِّبْنِ والقَتِّ. وحَفَّتْهُمُ الحاجَةُ أي: هُمْ مَحاويجُ، وقومٌ مَحْفُوفُونَ.
وحَفْ حَفْ: زَجْرٌ للديكِ والدَّجاجِ. وأحْفَفْتُه: ذكَرْتُهُ بالقَبِيحِ، و رأسي: أبْعَدْتُ عَهْده بالدَّهْنِ، و الفَرَسَ: حَمَلْتُهُ على أنْ يكونَ له حَفيفٌ، وهو دَوِيُّ جَوْفِهِ، و الثَّوْبَ: نَسَجْتُه بالحَفِّ، كحَفَّفْتُهُ. وحَفَّفَ تَحْفِيفاً: جُهِدَ، وقَلَّ مالُهُ، و حَوْلَهُ: حَفَّ، كاحْتَفَّ. واحْتَفَّ النَّبْتَ: جَظَّهُ، و المَرْأةُ: أمَرَتْ مَنْ يَحُفُّ شَعَرَ وَجْهِهَا بِخَيْطَيْنِ. واسْتَحَفَّ أمْوالَهُم: أخَذَهَا بِأَسْرِهَا.
وحَفْحَفَ: ضاقَتْ مَعيشتُهُ، و جَناحُ الطائِرِ، والضَّبُعُ: سُمِعَ لَهُمَا صَوْتٌ.
تاج العروس:
حَفَّ رَأْسَهُ يَحِفُّ حُفُوفاً : بَعُدَ عَهْدُهُ بالدُّهْنِ قَالَهُ الأَصْمَعِيُّ زادَ غَيْرُه وشَعِثَ وهو مَجازٌ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِلْكُمَيْتِ يَصِفُ وَتِداً :
وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذِي لِمَّةٍ ... يُطِيلُ الْحُفُو ولا يَقْمَلُ في اللِّسَان : يعني وَتِداً . وأَحَفَّه صاحبُه تَرَكَ تَعَهُّدَه . حَفَّتِ الأَرْضُ تِحِفُّ حُفُوفاً : يَبِسَ بَقْلُهَا لِفَقْدِ المَاءِ وكذلِكَ قَفَّتْ كما في الأَساسِ
قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : حَفَّ سَمْعُهُ حُفُوفاً : ذَهَبَ كُلُّهُ فلم يَبْقَ منه شَيْءٌ قال الراجزُ :
" قَالَتْ سُلَيْمَى إِذ رَأَتْ حُفُوفِي
" مَعَ اضْطِرَابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ أَنْشَدَه الأَزْهَرِيُّ لرُؤْبةَ وليس له كما في العُبَابِ . حَفَّ شَارِبَهُ ورَأْسَهُ يَحِفُّ حَقًّا : أَحَفَاهُمَا وفي المُحْكَمِ : حَفَّ اللِّحْيَةَ يَحِفُّها حَفًّا : أَخَذَ منها وحَفَّتْ هي بنَفْسِهَا تَحِفُّ حُفُوفاً : شَعِثَتْ
حَفَّ الْفَرَسُ يَحِفُّ حَفِيفاً : سُمِعَ عِنْدَ رَكْضِهِ صَوْتٌ وهو دَوِيُّ جَرْيِهِ . والأَفْعَى حَفَّ حَفِيفاً : أَي فَحَّ فَحِيحاً إِلاَّ أَنَّ الْحَفِيفَ مِن جِلْدِهَا والْفَحِيحَ مِنْ فِيهَا وهذا عن أَبي خَيْرَةَ وفي اللِّسَانِ : الأُنْثَى مِنْ الأَسَاوِدِ تَحِفُّ حَفِيفاً وهو صَوتُ جِلْدِهَا إِذا دَلَكَتْ بعضَ ببَعْضٍ وكَذلِكَ حَفِيفُ جَنَاحِ الطَّائِر قالَهُ الجَوْهَريُّ قال رُؤْبَةُ :
" وَلَّتْ حُبَارَاهُمْ لها حَفِيفُ ويُقَالُ : حَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ : إِذا طارَ . حَفَّتِ الشَّجَرَةُ حَفِيفاً : إِذَا صَوَّتَتْ بمُرُورِ الرِّيحِ علَى أَغْصَانِهَا وقولُه أَنْشَدَه ابنُ الأَعْرَابِيِّ :
" أَبْلِغْ أَبَا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ فَسَّرَه فقال : إِنَّهُ ضَعِيفُ العَقْلِ كأَنَّهُ حَفِيفُ أَثْأَبَةٍ تُحَرِّكُهَا الرِّيحُ وقيل : مَعْنَاه أُوعِدُه وأُحَرِّكُه كما تُحَرِّك الرِّيحُ هذِه الشَّجَرَةَ قال ابنُ سِيدَه : وهذا ليس بشَيْءٍ
حَفَّتِ الْمَرْأَةُ تَحِفُّ وَجْههَا مِن الشَّعَر تَحِفُّ حِفَافاً بِالْكَسْرِ وحَفًّا : أَزالتْ عنه الشَّعرَ بالمُوسَى وقَشَرَتْهُ كاحْتَفَّتْ ويُقَالُ : هي تَحْتَفُّ : تَأْمُرُ مَن يَحِفُّ شَعْرَ وَجْهِها نَتَفاً بخَيْطَيْنِ وهو مِن القَشْرِ كما سيأْتِي عن اللَّيْثِ
يُقَال : الْحَفَّةُ : الْكَرَامَةُ التَّامّةُ نَقَلَهُ ابنُ عَبَّادٍ وصاحبُ اللِّسَانِ . الحَفَّةُ : كُورَةٌ غَرْبِيَّ حَلَبَ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ
الحَفَّةُ : الْمِنْوَالُ وهو الذي يُلَفُّ عليه الثَّوْبُ والذي يُقَالُ له : الْحَفُّ هو الْمَنْسَجُ قَالَهُ الأَصْمَعِيُّ قال أَبو سَعِيدٍ : الحَفَّةُ : المِنْوَالُ ولا يُقَالُ له : حَفٌّ وإِنما الحَفُّ المِنْسَجُ كما في الصِّحاح والعُبَابِ وفي اللِّسَانِ : حَفَّةُ الحائِكِ : خَشَبَتُه العَرِيضَةُ يُنَسِّقُ بها اللُّحْمَةَ بينَ السَّدَى ويُقَالُ : الحَفَّةُ : القَصَباتُ الثَّلاثُ وقيل : الحِفَّةُ بالكَسْرِ وقيل : هي التي يَضْربُ بها الحائِكُ كالسَّيْفِ والحَفُّ : القَصَبَةُ التي تَجِيءُ وتَذْهَبُ قال الأَزْهَرِيُّ كذا هو عند الأَعْرَابِ وجَمْعُهَا : حَفُوفٌ ويُقَال ما أَنْتَ بحَفَّةٍ ولا نِيرَةٍ الحَفَّةُ : ما تَقَدَّم والنِّيرَةُ : الخَشَبَةُ المُعْتَرِضةُ يُضْرَبُ هذا لِمَن لا يَنْفَعُ ولا يَضُرُّ معناهُ : لا يَصْلُحُ لِشَيْءٍ
الحَفُّ : سَمَكَةٌ بَيْضَاءُ شَاكَةٌ عن ابنِ عَبَّادٍ . والْحَفَّانُ : فِرَاخُ النَّعَامِ وصِغَارُها لِلْذَّكَرِ والأُنْثَى قَالَهُ الجَوْهَرِيُّ وخَصَّهُ ابنُ السِّيدِ بالإِنَاثِ فقط ونَقَلَهُ شيخُنَا في شَرْح الكِفَايَةِ والْوَاحِدَةُ حَفَّانَةٌ وقد خالَف هنا قَاعِدَتَه ولم يَقُلْ : بهاءٍ قال الجَوْهَرِيُّ : وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ لأُسامَةَ الهُذَلِيِّ :
وإِلاَّ النَّعَامَ وحَفَّانَهُ ... وَطَغْيَا مِنَ اللَّهِقِ النَّاشِطِ ورَوَى أَبو عمرٍو وأَبو عبدِ اللهِ : وطَغْياً بالتَّنْوين أَي : صَوْتاً يُقَال : طَغَى الثَّوْرُ طَغْياً ورَوَاه غيرُهما : وطُغْيَا بالضَّمِّ : الصَغِيرُ مِن بَقَر الوَحْشِ وقال ثَعْلَبٌ : هو الطَّغْيَا بالفَتْحِ
الحَفَّانُ : الْخَدَمُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ : وكأَنَّهُ تَشْبِيهاً بصِغَارِ النَّعَامِ
الحَفَّانُ : الْمَلآنُ من الأَواني قَرِيبَةِ المَلْءِ مِن حِفَافِهَا أَوْ مَا بَلَغَ الْمَكِيلُ حِفَافَيْهِ كما في الصِّحاحِ أَي : جانِبَيْهِ . الحِفافُ ككِتابٍ : الْجَانِبُ قال طَرَفَةُ يَصِفُ ناحِيَتَيْ عَسِيبِ ذَنَبِ النَّاقَةِ :
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكَنَّفَا ... حِفَافَيْهِ شُكَّا في الْعَسِيبِ بِمِسْرَدِ الحِفَافُ : الأَثَرُ ويُقَال : قد جَاءَ علَى حِفَافِهِ وحَفَفِهِ وحَفِّهِ مَفْتُوحَتَيْنِ أَي : أَثَرِهِ كما في العُبَاب وفي اللِّسَانِ : جاءَ على حَفِّ ذلك وحَفَفِهِ وحِفَافِهِ : أَي : حِينِهِ وإِبَّانِهِ
الحِفَافُ : الطُّرَّةُ مِن الشَّعَر حَوْلَ رَأْسِ الأَصْلَعِ قالَهُ الأَصْمَعِيُّ وكان عمرُ رَضِيَ اللهُ عنه أَصْلَعَ له حِفَافٌ ج : أَحِفَّةٌ قال ذُو الرُّمَّةِ يذكُر الجِفَانَ :
فمَا مُرْتَعُ الْجِيرَان إِلاَّ جِفَانُكُمْ ... تبَارُونَ أَنْتُمْ والرِّيَاحُ تَبَارِيَا
" لَهُنَّ إِذَا أًصْبَحْنَ مِنْهُمْ أَحِفَّةٌوحِينَ يَرَوْنَ اللَّيْلَ أَقْبَلَ جَائِبَا أَحِفَّةٌ : أَي قَوْمٌ اسْتَدَارُوا حَوْلَهَا . قَوْلُه تعالَى : " وتَرضى الْمَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ " قال الزَّجَّاجُ : أَي : مُحَدّقينَ زَادَ الصَّاغَانِيُّ : بِأَحِفَّتِهِ أَيْ : جَوَانِبِهِ وقال الرَّاغِبُ : مُطِيفِينَ بحِفَافَيْهِ . قال اللَّيْثُ : سَوِيقٌ حَافٌّ : أَي غيرُ مَلْتُوتٍ وقَال أَعرَابِي : أَتَوْنا بعَصيدةٍ قد حُفَّتْ فكأَنَّهَا عَقِبٌ فيها شُقُوقٌ وقيل : هو ما لم يُلَتَّ بسَمْن ولا زَيْتٍ
قال اللِّحْيَانِيُّ : هو حَافٌّ بَيِّنُ الْحُفُوفِ : أَي شدِيدُ الإِصَابَة بِالْعَيْن والمَعْنى أَنه يُصِيبُ الناسَ بها . قولُه تَعَالَى : " وَ حَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ " : أَي جَعَلْنَا النَّخْلَ مُطِيفَةً بِأَحِفَّتِهِمَا أَي جَوَانِبِهما
مِن المَجَازِ : الْحَفَفُ مُحَرَّكةً والْحُفُوفُ إِطْلاقُهُ يَقْتَضي أَنه بالفَتْح والصَّوابُ أَنَّه بالضَّمِّ : عَيْشُ سَوءٍ عن الأَصْمَعِيِّ وقِلَّةُ مَال يُقال : ما رُئِي عليهم حَفَفٌ ولا ضَفَفٌ أَي : أَثرُ عَوَزٍ كأَنَّه جُعِلَ في حَفَفٍ منه أَي جَانب بخِلافِ مَن قيل فيه : هو في وَاسِطةٍ مِن العَيْشِ صِفضة الرَّاغِدِ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الحَفَفُ : الضِّيقُ في المَعَاشِ وقالت امرأَةٌ : خرَجَ زَوْجِي ويَتِمَ وَلَدِي فما أًصَابَهُمْ حَفَفٌ ولا ضَعَفٌ قال : والْحَفَفُ : الضِّيقُ والضَّفَفُ : أَن يَقِلَّ الطَّعَامُ وَيكْثُرَ آكِلُوهُ وقيل : هو مِقْدَارُ العِيَالِ وقال اللِّحْيَانِيُّ : الحَفَفُ : الكَفَافُ مِن المَعِيشة وأَصابَهم حَفَفٌ مِن العَيْشِ أَي : شِدَّةٌ . وقال ثعْلَبٌ : الحَفَفُ : أَن يكونَ العِيَالُ قَدْرَ الزَّادِ وفي الحَدِيثِ : أَنه عليه السَّلامُ لم يَشْبَعْ مِن طعَامٍ إِلاَّ علَى حَفَفٍ : أَي لم يَشْبَعْ إِلاَّ والحالُ عندَه خِلافُ الرَّخَاءِ والخِصْب وفي حديثِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عنه أَنَّه سَأَلَ رَجُلاً كيف وَجَدْتَ أَبَا عُبَيْدَة ؟ قال : رَأَيْتُ حُفُوفاً : أَي ضِيقَ عَيْشٍ وقال الأَصْمَعِيُّ : أَصَابَهم مِن العَيْشِ ضَفَفٌ وحَفَفٌ وقَشَفٌ كلُّ هذا مِن شِدَّةِ العَيْشِ وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الضَّفَفُ : الْقِلَّةُ : والْحَفَفُ : الحَاجَةُ ويُقَالُ : هما وَاحِدٌ وأَنْشَدَ :
" هَدِيَّة كَانَتْ كَفَافاً حَفَفَا
