# حفف — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D9%81/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: حفف

حفف
حَفَّ - يَحُفُّ - حَافّ - حَافِّيْن

حَفَّ - يَحُفُّ + كائن + شيئاً + بـِ كائن أو شيء: وضعه ونشره وصفه على حافة الشيء: نشر ووضع وصف شيئاُ على جانبه وطرفه البعيد
﴿وحففناهما بنخل﴾
حَفَّ - يَحُفُّ + كائن + شيئاً أو نفسه + من حول شيء: يحدق به: يَصُفُّه وينشره ويضعه على حافته وجانبه وطرفه البعيد ومن حوله بشكل دائري ومحيط: يصطف (يَصف نفسه) وينتشر ويتوضع على حافته وجانبه وطرفه البعيد ومن حوله من بشكل دائري ومحيط
حَافّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " حَفَّ - يَحُفُّ": مصطفاً ومنتشراً
حَافِّيْن: جمع " حَافّ "
﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش﴾: يصطفون ويحيطون من حول الموضع الطرفي من العرش
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " توجيه وضع الأشياء، وذلك على طرف وجانب وحافة الشيء ضد وسطه " وهي:
رَجَأَ - يَرْجَأُ، طَرَفَ - يَطْرِفُ، حَرَفَ - يَحْرِفُ، حَدَّ - يَحُدُّ، حَفَّ - يَحُفُّ، جَنَبَ - يَجْنُبُ
يفرق لفظاً:
حَافَ - يَحيْفُ + الكائن: يميل وينحرف في مساره عن الاتجاه الصواب الأصلي الذي كان يسير وفقه
حَفَّ - يَحُفُّ + كائن + شيئاً + بـِ كائن أو شيء: وضعه ونشره وصفه على حافة الشيء: نشر ووضع وصف شيئاُ على جانبه وطرفه البعيد

حف - جففنا
	﴿واضرب لهم مثلا رجلين جعلنا لأحدهما جنتين من أعناب وحففناهما بنخل وجعلنا بينهما زرعا(32)﴾ الكهف
حافين
	﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش يسبحون بحمد ربهم وقضي بينهم بالحق وقيل الحمد لله رب العالمين إلا(75)﴾ الزمر
جاء في التفسير:
حففناهما بنخل: أحطنا بنخل
حافين من حول العرش: محيطين
مختار الصحاح
● [حفف] ح ف ف: حَفَّتِ المرأة وجهها من الشعر من باب رد و حِفَافاً أيضا بالكسر و احْتَفَّتْ مثله و المِحَفَّةُ بالكسر مركب من مراكب النساء كالهودج إلا أنها لا تقبب كما تقبب الهوادج و حَفُّوا حوله أي طافوا به واستداروا قال الله تعالى ﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش﴾ و حَفَّهُ بالشيء كما يُحف الهودج بالثياب و حَفَّ شاربه ورأسه أي أحفاه وباب الثلاثة رد
الراغب
حف
- قال عز وجل: }وترى الملائكة حافين من حول العرش{ [الزمر/75]، أي: مطيفين بحافتيه، أي: جانبيه، ومنه قول النبي عليه الصلاة والسلام: (تحفه الملائكة بأجنحتها) (الحديث: (إن طالب العلم تحفه الملائكة بأجنحتها). أخرجه أحمد 4/240 وإسناده جيد، والطبراني واللفظ له. وانظر الترغيب والترههيب 1/54).
وقال الشاعر:
- 117 - له لحظات في حفافي سريره *** (هذا شطر بيت، وعجزه:
إذا كرها فيها عقاب ونائل
وهو لابن هرمة. والبيت في الأغاني 10/5؛ و 5/172؛ وغرر الخصائص الواضحة ص 241)
وجمعه: أحفة، وقال عز وجل: }وحففناهما بنخل{ [الكهف/32]، وفلان في حفف من العيش، أي: في ضيق، كأنه حصل في حفف منه، أي: جانب، بخلاف من قيل فيه: هو في واسطة من العيش.
ومنه قيل: من حفنا أو رفنا فليقتصد (قال الزمخشري: ومن المجاز: فلان يحفنا ويرفنا، أي: يضمنا ويؤوينا. انظر: أساس البلاغة ص 89. وقال في اللسان: من حفنا أو رفنا فليقتصد، مثل أي: من مدحنا فلا يغلون في ذلك ولكن ليتكلم بالحق منه.
وانظر الأمثال لأبي عبيد ص 45)، أي: من تفقد حفف عيشنا.
وحفيف الشجر والجناح: صوتهما، فذلك حكاية صوتهما، والحف: آلة النساج، سمي بذلك لما يسمع من حفه، وهو صوت حركته.
ملخص اللسان
1.    حَفَّ القومُ بالشيء وحَوالَيْه يَحُفُّونَ حَفّاً وحَفُّوه   وحَفَّفوه: أَحْدَقُوا به وأَطافُوا به وعَكفوا واسْتَداروا،
2.    حافِّين مُحدِقِين؛
3.    حَفَّفَتْه أَي حَفَّتْ به،
4.    وحَفَّه بالشي يَحُفُّه كما يُحَفُّ   الهَوْدَجُ بالثياب،
5.      فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي يطوفون بهم ويدُورُون حَوْلَهم.
6.    ظَلَّلَ اللّه مكانَ البيتِ   غَمامةً فكانت حِفافَ البيتِ أَي مُحْدِقةً به.
7.    وحِفافا الجبلِ: جانباه.
8.    حافُّ اللسانِ طَرَفُه.
9.    والمرأَة   تَحُفُّ وَجْهها حَفّاً وحِفافاً: تزيل عنه الشعر بالـمُوسَى   وتَقْشِرُهُ،
10.                       وحَفَّه يَحُفُّه حَفّاً: قَشَره،
11.                       وحَفَّ   رأْسَه وشارِبه يَحُفُّ حَفّاً أَي أَحْفاه.
12.                       وحَفَّ اللِّحية   يَحُفُّها حَفّاً: أَخذ منها،
13.                       واحْتَفَّتِ المرأَةُ وأَحَفّتْ وهي تحْتَفُّ: تأْمر من   يَحُفّ شعر وجهها نَتْفاً بخيطين، وهو من القَشْر،
14.                        الحُفافةُ ما سَقَط من الشعَر الـمَحْفُوفِ وغيره.
15.                       وحَفَّتِ   اللحيةُ تَحِفُّ حُفُوفاً: شَعِثَتْ.
16.                        وحَفّ رأْسُ الإنسان وغيره يَحِفّ   حُفوفاً: شَعِثَ وبَعُدَ عَهْدُه بالدُّهن؛
17.                       والحِفافان: ناحِيتا الرأْسِ والإناء وغيرهما،
18.                       والحَفيفُ: صوت الشيء تسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو طيَرانِ الطائر أَو   الرَّمْيةِ أَو التهاب النار ونحو ذلك،
19.                       وحَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ: طار،
20.                       والحَفِيفُ صوت جناحَيْه، و
21.                        والحَفَفُ الحاجةُ،
22.                       الحفف الكَفافُ من   الـمَعيشةِ.
23.
24.                       الـمُحَّفَّفُ: الضَّرْعُ المـمْتَلئُ الذي له جوانب كأَنَّ جوانبه
25.                       والمِحَفَّةُ: رَحْلٌ يُحَفُّ بثوب ثم تركب فيه المرأَة،
26.                       المِحَفَّةُ مَرْكَب كالهَوْدَجِ إلاَّ أَنَّ الهودج يُقَبَّبُ والمِحَفَّةُ لا   تُقَبَّبُ؛
27.                       المِحَفَّة مَركب من مراكب النساء.
28.                       والحَفَفُ: الجمعُ،
29.                       والحَفَفُ: قِلَّة المأْكولِ وكثرة الأَكَلَةِ،
30.                       فالحَفَفُ الضِّيق،
31.                       وأَصابهم حَفَفٌ من العيش أَي شدَّة،
32.                       وما رُؤِيَ عليهم حَفَفٌ ولا   ضَفَفٌ أَي أَثرُ عَوَزٍ.
33.                       الحفَف عَيْشُ سُوء وقِلَّة مال،
34.                       لم يشْبَعْ من   طعام إلا على حفَف؛ أَي لم يشبع إلاّ   والحالُ عنده خلافُ الرِّخاء والخِصْبِ
35.                       الحفَف: الضيق وقلة المعيشة،.
36.                       وطعام حَفَف: قليل.
37.                        ومعيشة حَفَفٌ:   ضَنْكٌ.
38.                       إنَّ أَمير المؤمنين بلغ سِنّاً   وهو حافُّ الـمَطعَم أَي يابِسُه وقَحِلُه؛
39.                        رأَيت حُفُوفاً أَي ضِيقَ عيش؛
40.                       أَبْلِغْ معاويةَ أَنَّ عبد اللّهِ بن جعفر حَفَّفَ وجُهِدَ أَي قلَّ ماله.
41.                       والحفَفُ أَن تكون الأَكَلة بمقدار المال.
42.                       وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ، وهو القوتُ القليل.
43.                       وحَفَّتْهم الحاجةُ تَحُفُّهم حَفّاً شديداً إذا كانوا مَحاوِيجَ.
44.                       وعنده   حَفَّة من مَتاعٍ أَو مالٍ أَي قُوتٌ قليل ليس فيه فضل عن أَهله.
45.                       وكان   الطعام حِفافَ ما أَكلوا أَي قَدْرَه.
46.                       ووُلِدَ له على حفَفٍ أَي على حاجة   إليه؛ هذه
47.                       ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ يريد ما يدْعوهم وما يُحْوِجُهم.
48.                       والاحْتِفافُ: أَكلُ جميع ما في القِدْر،
49.                       والخُفُوفُ: اليُبْسُ من غير دَسَمٍ؛
50.                       وسَوِيقٌ حافٌّ: يابِسٌ غير ملتوت،
51.                       وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً: يَبِسَ بَقْلُها.
52.                        وحفَّ بطن الرجل: لم   يأْكل دسَماً ولا لحماً فيبس.
53.                       حَفَّتِ الثَّريدة إذا يبِسَ أَعْلاها   فَتَشَقَّقَتْ.
54.                       وفرس قَفِرٌ حافٌّ: لا يَسْمَنُ على الضبعة.
55.                       وإناء حَفَّان: بلغ الماء وغيرُه حِفافَيْهِ.
56.                       والأحِفّةُ: ما بقي   حول الصَّلَعةِ من الشعر،
57.                       بقي من شعره حِفافٌ، وذلك إذا صَلِعَ فبقيت طُرَّة من شعَره حول رأْسه،
58.                        كان أَصلَعَ له حِفافٌ؛ هو أَن يَنْكَشِف الشعر عن وسط رأْسه ويَبْقى ما حولَه.
59.                       والحَفَّافُ: اللحم الذي في أَسفَل الحنك إلى   اللَّهاة.
60.                       يَبِس حَفَّافُه وهو اللحم اللين أَسفل   اللَّهاة.
61.                       والحَافَّانِ من اللسان: عِرْقان أَخْضَران يَكْتَنِفانه من باطن،
62.                       ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ أَي شديد   الإصابة بها؛ أَنه يصيب الناس بالعين.
63.                       وحَفُّ الحائكِ خَشَبته العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحْمةَ بين السَّدَى.
64.                       والحَفُّ: المِنْسَجُ.
65.                       الحَفّةُ المِنْوالُ وهو   الخشَبة التي يَلُفُّ عليها الحائِكُ الثوبَ.
66.                       والحَفّةُ: القَصَباتُ الثلاث،
67.                       الحِفّةُ: هي التي يَضرب بها الحائكُ كالسيف،
68.                        والحَفُّ: القَصبة التي تجيء وتذهب.
69.                       الأَساود تَحِفُّ حَفِيفاً، وهو صوت جلدها إذا دَلَكَتْ بعضَه ببعض.
70.                        وحَفِيفُ   الرِّيح: صوتها في كل ما مرَّت به؛
71.                        وحَفَّ الفرسُ يَحِفّ حفيفاً وأَحْفَفْتُه أَنا إذا حملته   على أَن يكون له حَفِيفٌ، وهو دَويّ جَرْيه،
72.                       والحَفِيفُ: صوت أَخفاف الإبل إذا اشتد؛
73.                       : حَفَّ الغيْثُ إذا اشتَدَّت غَيْثَتُه حتى تسمع له حَفيفاً.
74.                       أَجْرى الفرسَ حتى أَحَفَّه إذا حَمَلَه على الحُضْر الشديد حتى   يكون له حَفِيفٌ.
75.                       وحَفَّ سمعُه: ذهب كله فلم يبق منه شيء.
76.                       وحَفَّانُ النعام: رِيشُه.
77.                       والحَفّانُ: وَلَدُ النعام؛
78.                        الحَفّانُ صِغارُ النعامِ والإبل.
79.                       والحَفَّانُ من الإبل: ما دون الحِقاق،
80.                       والحَفّانُ: الخَدَمُ.
81.                       وفلان حَفٌّ بنفسِه أَي مَعْنيٌّ.
82.                       والحَفَّةُ:   الكرامةُ التامّةُ.
83.                       وهو يَحُفُّنا ويَرُفُّنا أَي يُعْطِينا ويَمِيرُنا.
84.                        هو يَحِفُّ   ويَرِفُّ أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ
85.                       وحُفُّ العين: شَفْرُها.
86.                        وجاء على حَفِّ ذلك وحَفَفِه وحِفافِه أَي حِينِه   وإبّانِه. و
87.                       هو على حَفَفِ أَمْرٍ أَي ناحيةٍ منه وشَرَفٍ.
88.                       واحْتَفَّتِ الإبلُ الكَلأَ: أَكلتْه أَو نالَتْ منه،
89.                       وحِفافُ الرمل: مُنْقَطَعُه،
لسان العرب
● - حفف: حَفَّ القومُ بالشيء وحَوالَيْه يَحُفُّونَ حَفّاً وحَفُّوه   وحَفَّفوه: أَحْدَقُوا به وأَطافُوا به وعَكفوا واسْتَداروا، وفي التهذيب:   حَفَّ القوم بسيدهم. وفي التنزيل: وترى الملائكة حافّين من حول العرش؛ قال   الزجاج: جاء في التفسير معنى حافِّين مُحدِقِين؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:   كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،   يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ   وقوله:   إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،   يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ   الـمُحَّفَّفُ: الضَّرْعُ المـمْتَلئُ الذي له جوانب كأَنَّ جوانبه   حَفَّفَتْه أَي حَفَّتْ به، ورواه ابن الأَعرابي مُجَفَّفٌ، يريد ضَرْعاً   كأَنه جُفٌّ، وهو الوَطْبُ الخَلَقُ. وحَفَّه بالشي يَحُفُّه كما يُحَفُّ   الهَوْدَجُ بالثياب، وكذلك التَّحْفِيفُ. وفي حديث أَهْلِ الذكر:   فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي يطوفون بهم ويدُورُون حَوْلَهم. وفي حديث آخر:   إلاَّ حَفَّتهم الملائكةُ. وفي الحديث: ظَلَّلَ اللّه مكانَ البيتِ   غَمامةً فكانت حِفافَ البيتِ أَي مُحْدِقةً به.   والمِحَفَّةُ: رَحْلٌ يُحَفُّ بثوب ثم تركب فيه المرأَة، وقيل:   المِحَفَّةُ مَرْكَب كالهَوْدَجِ إلاَّ أَنَّ الهودج يُقَبَّبُ والمِحَفَّةُ لا   تُقَبَّبُ؛ قال ابن دريد: سميت بها لأَن الخَشب يَحُفُّ بالقاعد فيها أَي   يُحِيطُ به من جميع جوانبه، وقيل: المِحَفَّة مَركب من مراكب النساء.   والحَفَفُ: الجمعُ، وقيل: قِلَّة المأْكولِ وكثرة الأَكَلَةِ، وقال   ثعلب: هو أَن تكون العِيالُ مثلَ الزَّادِ، وقال ابن دريد: هو الضِّيقُ في   المعاش، وقالت امرأَة: خرج زوجي ويَتِمَ وَلَدي فما أَصابهم حَفَفٌ ولا   ضَفَفُّ، قال: فالحَفَفُ الضِّيق، والضَّفَف أَن يَقِلَّ الطعامُ ويَكْثُرَ   آكلوه، وقيل هو مِقدار العيال، وقال اللحياني: الحفف الكَفافُ من   الـمَعيشةِ. وأَصابهم حَفَفٌ من العيش أَي شدَّة، وما رُؤِيَ عليهم حَفَفٌ ولا   ضَفَفٌ أَي أَثرُ عَوَزٍ. قال الأَصمعي: الحفَف عَيْشُ سُوء وقِلَّة مال،   وأُولئك قوم مَحْفُوفُون. وفي الحديث: أَنه، عليه السلام، لم يشْبَعْ من   طعام إلا على حفَف؛ الحفَف: الضيق وقلة المعيشة، أَي لم يشبع إلاّ   والحالُ عنده خلافُ الرِّخاء والخِصْبِ. وطعام حَفَف: قليل. ومعيشة حَفَفٌ:   ضَنْكٌ. وفي حديث عمر قال له وفد العراق: إنَّ أَمير المؤمنين بلغ سِنّاً   وهو حافُّ الـمَطعَم أَي يابِسُه وقَحِلُه؛ ومنه حديثه الآخر أَنه سأَل   رجلاً فقال: كيف وجدت أَبا عُبيْدَة؟ فقال: رأَيت حُفُوفاً أَي ضِيقَ عيش؛   ومنه الحديث: أَبْلِغْ معاويةَ أَنَّ عبد اللّهِ بن جعفر حَفَّفَ   (* قوله   «حفّف» بهامش النهاية: حفف، مبالغة في حف أي جهد وقل ماله من حفت الارض   ونحوه.) وجُهِدَ أَي قلَّ ماله. الأَصمعي: أَصابهم من العَيْشِ ضَفَفٌ   وحَفَفٌ وقَشَفٌ، كل هذا من شدَّة العَيْشِ. ابن الأَعرابي: الضَّفَفُ   القِلَّة والحَفَفُ الحاجةُ، ويقال: الضفَف والحفَف واحد؛ وأَنشد:   هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،   لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا   قال أَبو العباس: الضفَفُ أَن تكون الأَكَلَةُ أَكثرَ من مِقدار المالِ،   والحفَفُ أَن تكون الأَكَلة بمقدار المال. قال: وكان النبي، صلى اللّه   عليه وسلم، إذا أَكلَ كان من يأْكل معه أَكثر عدداً من قدر مبلغ المأَكول   وكفافِه، قال: ومعنى قوله ومن تَلَطَّفا أَي من بَرَّنا لم يكن عندنا ما   نَبَرُّه: وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ، وهو القوتُ القليل.   وحَفَّتْهم الحاجةُ تَحُفُّهم حَفّاً شديداً إذا كانوا مَحاوِيجَ. وعنده   حَفَّة من مَتاعٍ أَو مالٍ أَي قُوتٌ قليل ليس فيه فضل عن أَهله. وكان   الطعام حِفافَ ما أَكلوا أَي قَدْرَه. ووُلِدَ له على حفَفٍ أَي على حاجة   إليه؛ هذه عن ابن الأَعرابي. الفراء: يقال ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ   يريد ما يدْعوهم وما يُحْوِجُهم.   