" لاَ تبْلُغُ الْجَارَ ومَنْ تَلَطَّفَا قال أَبو العَبّاسِ : الضَّفَفُ : أَن تكونَ الأَكْلَةُ أَكْثَرَ مِن مِقْدَارِ المال والحفَفُ : أَن تكونَ الأَكَلَةُ بمِقْدَارِ المالِ قال : وكان النَّبيُّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم إِذَا أَكَلَ كان مَن يَأْكُلُ معَه أَكْثَرَ عَدَداً مِن قَدْرِ مَبْلَغِ المَأْكُولِ وكَفافِهِ والحَفَفُ مِن الأَمْرِ : ناَحِيَتُهُ يُقَال : هو علَى حَفَفِ أَمْرٍ أَي : نَاحِيَةٍ منه وشَرَفٍ
وقال ابنُ عَبَّادٍ : الحَفَفُ مِن الرجالِ : القَصِيرُ المُقْتَدِرُ . والْمِحَفَّةُ بِالْكَسْرِ هكذا ضَبَطَه الجَوْهَرِيُّ والصَّاغَانِيُّ وقال شيخُنَا : وفي مَشَارِقِ عِيَاضٍ أَنه بالفَتْحِ : مَرْكَبٌ لِلنِّسَاءِ كَالْهَوْدَج إِلاّ أَنَّهَا لا تُقَبَّبُ أَي : والْهَوْدَجُ يُقَبَّبُ نَقَلهُ الجَوْهَرِيُّ وقال غيرُه : المِحَفَّةُ : رَحْلٌ يُحَفُّ ثم تركبُ فيه المَرْأَةُ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : سُمِّيَتْ بها لأَنَّ الخَشَبَ يَحُفُّ بالقاعِدِ فيها أَي يُحِيطُ به مِن جَمِيعِ جَوَانِبِهِ
وحَفَّهُ بالشَّيْءِ كمَدَّهُ : أَحَاطَ بِهِ كما يُحَفُّ الهَوْدَجُ بالثِّيَابِ كما في العُبابِ وفي اللِّسَانِ : أَحْدَقُوا به وأَطافُوا بِهِ وعَكفُوا واسْتَدارُوا وفي التَّهْذِيبِ : حَفَّ القَوْمُ بسَيِّدِهم وفي الحَدِيث : فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي : يَطُوفُون بهم ويَدُورُونَ حَوْلَهم وفي حديثٍ آخَرَ إِلاَّ حَفَّتْهُمُ المَلائِكةُ
وفي الْمَثَلِ : مَنْ حَفَّنَا أَورفَّنَا فَلْيَقْتَصدْ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ قال أَبو عُبَيْدِ : يُضْرَب في القَصْدِ في المَدْحِ : أَيْ طَافَ بِنَا واعْتَنَى بِأَمْرِنَا وأَكْرَمَنَا وفي الصِّحاحِ : أَي مَن خَدَمَنا وحَاطَنَا وتَعَطَّف علينا وقال أَبو عُبَيْدٍ : أَي مَن مَدَحَنَا فَلاَ يَغْلُوَنَّ في ذلِكَ ولكن لِيَتَكَلَّمْ بالحَقِّ وفي مَثَلٍ آخَرَ : مَنْ حَفَّنَا أَو رَفَّنَا فَلْيَتَّرِكْ
ومنه قَوْلَهُمْ : ما لَهُ حَافٌّ ولاَ رَافٌّ وذَهَبَ مَن كَانَ يَحُفُّهُ ويَرُفُّهُ كما في الصِّحاحِ أَي : يُعْطِيهِ ويَمِيرُهُ وقال الأَصْمَعِيُّ : هو يَحُفُّ ويَرُفُّ : أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ قال : ومَعْنى يَحُفُّ : تَسْمَعُ له حَفِيفاً
والحَفَّافُ كشَدَّادٍ : اللَّحْمُ اللَّيِّنُ أَسْفَلَ اللَّهَاةِ يُقَال : يَبِسَ حَفَّافُهُ قالَه الأَصْمَعِيُّ ونَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ : ولم يَضْبِطْهُ كشَدَّادٍ وإِنما سِياقُهُ يَدُلُّ علَى أَنه ككِتَابٍ وقال : الحفافُ : اللَّحْمُ الذِي في أَسْفَلِ الحَنَك إِلى اللَّهاةِ
والحُفَافةُ ككُنَاسَةٍ : بَقيَّةُ التِّبْنِ والْقَتِّ وهي بَقِيَّتُهما قَالَهُ ابنُ عَبَّادٍ . مِن المَجَازِ : حَفَّتْهُمُ الْحَاجَةُ تَحُفُّهُم حَفًّا شَدِيداً : أَيْ هم مَحَاوِيجُ وقَوْمٌ مَحْفُوفُونَ هكذا في النُّسَخِ والصوابُ في السِّيَاقِ : أَي مَحَاوِيجُ وهم قَوْمٌ مَحْفُوفُونَ كما هو نَصُّ الصِّحاحِ
قال ابنُ عَبَّادٍ : حَفْ حَفْ : زَجْرٌ لِلدِّيكِ والدَّجَاجِ . قال : وأَحْفَفْتُهُ : ذَكَرْتُهُ بِالْقَبِيحِ وهو مَجَازٌ أَحْفَفْتُ رَأْسِي : أَبْعَدْتُ عَهْدَهُ بِالدُّهْنِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وهو قَوْلُ الأَصْمَعِيِّ . أَحْفَفْتُ الفَرَسَ : حَمَلْتُه على الحُضْرِ الشَّدِيدِ إِلَى أَنْ يَكُونَ لَهُ حَفِيفٌ وهو دَوِيُّ جَوْفِهِ هكذا النُّسَخِ ومِثْلُه في العُبَابِ والذي في الصِّحاحِ واللِّسَانِ : دَوِيُّ جَرْيِهِ ولعَلَّه الصَّوَابُ
أَحْفَفْتُ الثَّوْبَ : نَسَجْتُهُ بِالْحَفِّ أَي : المِنْسِجِ كحَفَّفْتُهُ تَحْفِيفاً مِن الْحَفِّ . ومِن المَجَازِ : حَفَّفَ الرَّجُلُ تَحْفِيفاً : إِذا جُهِدَ وقَلَّ مَالُهُ مِن حَفَّتِ الأَرْضُ : أَي يَبِسَتْ وفي حَدِيثِ مُعاويَةَ رضِيَ اللهُ عنه أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عبدَ اللهِ بن جَعْفَرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا حَفَّفَ وجَهِدَ من بذَلْهِ وإِعْطَائِهِ فكَتَبَ إِلَيْهِ يأْمُرُهُ بالقصْدِ ويَنْهَاهُ عن السَّرْفِ وكَتَبَ إِليه بَيْتَيْنِ مِن شِعْرِ الشَّمَّاخِ :
لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيَغْنِى ... مَفَاقِرَهُ أَعَزُّ مِنَ الْقُنُوعِ
يَسُدُّ بِهِ نَوَائِبَ تَعْتَرِيهِ ... مِنَ الأَيَّامِ كَالنَّهْلِ الشُّرُوعِ حَفَّفَ حَوْلَهُ : أَحْدَقَ بِه مِثْلُ حَفَّ حَفًّا وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ :
كَبَيْضَةِ أُدْحِىٍّ بِمَيْثِ خَمِيلَةٍ ... يُحَفِّفُهَا جَوْنٌ بِجُؤْجُئهِ صَعْلُ كاحْتَفَّ احْتِفَافاً : أَي اسْتَدَارَ حَوْلَه . واحْتَفَّ النَّبْتَ : جَزَّهُ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ وفي بعضِ النُّسَخِ : حَزَّزَهُ وفي نُسْخَةٍ أُخْرَى : جَزّرَهُ وهذا غَلَطٌ قال اللَّيْثُ : واحْتَفَّتِ الْمَرْأَةُ : أَمَرَتْ مَن يَحُفُّ شَعَرَ وَجْهِهَا يُنْقّى بِخَيْطَيْنِ كذا في العُبَابِ والصَّوابُ : نَتْفاً بخَيْطَيْنِ وهو مِن الحَفِّ بمعنَى القَشْرِ
واسْتَحَفَّ أَمْوَالَهُمْ في الغَارَةِ : أَي أَخَذَهَا بِأَسْرِهَا . قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : حَفْحَفَ الرجلُ : ضَاقَتْ مَعِيشَتُهُ وهو مَجازٌ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : حَفْحَفَ جَنَاحُ الطَّائِرِ وكذا الضَّبُع : إِذا سُمِعَ لَهُمَا صَوْتٌ وكذلك خَفْخَفَ الضَّبُعُ بالخاءِ المُعْجَمَةِ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : المُحَفَّفُ كمُعَظَّمٍ : الضَّرْعُ المُمْتَلِىءُ الذي له جَوَانِبُ كأَنَّ جَوَانِبَهُ حَفَّتْهُ أَي : حَفَّتْ بِهِ ورَوَاهُ ابنُ الأَعْرَابِيِّ بالجِيمِ وقد تقدَّم شَاهِدُه هناك . والحِفَافُ ككِتَابٍ : الإِحْدَاقُ بالشيءِ والإِطافَةُ به
والحَفَفُ مُحَرَّكةً : الجَمْعُ والقِلَّةُ يُقال : ما عندَ فُلانٍ إِلاَّ حَفَفٌ مِن المَتَاعِ وهو القُوتُ القليلُ وهذِه حَفَّةٌ مِن مَالٍ أَو مَتَاعٍ أَي : قُوتٌ قليلٌ ليس فيه فَضْلٌ مِن أَهْلِهِ . وهو حَافُّ المَطْعَمِ : أَي يَابِسُه وقَحِلُهُ وكان الطَّعَامُ حِفَافَ ما أَكَلُوا : أَي قَدْرَهُ
ووُلِدَ له حَفَفٍ : أَي علَى حَاجةٍ إِليهِ . هذِه عن ابنِ الأَعْرَابِيّ ويُرْوَى بالجِيمِ وقد تقدَّم . وقال الفَرَّاءُ : ما يَحُفُّهم إِلى ذلك إِلاّ الْحَاجَةُ : يُرِيدُ ما يَدْعُوهم وما يُحْوِجُهم
والاحْتِفَافُ : أَكْلُ جَمِيعِ ما في القِدْرِ والاشْتِفافُ : شُرْبُ جَمِيعِ ما في الإِناءِ . والحُفُوفُ بالضَّمِّ : اليُبْسُ مِن غيرِ دَسَمٍ
وحَفَّ بَطْنُ الرَّجُلِ : لم يَأْكُلْ دَسَماً ولا لَحْماً فيَبِسَ . وحَفَّتِ الثَّرِيدَةُ : يَبِسَ أَعْلاَهَا فتَشَقَّقَتْ . وفَرَسٌ قَفِرٌ حَافٌّ : لا يَسْمَنُ على الصَّنْعَةِ وأَحَفَّتِ المرأَةُ إِحْفَافاً كاحْتَفَّتْ . والحُفَافَةُ بالضَّمِّ : الشَّعرُ المَنْتُوفُ وقيل : ما سَقَطَ مِن الشَّعْرِ المَحْفُوفِ . وقَوْمٌ أَحِفَّةٌ به : حَافُّونَ
والحَافَّانِ مِن اللِّسَانِ : عِرْقَانِ أَخْضَرانِ يَكْتَنِفَانِه مِن بَاطِنٍ وقيل : حَافُّ اللِّسَانِ : طَرَفُهُ . والحَفِيفُ : صَوْتُ الشَّيْءِ تَسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو الرَّمْيَةِ أَو الْتِهَاب النارِ ونَحْو ذلك وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ يَصِفُ هَوِيَّ حَجَرِ المِنْجَنِيقِ
" أَقْبَلَ يَهْوِى وله حَفِيفُ وحَفِيفُ الرِّيحِ : صَوْتُهَا في كلِّ مَا مَرَّتْ به . والحَفِيفُ : حَفِيفُ السَّهْمِ النَّافِذِ . والحَفِيفُ : صَوْتُ أَخْفَافِ الإِبِلِ إِذا اشْتَدَّ سَيْرُها قال :
" يَقُولُ والْعِيْسُ لَهَا حَفِيفُ
" أَكُلُّ مَنْ سَاقَ بِكُمْ عَنِيفُ وقال الأَصْمَعِيُّ : حَفَّ الغَيْثُ : إِذا اشْتَدَّتْ غَيْثَتُه حتى تَسْمَعَ له حَفيفاً . ويُقَال : أَجْرَى الفَرسَ حتى أَحَفَّهُ : أَي حَمَلَهُ على الحُضْرِ الشَّدِيدِ . والحَفَّانُ : صِغَارُ الإِبِلِ قال أَبو النَّجْمِ :
" والْحَشْوُ مِن حَفَّانِهَا كَالْحَنْظَلِ شَبَّهَها لَمَّا رَوِيَتْ بالْمَاءِ بالحَنْظَلِ في بَرِيقِهِ ونَضارَتِهِ وقيل : الحَفَّانُ مِن الإِبِلِ : ما دُونَ الْحشقَاقِ . وفُلانٌ حَفٌّ بنَفْسِهِ : أَي مُعَنًّى
وحُفُّ العَيْنِ : شُفْرُهَا . واحْتَفَّتِ الإِبِلُ الكَلأَ : أَكَلَتْهُ أَو نَالَتْ منه . والحَفَّةُ : ما احْتَفَّتْ منه . والحَفِيفُ : اليابِسُ مِن الْكَلإِ والجِيمُ لُغَةٌ فيه . وحِفَافُ الرَّمْلِ ككِتَابٍ : مُنْقَطَعُهُ والجَمْعُ : أَحِفُّةٌ . وحَفَفْتُه بالنَّاسِ : أَي جعلتُهم حَافِّين به وحُفَّتِ الجَنَّةُ بالمَكارِهِ وهو مَحْفُفٌ بخَدَمِهِ وهَوْدَجٌ مُحَفَّفٌ بدِيبَاجٍ
والأَحِفَّةُ : أَماكِنُ في دِِيَارِ أَسَدٍ وحَنْظَلَةَ وَاحِدُها حُفَافٌ . قَالَهُ عُمَارَةُ ابنُ عَقِيلٍ وبه فَسَّرَ قَوْلَ حَدِّه جَرِيرٍ وقد تقدَّم كُلُّ ذلِك في ج ف ف ونَبَّهَ المُصَنَّفُ عليه هناك وأَغْفَلَهُ ههُنَا فأنْظَرْهُ

##### Türkçe

**حفف**
**حَفَّ - يَحُفُّ - حَافّ - حَافِّيْن**
**حَفَّ - يَحُفُّ** + bir varlık + bir şeyi + بـِ bir varlık veya şey: onu koydu, yaydı, dizdi; şeyi(n) kenarına: bir şeyi onun yanına ve uzak ucuna yaydı, koydu, dizdi
﴿Ve ikisini hurma ağaçlarıyla **وحففناهما بنخل**﴾
**حَفَّ - يَحُفُّ** + bir varlık + bir şeyi veya kendisini + bir şeyin çevresinden: onu kuşatır: onu dizer, yayar ve onun kenarına, yanına, uzak ucuna ve çevresine dairesel ve kuşatıcı bir biçimde koyar: saf tutar (kendini dizer) ve onun kenarına, yanına, uzak ucuna ve çevresine dairesel ve kuşatıcı bir biçimde yayılır ve yerleşir
**حَافّ**: “**حَفَّ - يَحُفُّ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: saf tutmuş ve yayılmış
**حَافِّيْن**: **حَافّ**’ın çoğulu
﴿Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün﴾: arşın uç/kenar yerinin çevresinde saf tutarlar ve kuşatırlar

Ve lafız, “şeylerin konuluşunu yönlendirme; bunun da şeyin ortasına karşı onun ucu, yanı ve kenarı üzerinde olması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَجَأَ - يَرْجَأُ**، **طَرَفَ - يَطْرِفُ**، **حَرَفَ - يَحْرِفُ**، **حَدَّ - يَحُدُّ**، **حَفَّ - يَحُفُّ**، **جَنَبَ - يَجْنُبُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**حَافَ - يَحيْفُ** + varlık: yürümekte olduğu asıl doğru yönden, gidiş güzergâhında meyleder ve sapar
**حَفَّ - يَحُفُّ** + bir varlık + bir şeyi + بـِ bir varlık veya şey: onu koydu, yaydı, dizdi; şeyi(n) kenarına: bir şeyi onun yanına ve uzak ucuna yaydı, koydu, dizdi

**حف - جففنا**
	﴿Ve onlara iki adamı misal ver: ikisinden birine üzümden iki bahçe yaptık ve ikisini hurma ağaçlarıyla **وحففناهما بنخل** kuşattık ve ikisinin arasına ekin yaptık (32)﴾ **الكهف**

**حافين**
	﴿Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün; Rablerinin hamdiyle tesbih ederler; aralarında hak ile hükmedildi; ve “Hamd âlemlerin Rabbi Allah’adır” denildi (75)﴾ **الزمر**

Tefsirde geldi:
**حففناهما بنخل**: hurma ağaçlarıyla kuşattık
**حافين من حول العرش**: kuşatıcılar

**مختار الصحاح**
● [**حفف**] **ح ف ف**: Kadın yüzünü kıllardan **حَفَّتِ**; **رد** babındandır; ve **حِفَافاً** da (kesre ile) olur; ve **احْتَفَّتْ** de onun gibidir. **المِحَفَّةُ** (kesre ile): kadınların bineklerinden bir binek; **الهودج** gibi; ancak o, **الهوادج** kubbeleştirildiği gibi kubbeleştirilmez. Ve “**حَفُّوا** حوله” yani onun etrafında dolaştılar ve çevresinde döndüler. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün﴾. Ve “onu bir şeyle **حَفَّهُ**”: **الهودج**’un elbiselerle kuşatıldığı gibi. Ve “bıyığını ve başını **حَفَّ**” yani onu dipten aldı. Ve üçlü bab: **رد**.

**الراغب**
**حف**
- Aziz ve Celil olan şöyle dedi: }Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün{ [**الزمر/75**]؛ yani: onun iki kenarıyla çevresinde dolaşanlar; yani: onun iki yanı. Ve ondan, Peygamber’in (salât ve selâm üzerine olsun) sözü: (Melekler onu kanatlarıyla **تحفه** eder) (hadis: (İlim talibi, melekler onu kanatlarıyla **تحفه** eder). Ahmed 4/240; isnadı iyidir; Taberânî, lafız onundur. Bkz. **الترغيب والترههيب** 1/54).
Ve şair dedi:
- 117 - Onun bakışları yatağının iki yanı **حفافي** içindedir *** (Bu bir beytin yarısıdır; ikinci yarısı:
Eğer onda hoşlanmadığı şey olursa, ceza ve bağış vardır
Ve o, İbn Hirma’nındır. Beyit **الأغاني** 10/5; ve 5/172; ve **غرر الخصائص الواضحة** s. 241’dedir)
Ve onun çoğulu: **أحفة**. Aziz ve Celil olan şöyle dedi: }Ve ikisini hurma ağaçlarıyla **وحففناهما بنخل**{ [**الكهف/32**]. Ve falan, geçimden **حفف** içindedir; yani: darlık içindedir; sanki ondan bir **حفف** içinde olmuş gibidir; yani: bir yan; “o, geçimin ortasında **واسطة** içindedir” denilenin aksine.
Ve ondan dolayı denildi: “Bizden **حفنا** veya **رفنا** eden iktisat etsin” (Zemahşerî dedi: Mecazdandır: falan bizi **يحفنا** ve **يرفنا** eder; yani: bizi içine alır ve barındırır. Bkz. **أساس البلاغة** s. 89. Ve **اللسان**’da dedi: “Bizden **حفنا** veya **رفنا** eden iktisat etsin”: bir mesel; yani: bizi öven, bunda aşırı gitmesin; fakat ondan hak ile konuşsun. Ve bkz. **الأمثال** Ebû Ubeyd s. 45), yani: geçimimizin **حفف**’ini yoklayan kimse.
Ve ağacın ve kanadın **حفيف**’i: ikisinin sesidir; bu, ikisinin sesinin taklididir. Ve **الحف**: dokumacının âletidir; ona bu ad verildi; çünkü onun **حفه**’inden işitilen (ses) vardır; o, hareketinin sesidir.