والاحْتِفافُ: أَكلُ جميع ما في القِدْر، والاشتِفافُ: شربُ جميع ما في   الإناء.   والخُفُوفُ: اليُبْسُ من غير دَسَمٍ؛ قال رؤبة:   قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،   مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ   قال الأَصمعي: حَفَّ رأْسُهُ يَحِفُّ حُفُوفاً وأَحْفَفْته أَنا.   وسَوِيقٌ حافٌّ: يابِسٌ غير ملتوت، وقيل: هو ما لم يُلَتَّ بسمْن ولا زيت.   وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً: يَبِسَ بَقْلُها. وحفَّ بطن الرجل: لم   يأْكل دسَماً ولا لحماً فيبس. ويقال: حَفَّتِ الثَّريدة إذا يبِسَ أَعْلاها   فَتَشَقَّقَتْ. وفرس قَفِرٌ حافٌّ: لا يَسْمَنُ على الضبعة. وحَفَّ   رأْسَه وشارِبه يَحُفُّ حَفّاً أَي أَحْفاه. قال ابن سيده: وحَفَّ اللِّحية   يَحُفُّها حَفّاً: أَخذ منها، وحَفَّه يَحُفُّه حَفّاً: قَشَره، والمرأَة   تَحُفُّ وَجْهها حَفّاً وحِفافاً: تزيل عنه الشعر بالـمُوسَى   وتَقْشِرُهُ، مشتق من ذلك. واحْتَفَّتِ المرأَةُ وأَحَفّتْ وهي تحْتَفُّ: تأْمر من   يَحُفّ شعر وجهها نَتْفاً بخيطين، وهو من القَشْر، واسم ذلك الشعر   الحُفافةُ، وقيل: الحُفافةُ ما سَقَط من الشعَر الـمَحْفُوفِ وغيره. وحَفَّتِ   اللحيةُ تَحِفُّ حُفُوفاً: شَعِثَتْ. وحَفّ رأْسُ الإنسان وغيره يَحِفّ   حُفوفاً: شَعِثَ وبَعُدَ عَهْدُه بالدُّهن؛ قال الكميت يصف وَتِداً:   وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ   يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ   يعني وتداً حفّه صاحبُه تَرَك تَعَهُّدَه.   والحِفافان: ناحِيتا الرأْسِ والإناء وغيرهما، وقيل: هما جانباه، والجمع   أَحِفَّةٌ. وحِفافا الجبلِ: جانباه. وحفافا كل شيء: جانباه؛ وقال طرفة   يصف ناحيتي عسيب ذنب الناقة:   كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا   حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ   وإناء حَفَّان: بلغ الماء وغيرُه حِفافَيْهِ. والأحِفّةُ أَيضاً: ما بقي   حول الصَّلَعةِ من الشعر، الواحد حِفافٌ. الأَصمعي: يقال بقي من شعره   حِفافٌ، وذلك إذا صَلِعَ فبقيت طُرَّة من شعَره حول رأْسه، قال: وجمع   الحِفافِ أَحِفّة؛ قال ذو الرمة يصفُ الجِفانَ التي تُطعم فيها   الضِّيفانُ:لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،   وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا   أَراد بقوله لهن أَي للجِفانِ، أَحِفّة أَي قوم استداروا بها يأْكلون من   الثريد الذي لُبِّقَ فيها واللُّحْمانِ التي كُلِّلَتْ بها، أَي قوم   استداروا حولها؛ والجِفان تقدّم ذكرها في بيت قبله وهو:   فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،   تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا   وفي حديث عمر: كان أَصلَعَ له حِفافٌ؛ هو أَن يَنْكَشِف الشعر عن وسط   رأْسه ويَبْقى ما حولَه. والحَفَّافُ: اللحم الذي في أَسفَل الحنك إلى   اللَّهاة. الأَزهري: يقال يَبِس حَفَّافُه وهو اللحم اللين أَسفل   اللَّهاة.والحَافَّانِ من اللسان: عِرْقان أَخْضَران يَكْتَنِفانه من باطن، وقيل:   حافُّ اللسانِ طَرَفُه. ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ أَي شديد   الإصابة بها؛ عن اللحياني، معناه أَنه يصيب الناس بالعين.   وحَفُّ الحائكِ خَشَبته العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحْمةَ بين السَّدَى.   والحَفُّ، بغير هاء: المِنْسَجُ. الجوهري: الحَفّةُ المِنْوالُ وهو   الخشَبة التي يَلُفُّ عليها الحائِكُ الثوبَ. والحَفّةُ: القَصَباتُ الثلاث،   وقيل: الحِفّةُ، بالكسر، وقيل: هي التي يَضرب بها الحائكُ كالسيف،   والحَفُّ: القَصبة التي تجيء وتذهب. قال الأَزهري: كذا هو عند الأَعراب، وجمعها   حُفُوفٌ، ويقال: ما أَنت بحَفّةٍ ولا نِيرةٍ؛ الحفة: ما تقدَّم،   والنّيرة: الخَشَبةُ الـمُعْتَرِضةُ، يُضْرب هذا لمن لا يَنْفَع ولا يَضُرّ،   معناه ما يَصْلُحُ لشيء.   والحَفيفُ: صوت الشيء تسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو طيَرانِ الطائر أَو   الرَّمْيةِ أَو التهاب النار ونحو ذلك، حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً. وحَفْحَفَ   وحَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ: طار، والحَفِيفُ صوت جناحَيْه، والأُنثى من   الأَساود تَحِفُّ حَفِيفاً، وهو صوت جلدها إذا دَلَكَتْ بعضَه ببعض. وحَفِيفُ   الرِّيح: صوتها في كل ما مرَّت به؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:   أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ   فسره فقال: إنه ضعيف العقل كأَنه حَفيفُ أَثْأَبةٍ تحركها الريح، وقيل:   معناه أُوعِدُه وأُحَرِّكه كما تحرِّك الريحُ هذه الشجرة؛ قال ابن سيده:   وهذا ليس بشيء. وحَفَّ الفرسُ يَحِفّ حفيفاً وأَحْفَفْتُه أَنا إذا حملته   على أَن يكون له حَفِيفٌ، وهو دَويّ جَرْيه، وكذلك حَفِيفُ جناح الطائر.   والحَفِيفُ: صوت أَخفاف الإبل إذا اشتد؛ قال:   يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:   أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟   الأَصمعي: حَفَّ الغيْثُ إذا اشتَدَّت غَيْثَتُه حتى تسمع له حَفيفاً.   ويقال: أَجْرى الفرسَ حتى أَحَفَّه إذا حَمَلَه على الحُضْر الشديد حتى   يكون له حَفِيفٌ.   وحَفَّ سمعُه: ذهب كله فلم يبق منه شيء.   وحَفَّانُ النعام: رِيشُه. والحَفّانُ: وَلَدُ النعام؛ وأَنشد لأُسامةَ   الهُذَليّ:   وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،   وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ   الطُّغْيا: الصغير من بقر الوحش، وأَحمد بن يحيى يقول: الطَّغيا،   بالفتح؛ قال ابن بري: واستعاره أَبو النجم لصغار الإبل في قوله:   والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ   فشبهها لما رَوِيت من الماء بالحَنظل في بَريقه ونَضارته، وقيل:   الحَفّانُ صِغارُ النعامِ والإبل. والحَفَّانُ من الإبل أَيضاً: ما دون الحِقاق،   وقيل: أَصل الحَفّان صغار النعام ثم استعمل في صغار كل جنس، والواحدة من   كل ذلك حَفّانةٌ، الذكر والأُنثى فيه سواء؛ وأَنشد:   وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما   زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ   والحَفّانُ: الخَدَمُ. وفلان حَفٌّ بنفسِه أَي مَعْنيٌّ. والحَفَّةُ:   الكرامةُ التامّةُ. وهو يَحُفُّنا ويَرُفُّنا أَي يُعْطِينا ويَمِيرُنا.   وفي المثل: من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ، يقول: مَن مَدَحَنا فلا   يَغْلُوَنَّ في ذلك ولكنْ لِيَتَكَلَّمْ بالحقّ منه. وقال الجوهري: أَي   مَن خَدَمَنا أَو تَعَطَّفَ علينا وحاطَنا. الأَصمعي: هو يَحِفُّ   ويَرِفُّ أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ، قال: ومعنى يَحِفُّ   تَسْمَع له حَفِيفاً. ويقال: شجر يَرِفُّ إذا كان له اهْتِزازٌ من النَّضارةِ.   ويقال: ما لِفلان حافٌّ ولا رافٌّ، وذهَب من كان يَحُفُّه ويَرُفُّه.   وحُفُّ العين: شَفْرُها. وجاء على حَفِّ ذلك وحَفَفِه وحِفافِه أَي حِينِه   وإبّانِه. وهو على حَفَفِ أَمْرٍ أَي ناحيةٍ منه وشَرَفٍ.   واحْتَفَّتِ الإبلُ الكَلأَ: أَكلتْه أَو نالَتْ منه، والحَفّةُ: ما   احْتَفَّتْ منه.   وحِفافُ الرمل: مُنْقَطَعُه، وجمعه أَحِفَّةٌ.
مقاييس اللغة:
(حف)  الحاء والفاء ثلاثة أصول: الأول ضربٌ من الصَّوت، والثاني أن يُطيفَ الشيءُ بالشيء، والثالث شِدَّةٌ في العيش.
تفسير ذلك: الأول الحفيف* حفيفُ الشجرِ ونحوِه، وكذلك حفيفُ جَناح الطائر.
والثاني: قولهم حفّ القوم بفلانٍ إذا أطافُوا به. قال الله تعالى:﴿وَتَرَى المَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ العَرْشِ﴾ [الزمر 75]. ومن ذلك حِفافا كلِّ شيءٍ: جانباه. قال طَرَفة:
كَأَنّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكنَّفا *** حِفَافَيْهِ شُكّاً في العَسيبِ بِمسْرَدِ([50])
ومن هذا الباب: هو على حَفَفِ أمْرٍ أي ناحيةٍ منه، وكلُّ ناحيةِ شيءٍ فإنها تُطِيف به. ومن هذا الباب قولهم: "فلان يَحُفُّنا ويَرُفُّنا" كأنّه يشتمل علينا فيُعْطينا ويَمِيرُنا.
والثالث: الحُفُوف والحَفَف، وهو شدّة العيش ويُبْسُه. قال أبو زيد: حَفَّتْ أرضُنا وقَفَّتْ، إذا يبسَ بَقْلُها. وهو كالشَّظَف. ويقال: هم في حَفَفٍ من العَيش، أي ضيق ومحْلٍ، ثم يُجْرَى هذا حتى يقال رأسُ فلانٍ محفوفٌ وحافٌّ، إذا بَعُد عهدُه بالدُّهن، ثم يقال حَفَّت المرأةُ وجْهها من الشّعر. واحتفَفْتُ النبتَ إذا جَزَزْتَه.
القاموس المحيط:
حَفَّ رأسُهُ يَحِفُّ حُفوفاً بَعُدَ عَهْدُه بالدُّهْنِ، و الأرضُ يَبِسَ بَقْلُهَا، و سَمْعُه ذَهَبَ كُلُّه،
و شارِبَهُ، ورأسَهُ: أحْفاهُمَا، و الفرسُ حَفيفاً: سُمِعَ عندَ رَكْضِهِ صوتٌ، و الأفْعَى: فَحَّ فَحيحاً، إلاَّ أنَّ الحَفيفَ من جِلْدِها، والفَحيحَ مِن فيها، وكذلك الطائِرُ، و الشجرةُ: إذا صَوَّتَتْ، و المرأةُ وَجْهَها من الشَّعَرِ تَحِفُّ حِفافاً، بالكسر، وحَفّاً قَشَرَتْهُ، كاحْتَفَّتْ.
والحَفَّةُ: الكَرامَةُ التامَّةُ، وكورَةٌ غَرْبِيَّ حَلَبَ، والمِنْوَالُ يُلَفُّ عليه الثوبُ. والحَفُّ: المِنْسَجُ، وَسَمَكَةٌ بَيْضاءُ شاكَةٌ. والحَفَّانُ: فِراخُ النَّعامِ للذَّكَرِ والأُنْثَى، والواحدةُ: حَفَّانَةٌ، والخَدَمُ، والمَلآنُ من الأوانِي، أو ما بَلَغَ المَكيلُ حِفافَيْهِ. وككتابٍ: الجانبُ، والأثَرُ، وقد جاءَ على حِفافِه وحَفَفِهِ وحَفِّهِ، مفتوحتينِ: أثَرِهِ، و : الطُّرَّةُ من الشَّعَرِ حَوْلَ رأسِ الأصْلَعِ، ج: أحِفَّةٌ. و " حافِّينَ من حَوْلِ العَرْشِ " : مُحْدِقينَ بأَحِفَّتِه، أي: جَوانِبه. وسَويقٌ حافٌّ: غيرُ مَلْتُوتٍ. وهو حافٌّ بَيِّنُ الحُفُوفِ: شديدُ الإِصابَةِ بالعَيْنِ. و " حَفَفْنَاهُما بنَخْلٍ " : جَعَلْنَا النَّخْلَ مُطيفَةً بأَحِفَّتِهِما.
والحفَفُ، محرّكة، والحُفُوفُ: عَيْشُ سُوءٍ، وقِلَّةُ مالٍ، و من الأمر: ناحِيَتُه، والقصيرُ المُقْتَدِرُ.
والمِحَفَّةُ، بالكسر: مَرْكَبٌ للنساء كالهَوْدَجِ، إلا أنها لا تُقَبَّبُ. وحَفَّهُ بالشيء، كَمدَّه: أحاطَ به، وفي المَثَلِ: " مَن حَفَّنَا أو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ " ، أي: مَن طافَ بنا، واعْتَنَى بأمرِنَا، وخَدَمَنَا، وَمَدَحَنَا، فلا يَغْلُوَنَّ، ومنه قولُهُم: مالَهُ حافٌّ ولا رافٌّ، وذَهَبَ مَنْ كانَ يَحُفُّهُ ويَرُفُّهُ. وكشدَّادٍ: اللَّحْمُ اللَّيِّنُ أَسْفَلَ اللَّهاةِ. وككُناسَةٍ: بَقِيَّةُ التِّبْنِ والقَتِّ. وحَفَّتْهُمُ الحاجَةُ أي: هُمْ مَحاويجُ، وقومٌ مَحْفُوفُونَ.
وحَفْ حَفْ: زَجْرٌ للديكِ والدَّجاجِ. وأحْفَفْتُه: ذكَرْتُهُ بالقَبِيحِ، و رأسي: أبْعَدْتُ عَهْده بالدَّهْنِ، و الفَرَسَ: حَمَلْتُهُ على أنْ يكونَ له حَفيفٌ، وهو دَوِيُّ جَوْفِهِ، و الثَّوْبَ: نَسَجْتُه بالحَفِّ، كحَفَّفْتُهُ. وحَفَّفَ تَحْفِيفاً: جُهِدَ، وقَلَّ مالُهُ، و حَوْلَهُ: حَفَّ، كاحْتَفَّ. واحْتَفَّ النَّبْتَ: جَظَّهُ، و المَرْأةُ: أمَرَتْ مَنْ يَحُفُّ شَعَرَ وَجْهِهَا بِخَيْطَيْنِ. واسْتَحَفَّ أمْوالَهُم: أخَذَهَا بِأَسْرِهَا.
وحَفْحَفَ: ضاقَتْ مَعيشتُهُ، و جَناحُ الطائِرِ، والضَّبُعُ: سُمِعَ لَهُمَا صَوْتٌ.
تاج العروس:
حَفَّ رَأْسَهُ يَحِفُّ حُفُوفاً : بَعُدَ عَهْدُهُ بالدُّهْنِ قَالَهُ الأَصْمَعِيُّ زادَ غَيْرُه وشَعِثَ وهو مَجازٌ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِلْكُمَيْتِ يَصِفُ وَتِداً :
وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذِي لِمَّةٍ ... يُطِيلُ الْحُفُو ولا يَقْمَلُ في اللِّسَان : يعني وَتِداً . وأَحَفَّه صاحبُه تَرَكَ تَعَهُّدَه . حَفَّتِ الأَرْضُ تِحِفُّ حُفُوفاً : يَبِسَ بَقْلُهَا لِفَقْدِ المَاءِ وكذلِكَ قَفَّتْ كما في الأَساسِ
قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : حَفَّ سَمْعُهُ حُفُوفاً : ذَهَبَ كُلُّهُ فلم يَبْقَ منه شَيْءٌ قال الراجزُ :
" قَالَتْ سُلَيْمَى إِذ رَأَتْ حُفُوفِي
" مَعَ اضْطِرَابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ أَنْشَدَه الأَزْهَرِيُّ لرُؤْبةَ وليس له كما في العُبَابِ . حَفَّ شَارِبَهُ ورَأْسَهُ يَحِفُّ حَقًّا : أَحَفَاهُمَا وفي المُحْكَمِ : حَفَّ اللِّحْيَةَ يَحِفُّها حَفًّا : أَخَذَ منها وحَفَّتْ هي بنَفْسِهَا تَحِفُّ حُفُوفاً : شَعِثَتْ
حَفَّ الْفَرَسُ يَحِفُّ حَفِيفاً : سُمِعَ عِنْدَ رَكْضِهِ صَوْتٌ وهو دَوِيُّ جَرْيِهِ . والأَفْعَى حَفَّ حَفِيفاً : أَي فَحَّ فَحِيحاً إِلاَّ أَنَّ الْحَفِيفَ مِن جِلْدِهَا والْفَحِيحَ مِنْ فِيهَا وهذا عن أَبي خَيْرَةَ وفي اللِّسَانِ : الأُنْثَى مِنْ الأَسَاوِدِ تَحِفُّ حَفِيفاً وهو صَوتُ جِلْدِهَا إِذا دَلَكَتْ بعضَ ببَعْضٍ وكَذلِكَ حَفِيفُ جَنَاحِ الطَّائِر قالَهُ الجَوْهَريُّ قال رُؤْبَةُ :
" وَلَّتْ حُبَارَاهُمْ لها حَفِيفُ ويُقَالُ : حَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ : إِذا طارَ . حَفَّتِ الشَّجَرَةُ حَفِيفاً : إِذَا صَوَّتَتْ بمُرُورِ الرِّيحِ علَى أَغْصَانِهَا وقولُه أَنْشَدَه ابنُ الأَعْرَابِيِّ :
" أَبْلِغْ أَبَا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ فَسَّرَه فقال : إِنَّهُ ضَعِيفُ العَقْلِ كأَنَّهُ حَفِيفُ أَثْأَبَةٍ تُحَرِّكُهَا الرِّيحُ وقيل : مَعْنَاه أُوعِدُه وأُحَرِّكُه كما تُحَرِّك الرِّيحُ هذِه الشَّجَرَةَ قال ابنُ سِيدَه : وهذا ليس بشَيْءٍ
حَفَّتِ الْمَرْأَةُ تَحِفُّ وَجْههَا مِن الشَّعَر تَحِفُّ حِفَافاً بِالْكَسْرِ وحَفًّا : أَزالتْ عنه الشَّعرَ بالمُوسَى وقَشَرَتْهُ كاحْتَفَّتْ ويُقَالُ : هي تَحْتَفُّ : تَأْمُرُ مَن يَحِفُّ شَعْرَ وَجْهِها نَتَفاً بخَيْطَيْنِ وهو مِن القَشْرِ كما سيأْتِي عن اللَّيْثِ
يُقَال : الْحَفَّةُ : الْكَرَامَةُ التَّامّةُ نَقَلَهُ ابنُ عَبَّادٍ وصاحبُ اللِّسَانِ . الحَفَّةُ : كُورَةٌ غَرْبِيَّ حَلَبَ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ
الحَفَّةُ : الْمِنْوَالُ وهو الذي يُلَفُّ عليه الثَّوْبُ والذي يُقَالُ له : الْحَفُّ هو الْمَنْسَجُ قَالَهُ الأَصْمَعِيُّ قال أَبو سَعِيدٍ : الحَفَّةُ : المِنْوَالُ ولا يُقَالُ له : حَفٌّ وإِنما الحَفُّ المِنْسَجُ كما في الصِّحاح والعُبَابِ وفي اللِّسَانِ : حَفَّةُ الحائِكِ : خَشَبَتُه العَرِيضَةُ يُنَسِّقُ بها اللُّحْمَةَ بينَ السَّدَى ويُقَالُ : الحَفَّةُ : القَصَباتُ الثَّلاثُ وقيل : الحِفَّةُ بالكَسْرِ وقيل : هي التي يَضْربُ بها الحائِكُ كالسَّيْفِ والحَفُّ : القَصَبَةُ التي تَجِيءُ وتَذْهَبُ قال الأَزْهَرِيُّ كذا هو عند الأَعْرَابِ وجَمْعُهَا : حَفُوفٌ ويُقَال ما أَنْتَ بحَفَّةٍ ولا نِيرَةٍ الحَفَّةُ : ما تَقَدَّم والنِّيرَةُ : الخَشَبَةُ المُعْتَرِضةُ يُضْرَبُ هذا لِمَن لا يَنْفَعُ ولا يَضُرُّ معناهُ : لا يَصْلُحُ لِشَيْءٍ
الحَفُّ : سَمَكَةٌ بَيْضَاءُ شَاكَةٌ عن ابنِ عَبَّادٍ . والْحَفَّانُ : فِرَاخُ النَّعَامِ وصِغَارُها لِلْذَّكَرِ والأُنْثَى قَالَهُ الجَوْهَرِيُّ وخَصَّهُ ابنُ السِّيدِ بالإِنَاثِ فقط ونَقَلَهُ شيخُنَا في شَرْح الكِفَايَةِ والْوَاحِدَةُ حَفَّانَةٌ وقد خالَف هنا قَاعِدَتَه ولم يَقُلْ : بهاءٍ قال الجَوْهَرِيُّ : وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ لأُسامَةَ الهُذَلِيِّ :
وإِلاَّ النَّعَامَ وحَفَّانَهُ ... وَطَغْيَا مِنَ اللَّهِقِ النَّاشِطِ ورَوَى أَبو عمرٍو وأَبو عبدِ اللهِ : وطَغْياً بالتَّنْوين أَي : صَوْتاً يُقَال : طَغَى الثَّوْرُ طَغْياً ورَوَاه غيرُهما : وطُغْيَا بالضَّمِّ : الصَغِيرُ مِن بَقَر الوَحْشِ وقال ثَعْلَبٌ : هو الطَّغْيَا بالفَتْحِ
الحَفَّانُ : الْخَدَمُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ : وكأَنَّهُ تَشْبِيهاً بصِغَارِ النَّعَامِ
الحَفَّانُ : الْمَلآنُ من الأَواني قَرِيبَةِ المَلْءِ مِن حِفَافِهَا أَوْ مَا بَلَغَ الْمَكِيلُ حِفَافَيْهِ كما في الصِّحاحِ أَي : جانِبَيْهِ . الحِفافُ ككِتابٍ : الْجَانِبُ قال طَرَفَةُ يَصِفُ ناحِيَتَيْ عَسِيبِ ذَنَبِ النَّاقَةِ :
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكَنَّفَا ... حِفَافَيْهِ شُكَّا في الْعَسِيبِ بِمِسْرَدِ الحِفَافُ : الأَثَرُ ويُقَال : قد جَاءَ علَى حِفَافِهِ وحَفَفِهِ وحَفِّهِ مَفْتُوحَتَيْنِ أَي : أَثَرِهِ كما في العُبَاب وفي اللِّسَانِ : جاءَ على حَفِّ ذلك وحَفَفِهِ وحِفَافِهِ : أَي : حِينِهِ وإِبَّانِهِ
الحِفَافُ : الطُّرَّةُ مِن الشَّعَر حَوْلَ رَأْسِ الأَصْلَعِ قالَهُ الأَصْمَعِيُّ وكان عمرُ رَضِيَ اللهُ عنه أَصْلَعَ له حِفَافٌ ج : أَحِفَّةٌ قال ذُو الرُّمَّةِ يذكُر الجِفَانَ :
فمَا مُرْتَعُ الْجِيرَان إِلاَّ جِفَانُكُمْ ... تبَارُونَ أَنْتُمْ والرِّيَاحُ تَبَارِيَا
" لَهُنَّ إِذَا أًصْبَحْنَ مِنْهُمْ أَحِفَّةٌوحِينَ يَرَوْنَ اللَّيْلَ أَقْبَلَ جَائِبَا أَحِفَّةٌ : أَي قَوْمٌ اسْتَدَارُوا حَوْلَهَا . قَوْلُه تعالَى : " وتَرضى الْمَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ " قال الزَّجَّاجُ : أَي : مُحَدّقينَ زَادَ الصَّاغَانِيُّ : بِأَحِفَّتِهِ أَيْ : جَوَانِبِهِ وقال الرَّاغِبُ : مُطِيفِينَ بحِفَافَيْهِ . قال اللَّيْثُ : سَوِيقٌ حَافٌّ : أَي غيرُ مَلْتُوتٍ وقَال أَعرَابِي : أَتَوْنا بعَصيدةٍ قد حُفَّتْ فكأَنَّهَا عَقِبٌ فيها شُقُوقٌ وقيل : هو ما لم يُلَتَّ بسَمْن ولا زَيْتٍ
قال اللِّحْيَانِيُّ : هو حَافٌّ بَيِّنُ الْحُفُوفِ : أَي شدِيدُ الإِصَابَة بِالْعَيْن والمَعْنى أَنه يُصِيبُ الناسَ بها . قولُه تَعَالَى : " وَ حَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ " : أَي جَعَلْنَا النَّخْلَ مُطِيفَةً بِأَحِفَّتِهِمَا أَي جَوَانِبِهما
مِن المَجَازِ : الْحَفَفُ مُحَرَّكةً والْحُفُوفُ إِطْلاقُهُ يَقْتَضي أَنه بالفَتْح والصَّوابُ أَنَّه بالضَّمِّ : عَيْشُ سَوءٍ عن الأَصْمَعِيِّ وقِلَّةُ مَال يُقال : ما رُئِي عليهم حَفَفٌ ولا ضَفَفٌ أَي : أَثرُ عَوَزٍ كأَنَّه جُعِلَ في حَفَفٍ منه أَي جَانب بخِلافِ مَن قيل فيه : هو في وَاسِطةٍ مِن العَيْشِ صِفضة الرَّاغِدِ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الحَفَفُ : الضِّيقُ في المَعَاشِ وقالت امرأَةٌ : خرَجَ زَوْجِي ويَتِمَ وَلَدِي فما أًصَابَهُمْ حَفَفٌ ولا ضَعَفٌ قال : والْحَفَفُ : الضِّيقُ والضَّفَفُ : أَن يَقِلَّ الطَّعَامُ وَيكْثُرَ آكِلُوهُ وقيل : هو مِقْدَارُ العِيَالِ وقال اللِّحْيَانِيُّ : الحَفَفُ : الكَفَافُ مِن المَعِيشة وأَصابَهم حَفَفٌ مِن العَيْشِ أَي : شِدَّةٌ . وقال ثعْلَبٌ : الحَفَفُ : أَن يكونَ العِيَالُ قَدْرَ الزَّادِ وفي الحَدِيثِ : أَنه عليه السَّلامُ لم يَشْبَعْ مِن طعَامٍ إِلاَّ علَى حَفَفٍ : أَي لم يَشْبَعْ إِلاَّ والحالُ عندَه خِلافُ الرَّخَاءِ والخِصْب وفي حديثِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عنه أَنَّه سَأَلَ رَجُلاً كيف وَجَدْتَ أَبَا عُبَيْدَة ؟ قال : رَأَيْتُ حُفُوفاً : أَي ضِيقَ عَيْشٍ وقال الأَصْمَعِيُّ : أَصَابَهم مِن العَيْشِ ضَفَفٌ وحَفَفٌ وقَشَفٌ كلُّ هذا مِن شِدَّةِ العَيْشِ وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الضَّفَفُ : الْقِلَّةُ : والْحَفَفُ : الحَاجَةُ ويُقَالُ : هما وَاحِدٌ وأَنْشَدَ :
" هَدِيَّة كَانَتْ كَفَافاً حَفَفَا
" لاَ تبْلُغُ الْجَارَ ومَنْ تَلَطَّفَا قال أَبو العَبّاسِ : الضَّفَفُ : أَن تكونَ الأَكْلَةُ أَكْثَرَ مِن مِقْدَارِ المال والحفَفُ : أَن تكونَ الأَكَلَةُ بمِقْدَارِ المالِ قال : وكان النَّبيُّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم إِذَا أَكَلَ كان مَن يَأْكُلُ معَه أَكْثَرَ عَدَداً مِن قَدْرِ مَبْلَغِ المَأْكُولِ وكَفافِهِ والحَفَفُ مِن الأَمْرِ : ناَحِيَتُهُ يُقَال : هو علَى حَفَفِ أَمْرٍ أَي : نَاحِيَةٍ منه وشَرَفٍ
وقال ابنُ عَبَّادٍ : الحَفَفُ مِن الرجالِ : القَصِيرُ المُقْتَدِرُ . والْمِحَفَّةُ بِالْكَسْرِ هكذا ضَبَطَه الجَوْهَرِيُّ والصَّاغَانِيُّ وقال شيخُنَا : وفي مَشَارِقِ عِيَاضٍ أَنه بالفَتْحِ : مَرْكَبٌ لِلنِّسَاءِ كَالْهَوْدَج إِلاّ أَنَّهَا لا تُقَبَّبُ أَي : والْهَوْدَجُ يُقَبَّبُ نَقَلهُ الجَوْهَرِيُّ وقال غيرُه : المِحَفَّةُ : رَحْلٌ يُحَفُّ ثم تركبُ فيه المَرْأَةُ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : سُمِّيَتْ بها لأَنَّ الخَشَبَ يَحُفُّ بالقاعِدِ فيها أَي يُحِيطُ به مِن جَمِيعِ جَوَانِبِهِ
وحَفَّهُ بالشَّيْءِ كمَدَّهُ : أَحَاطَ بِهِ كما يُحَفُّ الهَوْدَجُ بالثِّيَابِ كما في العُبابِ وفي اللِّسَانِ : أَحْدَقُوا به وأَطافُوا بِهِ وعَكفُوا واسْتَدارُوا وفي التَّهْذِيبِ : حَفَّ القَوْمُ بسَيِّدِهم وفي الحَدِيث : فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي : يَطُوفُون بهم ويَدُورُونَ حَوْلَهم وفي حديثٍ آخَرَ إِلاَّ حَفَّتْهُمُ المَلائِكةُ
وفي الْمَثَلِ : مَنْ حَفَّنَا أَورفَّنَا فَلْيَقْتَصدْ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ قال أَبو عُبَيْدِ : يُضْرَب في القَصْدِ في المَدْحِ : أَيْ طَافَ بِنَا واعْتَنَى بِأَمْرِنَا وأَكْرَمَنَا وفي الصِّحاحِ : أَي مَن خَدَمَنا وحَاطَنَا وتَعَطَّف علينا وقال أَبو عُبَيْدٍ : أَي مَن مَدَحَنَا فَلاَ يَغْلُوَنَّ في ذلِكَ ولكن لِيَتَكَلَّمْ بالحَقِّ وفي مَثَلٍ آخَرَ : مَنْ حَفَّنَا أَو رَفَّنَا فَلْيَتَّرِكْ
ومنه قَوْلَهُمْ : ما لَهُ حَافٌّ ولاَ رَافٌّ وذَهَبَ مَن كَانَ يَحُفُّهُ ويَرُفُّهُ كما في الصِّحاحِ أَي : يُعْطِيهِ ويَمِيرُهُ وقال الأَصْمَعِيُّ : هو يَحُفُّ ويَرُفُّ : أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ قال : ومَعْنى يَحُفُّ : تَسْمَعُ له حَفِيفاً
والحَفَّافُ كشَدَّادٍ : اللَّحْمُ اللَّيِّنُ أَسْفَلَ اللَّهَاةِ يُقَال : يَبِسَ حَفَّافُهُ قالَه الأَصْمَعِيُّ ونَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ : ولم يَضْبِطْهُ كشَدَّادٍ وإِنما سِياقُهُ يَدُلُّ علَى أَنه ككِتَابٍ وقال : الحفافُ : اللَّحْمُ الذِي في أَسْفَلِ الحَنَك إِلى اللَّهاةِ
والحُفَافةُ ككُنَاسَةٍ : بَقيَّةُ التِّبْنِ والْقَتِّ وهي بَقِيَّتُهما قَالَهُ ابنُ عَبَّادٍ . مِن المَجَازِ : حَفَّتْهُمُ الْحَاجَةُ تَحُفُّهُم حَفًّا شَدِيداً : أَيْ هم مَحَاوِيجُ وقَوْمٌ مَحْفُوفُونَ هكذا في النُّسَخِ والصوابُ في السِّيَاقِ : أَي مَحَاوِيجُ وهم قَوْمٌ مَحْفُوفُونَ كما هو نَصُّ الصِّحاحِ
قال ابنُ عَبَّادٍ : حَفْ حَفْ : زَجْرٌ لِلدِّيكِ والدَّجَاجِ . قال : وأَحْفَفْتُهُ : ذَكَرْتُهُ بِالْقَبِيحِ وهو مَجَازٌ أَحْفَفْتُ رَأْسِي : أَبْعَدْتُ عَهْدَهُ بِالدُّهْنِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وهو قَوْلُ الأَصْمَعِيِّ . أَحْفَفْتُ الفَرَسَ : حَمَلْتُه على الحُضْرِ الشَّدِيدِ إِلَى أَنْ يَكُونَ لَهُ حَفِيفٌ وهو دَوِيُّ جَوْفِهِ هكذا النُّسَخِ ومِثْلُه في العُبَابِ والذي في الصِّحاحِ واللِّسَانِ : دَوِيُّ جَرْيِهِ ولعَلَّه الصَّوَابُ
أَحْفَفْتُ الثَّوْبَ : نَسَجْتُهُ بِالْحَفِّ أَي : المِنْسِجِ كحَفَّفْتُهُ تَحْفِيفاً مِن الْحَفِّ . ومِن المَجَازِ : حَفَّفَ الرَّجُلُ تَحْفِيفاً : إِذا جُهِدَ وقَلَّ مَالُهُ مِن حَفَّتِ الأَرْضُ : أَي يَبِسَتْ وفي حَدِيثِ مُعاويَةَ رضِيَ اللهُ عنه أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عبدَ اللهِ بن جَعْفَرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا حَفَّفَ وجَهِدَ من بذَلْهِ وإِعْطَائِهِ فكَتَبَ إِلَيْهِ يأْمُرُهُ بالقصْدِ ويَنْهَاهُ عن السَّرْفِ وكَتَبَ إِليه بَيْتَيْنِ مِن شِعْرِ الشَّمَّاخِ :
لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيَغْنِى ... مَفَاقِرَهُ أَعَزُّ مِنَ الْقُنُوعِ
يَسُدُّ بِهِ نَوَائِبَ تَعْتَرِيهِ ... مِنَ الأَيَّامِ كَالنَّهْلِ الشُّرُوعِ حَفَّفَ حَوْلَهُ : أَحْدَقَ بِه مِثْلُ حَفَّ حَفًّا وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ :
كَبَيْضَةِ أُدْحِىٍّ بِمَيْثِ خَمِيلَةٍ ... يُحَفِّفُهَا جَوْنٌ بِجُؤْجُئهِ صَعْلُ كاحْتَفَّ احْتِفَافاً : أَي اسْتَدَارَ حَوْلَه . واحْتَفَّ النَّبْتَ : جَزَّهُ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ وفي بعضِ النُّسَخِ : حَزَّزَهُ وفي نُسْخَةٍ أُخْرَى : جَزّرَهُ وهذا غَلَطٌ قال اللَّيْثُ : واحْتَفَّتِ الْمَرْأَةُ : أَمَرَتْ مَن يَحُفُّ شَعَرَ وَجْهِهَا يُنْقّى بِخَيْطَيْنِ كذا في العُبَابِ والصَّوابُ : نَتْفاً بخَيْطَيْنِ وهو مِن الحَفِّ بمعنَى القَشْرِ
واسْتَحَفَّ أَمْوَالَهُمْ في الغَارَةِ : أَي أَخَذَهَا بِأَسْرِهَا . قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : حَفْحَفَ الرجلُ : ضَاقَتْ مَعِيشَتُهُ وهو مَجازٌ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : حَفْحَفَ جَنَاحُ الطَّائِرِ وكذا الضَّبُع : إِذا سُمِعَ لَهُمَا صَوْتٌ وكذلك خَفْخَفَ الضَّبُعُ بالخاءِ المُعْجَمَةِ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : المُحَفَّفُ كمُعَظَّمٍ : الضَّرْعُ المُمْتَلِىءُ الذي له جَوَانِبُ كأَنَّ جَوَانِبَهُ حَفَّتْهُ أَي : حَفَّتْ بِهِ ورَوَاهُ ابنُ الأَعْرَابِيِّ بالجِيمِ وقد تقدَّم شَاهِدُه هناك . والحِفَافُ ككِتَابٍ : الإِحْدَاقُ بالشيءِ والإِطافَةُ به
والحَفَفُ مُحَرَّكةً : الجَمْعُ والقِلَّةُ يُقال : ما عندَ فُلانٍ إِلاَّ حَفَفٌ مِن المَتَاعِ وهو القُوتُ القليلُ وهذِه حَفَّةٌ مِن مَالٍ أَو مَتَاعٍ أَي : قُوتٌ قليلٌ ليس فيه فَضْلٌ مِن أَهْلِهِ . وهو حَافُّ المَطْعَمِ : أَي يَابِسُه وقَحِلُهُ وكان الطَّعَامُ حِفَافَ ما أَكَلُوا : أَي قَدْرَهُ
ووُلِدَ له حَفَفٍ : أَي علَى حَاجةٍ إِليهِ . هذِه عن ابنِ الأَعْرَابِيّ ويُرْوَى بالجِيمِ وقد تقدَّم . وقال الفَرَّاءُ : ما يَحُفُّهم إِلى ذلك إِلاّ الْحَاجَةُ : يُرِيدُ ما يَدْعُوهم وما يُحْوِجُهم
والاحْتِفَافُ : أَكْلُ جَمِيعِ ما في القِدْرِ والاشْتِفافُ : شُرْبُ جَمِيعِ ما في الإِناءِ . والحُفُوفُ بالضَّمِّ : اليُبْسُ مِن غيرِ دَسَمٍ
وحَفَّ بَطْنُ الرَّجُلِ : لم يَأْكُلْ دَسَماً ولا لَحْماً فيَبِسَ . وحَفَّتِ الثَّرِيدَةُ : يَبِسَ أَعْلاَهَا فتَشَقَّقَتْ . وفَرَسٌ قَفِرٌ حَافٌّ : لا يَسْمَنُ على الصَّنْعَةِ وأَحَفَّتِ المرأَةُ إِحْفَافاً كاحْتَفَّتْ . والحُفَافَةُ بالضَّمِّ : الشَّعرُ المَنْتُوفُ وقيل : ما سَقَطَ مِن الشَّعْرِ المَحْفُوفِ . وقَوْمٌ أَحِفَّةٌ به : حَافُّونَ
والحَافَّانِ مِن اللِّسَانِ : عِرْقَانِ أَخْضَرانِ يَكْتَنِفَانِه مِن بَاطِنٍ وقيل : حَافُّ اللِّسَانِ : طَرَفُهُ . والحَفِيفُ : صَوْتُ الشَّيْءِ تَسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو الرَّمْيَةِ أَو الْتِهَاب النارِ ونَحْو ذلك وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ يَصِفُ هَوِيَّ حَجَرِ المِنْجَنِيقِ
" أَقْبَلَ يَهْوِى وله حَفِيفُ وحَفِيفُ الرِّيحِ : صَوْتُهَا في كلِّ مَا مَرَّتْ به . والحَفِيفُ : حَفِيفُ السَّهْمِ النَّافِذِ . والحَفِيفُ : صَوْتُ أَخْفَافِ الإِبِلِ إِذا اشْتَدَّ سَيْرُها قال :
" يَقُولُ والْعِيْسُ لَهَا حَفِيفُ
" أَكُلُّ مَنْ سَاقَ بِكُمْ عَنِيفُ وقال الأَصْمَعِيُّ : حَفَّ الغَيْثُ : إِذا اشْتَدَّتْ غَيْثَتُه حتى تَسْمَعَ له حَفيفاً . ويُقَال : أَجْرَى الفَرسَ حتى أَحَفَّهُ : أَي حَمَلَهُ على الحُضْرِ الشَّدِيدِ . والحَفَّانُ : صِغَارُ الإِبِلِ قال أَبو النَّجْمِ :
" والْحَشْوُ مِن حَفَّانِهَا كَالْحَنْظَلِ شَبَّهَها لَمَّا رَوِيَتْ بالْمَاءِ بالحَنْظَلِ في بَرِيقِهِ ونَضارَتِهِ وقيل : الحَفَّانُ مِن الإِبِلِ : ما دُونَ الْحشقَاقِ . وفُلانٌ حَفٌّ بنَفْسِهِ : أَي مُعَنًّى
وحُفُّ العَيْنِ : شُفْرُهَا . واحْتَفَّتِ الإِبِلُ الكَلأَ : أَكَلَتْهُ أَو نَالَتْ منه . والحَفَّةُ : ما احْتَفَّتْ منه . والحَفِيفُ : اليابِسُ مِن الْكَلإِ والجِيمُ لُغَةٌ فيه . وحِفَافُ الرَّمْلِ ككِتَابٍ : مُنْقَطَعُهُ والجَمْعُ : أَحِفُّةٌ . وحَفَفْتُه بالنَّاسِ : أَي جعلتُهم حَافِّين به وحُفَّتِ الجَنَّةُ بالمَكارِهِ وهو مَحْفُفٌ بخَدَمِهِ وهَوْدَجٌ مُحَفَّفٌ بدِيبَاجٍ
والأَحِفَّةُ : أَماكِنُ في دِِيَارِ أَسَدٍ وحَنْظَلَةَ وَاحِدُها حُفَافٌ . قَالَهُ عُمَارَةُ ابنُ عَقِيلٍ وبه فَسَّرَ قَوْلَ حَدِّه جَرِيرٍ وقد تقدَّم كُلُّ ذلِك في ج ف ف ونَبَّهَ المُصَنَّفُ عليه هناك وأَغْفَلَهُ ههُنَا فأنْظَرْهُ