**ملخص اللسان**
1.	Topluluk, bir şeyin ve onun çevresinin etrafında **حَفَّ** etti; **يَحُفُّونَ** **حَفّاً**; ve onu **حَفُّوه** ve **حَفَّفوه**: onu kuşattılar, çevresinde dolaştılar, (başında) beklediler ve dönüp dolaştılar,
2.	**حافِّين**: kuşatıcılar;
3.	Onu **حَفَّفَتْ**; yani onunla **حَفَّتْ** etti,
4.	Ve onu bir şeyle **حَفَّه**; onu **يَحُفُّه**: **الهَوْدَجُ**’un elbiselerle kuşatıldığı gibi,
5.	“Onları kanatlarıyla **فَيَحُفُّونَهم**”: yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler.
6.	Allah, Beyt’in yerini bir bulutla gölgeledi; o da Beyt’in **حِفاف**’ı oldu; yani onu kuşatıcı.
7.	Dağın **حِفافا**’sı: iki yanı.
8.	Dilin **حافُّ**’ı: ucu.
9.	Kadın, yüzünü **تَحُفُّ** eder; **حَفّاً** ve **حِفافاً**: usturayla ondan kılı giderir ve onu soyar,
10.	Ve onu **حَفَّه**; onu **يَحُفُّه**; **حَفّاً**: onu soydu,
11.	Ve başını ve bıyığını **حَفَّ**; **يَحُفُّ**; **حَفّاً**: yani onu dipten aldı.
12.	Sakalı **حَفَّ** eder; onu **يَحُفُّها**; **حَفّاً**: ondan aldı,
13.	Kadın **احْتَفَّتْ** ve **أَحَفّتْ**; o **تحْتَفُّ** ederken: yüzünün kılını iki iplikle yolma suretiyle **يَحُفّ** edecek kimseye emreder; bu, soyma cinsindendir,
14.	**الحُفافةُ**: dipten alınmış kıldan ve başkasından düşen şey.
15.	Sakal **حَفَّتِ**; **تَحِفُّ**; **حُفُوفاً**: dağınık oldu.
16.	İnsanın başı ve başkası **حَفّ** eder; **يَحِفّ**; **حُفُوفاً**: dağınık oldu ve yağ sürülmesinin üzerinden uzun zaman geçti;
17.	**الحِفافان**: başın, kabın ve başkalarının iki yanı,
18.	**الحَفيفُ**: çınlama gibi, yahut kuşun uçuşu, yahut atış, yahut ateşin alevlenmesi ve bunun benzeri gibi, işittiğin şeyin sesi,
19.	**الجُعَلُ** **حَفَّ** eder; **يَحِفُّ**: uçtu,
20.	Ve **الحَفِيفُ**: iki kanadının sesi, ve
21.	**الحَفَفُ**: ihtiyaçtır,
22.	**الحفف**: geçimden **الكَفافُ** (yetecek kadar olan).
23.
24.	**الـمُحَّفَّفُ**: yanları olan dolu meme; sanki yanları…
25.	**المِحَفَّةُ**: bir bezle kuşatılan, sonra kadının içine bindiği eyer,
26.	**المِحَفَّةُ**: **الهَوْدَج** gibi bir binek; ancak **الهودج** kubbeleştirilir, **المِحَفَّةُ** kubbeleştirilmez;
27.	**المِحَفَّة**: kadınların bineklerinden bir binek.
28.	**الحَفَفُ**: topluluk,
29.	**الحَفَفُ**: yenilenin azlığı ve yiyenlerin çokluğu,
30.	Öyleyse **الحَفَفُ**: darlıktır,
31.	Onlara geçimden bir **حَفَفٌ** isabet etti; yani şiddet,
32.	Onların üzerinde ne bir **حَفَفٌ** ne de bir **ضَفَفٌ** görüldü; yani yoksunluk izi.
33.	**الحفَف**: kötü geçim ve mal azlığı,
34.	Yemekten ancak **حفَف** üzere doydu; yani ancak onda, bolluk ve bereketin hilafı bir hâl varken doydu,
35.	**الحفَف**: darlık ve geçim azlığı,
36.	**حَفَف** yiyecek: az.
37.	**حَفَفٌ** geçim: sıkıntılı.
38.	Müminlerin emiri bir yaşa ulaştı; o, yemeğin **حافُّ**’ı idi; yani onun kurusu ve kıraçı;
39.	**حُفُوفاً** gördüm; yani geçim darlığı;

40.                       Muâviye’ye ulaştır: **عبد اللّهِ بن جعفر** **حَفَّفَ** ve **جُهِدَ**; yani malı azaldı.
41.                       **الحفَفُ**: yemenin mal miktarınca olmasıdır.
42.                       Falanın yanında ancak eşyadan bir **حَفَفٌ** vardır; o, az azıktır.
43.                       İhtiyaç onları **حَفَّتْ**; onları şiddetli bir **حَفّاً** ile **تَحُفُّهم**; ihtiyaç sahipleri oldukları zaman.
44.                       Onun yanında eşyadan yahut maldan bir **حَفَّة** vardır; yani ehli(ailesi)nden artığı olmayan az bir azık.
45.                       Yiyecek, yediklerinin **حِفافَ**ı idi; yani onun miktarı.
46.                       Ona bir **حفَفٍ** üzere çocuk doğdu; yani ona (çocuğa) ihtiyaç üzere; bu,
47.                       onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır; onları çağıran ve onları muhtaç eden şeyi kastediyor.
48.                       **الاحْتِفافُ**: tencerede olanın tamamını yemek,
49.                       **الخُفُوفُ**: yağsız olarak kuruluk;
50.                       **سَوِيقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış kuru.
51.                       Bizim toprağımız **حَفَّتْ**; **حُفُوفاً** **تَحِفُّ**: otları kurudu.
52.                        Adamın karnı **حَفَّ**: yağlı da et de yemedi de kurudu.
53.                       **الثَّريدة** **حَفَّتِ**: üstü kuruduğu zaman, sonra çatladı.
54.                       **فرس قَفِرٌ حافٌّ**: **الضبعة** üzerinde semirmez.
55.                       **إناء حَفَّان**: su ve başkası onun iki **حِفاف**ına ulaştı.
56.                       **الأحِفّةُ**: kellik çevresinde saçtan kalan şey,
57.                       Saçından bir **حِفافٌ** kaldı; bu, kel olduğu zaman, başının çevresinde saçından bir perçem kaldığında olur.
58.                        O, **أَصلَعَ** idi; onun için bir **حِفافٌ** vardır; o, saçın başının ortasından açılması ve çevresinde olanın kalmasıdır.
59.                       **الحَفَّافُ**: alt çenede **اللَّهاة**ye kadar olan et.
60.                       Onun **حَفَّافُه** kurudu; o, **اللَّهاة**nin altında yumuşak ettir.
61.                       Dilden iki **الحَافَّانِ**: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır,
62.                       Ve göz değdiren bir adam: **حافُّ العين**; **الحُفُوفِ**ü açık; yani onunla (gözle) şiddetli isabet sahibidir; çünkü insanlara gözle isabet eder.
63.                       Dokumacının **حَفُّ**u: çözgü arasında atkıyı onunla düzenlediği geniş tahtasıdır.
64.                       **الحَفُّ**: dokuma tezgâhıdır.
65.                       **الحَفّةُ**: **المِنْوال**; o, dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır.
66.                       **الحَفّةُ**: üç kamıştır,
67.                       **الحِفّةُ**: dokumacının kılıç gibi onunla vurduğu şeydir,
68.                        **الحَفُّ**: gidip gelen kamıştır.
69.                       **الأَساود** **حَفِيفاً** **تَحِفُّ**: bu, derilerinin bir kısmını bir kısmına sürttükleri zaman derilerinin sesidir.
70.                        **حَفِيفُ الرِّيح**: geçtiği her şeydeki sesidir;
71.                        At **حَفَّ**; **حفيفاً** **يَحِفّ**; ve ben onu **أَحْفَفْتُه**: ona bir **حَفِيفٌ** olması için onu zorladığım zaman; o, koşuşunun uğultusudur,
72.                       **الحَفِيفُ**: şiddetlendiği zaman develerin ayaklarının sesidir;
73.                       **حَفَّ الغيْثُ**: yağmuru şiddetlendiği zaman; ta ki onun bir **حَفيفاً**ı işitilir.
74.                       Atı koşturdu; ta ki onu **أَحَفَّه**: onu şiddetli sürate yükledi; ta ki onun bir **حَفِيفٌ**i olsun.
75.                       Onun işitmesi **حَفَّ**: tamamı gitti de ondan hiçbir şey kalmadı.
76.                       **حَفَّانُ النعام**: onun tüyüdür.
77.                       **الحَفّانُ**: devekuşunun yavrusudur;
78.                        **الحَفّانُ**: devekuşlarının ve develerin küçükleridir.
79.                       Develerden **الحَفَّانُ**: **الحِقاق**ın altı olan.
80.                       **الحَفّانُ**: hizmetkârlardır.
81.                       Falan kendi nefsiyle **حَفٌّ**dur; yani ilgili/derdi olan.
82.                       **الحَفَّةُ**: tam ikramdır.
83.                       O bizi **يَحُفُّنا** ve **يَرُفُّنا**; yani bize verir ve bize azık sağlar.
84.                        O **يَحِفُّ** ve **يَرِفُّ**; yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve şefkat eder.
85.                       **حُفُّ العين**: onun kirpiğidir.
86.                        **حَفِّ** bunun ve **حَفَفِه** ve **حِفافِه** üzere geldi; yani onun vakti ve zamanı. Ve
87.                       O, bir işin **حَفَفِ**i üzeredir; yani onun bir yanı ve yüksek yeri üzeredir.
88.                       Develer otu **احْتَفَّتِ**: onu yediler yahut ondan aldılar,
89.                       **حِفافُ الرمل**: onun kesildiği yerdir,

● - حفف: **حَفَّ** kavim bir şeyle ve onun çevresiyle **يَحُفُّونَ** **حَفّاً** ve **حَفُّوه** ve **حَفَّفوه**: onu kuşattılar, onun etrafını sardılar, (başında) durup bağlandılar ve (çevresinde) döndüler; **التهذيب**’de: **حَفَّ القوم بسيدهم**. Ve تنزيل’de: **وترى الملائكة حافّين من حول العرش**; **الزجاج** dedi: tefsirde **حافِّين**’in mânası **مُحدِقِين** (kuşatmışlar) olarak geldi; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،
يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ

Ve onun sözü:
إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،
يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ

**الـمُحَّفَّفُ**: yanları olan, yanları sanki onu **حَفَّفَتْه** yani onu kuşatmış gibi olan dolu meme; İbnü’l-A‘râbî onu **مُجَفَّفٌ** diye rivayet etti; bir meme murad eder, sanki **جُفٌّ** gibidir; o da **الوَطْبُ الخَلَقُ**’tır. Ve **حَفَّه** onu bir şeyle **يَحُفُّه**: nasıl ki **الهَوْدَجُ** elbiselerle **يُحَفُّ** (çevrelenir), öyle; ve كذلك **التَّحْفِيفُ**. Ve **أَهْلِ الذكر** hadîsinde: **فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم** yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Ve başka bir hadîste: **إلاَّ حَفَّتهم الملائكةُ**. Ve hadîste: Allah, evin yerini bir bulutla gölgeledi; o da evin **حِفافَ**’ı oldu, yani onu kuşatıcı.