### Türkçe

**حفف**
**حَفَّ - يَحُفُّ - حَافّ - حَافِّيْن**
**حَفَّ - يَحُفُّ** + bir varlık + bir şeyi + بـِ bir varlık veya şey: onu koydu, yaydı, dizdi; şeyi(n) kenarına: bir şeyi onun yanına ve uzak ucuna yaydı, koydu, dizdi
﴿Ve ikisini hurma ağaçlarıyla **وحففناهما بنخل**﴾
**حَفَّ - يَحُفُّ** + bir varlık + bir şeyi veya kendisini + bir şeyin çevresinden: onu kuşatır: onu dizer, yayar ve onun kenarına, yanına, uzak ucuna ve çevresine dairesel ve kuşatıcı bir biçimde koyar: saf tutar (kendini dizer) ve onun kenarına, yanına, uzak ucuna ve çevresine dairesel ve kuşatıcı bir biçimde yayılır ve yerleşir
**حَافّ**: “**حَفَّ - يَحُفُّ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: saf tutmuş ve yayılmış
**حَافِّيْن**: **حَافّ**’ın çoğulu
﴿Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün﴾: arşın uç/kenar yerinin çevresinde saf tutarlar ve kuşatırlar

Ve lafız, “şeylerin konuluşunu yönlendirme; bunun da şeyin ortasına karşı onun ucu, yanı ve kenarı üzerinde olması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَجَأَ - يَرْجَأُ**، **طَرَفَ - يَطْرِفُ**، **حَرَفَ - يَحْرِفُ**، **حَدَّ - يَحُدُّ**، **حَفَّ - يَحُفُّ**، **جَنَبَ - يَجْنُبُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**حَافَ - يَحيْفُ** + varlık: yürümekte olduğu asıl doğru yönden, gidiş güzergâhında meyleder ve sapar
**حَفَّ - يَحُفُّ** + bir varlık + bir şeyi + بـِ bir varlık veya şey: onu koydu, yaydı, dizdi; şeyi(n) kenarına: bir şeyi onun yanına ve uzak ucuna yaydı, koydu, dizdi

**حف - جففنا**
	﴿Ve onlara iki adamı misal ver: ikisinden birine üzümden iki bahçe yaptık ve ikisini hurma ağaçlarıyla **وحففناهما بنخل** kuşattık ve ikisinin arasına ekin yaptık (32)﴾ **الكهف**

**حافين**
	﴿Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün; Rablerinin hamdiyle tesbih ederler; aralarında hak ile hükmedildi; ve “Hamd âlemlerin Rabbi Allah’adır” denildi (75)﴾ **الزمر**

Tefsirde geldi:
**حففناهما بنخل**: hurma ağaçlarıyla kuşattık
**حافين من حول العرش**: kuşatıcılar

**مختار الصحاح**
● [**حفف**] **ح ف ف**: Kadın yüzünü kıllardan **حَفَّتِ**; **رد** babındandır; ve **حِفَافاً** da (kesre ile) olur; ve **احْتَفَّتْ** de onun gibidir. **المِحَفَّةُ** (kesre ile): kadınların bineklerinden bir binek; **الهودج** gibi; ancak o, **الهوادج** kubbeleştirildiği gibi kubbeleştirilmez. Ve “**حَفُّوا** حوله” yani onun etrafında dolaştılar ve çevresinde döndüler. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün﴾. Ve “onu bir şeyle **حَفَّهُ**”: **الهودج**’un elbiselerle kuşatıldığı gibi. Ve “bıyığını ve başını **حَفَّ**” yani onu dipten aldı. Ve üçlü bab: **رد**.

**الراغب**
**حف**
- Aziz ve Celil olan şöyle dedi: }Ve melekleri arşın çevresinde **حافين من حول العرش** görürsün{ [**الزمر/75**]؛ yani: onun iki kenarıyla çevresinde dolaşanlar; yani: onun iki yanı. Ve ondan, Peygamber’in (salât ve selâm üzerine olsun) sözü: (Melekler onu kanatlarıyla **تحفه** eder) (hadis: (İlim talibi, melekler onu kanatlarıyla **تحفه** eder). Ahmed 4/240; isnadı iyidir; Taberânî, lafız onundur. Bkz. **الترغيب والترههيب** 1/54).
Ve şair dedi:
- 117 - Onun bakışları yatağının iki yanı **حفافي** içindedir *** (Bu bir beytin yarısıdır; ikinci yarısı:
Eğer onda hoşlanmadığı şey olursa, ceza ve bağış vardır
Ve o, İbn Hirma’nındır. Beyit **الأغاني** 10/5; ve 5/172; ve **غرر الخصائص الواضحة** s. 241’dedir)
Ve onun çoğulu: **أحفة**. Aziz ve Celil olan şöyle dedi: }Ve ikisini hurma ağaçlarıyla **وحففناهما بنخل**{ [**الكهف/32**]. Ve falan, geçimden **حفف** içindedir; yani: darlık içindedir; sanki ondan bir **حفف** içinde olmuş gibidir; yani: bir yan; “o, geçimin ortasında **واسطة** içindedir” denilenin aksine.
Ve ondan dolayı denildi: “Bizden **حفنا** veya **رفنا** eden iktisat etsin” (Zemahşerî dedi: Mecazdandır: falan bizi **يحفنا** ve **يرفنا** eder; yani: bizi içine alır ve barındırır. Bkz. **أساس البلاغة** s. 89. Ve **اللسان**’da dedi: “Bizden **حفنا** veya **رفنا** eden iktisat etsin”: bir mesel; yani: bizi öven, bunda aşırı gitmesin; fakat ondan hak ile konuşsun. Ve bkz. **الأمثال** Ebû Ubeyd s. 45), yani: geçimimizin **حفف**’ini yoklayan kimse.
Ve ağacın ve kanadın **حفيف**’i: ikisinin sesidir; bu, ikisinin sesinin taklididir. Ve **الحف**: dokumacının âletidir; ona bu ad verildi; çünkü onun **حفه**’inden işitilen (ses) vardır; o, hareketinin sesidir.

**ملخص اللسان**
1.	Topluluk, bir şeyin ve onun çevresinin etrafında **حَفَّ** etti; **يَحُفُّونَ** **حَفّاً**; ve onu **حَفُّوه** ve **حَفَّفوه**: onu kuşattılar, çevresinde dolaştılar, (başında) beklediler ve dönüp dolaştılar,
2.	**حافِّين**: kuşatıcılar;
3.	Onu **حَفَّفَتْ**; yani onunla **حَفَّتْ** etti,
4.	Ve onu bir şeyle **حَفَّه**; onu **يَحُفُّه**: **الهَوْدَجُ**’un elbiselerle kuşatıldığı gibi,
5.	“Onları kanatlarıyla **فَيَحُفُّونَهم**”: yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler.
6.	Allah, Beyt’in yerini bir bulutla gölgeledi; o da Beyt’in **حِفاف**’ı oldu; yani onu kuşatıcı.
7.	Dağın **حِفافا**’sı: iki yanı.
8.	Dilin **حافُّ**’ı: ucu.
9.	Kadın, yüzünü **تَحُفُّ** eder; **حَفّاً** ve **حِفافاً**: usturayla ondan kılı giderir ve onu soyar,
10.	Ve onu **حَفَّه**; onu **يَحُفُّه**; **حَفّاً**: onu soydu,
11.	Ve başını ve bıyığını **حَفَّ**; **يَحُفُّ**; **حَفّاً**: yani onu dipten aldı.
12.	Sakalı **حَفَّ** eder; onu **يَحُفُّها**; **حَفّاً**: ondan aldı,
13.	Kadın **احْتَفَّتْ** ve **أَحَفّتْ**; o **تحْتَفُّ** ederken: yüzünün kılını iki iplikle yolma suretiyle **يَحُفّ** edecek kimseye emreder; bu, soyma cinsindendir,
14.	**الحُفافةُ**: dipten alınmış kıldan ve başkasından düşen şey.
15.	Sakal **حَفَّتِ**; **تَحِفُّ**; **حُفُوفاً**: dağınık oldu.
16.	İnsanın başı ve başkası **حَفّ** eder; **يَحِفّ**; **حُفُوفاً**: dağınık oldu ve yağ sürülmesinin üzerinden uzun zaman geçti;
17.	**الحِفافان**: başın, kabın ve başkalarının iki yanı,
18.	**الحَفيفُ**: çınlama gibi, yahut kuşun uçuşu, yahut atış, yahut ateşin alevlenmesi ve bunun benzeri gibi, işittiğin şeyin sesi,
19.	**الجُعَلُ** **حَفَّ** eder; **يَحِفُّ**: uçtu,
20.	Ve **الحَفِيفُ**: iki kanadının sesi, ve
21.	**الحَفَفُ**: ihtiyaçtır,
22.	**الحفف**: geçimden **الكَفافُ** (yetecek kadar olan).
23.
24.	**الـمُحَّفَّفُ**: yanları olan dolu meme; sanki yanları…
25.	**المِحَفَّةُ**: bir bezle kuşatılan, sonra kadının içine bindiği eyer,
26.	**المِحَفَّةُ**: **الهَوْدَج** gibi bir binek; ancak **الهودج** kubbeleştirilir, **المِحَفَّةُ** kubbeleştirilmez;
27.	**المِحَفَّة**: kadınların bineklerinden bir binek.
28.	**الحَفَفُ**: topluluk,
29.	**الحَفَفُ**: yenilenin azlığı ve yiyenlerin çokluğu,
30.	Öyleyse **الحَفَفُ**: darlıktır,
31.	Onlara geçimden bir **حَفَفٌ** isabet etti; yani şiddet,
32.	Onların üzerinde ne bir **حَفَفٌ** ne de bir **ضَفَفٌ** görüldü; yani yoksunluk izi.
33.	**الحفَف**: kötü geçim ve mal azlığı,
34.	Yemekten ancak **حفَف** üzere doydu; yani ancak onda, bolluk ve bereketin hilafı bir hâl varken doydu,
35.	**الحفَف**: darlık ve geçim azlığı,
36.	**حَفَف** yiyecek: az.
37.	**حَفَفٌ** geçim: sıkıntılı.
38.	Müminlerin emiri bir yaşa ulaştı; o, yemeğin **حافُّ**’ı idi; yani onun kurusu ve kıraçı;
39.	**حُفُوفاً** gördüm; yani geçim darlığı;