Ve **المِحَفَّةُ**: bir bezle **يُحَفُّ** (sarılıp çevrelenen) sonra kadının içinde bindiği bir **رَحْلٌ**; ve denildi ki: **المِحَفَّةُ** **الهَوْدَجِ** gibi bir binek, ancak **الهودج** kubbelenir, **المِحَفَّةُ** kubbelenmez; İbn Düreyd dedi: ona bu ad verildi; çünkü tahta, içinde oturana **يَحُفُّ** yani onu bütün yanlarından kuşatır; ve denildi ki: **المِحَفَّة** kadınların bineklerinden bir binektir.

Ve **الحَفَفُ**: topluluk; ve denildi ki: yenilenin azlığı ve yiyenlerin çokluğu; ve Sa‘leb dedi: o, aile fertlerinin azık gibi olmasıdır; ve İbn Düreyd dedi: geçimde darlıktır; ve bir kadın dedi: kocam çıktı ve çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفُّ** isabet etti; dedi ki: **الحَفَفُ** darlıktır; **الضَّفَف** ise yemeğin az olup yiyenlerinin çok olmasıdır; ve denildi ki: o, aile miktarıdır; ve el-Lihyânî dedi: **الحفف** geçimden **الكَفافُ**’tır. Ve onlara geçimden **حَفَفٌ** isabet etti, yani şiddet; ve üzerlerinde ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفٌ** görüldü, yani yoksunluk izi. el-Asma‘î dedi: **الحفَف** kötü geçim ve mal azlığıdır; ve onlar **مَحْفُوفُون** bir kavimdir. Ve hadîste: onun, عليه السلام, bir yemekten ancak **حفَف** üzere doyduğu; **الحفَف**: darlık ve geçimin azlığıdır; yani ancak kendisinde hâl, bolluk ve bereketin zıddı iken doyardı. Ve **طعام حَفَف**: az. **معيشة حَفَفٌ**: sıkıntılı.

Ve Ömer hadîsinde, Irak heyeti ona dedi: Müminlerin emîri bir yaşa ulaştı, hâlbuki o **حافُّ الـمَطعَم** yani onun (yemeği) kuru ve kıraçtır; ve ondan, diğer hadîsi: bir adama sordu, dedi ki: Ebû Ubeyde’yi nasıl buldun? dedi: **حُفُوفاً** gördüm, yani geçim darlığı; ve ondan hadîs: Muâviye’ye bildir ki Abdullah b. Ca‘fer **حَفَّفَ** (* onun sözü “حفّف”: Nihâye’nin kenarında: **حفف**; **حف**’ta mübalağa, yani çabaladı ve malı azaldı; **حفت الارض** ve benzeri gibi.) ve **جُهِدَ** yani malı azaldı. el-Asma‘î: onlara geçimden **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قَشَفٌ** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّفَفُ** azlıktır, **الحَفَفُ** ihtiyaçtır; ve denilir: **الضفَف** ve **الحفَف** birdir; ve inşad etti:
هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،
لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا

Ebû’l-Abbâs dedi: **الضفَفُ** yiyenlerin mal miktarından fazla olmasıdır; **الحفَفُ** ise yiyenlerin mal miktarınca olmasıdır. Dedi: Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, yediğinde, onunla yiyenlerin sayısı yenilenin miktarı ve **كفافِه** (yetecek kadarı) ölçüsünden daha çok olurdu. Dedi: **ومن تَلَطَّفا** sözünün mânası: bize iyilik eden kimseye iyilik edecek bir şey yanımızda olmazdı. Ve falanın yanında eşyadan ancak **حَفَفٌ** vardır; o da az bir azıktır. Ve ihtiyaç onları **حَفَّتْهم** **تَحُفُّهم** şiddetli **حَفّاً** ile (kuşatır) — ihtiyaç sahibi olduklarında. Ve onun yanında eşyadan yahut maldan bir **حَفَّة** vardır; yani ehli hakkında fazlalık olmayan az bir azık. Ve yemek, yediklerinin **حِفافَ**’ı idi, yani onun miktarı. Ve ona **على حفَفٍ** üzere çocuk doğdu, yani ona ihtiyaç üzere; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. el-Ferrâ: denilir: onları buna sevk eden, onlara bunu yaptıran ve onları muhtaç eden şey ancak ihtiyaçtır; **ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ**.

Ve **الاحْتِفافُ**: tenceredeki her şeyin yenmesi; ve **الاشتِفافُ**: kaptaki her şeyin içilmesi.

Ve **الخُفُوفُ**: yağsız olarak kuruluk; Ru’be dedi:
قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،
مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ

el-Asma‘î dedi: **حَفَّ** onun başı **يَحِفُّ** **حُفُوفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْته**. Ve **سَوِيقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış kuru; ve denildi ki: o, iç yağıyla da yağla da yoğrulmamış olandır. Ve **حَفَّتْ** toprağımız **تَحِفُّ** **حُفُوفاً**: onun otu kurudu. Ve adamın karnı **حَفَّ**: yağlı ve et yemedi de kurudu. Ve denilir: **حَفَّتِ الثَّريدة**: üstü kurudu da çatladı. Ve **فرس قَفِرٌ حافٌّ**: **الضبعة** üzerine semirmez. Ve **حَفَّ** başını ve bıyığını **يَحُفُّ** **حَفّاً**: yani onu dipten aldı. İbn Sîde dedi: ve **حَفَّ اللِّحية** **يَحُفُّها** **حَفّاً**: ondan aldı; ve **حَفَّه** **يَحُفُّه** **حَفّاً**: onu soydu; ve kadın yüzünü **تَحُفُّ** **حَفّاً** ve **حِفافاً**: usturayla ondan kılı giderir ve onu soyar; bu ondan türemiştir. Ve kadın **احْتَفَّتِ** ve **أَحَفّتْ** — o **تحْتَفُّ** iken: yüzünün kılını iki iplikle yolma suretiyle **يَحُفّ** edecek kimseye emreder; bu, soyma cinsindendir; o kılın adı **الحُفافةُ**’dır; ve denildi ki: **الحُفافةُ** **الـمَحْفُوفِ** ve başkasının kılından düşen şeydir. Ve sakal **حَفَّتِ** **تَحِفُّ** **حُفُوفاً**: dağınık oldu. Ve insanın ve başkasının başı **حَفّ** **يَحِفّ** **حُفوفاً**: dağınık oldu ve yağ sürmeden üzerinden uzun zaman geçti; el-Kumeyt bir kazığı vasfederek dedi:
وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ
يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ

Yani: sahibi onu **حفّه** (ihmal etti), bakımını terk etti, bir kazık.

Ve **الحِفافان**: başın, kabın ve başkalarının iki tarafı; ve denildi ki: ikisinin iki yanıdır; çoğulu **أَحِفَّةٌ**. Ve dağın **حِفافا**’sı: iki yanı. Ve her şeyin **حفافا**’sı: iki yanı; Tarafe, devenin kuyruğunun **عسيب**’inin iki yanını vasfederek dedi:
كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ

Ve **إناء حَفَّان**: su ve başkası onun iki **حِفاف**’ına ulaştı. Ve **الأحِفّةُ** ayrıca: kellik çevresinde kalan saç; teki **حِفافٌ**. el-Asma‘î: denilir: saçından **حِفافٌ** kaldı; bu, ortası kel olup başının çevresinde saçtan bir perçem kaldığı zamandır. Dedi: **الحِفاف**’ın çoğulu **أَحِفّة**’dir; Zû’r-Rumme, misafirlerin içinde yemek yedirilen çanakları vasfederek dedi:
لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،
وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا

**لهن** sözüyle muradı, yani çanaklara; **أَحِفّة** yani onların etrafında dönüp **الثريد**’den — içinde **لُبِّقَ** edilmiş — ve onunla **كُلِّلَتْ** edilmiş etlerden yiyen bir kavim; yani etraflarında dönen bir kavim. Ve çanaklar, ondan önceki bir beyitte zikredilmişti; o da:
فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،
تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا

Ve Ömer hadîsinde: o kel idi, onun için **حِفافٌ** vardı; o, saçın başının ortasından açılıp çevresinde olanın kalmasıdır.

**الحَفَّافُ**: alt damakta **اللَّهاة**’ye kadar olan et. **الأَزهري**: “**حَفَّافُه** kurudu” denir; o, **اللَّهاة**’nin altında olan yumuşak ettir.

Dilden **الحَافَّانِ**: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır; ve denildi ki: dilin **حافُّ**’ı onun ucudur.

Ve **حافُّ العين** olan bir adam, **الحُفُوفِ**’u açık olan, yani onunla (gözle) isabeti şiddetli olan; **اللحياني**’den: manası, insanlara gözle isabet ettirdiğidir.

Ve dokumacının **حَفُّ**’u: atkıyı çözgü arasına düzenlediği geniş tahtasıdır.

Ve **الحَفُّ**, هاء’sız: dokuma tezgâhı.

**الجوهري**: **الحَفّةُ** **المِنْوال**’dır; o, dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır.

Ve **الحَفّةُ**: üç kamıştır; ve denildi ki: **الحِفّةُ**, kesre ile; ve denildi ki: o, dokumacının kılıç gibi vurduğu şeydir; ve **الحَفُّ**: gidip gelen kamıştır.

**الأَزهري** dedi: Araplar katında böyledir; çoğulu **حُفُوفٌ**’dur. Ve denir: “Sen ne **حَفّةٍ**’sin ne de **نِيرةٍ**”; **الحفة**: geçen (şey)dir; **النّيرة**: enine olan tahtadır. Bu, ne fayda veren ne zarar veren kimse için darb-ı mesel yapılır; manası: bir şeye yaramaz.

Ve **الحَفيفُ**: bir şeyin sesi; onu çınlama gibi yahut kuşun uçuşu yahut atış yahut ateşin alevlenmesi ve bunun benzerleri gibi işitirsin; **حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً**.

Ve **حَفْحَفَ**.

Ve **حَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ**: uçtu; **الحَفِيفُ** onun iki kanadının sesidir.

Ve kara yılanlardan dişisi **تَحِفُّ حَفِيفاً**; o, derisinin bir kısmını bir kısmına sürttüğünde derisinin sesidir.

Ve **حَفِيفُ الرِّيح**: geçtiği her şeydeki sesidir.

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ
Onu açıkladı ve dedi ki: O, aklı zayıftır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أَثْأَبة**’nin **حَفيف**’idir. Ve denildi ki: manası, onu tehdit ederim ve onu, rüzgârın bu ağacı hareket ettirdiği gibi hareket ettiririm. İbn Sîde dedi: Bu, bir şey değildir.

Ve at **حَفَّ يَحِفّ حفيفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْتُه**: ona **حَفِيفٌ** olacak şekilde onu yükledim (sürdüm); o, koşuşunun uğultusudur. Ve kuş kanadının **حَفِيفُ**’i de böyledir.

Ve **الحَفِيفُ**: develerin ayak tabanlarının sesi, şiddetlendiği zaman; dedi ki:
يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:
أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟

**الأَصمعي**: **حَفَّ الغيْثُ**: yağmuru şiddetlendiği zaman; ta ki onun bir **حَفيف**’i işitilinceye kadar.

Ve denir: Atı koşturdu, ta ki onu **أَحَفَّه**; onu şiddetli hızlı yürüyüşe yükledi, ta ki onun bir **حَفِيفٌ**’i olsun.