40.                       Muâviye’ye ulaştır: **عبد اللّهِ بن جعفر** **حَفَّفَ** ve **جُهِدَ**; yani malı azaldı.
41.                       **الحفَفُ**: yemenin mal miktarınca olmasıdır.
42.                       Falanın yanında ancak eşyadan bir **حَفَفٌ** vardır; o, az azıktır.
43.                       İhtiyaç onları **حَفَّتْ**; onları şiddetli bir **حَفّاً** ile **تَحُفُّهم**; ihtiyaç sahipleri oldukları zaman.
44.                       Onun yanında eşyadan yahut maldan bir **حَفَّة** vardır; yani ehli(ailesi)nden artığı olmayan az bir azık.
45.                       Yiyecek, yediklerinin **حِفافَ**ı idi; yani onun miktarı.
46.                       Ona bir **حفَفٍ** üzere çocuk doğdu; yani ona (çocuğa) ihtiyaç üzere; bu,
47.                       onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır; onları çağıran ve onları muhtaç eden şeyi kastediyor.
48.                       **الاحْتِفافُ**: tencerede olanın tamamını yemek,
49.                       **الخُفُوفُ**: yağsız olarak kuruluk;
50.                       **سَوِيقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış kuru.
51.                       Bizim toprağımız **حَفَّتْ**; **حُفُوفاً** **تَحِفُّ**: otları kurudu.
52.                        Adamın karnı **حَفَّ**: yağlı da et de yemedi de kurudu.
53.                       **الثَّريدة** **حَفَّتِ**: üstü kuruduğu zaman, sonra çatladı.
54.                       **فرس قَفِرٌ حافٌّ**: **الضبعة** üzerinde semirmez.
55.                       **إناء حَفَّان**: su ve başkası onun iki **حِفاف**ına ulaştı.
56.                       **الأحِفّةُ**: kellik çevresinde saçtan kalan şey,
57.                       Saçından bir **حِفافٌ** kaldı; bu, kel olduğu zaman, başının çevresinde saçından bir perçem kaldığında olur.
58.                        O, **أَصلَعَ** idi; onun için bir **حِفافٌ** vardır; o, saçın başının ortasından açılması ve çevresinde olanın kalmasıdır.
59.                       **الحَفَّافُ**: alt çenede **اللَّهاة**ye kadar olan et.
60.                       Onun **حَفَّافُه** kurudu; o, **اللَّهاة**nin altında yumuşak ettir.
61.                       Dilden iki **الحَافَّانِ**: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır,
62.                       Ve göz değdiren bir adam: **حافُّ العين**; **الحُفُوفِ**ü açık; yani onunla (gözle) şiddetli isabet sahibidir; çünkü insanlara gözle isabet eder.
63.                       Dokumacının **حَفُّ**u: çözgü arasında atkıyı onunla düzenlediği geniş tahtasıdır.
64.                       **الحَفُّ**: dokuma tezgâhıdır.
65.                       **الحَفّةُ**: **المِنْوال**; o, dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır.
66.                       **الحَفّةُ**: üç kamıştır,
67.                       **الحِفّةُ**: dokumacının kılıç gibi onunla vurduğu şeydir,
68.                        **الحَفُّ**: gidip gelen kamıştır.
69.                       **الأَساود** **حَفِيفاً** **تَحِفُّ**: bu, derilerinin bir kısmını bir kısmına sürttükleri zaman derilerinin sesidir.
70.                        **حَفِيفُ الرِّيح**: geçtiği her şeydeki sesidir;
71.                        At **حَفَّ**; **حفيفاً** **يَحِفّ**; ve ben onu **أَحْفَفْتُه**: ona bir **حَفِيفٌ** olması için onu zorladığım zaman; o, koşuşunun uğultusudur,
72.                       **الحَفِيفُ**: şiddetlendiği zaman develerin ayaklarının sesidir;
73.                       **حَفَّ الغيْثُ**: yağmuru şiddetlendiği zaman; ta ki onun bir **حَفيفاً**ı işitilir.
74.                       Atı koşturdu; ta ki onu **أَحَفَّه**: onu şiddetli sürate yükledi; ta ki onun bir **حَفِيفٌ**i olsun.
75.                       Onun işitmesi **حَفَّ**: tamamı gitti de ondan hiçbir şey kalmadı.
76.                       **حَفَّانُ النعام**: onun tüyüdür.
77.                       **الحَفّانُ**: devekuşunun yavrusudur;
78.                        **الحَفّانُ**: devekuşlarının ve develerin küçükleridir.
79.                       Develerden **الحَفَّانُ**: **الحِقاق**ın altı olan.
80.                       **الحَفّانُ**: hizmetkârlardır.
81.                       Falan kendi nefsiyle **حَفٌّ**dur; yani ilgili/derdi olan.
82.                       **الحَفَّةُ**: tam ikramdır.
83.                       O bizi **يَحُفُّنا** ve **يَرُفُّنا**; yani bize verir ve bize azık sağlar.
84.                        O **يَحِفُّ** ve **يَرِفُّ**; yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve şefkat eder.
85.                       **حُفُّ العين**: onun kirpiğidir.
86.                        **حَفِّ** bunun ve **حَفَفِه** ve **حِفافِه** üzere geldi; yani onun vakti ve zamanı. Ve
87.                       O, bir işin **حَفَفِ**i üzeredir; yani onun bir yanı ve yüksek yeri üzeredir.
88.                       Develer otu **احْتَفَّتِ**: onu yediler yahut ondan aldılar,
89.                       **حِفافُ الرمل**: onun kesildiği yerdir,

● - حفف: **حَفَّ** kavim bir şeyle ve onun çevresiyle **يَحُفُّونَ** **حَفّاً** ve **حَفُّوه** ve **حَفَّفوه**: onu kuşattılar, onun etrafını sardılar, (başında) durup bağlandılar ve (çevresinde) döndüler; **التهذيب**’de: **حَفَّ القوم بسيدهم**. Ve تنزيل’de: **وترى الملائكة حافّين من حول العرش**; **الزجاج** dedi: tefsirde **حافِّين**’in mânası **مُحدِقِين** (kuşatmışlar) olarak geldi; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،
يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ

Ve onun sözü:
إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،
يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ

**الـمُحَّفَّفُ**: yanları olan, yanları sanki onu **حَفَّفَتْه** yani onu kuşatmış gibi olan dolu meme; İbnü’l-A‘râbî onu **مُجَفَّفٌ** diye rivayet etti; bir meme murad eder, sanki **جُفٌّ** gibidir; o da **الوَطْبُ الخَلَقُ**’tır. Ve **حَفَّه** onu bir şeyle **يَحُفُّه**: nasıl ki **الهَوْدَجُ** elbiselerle **يُحَفُّ** (çevrelenir), öyle; ve كذلك **التَّحْفِيفُ**. Ve **أَهْلِ الذكر** hadîsinde: **فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم** yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Ve başka bir hadîste: **إلاَّ حَفَّتهم الملائكةُ**. Ve hadîste: Allah, evin yerini bir bulutla gölgeledi; o da evin **حِفافَ**’ı oldu, yani onu kuşatıcı.

Ve **المِحَفَّةُ**: bir bezle **يُحَفُّ** (sarılıp çevrelenen) sonra kadının içinde bindiği bir **رَحْلٌ**; ve denildi ki: **المِحَفَّةُ** **الهَوْدَجِ** gibi bir binek, ancak **الهودج** kubbelenir, **المِحَفَّةُ** kubbelenmez; İbn Düreyd dedi: ona bu ad verildi; çünkü tahta, içinde oturana **يَحُفُّ** yani onu bütün yanlarından kuşatır; ve denildi ki: **المِحَفَّة** kadınların bineklerinden bir binektir.

Ve **الحَفَفُ**: topluluk; ve denildi ki: yenilenin azlığı ve yiyenlerin çokluğu; ve Sa‘leb dedi: o, aile fertlerinin azık gibi olmasıdır; ve İbn Düreyd dedi: geçimde darlıktır; ve bir kadın dedi: kocam çıktı ve çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفُّ** isabet etti; dedi ki: **الحَفَفُ** darlıktır; **الضَّفَف** ise yemeğin az olup yiyenlerinin çok olmasıdır; ve denildi ki: o, aile miktarıdır; ve el-Lihyânî dedi: **الحفف** geçimden **الكَفافُ**’tır. Ve onlara geçimden **حَفَفٌ** isabet etti, yani şiddet; ve üzerlerinde ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفٌ** görüldü, yani yoksunluk izi. el-Asma‘î dedi: **الحفَف** kötü geçim ve mal azlığıdır; ve onlar **مَحْفُوفُون** bir kavimdir. Ve hadîste: onun, عليه السلام, bir yemekten ancak **حفَف** üzere doyduğu; **الحفَف**: darlık ve geçimin azlığıdır; yani ancak kendisinde hâl, bolluk ve bereketin zıddı iken doyardı. Ve **طعام حَفَف**: az. **معيشة حَفَفٌ**: sıkıntılı.

Ve Ömer hadîsinde, Irak heyeti ona dedi: Müminlerin emîri bir yaşa ulaştı, hâlbuki o **حافُّ الـمَطعَم** yani onun (yemeği) kuru ve kıraçtır; ve ondan, diğer hadîsi: bir adama sordu, dedi ki: Ebû Ubeyde’yi nasıl buldun? dedi: **حُفُوفاً** gördüm, yani geçim darlığı; ve ondan hadîs: Muâviye’ye bildir ki Abdullah b. Ca‘fer **حَفَّفَ** (* onun sözü “حفّف”: Nihâye’nin kenarında: **حفف**; **حف**’ta mübalağa, yani çabaladı ve malı azaldı; **حفت الارض** ve benzeri gibi.) ve **جُهِدَ** yani malı azaldı. el-Asma‘î: onlara geçimden **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قَشَفٌ** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّفَفُ** azlıktır, **الحَفَفُ** ihtiyaçtır; ve denilir: **الضفَف** ve **الحفَف** birdir; ve inşad etti:
هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،
لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا

Ebû’l-Abbâs dedi: **الضفَفُ** yiyenlerin mal miktarından fazla olmasıdır; **الحفَفُ** ise yiyenlerin mal miktarınca olmasıdır. Dedi: Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, yediğinde, onunla yiyenlerin sayısı yenilenin miktarı ve **كفافِه** (yetecek kadarı) ölçüsünden daha çok olurdu. Dedi: **ومن تَلَطَّفا** sözünün mânası: bize iyilik eden kimseye iyilik edecek bir şey yanımızda olmazdı. Ve falanın yanında eşyadan ancak **حَفَفٌ** vardır; o da az bir azıktır. Ve ihtiyaç onları **حَفَّتْهم** **تَحُفُّهم** şiddetli **حَفّاً** ile (kuşatır) — ihtiyaç sahibi olduklarında. Ve onun yanında eşyadan yahut maldan bir **حَفَّة** vardır; yani ehli hakkında fazlalık olmayan az bir azık. Ve yemek, yediklerinin **حِفافَ**’ı idi, yani onun miktarı. Ve ona **على حفَفٍ** üzere çocuk doğdu, yani ona ihtiyaç üzere; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. el-Ferrâ: denilir: onları buna sevk eden, onlara bunu yaptıran ve onları muhtaç eden şey ancak ihtiyaçtır; **ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ**.

Ve **الاحْتِفافُ**: tenceredeki her şeyin yenmesi; ve **الاشتِفافُ**: kaptaki her şeyin içilmesi.

Ve **الخُفُوفُ**: yağsız olarak kuruluk; Ru’be dedi:
قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،
مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ

el-Asma‘î dedi: **حَفَّ** onun başı **يَحِفُّ** **حُفُوفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْته**. Ve **سَوِيقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış kuru; ve denildi ki: o, iç yağıyla da yağla da yoğrulmamış olandır. Ve **حَفَّتْ** toprağımız **تَحِفُّ** **حُفُوفاً**: onun otu kurudu. Ve adamın karnı **حَفَّ**: yağlı ve et yemedi de kurudu. Ve denilir: **حَفَّتِ الثَّريدة**: üstü kurudu da çatladı. Ve **فرس قَفِرٌ حافٌّ**: **الضبعة** üzerine semirmez. Ve **حَفَّ** başını ve bıyığını **يَحُفُّ** **حَفّاً**: yani onu dipten aldı. İbn Sîde dedi: ve **حَفَّ اللِّحية** **يَحُفُّها** **حَفّاً**: ondan aldı; ve **حَفَّه** **يَحُفُّه** **حَفّاً**: onu soydu; ve kadın yüzünü **تَحُفُّ** **حَفّاً** ve **حِفافاً**: usturayla ondan kılı giderir ve onu soyar; bu ondan türemiştir. Ve kadın **احْتَفَّتِ** ve **أَحَفّتْ** — o **تحْتَفُّ** iken: yüzünün kılını iki iplikle yolma suretiyle **يَحُفّ** edecek kimseye emreder; bu, soyma cinsindendir; o kılın adı **الحُفافةُ**’dır; ve denildi ki: **الحُفافةُ** **الـمَحْفُوفِ** ve başkasının kılından düşen şeydir. Ve sakal **حَفَّتِ** **تَحِفُّ** **حُفُوفاً**: dağınık oldu. Ve insanın ve başkasının başı **حَفّ** **يَحِفّ** **حُفوفاً**: dağınık oldu ve yağ sürmeden üzerinden uzun zaman geçti; el-Kumeyt bir kazığı vasfederek dedi:
وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ
يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ

Yani: sahibi onu **حفّه** (ihmal etti), bakımını terk etti, bir kazık.

Ve **الحِفافان**: başın, kabın ve başkalarının iki tarafı; ve denildi ki: ikisinin iki yanıdır; çoğulu **أَحِفَّةٌ**. Ve dağın **حِفافا**’sı: iki yanı. Ve her şeyin **حفافا**’sı: iki yanı; Tarafe, devenin kuyruğunun **عسيب**’inin iki yanını vasfederek dedi:
كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ

Ve **إناء حَفَّان**: su ve başkası onun iki **حِفاف**’ına ulaştı. Ve **الأحِفّةُ** ayrıca: kellik çevresinde kalan saç; teki **حِفافٌ**. el-Asma‘î: denilir: saçından **حِفافٌ** kaldı; bu, ortası kel olup başının çevresinde saçtan bir perçem kaldığı zamandır. Dedi: **الحِفاف**’ın çoğulu **أَحِفّة**’dir; Zû’r-Rumme, misafirlerin içinde yemek yedirilen çanakları vasfederek dedi:
لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،
وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا

**لهن** sözüyle muradı, yani çanaklara; **أَحِفّة** yani onların etrafında dönüp **الثريد**’den — içinde **لُبِّقَ** edilmiş — ve onunla **كُلِّلَتْ** edilmiş etlerden yiyen bir kavim; yani etraflarında dönen bir kavim. Ve çanaklar, ondan önceki bir beyitte zikredilmişti; o da:
فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،
تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا

Ve Ömer hadîsinde: o kel idi, onun için **حِفافٌ** vardı; o, saçın başının ortasından açılıp çevresinde olanın kalmasıdır.

**الحَفَّافُ**: alt damakta **اللَّهاة**’ye kadar olan et. **الأَزهري**: “**حَفَّافُه** kurudu” denir; o, **اللَّهاة**’nin altında olan yumuşak ettir.

Dilden **الحَافَّانِ**: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır; ve denildi ki: dilin **حافُّ**’ı onun ucudur.

Ve **حافُّ العين** olan bir adam, **الحُفُوفِ**’u açık olan, yani onunla (gözle) isabeti şiddetli olan; **اللحياني**’den: manası, insanlara gözle isabet ettirdiğidir.

Ve dokumacının **حَفُّ**’u: atkıyı çözgü arasına düzenlediği geniş tahtasıdır.

Ve **الحَفُّ**, هاء’sız: dokuma tezgâhı.

**الجوهري**: **الحَفّةُ** **المِنْوال**’dır; o, dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır.

Ve **الحَفّةُ**: üç kamıştır; ve denildi ki: **الحِفّةُ**, kesre ile; ve denildi ki: o, dokumacının kılıç gibi vurduğu şeydir; ve **الحَفُّ**: gidip gelen kamıştır.

**الأَزهري** dedi: Araplar katında böyledir; çoğulu **حُفُوفٌ**’dur. Ve denir: “Sen ne **حَفّةٍ**’sin ne de **نِيرةٍ**”; **الحفة**: geçen (şey)dir; **النّيرة**: enine olan tahtadır. Bu, ne fayda veren ne zarar veren kimse için darb-ı mesel yapılır; manası: bir şeye yaramaz.

Ve **الحَفيفُ**: bir şeyin sesi; onu çınlama gibi yahut kuşun uçuşu yahut atış yahut ateşin alevlenmesi ve bunun benzerleri gibi işitirsin; **حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً**.

Ve **حَفْحَفَ**.

Ve **حَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ**: uçtu; **الحَفِيفُ** onun iki kanadının sesidir.

Ve kara yılanlardan dişisi **تَحِفُّ حَفِيفاً**; o, derisinin bir kısmını bir kısmına sürttüğünde derisinin sesidir.

Ve **حَفِيفُ الرِّيح**: geçtiği her şeydeki sesidir.

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ
Onu açıkladı ve dedi ki: O, aklı zayıftır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أَثْأَبة**’nin **حَفيف**’idir. Ve denildi ki: manası, onu tehdit ederim ve onu, rüzgârın bu ağacı hareket ettirdiği gibi hareket ettiririm. İbn Sîde dedi: Bu, bir şey değildir.

Ve at **حَفَّ يَحِفّ حفيفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْتُه**: ona **حَفِيفٌ** olacak şekilde onu yükledim (sürdüm); o, koşuşunun uğultusudur. Ve kuş kanadının **حَفِيفُ**’i de böyledir.

Ve **الحَفِيفُ**: develerin ayak tabanlarının sesi, şiddetlendiği zaman; dedi ki:
يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:
أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟

**الأَصمعي**: **حَفَّ الغيْثُ**: yağmuru şiddetlendiği zaman; ta ki onun bir **حَفيف**’i işitilinceye kadar.

Ve denir: Atı koşturdu, ta ki onu **أَحَفَّه**; onu şiddetli hızlı yürüyüşe yükledi, ta ki onun bir **حَفِيفٌ**’i olsun.

Ve **حَفَّ سمعُه**: bütünüyle gitti; ondan hiçbir şey kalmadı.

Ve **حَفَّانُ النعام**: onun tüyüdür.

Ve **الحَفّانُ**: devekuşunun yavrusudur; ve Üsâme el-Hüzelî’ye ait olarak inşad edildi:
وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،
وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ

**الطُّغْيا**: yaban sığırının küçüğüdür. Ahmed b. Yahyâ der ki: **الطَّغيا**, fetha ile. İbn Berrî dedi: Ebû’n-Necm onu deve yavruları için şu sözünde ödünç aldı:
والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ

Onları, sudan kandıkları için, parlaklığında ve tazeliğinde **الحَنْظَل**’e benzetti. Ve denildi ki: **الحَفّانُ** devekuşunun ve develerin küçükleridir.

Ve **الحَفَّانُ** develerden de: **الحِقاق**’tan aşağı olan (yaş)tır. Ve denildi ki: **الحَفّان**’ın aslı devekuşu küçükleridir; sonra her cinsin küçüklerinde kullanıldı. Bunların her birinin tekili **حَفّانةٌ**’dır; onda erkek ve dişi eşittir. Ve inşad edildi:
وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما
زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ

Ve **الحَفّانُ**: hizmetkârlardır.

Ve falan kimse **حَفٌّ** kendi nefsiyle: yani ilgili/derdi olan.

Ve **الحَفَّةُ**: tam ikramdır.

Ve o, bize **يَحُفُّنا** ve **يَرُفُّنا**: yani bize verir ve bize azık sağlar.

Ve meselde: “من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ”; der ki: Bizi öven kimse, bunda aşırı gitmesin; fakat ondan hak ile konuşsun.

**الجوهري** dedi: yani bize hizmet eden yahut bize şefkat gösteren ve bizi gözeten.

**الأَصمعي**: O, **يَحِفُّ** ve **يَرِفُّ**: yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve acır. Dedi ki: **يَحِفُّ**’un manası: onun bir **حَفِيفاً**’ini işitirsin.

Ve denir: Ağaç **يَرِفُّ**; tazelikten bir titreyişi olduğu zaman.

Ve denir: Falanın ne **حافٌّ**’ı vardır ne de **رافٌّ**’ı; ve onu **يَحُفُّه** ve **يَرُفُّه** olan kimse gitti.

Ve **حُفُّ العين**: onun kirpiğidir.

Ve “**حَفِّ** bunun üzerine” ve “**حَفَفِه**” ve “**حِفافِه**”: yani onun vakti ve zamanı.

Ve o, bir işin **حَفَفِ**’i üzerindedir: yani onun bir yanı ve yüksekçe yeri üzerindedir.

Ve develer otu **احْتَفَّتِ**: onu yediler yahut ondan aldılar; ve **الحَفّةُ**: ondan **احْتَفَّتْ** (yiyip aldığı) şeydir.

Ve kumun **حِفافُ**’ı: onun kesildiği yer; çoğulu **أَحِفَّةٌ**’dir.

مقاييس اللغة:
(**حف**)  **الحاء** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi sesin bir türü, ikincisi şeyin şeyle kuşatması, üçüncüsü geçimde bir şiddettir.
Bunun açıklaması: birincisi **الحفيف**: ağacın ve benzerinin hışırtısı; yine kuş kanadının hışırtısı.
İkincisi: onların “**حفّ** قوم بفلانٍ” demeleri; onu kuşattıkları zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَتَرَى المَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ العَرْشِ**﴾ [الزمر 75]. Bundan: her şeyin **حِفافا**’sı: iki yanı. **طَرَفة** dedi:
كَأَنّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكنَّفا *** **حِفَافَيْهِ** شُكّاً في العَسيبِ بِمسْرَدِ([50])
Ve bu bâbdan: “o, bir işin **حَفَفِ**’i üzerindedir” yani onun bir yanı üzerindedir; her şeyin her yanı, onu kuşatır. Ve bu bâbdan onların “**فلان يَحُفُّنا ويَرُفُّنا**” sözleri; sanki bizi içine alır da bize verir ve bize azık sağlar.
Üçüncüsü: **الحُفُوف** ve **الحَفَف**; o, geçimin şiddeti ve kuruluğudur. **أبو زيد** dedi: “**حَفَّتْ** أرضُنا و**قَفَّتْ**”; otu kuruduğu zaman. O, **الشَّظَف** gibidir. Ve denir: “onlar geçimden bir **حَفَفٍ** içindedir”, yani darlık ve kıtlık; sonra bu yürütülür de “falancanın başı **محفوفٌ** ve **حافٌّ**” denir; yağa (sürmeye) dair ahdi uzak olduğu zaman; sonra “kadın yüzünü kıllardan **حَفَّتْ**” denir. Ve “bitkiyi **احتفَفْتُ**” (ettim) onu biçtiğim zaman.

القاموس المحيط:
**حَفَّ** رأسُهُ **يَحِفُّ** **حُفوفاً**: yağa dair ahdi uzak oldu; ve yer: otu kurudu; ve işitmesi: hepsi gitti,
ve bıyığını ve başını: ikisini de tıraş etti; ve at: **حَفيفاً** (etti): koşması sırasında bir ses işitildi; ve engerek: **فَحَّ** **فَحيحاً**; ancak **الحَفيف** onun derisindendir, **الفَحيح** ağzındandır; yine kuş da böyledir; ve ağaç: ses çıkardığı zaman; ve kadın: yüzünü kıllardan **تَحِفُّ** **حِفافاً** (kesre ile) ve **حَفّاً**: onu soydu; **احْتَفَّتْ** gibi.
Ve **الحَفَّةُ**: tam keramet; ve Halep’in batısında bir **كورة**; ve üzerine kumaşın sarıldığı **المِنْوَالُ**. Ve **الحَفُّ**: dokuma tezgâhı; ve beyaz, dikenli bir balık. Ve **الحَفَّانُ**: erkek ve dişi için devekuşu yavruları; tekili: **حَفَّانَةٌ**; ve hizmetçiler; ve kaplardan dolu olan; yahut ölçeğin iki yanına (**حِفافَيْهِ**) ulaştığı şey. Ve **حِفاف** (kitap vezninde): yan; ve iz. “Onun **حِفافِه**’i ve **حَفَفِه**’i ve **حَفِّه**’i üzere geldi” (ikisi fetha ile): izi üzere. Ve: kel saçlının başı çevresindeki saç perçemi; çoğulu: **أحِفَّةٌ**. Ve “**حافِّينَ من حَوْلِ العَرْشِ**”: onun **أَحِفَّتِه**’iyle, yani yanlarıyla çevreleyenler. Ve **سَويقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış. Ve o, **حافٌّ**; **الحُفُوفِ**’u açık: göze (nazarla) isabeti şiddetli. Ve “**حَفَفْنَاهُما بنَخْلٍ**”: hurmayı ikisinin **أَحِفَّتِهِما**’sını kuşatır kıldık.
Ve **الحفَفُ** (harekeli) ve **الحُفُوفُ**: kötü geçim ve mal azlığı; ve işten: onun yanı; ve kısa, muktedir olan.
Ve **المِحَفَّةُ** (kesre ile): kadınlar için, **الهَوْدَج** gibi bir binek; ancak kubbelenmez. Ve onu bir şeyle **حَفَّهُ** (onu uzattı gibi): onunla kuşattı. Ve meselde: “**مَن حَفَّنَا أو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ**”; yani: kim bizim etrafımızda dolaştı, işimize ihtimam gösterdi, bize hizmet etti ve bizi övdü ise, sakın aşırı gitmesin. Ve ondan onların sözü: “onun ne **حافٌّ**’ı var ne **رافٌّ**’ı”; ve onu **يَحُفُّهُ ويَرُفُّهُ** olan kimse gitti. Ve **شدَّادٍ** gibi: küçük dilin altındaki yumuşak et. Ve **كُناسَةٍ** gibi: saman ve **القَتِّ** artığı. Ve “ihtiyaç onları **حَفَّتْ**” yani: onlar muhtaçlardır; ve **قومٌ مَحْفُوفُونَ**.
Ve **حَفْ حَفْ**: horoz ve tavuk için bir azarlama. Ve onu **أحْفَفْتُه**: onu çirkin olanla andım; ve başımı: yağa dair ahdini uzaklaştırdım; ve atı: ona **حَفيفٌ** olacak şekilde onu zorladım; o, içinin uğultusudur; ve elbiseyi: onu **الحَفِّ** ile dokudum; **حَفَّفْتُهُ** gibi. Ve **حَفَّفَ** **تَحْفِيفاً**: sıkıntıya uğradı ve malı azaldı; ve çevresini: **حَفَّ**; **احْتَفَّ** gibi. Ve bitkiyi **احْتَفَّ**: onu biçti. Ve kadın: yüzünün saçını iki iplikle **يَحُفُّ** edecek kimseye emretti. Ve mallarını **اسْتَحَفَّ**: onları bütünüyle aldı.
Ve **حَفْحَفَ**: geçimi daraldı; ve kuşun kanadı ve sırtlan: ikisi için bir ses işitildi.

تاج العروس:
Başını **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ** **حُفُوفاً**: yağa dair ahdi uzak oldu; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söyledi; başkası ekledi: ve dağınık oldu; bu bir mecazdır. Ve **الجَوْهَرِيُّ** **الْكُمَيْتِ**’ten, bir kazığı vasfederken, inşad etti:
وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذِي لِمَّةٍ ... يُطِيلُ الْحُفُو ولا يَقْمَلُ في اللِّسَان : yani bir kazık. Ve sahibi onu **أَحَفَّه**: onun bakımını terk etti. Yer **حَفَّتِ** eder, **تِحِفُّ** **حُفُوفاً**: suyun yokluğundan otu kurudu; ve yine **قَفَّتْ** de böyledir; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
**ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: işitmesi **حَفَّ** eder, **حُفُوفاً**: hepsi gitti; ondan hiçbir şey kalmadı. **الراجزُ** dedi:
" قَالَتْ سُلَيْمَى إِذ رَأَتْ حُفُوفِي
" مَعَ اضْطِرَابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ **الأَزْهَرِيُّ** onu **رُؤْبةَ** için inşad etti; **العُبَاب**’da olduğu üzere ona ait değildir. Bıyığını ve başını **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ** gerçekten: ikisini de tıraş etti. Ve **المُحْكَمِ**’de: sakalı **حَفَّ** eder, onu **يَحِفُّها** **حَفًّا**: ondan aldı; ve o (sakal) kendi kendine **حَفَّتْ** eder, **تَحِفُّ** **حُفُوفاً**: dağınık oldu.
At **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ** **حَفِيفاً**: koşması sırasında bir ses işitildi; o, koşuşunun uğultusudur. Ve engerek **حَفَّ** eder, **حَفِيفاً**: yani **فَحَّ** **فَحِيحاً**; ancak **الْحَفِيفَ** onun derisindendir, **الْفَحِيحَ** ağzındandır; bu, **أَبي خَيْرَةَ**’dendir. Ve **اللِّسَانِ**’da: kara yılanların dişisi **تَحِفُّ** **حَفِيفاً**; o, derisinin sesidir; bir kısmını bir kısmına sürttüğü zaman. Ve kuş kanadının **حَفِيفُ**’i de böyledir; bunu **الجَوْهَريُّ** söyledi. **رُؤْبَةُ** dedi:
" وَلَّتْ حُبَارَاهُمْ لها حَفِيفُ
Ve denir: **الجُعَلُ** **حَفَّ** eder, **يَحِفُّ**: uçtuğu zaman. Ağaç **حَفَّتِ** eder, **حَفِيفاً**: rüzgârın dalları üzerinden geçmesiyle ses çıkardığı zaman. Ve onun sözü; **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** onu inşad etti:
" أَبْلِغْ أَبَا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ
Onu açıkladı da dedi ki: o, zayıf akıllıdır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أَثْأَبَةٍ**’nin **حَفِيفُ**’idir. Ve denildi: manası, onu tehdit ederim ve onu hareket ettiririm; rüzgârın bu ağacı hareket ettirmesi gibi. **ابنُ سِيدَه** dedi: bu, bir şey değildir.
Kadın, yüzünü kıllardan **حَفَّتِ** eder, **تَحِفُّ**: **حِفَافاً** (kesre ile) ve **حَفًّا**: usturayla ondan kılı giderdi ve onu soydu; **احْتَفَّتْ** gibi. Ve denir: o, **تَحْتَفُّ** eder: yüzünün saçını iki iplikle yolma olarak **يَحِفُّ** eden kimseye emreder; bu, kabuktan soyma cinsindendir; **اللَّيْثِ**’ten geleceği üzere.
Denir: **الْحَفَّةُ**: tam keramet; bunu **ابنُ عَبَّادٍ** ve **صاحبُ اللِّسَانِ** nakletti. **الحَفَّةُ**: Halep’in batısında bir **كُورَةٌ**; bunu **الصَّاغَانِيُّ** nakletti.

**الحَفَّةُ**: **الْمِنْوَالُ**; o, üzerine kumaşın sarıldığı şeydir; ve kendisine: **الْحَفُّ** denilen, **الْمَنْسَجُ**dur; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söylemiştir. **أَبو سَعِيدٍ** dedi: **الحَفَّةُ**: **المِنْوَالُ**dur; ve ona: **حَفٌّ** denilmez; ancak **الحَفُّ** **المِنْسَجُ**dur; **الصِّحاح** ve **العُبَابِ**’da olduğu gibi. **اللِّسَانِ**’da: **حَفَّةُ الحائِكِ**: onun geniş tahtasıdır; onunla **اللُّحْمَةَ**yı **السَّدَى** arasında düzenler. Ve denilir: **الحَفَّةُ**: üç kamıştır. Ve denildi: **الحِفَّةُ** kesre ile. Ve denildi: o, dokumacının kılıç gibi onunla vurduğu şeydir. Ve **الحَفُّ**: gelip giden kamıştır. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: Araplar katında böyledir. Ve onun çoğulu: **حَفُوفٌ**dur. Ve denilir: sen **حَفَّةٍ** de değilsin **نِيرَةٍ** de. **الحَفَّةُ**: geçen şeydir; **النِّيرَةُ**: enine olan tahtadır. Bu, fayda vermeyen ve zarar vermeyen kimse için vurulur; manası: hiçbir şeye yaramaz.