Ve **حَفَّ سمعُه**: bütünüyle gitti; ondan hiçbir şey kalmadı.

Ve **حَفَّانُ النعام**: onun tüyüdür.

Ve **الحَفّانُ**: devekuşunun yavrusudur; ve Üsâme el-Hüzelî’ye ait olarak inşad edildi:
وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،
وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ

**الطُّغْيا**: yaban sığırının küçüğüdür. Ahmed b. Yahyâ der ki: **الطَّغيا**, fetha ile. İbn Berrî dedi: Ebû’n-Necm onu deve yavruları için şu sözünde ödünç aldı:
والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ

Onları, sudan kandıkları için, parlaklığında ve tazeliğinde **الحَنْظَل**’e benzetti. Ve denildi ki: **الحَفّانُ** devekuşunun ve develerin küçükleridir.

Ve **الحَفَّانُ** develerden de: **الحِقاق**’tan aşağı olan (yaş)tır. Ve denildi ki: **الحَفّان**’ın aslı devekuşu küçükleridir; sonra her cinsin küçüklerinde kullanıldı. Bunların her birinin tekili **حَفّانةٌ**’dır; onda erkek ve dişi eşittir. Ve inşad edildi:
وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما
زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ

Ve **الحَفّانُ**: hizmetkârlardır.

Ve falan kimse **حَفٌّ** kendi nefsiyle: yani ilgili/derdi olan.

Ve **الحَفَّةُ**: tam ikramdır.

Ve o, bize **يَحُفُّنا** ve **يَرُفُّنا**: yani bize verir ve bize azık sağlar.

Ve meselde: “من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ”; der ki: Bizi öven kimse, bunda aşırı gitmesin; fakat ondan hak ile konuşsun.

**الجوهري** dedi: yani bize hizmet eden yahut bize şefkat gösteren ve bizi gözeten.

**الأَصمعي**: O, **يَحِفُّ** ve **يَرِفُّ**: yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve acır. Dedi ki: **يَحِفُّ**’un manası: onun bir **حَفِيفاً**’ini işitirsin.

Ve denir: Ağaç **يَرِفُّ**; tazelikten bir titreyişi olduğu zaman.

Ve denir: Falanın ne **حافٌّ**’ı vardır ne de **رافٌّ**’ı; ve onu **يَحُفُّه** ve **يَرُفُّه** olan kimse gitti.

Ve **حُفُّ العين**: onun kirpiğidir.

Ve “**حَفِّ** bunun üzerine” ve “**حَفَفِه**” ve “**حِفافِه**”: yani onun vakti ve zamanı.

Ve o, bir işin **حَفَفِ**’i üzerindedir: yani onun bir yanı ve yüksekçe yeri üzerindedir.

Ve develer otu **احْتَفَّتِ**: onu yediler yahut ondan aldılar; ve **الحَفّةُ**: ondan **احْتَفَّتْ** (yiyip aldığı) şeydir.

Ve kumun **حِفافُ**’ı: onun kesildiği yer; çoğulu **أَحِفَّةٌ**’dir.

مقاييس اللغة:
(**حف**)  **الحاء** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi sesin bir türü, ikincisi şeyin şeyle kuşatması, üçüncüsü geçimde bir şiddettir.
Bunun açıklaması: birincisi **الحفيف**: ağacın ve benzerinin hışırtısı; yine kuş kanadının hışırtısı.
İkincisi: onların “**حفّ** قوم بفلانٍ” demeleri; onu kuşattıkları zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَتَرَى المَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ العَرْشِ**﴾ [الزمر 75]. Bundan: her şeyin **حِفافا**’sı: iki yanı. **طَرَفة** dedi:
كَأَنّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكنَّفا *** **حِفَافَيْهِ** شُكّاً في العَسيبِ بِمسْرَدِ([50])
Ve bu bâbdan: “o, bir işin **حَفَفِ**’i üzerindedir” yani onun bir yanı üzerindedir; her şeyin her yanı, onu kuşatır. Ve bu bâbdan onların “**فلان يَحُفُّنا ويَرُفُّنا**” sözleri; sanki bizi içine alır da bize verir ve bize azık sağlar.
Üçüncüsü: **الحُفُوف** ve **الحَفَف**; o, geçimin şiddeti ve kuruluğudur. **أبو زيد** dedi: “**حَفَّتْ** أرضُنا و**قَفَّتْ**”; otu kuruduğu zaman. O, **الشَّظَف** gibidir. Ve denir: “onlar geçimden bir **حَفَفٍ** içindedir”, yani darlık ve kıtlık; sonra bu yürütülür de “falancanın başı **محفوفٌ** ve **حافٌّ**” denir; yağa (sürmeye) dair ahdi uzak olduğu zaman; sonra “kadın yüzünü kıllardan **حَفَّتْ**” denir. Ve “bitkiyi **احتفَفْتُ**” (ettim) onu biçtiğim zaman.

القاموس المحيط:
**حَفَّ** رأسُهُ **يَحِفُّ** **حُفوفاً**: yağa dair ahdi uzak oldu; ve yer: otu kurudu; ve işitmesi: hepsi gitti,
ve bıyığını ve başını: ikisini de tıraş etti; ve at: **حَفيفاً** (etti): koşması sırasında bir ses işitildi; ve engerek: **فَحَّ** **فَحيحاً**; ancak **الحَفيف** onun derisindendir, **الفَحيح** ağzındandır; yine kuş da böyledir; ve ağaç: ses çıkardığı zaman; ve kadın: yüzünü kıllardan **تَحِفُّ** **حِفافاً** (kesre ile) ve **حَفّاً**: onu soydu; **احْتَفَّتْ** gibi.
Ve **الحَفَّةُ**: tam keramet; ve Halep’in batısında bir **كورة**; ve üzerine kumaşın sarıldığı **المِنْوَالُ**. Ve **الحَفُّ**: dokuma tezgâhı; ve beyaz, dikenli bir balık. Ve **الحَفَّانُ**: erkek ve dişi için devekuşu yavruları; tekili: **حَفَّانَةٌ**; ve hizmetçiler; ve kaplardan dolu olan; yahut ölçeğin iki yanına (**حِفافَيْهِ**) ulaştığı şey. Ve **حِفاف** (kitap vezninde): yan; ve iz. “Onun **حِفافِه**’i ve **حَفَفِه**’i ve **حَفِّه**’i üzere geldi” (ikisi fetha ile): izi üzere. Ve: kel saçlının başı çevresindeki saç perçemi; çoğulu: **أحِفَّةٌ**. Ve “**حافِّينَ من حَوْلِ العَرْشِ**”: onun **أَحِفَّتِه**’iyle, yani yanlarıyla çevreleyenler. Ve **سَويقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış. Ve o, **حافٌّ**; **الحُفُوفِ**’u açık: göze (nazarla) isabeti şiddetli. Ve “**حَفَفْنَاهُما بنَخْلٍ**”: hurmayı ikisinin **أَحِفَّتِهِما**’sını kuşatır kıldık.
Ve **الحفَفُ** (harekeli) ve **الحُفُوفُ**: kötü geçim ve mal azlığı; ve işten: onun yanı; ve kısa, muktedir olan.
Ve **المِحَفَّةُ** (kesre ile): kadınlar için, **الهَوْدَج** gibi bir binek; ancak kubbelenmez. Ve onu bir şeyle **حَفَّهُ** (onu uzattı gibi): onunla kuşattı. Ve meselde: “**مَن حَفَّنَا أو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ**”; yani: kim bizim etrafımızda dolaştı, işimize ihtimam gösterdi, bize hizmet etti ve bizi övdü ise, sakın aşırı gitmesin. Ve ondan onların sözü: “onun ne **حافٌّ**’ı var ne **رافٌّ**’ı”; ve onu **يَحُفُّهُ ويَرُفُّهُ** olan kimse gitti. Ve **شدَّادٍ** gibi: küçük dilin altındaki yumuşak et. Ve **كُناسَةٍ** gibi: saman ve **القَتِّ** artığı. Ve “ihtiyaç onları **حَفَّتْ**” yani: onlar muhtaçlardır; ve **قومٌ مَحْفُوفُونَ**.
Ve **حَفْ حَفْ**: horoz ve tavuk için bir azarlama. Ve onu **أحْفَفْتُه**: onu çirkin olanla andım; ve başımı: yağa dair ahdini uzaklaştırdım; ve atı: ona **حَفيفٌ** olacak şekilde onu zorladım; o, içinin uğultusudur; ve elbiseyi: onu **الحَفِّ** ile dokudum; **حَفَّفْتُهُ** gibi. Ve **حَفَّفَ** **تَحْفِيفاً**: sıkıntıya uğradı ve malı azaldı; ve çevresini: **حَفَّ**; **احْتَفَّ** gibi. Ve bitkiyi **احْتَفَّ**: onu biçti. Ve kadın: yüzünün saçını iki iplikle **يَحُفُّ** edecek kimseye emretti. Ve mallarını **اسْتَحَفَّ**: onları bütünüyle aldı.
Ve **حَفْحَفَ**: geçimi daraldı; ve kuşun kanadı ve sırtlan: ikisi için bir ses işitildi.

تاج العروس:
Başını **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ** **حُفُوفاً**: yağa dair ahdi uzak oldu; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söyledi; başkası ekledi: ve dağınık oldu; bu bir mecazdır. Ve **الجَوْهَرِيُّ** **الْكُمَيْتِ**’ten, bir kazığı vasfederken, inşad etti:
وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذِي لِمَّةٍ ... يُطِيلُ الْحُفُو ولا يَقْمَلُ في اللِّسَان : yani bir kazık. Ve sahibi onu **أَحَفَّه**: onun bakımını terk etti. Yer **حَفَّتِ** eder, **تِحِفُّ** **حُفُوفاً**: suyun yokluğundan otu kurudu; ve yine **قَفَّتْ** de böyledir; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
**ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: işitmesi **حَفَّ** eder, **حُفُوفاً**: hepsi gitti; ondan hiçbir şey kalmadı. **الراجزُ** dedi:
" قَالَتْ سُلَيْمَى إِذ رَأَتْ حُفُوفِي
" مَعَ اضْطِرَابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ **الأَزْهَرِيُّ** onu **رُؤْبةَ** için inşad etti; **العُبَاب**’da olduğu üzere ona ait değildir. Bıyığını ve başını **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ** gerçekten: ikisini de tıraş etti. Ve **المُحْكَمِ**’de: sakalı **حَفَّ** eder, onu **يَحِفُّها** **حَفًّا**: ondan aldı; ve o (sakal) kendi kendine **حَفَّتْ** eder, **تَحِفُّ** **حُفُوفاً**: dağınık oldu.
At **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ** **حَفِيفاً**: koşması sırasında bir ses işitildi; o, koşuşunun uğultusudur. Ve engerek **حَفَّ** eder, **حَفِيفاً**: yani **فَحَّ** **فَحِيحاً**; ancak **الْحَفِيفَ** onun derisindendir, **الْفَحِيحَ** ağzındandır; bu, **أَبي خَيْرَةَ**’dendir. Ve **اللِّسَانِ**’da: kara yılanların dişisi **تَحِفُّ** **حَفِيفاً**; o, derisinin sesidir; bir kısmını bir kısmına sürttüğü zaman. Ve kuş kanadının **حَفِيفُ**’i de böyledir; bunu **الجَوْهَريُّ** söyledi. **رُؤْبَةُ** dedi:
" وَلَّتْ حُبَارَاهُمْ لها حَفِيفُ
Ve denir: **الجُعَلُ** **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ**: uçtuğu zaman. Ağaç **حَفَّتِ** eder, **حَفِيفاً**: rüzgârın dalları üzerinden geçmesiyle ses çıkardığı zaman. Ve onun sözü; **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** onu inşad etti:
" أَبْلِغْ أَبَا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ
Onu açıkladı da dedi ki: o, zayıf akıllıdır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أَثْأَبَةٍ**’nin **حَفِيفُ**’idir. Ve denildi: manası, onu tehdit ederim ve onu hareket ettiririm; rüzgârın bu ağacı hareket ettirmesi gibi. **ابنُ سِيدَه** dedi: bu, bir şey değildir.
Kadın, yüzünü kıllardan **حَفَّتِ** eder, **تَحِفُّ**: **حِفَافاً** (kesre ile) ve **حَفًّا**: usturayla ondan kılı giderdi ve onu soydu; **احْتَفَّتْ** gibi. Ve denir: o, **تَحْتَفُّ** eder: yüzünün saçını iki iplikle yolma olarak **يَحِفُّ** eden kimseye emreder; bu, kabuktan soyma cinsindendir; **اللَّيْثِ**’ten geleceği üzere.
Denir: **الْحَفَّةُ**: tam keramet; bunu **ابنُ عَبَّادٍ** ve **صاحبُ اللِّسَانِ** nakletti. **الحَفَّةُ**: Halep’in batısında bir **كُورَةٌ**; bunu **الصَّاغَانِيُّ** nakletti.

**الحَفَّةُ**: **الْمِنْوَالُ**; o, üzerine kumaşın sarıldığı şeydir; ve kendisine: **الْحَفُّ** denilen, **الْمَنْسَجُ**dur; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söylemiştir. **أَبو سَعِيدٍ** dedi: **الحَفَّةُ**: **المِنْوَالُ**dur; ve ona: **حَفٌّ** denilmez; ancak **الحَفُّ** **المِنْسَجُ**dur; **الصِّحاح** ve **العُبَابِ**’da olduğu gibi. **اللِّسَانِ**’da: **حَفَّةُ الحائِكِ**: onun geniş tahtasıdır; onunla **اللُّحْمَةَ**yı **السَّدَى** arasında düzenler. Ve denilir: **الحَفَّةُ**: üç kamıştır. Ve denildi: **الحِفَّةُ** kesre ile. Ve denildi: o, dokumacının kılıç gibi onunla vurduğu şeydir. Ve **الحَفُّ**: gelip giden kamıştır. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: Araplar katında böyledir. Ve onun çoğulu: **حَفُوفٌ**dur. Ve denilir: sen **حَفَّةٍ** de değilsin **نِيرَةٍ** de. **الحَفَّةُ**: geçen şeydir; **النِّيرَةُ**: enine olan tahtadır. Bu, fayda vermeyen ve zarar vermeyen kimse için vurulur; manası: hiçbir şeye yaramaz.

**الحَفُّ**: beyaz, dikenli bir balıktır; **ابنِ عَبَّادٍ**’dan. Ve **الْحَفَّانُ**: devekuşunun yavruları ve onun küçükleri; erkek ve dişi için; bunu **الجَوْهَرِيُّ** söylemiştir. **ابنُ السِّيدِ** onu yalnız dişilere tahsis etti. Şeyhimiz onu **شَرْح الكِفَايَةِ**’de nakletti. Tekili **حَفَّانَةٌ**dur; burada kaidesine muhalefet etti ve “**بهاءٍ** ile” demedi. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: **الأَصْمَعِيُّ**, **أُسامَةَ الهُذَلِيِّ** için şu beyti rivayet etti:
وإِلاَّ النَّعَامَ وحَفَّانَهُ ... وَطَغْيَا مِنَ اللَّهِقِ النَّاشِطِ
**أَبو عمرٍو** ve **أَبو عبدِ اللهِ** şöyle rivayet etti: **وطَغْياً** tenvin ile; yani: bir ses; denilir: **طَغَى الثَّوْرُ طَغْياً**. Başkaları onu şöyle rivayet etti: **وطُغْيَا** damme ile: yaban sığırının küçüğü. **ثَعْلَبٌ** dedi: o, fetha ile **الطَّغْيَا**dır.

**الحَفَّانُ**: hizmetkârlardır; onu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti; sanki devekuşunun küçüklerine benzetme olarak.

**الحَفَّانُ**: kaplardan dolu olan; doluluğu kenarlarına yakın olan; yahut ölçekli şeyin iki kenarına ulaştığı; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; yani: iki yanı. **الحِفافُ** (kitap gibi): yan demektir. **طَرَفَةُ**, dişi devenin kuyruğunun **عَسِيبِ**inin iki yanını vasfederken dedi:
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكَنَّفَا ... حِفَافَيْهِ شُكَّا في الْعَسِيبِ بِمِسْرَدِ
**الحِفَافُ**: izdir. Ve denilir: onun **حِفَافِهِ** ve **حَفَفِهِ** ve **حَفِّهِ** üzere geldi; ikisi fethalı; yani: izi üzere; **العُبَاب**’da olduğu gibi. **اللِّسَانِ**’da: **جاءَ على حَفِّ ذلك وحَفَفِهِ وحِفَافِهِ**: yani: onun vakti ve zamanı.

**الحِفَافُ**: kel başın çevresindeki saç perçemidir; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söylemiştir. **عمرُ** (Allah ondan razı olsun) kel idi; onun **حِفَافٌ**u vardı. Çoğulu: **أَحِفَّةٌ**. **ذُو الرُّمَّةِ**, çanakları anarken dedi:
فمَا مُرْتَعُ الْجِيرَان إِلاَّ جِفَانُكُمْ ... تبَارُونَ أَنْتُمْ والرِّيَاحُ تَبَارِيَا
" لَهُنَّ إِذَا أًصْبَحْنَ مِنْهُمْ أَحِفَّةٌوحِينَ يَرَوْنَ اللَّيْلَ أَقْبَلَ جَائِبَا
**أَحِفَّةٌ**: yani, onun etrafında yuvarlaklaşan bir kavim. Yüce sözünde: " وتَرضى الْمَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ " **الزَّجَّاجُ** dedi: yani, kuşatmış olarak. **الصَّاغَانِيُّ** artırdı: **بِأَحِفَّتِهِ** yani: onun yanlarıyla. **الرَّاغِبُ** dedi: onun iki kenarıyla çevreleyenler olarak. **اللَّيْثُ** dedi: **سَوِيقٌ حَافٌّ**: yani yoğrulmamış. Bir bedevî dedi: bize, **حُفَّتْ** olmuş bir **عَصيدةٍ** getirdiler; sanki o, içinde çatlaklar bulunan bir topuk kemiğidir. Ve denildi: o, iç yağıyla da yağla da yoğrulmamış olandır.

**اللِّحْيَانِيُّ** dedi: o, **حَافٌّ بَيِّنُ الْحُفُوفِ**tur: yani, gözle vurmanın şiddetlisidir; mana: onunla insanlara isabet ettirir. Yüce sözünde: " وَ حَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ " : yani, hurmaları onların **أَحِفَّتِهِمَا**sına, yani iki yanına, kuşatıcı kıldık.

Mecazdan: **الْحَفَفُ** harekeli olarak ve **الْحُفُوفُ**; onun mutlak zikri, onun fetha ile olduğunu gerektirir; doğru olan, onun damme ile olduğudur: kötü geçim; **الأَصْمَعِيِّ**’den. Ve mal azlığı. Denilir: onların üzerinde ne **حَفَفٌ** görüldü ne **ضَفَفٌ**; yani: yoksunluk izi; sanki ondan bir **حَفَفٍ**e, yani bir yana konulmuştur; “geçimin ortasında” denilen kimsenin aksine. **الرَّاغِبِ**’in sıfatı. **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: **الحَفَفُ**: geçimde darlıktır. Bir kadın dedi: kocam çıktı ve çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حَفَفٌ** isabet etti ne **ضَعَفٌ**. Dedi: **الْحَفَفُ**: darlık; **الضَّفَفُ**: yemeğin az olup yiyenlerinin çok olmasıdır. Ve denildi: o, bakmakla yükümlü olunanların miktarıdır. **اللِّحْيَانِيُّ** dedi: **الحَفَفُ**: geçimden **الكَفَافُ**tur. Ve onlara geçimden bir **حَفَفٌ** isabet etti; yani: bir şiddet. **ثعْلَبٌ** dedi: **الحَفَفُ**: bakmakla yükümlü olunanların azık miktarı olmasıdır. Hadiste: onun (aleyhisselâm) bir yemekten ancak **حَفَفٍ** üzere doyduğu: yani, ancak yanında bolluk ve bereketin zıddı hâl varken doydu. **عُمَرَ** (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: bir adama sordu: **أَبَا عُبَيْدَة**’yi nasıl buldun? Dedi: **حُفُوفاً** gördüm; yani: geçim darlığı. **الأَصْمَعِيُّ** dedi: onlara geçimden **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قَشَفٌ** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: **الضَّفَفُ**: azlıktır; **الْحَفَفُ**: ihtiyaçtır. Ve denilir: ikisi birdir. Ve şu beyti rivayet etti:
" هَدِيَّة كَانَتْ كَفَافاً حَفَفَا
" لاَ تبْلُغُ الْجَارَ ومَنْ تَلَطَّفَا
**أَبو العَبّاسِ** dedi: **الضَّفَفُ**: yemeğin, mal miktarından daha fazla olmasıdır; **الحفَفُ**: yemeğin, mal miktarınca olmasıdır. Dedi: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yediği zaman, onunla yiyen kimse, yenilenin miktarı ve onun **كَفافِهِ**nden daha çok sayıda olurdu. Ve **الحَفَفُ** işten: onun yanıdır; denilir: o, bir işin **حَفَفِ**i üzeredir; yani: ondan bir yan ve bir yükseklik.

**ابنُ عَبَّادٍ** dedi: erkeklerden **الحَفَفُ**: kısa, muktedir olandır. Ve **الْمِحَفَّةُ** kesre ile; **الجَوْهَرِيُّ** ve **الصَّاغَانِيُّ** onu böyle ضبط etti. Şeyhimiz dedi: **مَشَارِقِ عِيَاضٍ**’da onun fetha ile olduğu: kadınlar için, **الْهَوْدَج** gibi bir binek; ancak o kubbelenmez; yani **الْهَوْدَجُ** kubbelenir; onu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Başkası dedi: **المِحَفَّةُ**: etrafı **يُحَفُّ** edilen, sonra kadının içinde bindiği bir semerdir. **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: ona bu ad verildi; çünkü ağaç, içinde oturanı **يَحُفُّ** eder; yani, onun bütün yanlarından onu kuşatır.

Ve onu şey ile **حَفَّهُ**; **مَدَّهُ** gibi: onu kuşattı; tıpkı **الهَوْدَجُ**’un elbiselerle kuşatılması gibi; **العُبابِ**’da (böyle) olduğu gibi. Ve **اللِّسَانِ**’da: onun etrafını çepeçevre sardılar, onun çevresinde dolaştılar, (başında) beklediler ve etrafında döndüler. Ve **التَّهْذِيبِ**’de: kavim efendilerinin etrafını sardı. Ve hadiste: “Böylece onları kanatlarıyla **فَيَحُفُّونَهم**” yani: onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Ve başka bir hadiste: “Ancak melekler onları **حَفَّتْهُمُ**.”

Ve meselde: “Bizi **حَفَّنَا** yahut **أَورفَّنَا** eden kimse, orta yolu tutsun”; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. **أَبو عُبَيْدِ** dedi: medihte ölçülülük hakkında darb-ı mesel yapılır: yani bize dolandı, işimizle ilgilendi ve bize ikram etti. Ve **الصِّحاحِ**’ta: yani bize hizmet eden, bizi koruyan ve bize şefkat gösteren. **أَبو عُبَيْدٍ** dedi: yani bizi öven kimse, bunda aşırı gitmesin; fakat hak ile konuşsun. Ve başka bir meselde: “Bizi **حَفَّنَا** yahut **رَفَّنَا** eden kimse, bıraksın.”

Ve ondan onların sözü: “Onun ne bir **حَافٌّ**’ı vardır ne de bir **رَافٌّ**’ı”; ve onu **يَحُفُّهُ** ve **يَرُفُّهُ** olan kimse gitti; **الصِّحاحِ**’ta (böyle): yani ona verir ve ona azık sağlar. **الأَصْمَعِيُّ** dedi: o **يَحُفُّ** ve **يَرُفُّ**: yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve acır. Dedi: **يَحُفُّ**’un manası: onun için bir **حَفِيفاً** işitirsin.

Ve **الحَفَّافُ**; **شَدَّادٍ** gibi: yumuşak et; küçük dilin alt tarafında. Denir: “Onun **حَفَّافُهُ** kurudu”; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söyledi. Ve **الأَزْهَرِيُّ** nakletti: onu **شَدَّادٍ** gibi ضبط etmedi; ancak siyakı, onun **ككِتَابٍ** gibi olduğuna delalet eder. Ve dedi: **الحفافُ**: üst çenede aşağı tarafta, küçük dile kadar olan et.

Ve **الحُفَافةُ**; **ككُنَاسَةٍ** gibi: saman ve **الْقَتِّ** artığı; ve o ikisinin artığıdır; bunu İbn **عَبَّادٍ** söyledi. Mecazdan: “İhtiyaç onları **حَفَّتْهُمُ**; onları şiddetli bir **حَفًّا** ile **تَحُفُّهُم**”: yani onlar muhtaçlardır. Ve “**قَوْمٌ مَحْفُوفُونَ**”; nüshalarda böyle; siyakta doğru olan: yani muhtaçlardır ve onlar “**قَوْمٌ مَحْفُوفُونَ**”; **الصِّحاحِ**’ın nassı olduğu üzere.

İbn **عَبَّادٍ** dedi: **حَفْ حَفْ**: horoz ve tavuk için bir azarlamadır. Dedi: ve onu **أَحْفَفْتُهُ**: onu çirkin (söz) ile andım; bu mecazdır. “Başımı **أَحْفَفْتُ**”: yağ sürmeyi ondan uzaklaştırdım; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti; ve bu **الأَصْمَعِيِّ**’nin sözüdür. “Atı **أَحْفَفْتُ**”: onu, kendisine bir **حَفِيفٌ** oluncaya kadar şiddetli sürate yükledim; ve o, içinin uğultusudur; nüshalar böyle; **العُبَابِ**’da da benzeri. **الصِّحاحِ** ve **اللِّسَانِ**’da olan: koşuşunun uğultusudur; belki doğru olan odur.

“Elbiseyi **أَحْفَفْتُ**”: onu **الْحَفِّ** ile, yani dokuma tezgâhı ile dokudum; “onu **حَفَّفْتُهُ** **تَحْفِيفاً**” gibi; **الْحَفِّ**’ten. Mecazdan: adam **حَفَّفَ** **تَحْفِيفاً**: yorulduğu ve malı azaldığı zaman; “yer **حَفَّتِ**”: yani kurudu. Ve Muâviye’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: ona, Abdullah b. Ca‘fer’in (Allah ikisinden de razı olsun) بذل ve vermesinden dolayı **حَفَّفَ** ve yorulduğu ulaştı; bunun üzerine ona yazdı; ona ölçülülüğü emrediyor ve israftan nehyediyordu; ve ona **الشَّمَّاخِ**’ın şiirinden iki beyit yazdı:

لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيَغْنِى ... مَفَاقِرَهُ أَعَزُّ مِنَ الْقُنُوعِ
يَسُدُّ بِهِ نَوَائِبَ تَعْتَرِيهِ ... مِنَ الأَيَّامِ كَالنَّهْلِ الشُّرُوعِ

“Etrafını **حَفَّفَ**”: onu çepeçevre sardı; “**حَفَّ** **حَفًّا**” gibi. Ve İbn **الأَعْرَابِيِّ** şu şiiri okudu:

كَبَيْضَةِ أُدْحِىٍّ بِمَيْثِ خَمِيلَةٍ ... يُحَفِّفُهَا جَوْنٌ بِجُؤْجُئهِ صَعْلُ

Ve “**احْتَفَّ** **احْتِفَافاً**”: yani onun etrafında döndü. Ve “bitkiyi **احْتَفَّ**”: onu biçti; bunu **الصَّاغَانِيُّ** nakletti. Bazı nüshalarda: **حَزَّزَهُ**; başka bir nüshada: **جَزّرَهُ**; bu yanlıştır. **اللَّيْثُ** dedi: ve kadın **احْتَفَّتِ**: yüzünün saçını **يَحُفُّ** eden kimseye, iki iplikle temizlenmesini emretti; **العُبَابِ**’da böyle. Doğrusu: iki iplikle yolma (ile); ve bu, kabuk soyma manasındaki **الحَفِّ**’tendir.

Ve baskında mallarını **اسْتَحَفَّ**: yani onları bütünüyle aldı. İbn **الأَعْرَابِيِّ** dedi: adam **حَفْحَفَ**: geçimi daraldı; bu mecazdır. İbn **دُرَيْدٍ** dedi: kuşun kanadı, ve aynı şekilde sırtlan, **حَفْحَفَ**: ikisine bir ses işitildiği zaman. Ve yine sırtlan **خَفْخَفَ**; **الخاءِ المُعْجَمَةِ** ile.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **المُحَفَّفُ**; **كمُعَظَّمٍ**: dolu meme; yanları olan; sanki yanları onu **حَفَّتْهُ**; yani onu kuşattı. İbn **الأَعْرَابِيِّ** onu **الجِيمِ** ile rivayet etti; ve şahidi orada geçmişti. Ve **الحِفَافُ**; **ككِتَابٍ**: bir şeyi çepeçevre sarmak ve onun etrafında dolaşmak.

Ve **الحَفَفُ** (harekeli): topluluk ve azlık. Denir: falanın yanında eşyadan ancak bir **حَفَفٌ** vardır; ve o az bir azıktır. Ve “bu, maldan yahut eşyadan bir **حَفَّةٌ**”: yani az bir azık; ehline fazlalık yoktur. Ve o, yiyeceği **حَافُّ** olandır: yani kurusu ve kıt olanıdır. Ve yemek, yediklerinin **حِفَافَ**’ı idi: yani miktarı.

Ve ona bir **حَفَفٍ** doğdu: yani ona ihtiyaç üzere. Bu, İbn **الأَعْرَابِيّ**’dendir; ve **الجِيمِ** ile rivayet edilir; geçmişti. **الفَرَّاءُ** dedi: onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır: onların çağıranını ve onları muhtaç edenini kasteder.

Ve **الاحْتِفَافُ**: tenceredeki her şeyin yenmesidir. Ve **الاشْتِفافُ**: kaptaki her şeyin içilmesidir. Ve **الحُفُوفُ** (ضم ile): yağsız kuruluk.

Ve adamın karnı **حَفَّ**: yağlı ve etli yemedi; böylece kurudu. Ve **الثَّرِيدَةُ** **حَفَّتِ**: üstü kurudu da çatladı. Ve “**فَرَسٌ قَفِرٌ حَافٌّ**”: iyi bakıma rağmen semirmez. Ve kadın **أَحَفَّتِ** **إِحْفَافاً**; **احْتَفَّتْ** gibi. Ve **الحُفَافَةُ** (ضم ile): yolunmuş saç; denildi: kesilmiş saçtan düşen şey. Ve “ona karşı **قَوْمٌ أَحِفَّةٌ**”: kuşatanlar.

Ve dilin iki yanı olan **الحَافَّانِ**: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır. Denildi: dilin **حَافُّ**’ı: ucu. Ve **الحَفِيفُ**: bir şeyin sesidir; onu çınlama gibi yahut atış gibi yahut ateşin alevlenmesi gibi ve bunun benzeri olarak işitirsin. Ve **الأَصْمَعِيُّ**, mancınık taşının düşüşünü vasfederek şu şiiri okudu:

" أَقْبَلَ يَهْوِى وله حَفِيفُ

Ve rüzgârın **حَفِيفُ**’i: geçtiği her şeydeki sesidir. Ve **الحَفِيفُ**: delip geçen okun **حَفِيفُ**’idir. Ve **الحَفِيفُ**: develerin ayak tabanlarının sesi; yürüyüşleri şiddetlendiği zaman. Dedi:

" يَقُولُ والْعِيْسُ لَهَا حَفِيفُ
" أَكُلُّ مَنْ سَاقَ بِكُمْ عَنِيفُ

Ve **الأَصْمَعِيُّ** dedi: yağmur **حَفَّ**: yağışı şiddetlendiği zaman; ta ki ona bir **حَفيفاً** işitirsin. Ve denir: atı koşturdu, ta ki onu **أَحَفَّهُ**: yani onu şiddetli sürate yükledi. Ve **الحَفَّانُ**: develerin küçükleridir. **أَبو النَّجْمِ** dedi:

" والْحَشْوُ مِن حَفَّانِهَا كَالْحَنْظَلِ

Onları, su ile sulandıklarında, parlaklığında ve tazeliğinde **الحَنْظَلِ**’e benzetti. Denildi: develerden **الحَفَّانُ**: **الْحشقَاقِ**’tan aşağı olan. Ve falan, kendi nefsiyle **حَفٌّ**: yani meşgul.

Ve **حُفُّ العَيْنِ**: onun kirpiği. Ve **احْتَفَّتِ الإِبِلُ الكَلأَ**: onu yedi yahut ondan elde etti. Ve **الحَفَّةُ**: ondan **احْتَفَّتْ** olan şey. Ve **الحَفِيفُ**: otlağın kurusu; ve **الجِيمُ** onda bir lugattır. Ve **حِفَافُ الرَّمْلِ** ( **ككِتَابٍ** gibi): onun kesildiği yer; ve cem‘i: **أَحِفُّةٌ**. Ve **حَفَفْتُه بالنَّاسِ**: yani onları onunla **حَافِّين** kıldım. Ve “**حُفَّتِ الجَنَّةُ بالمَكارِهِ**”; ve o, hizmetkârlarıyla **مَحْفُفٌ**tur; ve ipekle **مُحَفَّفٌ** bir hevdectir.

Ve **الأَحِفَّةُ**: **أَسَدٍ** ve **حَنْظَلَةَ** diyarlarında mekânlardır; onun teki **حُفَافٌ**dur. Bunu **عُمَارَةُ ابنُ عَقِيلٍ** söyledi; ve bununla, **جَرِيرٍ**’in dedesi **حَدِّه**’nin sözünü tefsir etti. Ve bütün o, **ج ف ف**’te geçmişti; ve musannif orada ona dikkat çekti, burada ise onu ihmal etti; öyleyse ona bak.