**الحَفُّ**: beyaz, dikenli bir balıktır; **ابنِ عَبَّادٍ**’dan. Ve **الْحَفَّانُ**: devekuşunun yavruları ve onun küçükleri; erkek ve dişi için; bunu **الجَوْهَرِيُّ** söylemiştir. **ابنُ السِّيدِ** onu yalnız dişilere tahsis etti. Şeyhimiz onu **شَرْح الكِفَايَةِ**’de nakletti. Tekili **حَفَّانَةٌ**dur; burada kaidesine muhalefet etti ve “**بهاءٍ** ile” demedi. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: **الأَصْمَعِيُّ**, **أُسامَةَ الهُذَلِيِّ** için şu beyti rivayet etti:
وإِلاَّ النَّعَامَ وحَفَّانَهُ ... وَطَغْيَا مِنَ اللَّهِقِ النَّاشِطِ
**أَبو عمرٍو** ve **أَبو عبدِ اللهِ** şöyle rivayet etti: **وطَغْياً** tenvin ile; yani: bir ses; denilir: **طَغَى الثَّوْرُ طَغْياً**. Başkaları onu şöyle rivayet etti: **وطُغْيَا** damme ile: yaban sığırının küçüğü. **ثَعْلَبٌ** dedi: o, fetha ile **الطَّغْيَا**dır.

**الحَفَّانُ**: hizmetkârlardır; onu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti; sanki devekuşunun küçüklerine benzetme olarak.

**الحَفَّانُ**: kaplardan dolu olan; doluluğu kenarlarına yakın olan; yahut ölçekli şeyin iki kenarına ulaştığı; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; yani: iki yanı. **الحِفافُ** (kitap gibi): yan demektir. **طَرَفَةُ**, dişi devenin kuyruğunun **عَسِيبِ**inin iki yanını vasfederken dedi:
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكَنَّفَا ... حِفَافَيْهِ شُكَّا في الْعَسِيبِ بِمِسْرَدِ
**الحِفَافُ**: izdir. Ve denilir: onun **حِفَافِهِ** ve **حَفَفِهِ** ve **حَفِّهِ** üzere geldi; ikisi fethalı; yani: izi üzere; **العُبَاب**’da olduğu gibi. **اللِّسَانِ**’da: **جاءَ على حَفِّ ذلك وحَفَفِهِ وحِفَافِهِ**: yani: onun vakti ve zamanı.

**الحِفَافُ**: kel başın çevresindeki saç perçemidir; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söylemiştir. **عمرُ** (Allah ondan razı olsun) kel idi; onun **حِفَافٌ**u vardı. Çoğulu: **أَحِفَّةٌ**. **ذُو الرُّمَّةِ**, çanakları anarken dedi:
فمَا مُرْتَعُ الْجِيرَان إِلاَّ جِفَانُكُمْ ... تبَارُونَ أَنْتُمْ والرِّيَاحُ تَبَارِيَا
" لَهُنَّ إِذَا أًصْبَحْنَ مِنْهُمْ أَحِفَّةٌوحِينَ يَرَوْنَ اللَّيْلَ أَقْبَلَ جَائِبَا
**أَحِفَّةٌ**: yani, onun etrafında yuvarlaklaşan bir kavim. Yüce sözünde: " وتَرضى الْمَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ " **الزَّجَّاجُ** dedi: yani, kuşatmış olarak. **الصَّاغَانِيُّ** artırdı: **بِأَحِفَّتِهِ** yani: onun yanlarıyla. **الرَّاغِبُ** dedi: onun iki kenarıyla çevreleyenler olarak. **اللَّيْثُ** dedi: **سَوِيقٌ حَافٌّ**: yani yoğrulmamış. Bir bedevî dedi: bize, **حُفَّتْ** olmuş bir **عَصيدةٍ** getirdiler; sanki o, içinde çatlaklar bulunan bir topuk kemiğidir. Ve denildi: o, iç yağıyla da yağla da yoğrulmamış olandır.

**اللِّحْيَانِيُّ** dedi: o, **حَافٌّ بَيِّنُ الْحُفُوفِ**tur: yani, gözle vurmanın şiddetlisidir; mana: onunla insanlara isabet ettirir. Yüce sözünde: " وَ حَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ " : yani, hurmaları onların **أَحِفَّتِهِمَا**sına, yani iki yanına, kuşatıcı kıldık.

Mecazdan: **الْحَفَفُ** harekeli olarak ve **الْحُفُوفُ**; onun mutlak zikri, onun fetha ile olduğunu gerektirir; doğru olan, onun damme ile olduğudur: kötü geçim; **الأَصْمَعِيِّ**’den. Ve mal azlığı. Denilir: onların üzerinde ne **حَفَفٌ** görüldü ne **ضَفَفٌ**; yani: yoksunluk izi; sanki ondan bir **حَفَفٍ**e, yani bir yana konulmuştur; “geçimin ortasında” denilen kimsenin aksine. **الرَّاغِبِ**’in sıfatı. **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: **الحَفَفُ**: geçimde darlıktır. Bir kadın dedi: kocam çıktı ve çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حَفَفٌ** isabet etti ne **ضَعَفٌ**. Dedi: **الْحَفَفُ**: darlık; **الضَّفَفُ**: yemeğin az olup yiyenlerinin çok olmasıdır. Ve denildi: o, bakmakla yükümlü olunanların miktarıdır. **اللِّحْيَانِيُّ** dedi: **الحَفَفُ**: geçimden **الكَفَافُ**tur. Ve onlara geçimden bir **حَفَفٌ** isabet etti; yani: bir şiddet. **ثعْلَبٌ** dedi: **الحَفَفُ**: bakmakla yükümlü olunanların azık miktarı olmasıdır. Hadiste: onun (aleyhisselâm) bir yemekten ancak **حَفَفٍ** üzere doyduğu: yani, ancak yanında bolluk ve bereketin zıddı hâl varken doydu. **عُمَرَ** (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: bir adama sordu: **أَبَا عُبَيْدَة**’yi nasıl buldun? Dedi: **حُفُوفاً** gördüm; yani: geçim darlığı. **الأَصْمَعِيُّ** dedi: onlara geçimden **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قَشَفٌ** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: **الضَّفَفُ**: azlıktır; **الْحَفَفُ**: ihtiyaçtır. Ve denilir: ikisi birdir. Ve şu beyti rivayet etti:
" هَدِيَّة كَانَتْ كَفَافاً حَفَفَا
" لاَ تبْلُغُ الْجَارَ ومَنْ تَلَطَّفَا
**أَبو العَبّاسِ** dedi: **الضَّفَفُ**: yemeğin, mal miktarından daha fazla olmasıdır; **الحفَفُ**: yemeğin, mal miktarınca olmasıdır. Dedi: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yediği zaman, onunla yiyen kimse, yenilenin miktarı ve onun **كَفافِهِ**nden daha çok sayıda olurdu. Ve **الحَفَفُ** işten: onun yanıdır; denilir: o, bir işin **حَفَفِ**i üzeredir; yani: ondan bir yan ve bir yükseklik.

**ابنُ عَبَّادٍ** dedi: erkeklerden **الحَفَفُ**: kısa, muktedir olandır. Ve **الْمِحَفَّةُ** kesre ile; **الجَوْهَرِيُّ** ve **الصَّاغَانِيُّ** onu böyle ضبط etti. Şeyhimiz dedi: **مَشَارِقِ عِيَاضٍ**’da onun fetha ile olduğu: kadınlar için, **الْهَوْدَج** gibi bir binek; ancak o kubbelenmez; yani **الْهَوْدَجُ** kubbelenir; onu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Başkası dedi: **المِحَفَّةُ**: etrafı **يُحَفُّ** edilen, sonra kadının içinde bindiği bir semerdir. **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: ona bu ad verildi; çünkü ağaç, içinde oturanı **يَحُفُّ** eder; yani, onun bütün yanlarından onu kuşatır.

Ve onu şey ile **حَفَّهُ**; **مَدَّهُ** gibi: onu kuşattı; tıpkı **الهَوْدَجُ**’un elbiselerle kuşatılması gibi; **العُبابِ**’da (böyle) olduğu gibi. Ve **اللِّسَانِ**’da: onun etrafını çepeçevre sardılar, onun çevresinde dolaştılar, (başında) beklediler ve etrafında döndüler. Ve **التَّهْذِيبِ**’de: kavim efendilerinin etrafını sardı. Ve hadiste: “Böylece onları kanatlarıyla **فَيَحُفُّونَهم**” yani: onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Ve başka bir hadiste: “Ancak melekler onları **حَفَّتْهُمُ**.”

Ve meselde: “Bizi **حَفَّنَا** yahut **أَورفَّنَا** eden kimse, orta yolu tutsun”; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. **أَبو عُبَيْدِ** dedi: medihte ölçülülük hakkında darb-ı mesel yapılır: yani bize dolandı, işimizle ilgilendi ve bize ikram etti. Ve **الصِّحاحِ**’ta: yani bize hizmet eden, bizi koruyan ve bize şefkat gösteren. **أَبو عُبَيْدٍ** dedi: yani bizi öven kimse, bunda aşırı gitmesin; fakat hak ile konuşsun. Ve başka bir meselde: “Bizi **حَفَّنَا** yahut **رَفَّنَا** eden kimse, bıraksın.”

Ve ondan onların sözü: “Onun ne bir **حَافٌّ**’ı vardır ne de bir **رَافٌّ**’ı”; ve onu **يَحُفُّهُ** ve **يَرُفُّهُ** olan kimse gitti; **الصِّحاحِ**’ta (böyle): yani ona verir ve ona azık sağlar. **الأَصْمَعِيُّ** dedi: o **يَحُفُّ** ve **يَرُفُّ**: yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve acır. Dedi: **يَحُفُّ**’un manası: onun için bir **حَفِيفاً** işitirsin.

Ve **الحَفَّافُ**; **شَدَّادٍ** gibi: yumuşak et; küçük dilin alt tarafında. Denir: “Onun **حَفَّافُهُ** kurudu”; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söyledi. Ve **الأَزْهَرِيُّ** nakletti: onu **شَدَّادٍ** gibi ضبط etmedi; ancak siyakı, onun **ككِتَابٍ** gibi olduğuna delalet eder. Ve dedi: **الحفافُ**: üst çenede aşağı tarafta, küçük dile kadar olan et.

Ve **الحُفَافةُ**; **ككُنَاسَةٍ** gibi: saman ve **الْقَتِّ** artığı; ve o ikisinin artığıdır; bunu İbn **عَبَّادٍ** söyledi. Mecazdan: “İhtiyaç onları **حَفَّتْهُمُ**; onları şiddetli bir **حَفًّا** ile **تَحُفُّهُم**”: yani onlar muhtaçlardır. Ve “**قَوْمٌ مَحْفُوفُونَ**”; nüshalarda böyle; siyakta doğru olan: yani muhtaçlardır ve onlar “**قَوْمٌ مَحْفُوفُونَ**”; **الصِّحاحِ**’ın nassı olduğu üzere.

İbn **عَبَّادٍ** dedi: **حَفْ حَفْ**: horoz ve tavuk için bir azarlamadır. Dedi: ve onu **أَحْفَفْتُهُ**: onu çirkin (söz) ile andım; bu mecazdır. “Başımı **أَحْفَفْتُ**”: yağ sürmeyi ondan uzaklaştırdım; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti; ve bu **الأَصْمَعِيِّ**’nin sözüdür. “Atı **أَحْفَفْتُ**”: onu, kendisine bir **حَفِيفٌ** oluncaya kadar şiddetli sürate yükledim; ve o, içinin uğultusudur; nüshalar böyle; **العُبَابِ**’da da benzeri. **الصِّحاحِ** ve **اللِّسَانِ**’da olan: koşuşunun uğultusudur; belki doğru olan odur.

“Elbiseyi **أَحْفَفْتُ**”: onu **الْحَفِّ** ile, yani dokuma tezgâhı ile dokudum; “onu **حَفَّفْتُهُ** **تَحْفِيفاً**” gibi; **الْحَفِّ**’ten. Mecazdan: adam **حَفَّفَ** **تَحْفِيفاً**: yorulduğu ve malı azaldığı zaman; “yer **حَفَّتِ**”: yani kurudu. Ve Muâviye’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: ona, Abdullah b. Ca‘fer’in (Allah ikisinden de razı olsun) بذل ve vermesinden dolayı **حَفَّفَ** ve yorulduğu ulaştı; bunun üzerine ona yazdı; ona ölçülülüğü emrediyor ve israftan nehyediyordu; ve ona **الشَّمَّاخِ**’ın şiirinden iki beyit yazdı:

لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيَغْنِى ... مَفَاقِرَهُ أَعَزُّ مِنَ الْقُنُوعِ
يَسُدُّ بِهِ نَوَائِبَ تَعْتَرِيهِ ... مِنَ الأَيَّامِ كَالنَّهْلِ الشُّرُوعِ

“Etrafını **حَفَّفَ**”: onu çepeçevre sardı; “**حَفَّ** **حَفًّا**” gibi. Ve İbn **الأَعْرَابِيِّ** şu şiiri okudu:

كَبَيْضَةِ أُدْحِىٍّ بِمَيْثِ خَمِيلَةٍ ... يُحَفِّفُهَا جَوْنٌ بِجُؤْجُئهِ صَعْلُ

Ve “**احْتَفَّ** **احْتِفَافاً**”: yani onun etrafında döndü. Ve “bitkiyi **احْتَفَّ**”: onu biçti; bunu **الصَّاغَانِيُّ** nakletti. Bazı nüshalarda: **حَزَّزَهُ**; başka bir nüshada: **جَزّرَهُ**; bu yanlıştır. **اللَّيْثُ** dedi: ve kadın **احْتَفَّتِ**: yüzünün saçını **يَحُفُّ** eden kimseye, iki iplikle temizlenmesini emretti; **العُبَابِ**’da böyle. Doğrusu: iki iplikle yolma (ile); ve bu, kabuk soyma manasındaki **الحَفِّ**’tendir.

Ve baskında mallarını **اسْتَحَفَّ**: yani onları bütünüyle aldı. İbn **الأَعْرَابِيِّ** dedi: adam **حَفْحَفَ**: geçimi daraldı; bu mecazdır. İbn **دُرَيْدٍ** dedi: kuşun kanadı, ve aynı şekilde sırtlan, **حَفْحَفَ**: ikisine bir ses işitildiği zaman. Ve yine sırtlan **خَفْخَفَ**; **الخاءِ المُعْجَمَةِ** ile.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **المُحَفَّفُ**; **كمُعَظَّمٍ**: dolu meme; yanları olan; sanki yanları onu **حَفَّتْهُ**; yani onu kuşattı. İbn **الأَعْرَابِيِّ** onu **الجِيمِ** ile rivayet etti; ve şahidi orada geçmişti. Ve **الحِفَافُ**; **ككِتَابٍ**: bir şeyi çepeçevre sarmak ve onun etrafında dolaşmak.

Ve **الحَفَفُ** (harekeli): topluluk ve azlık. Denir: falanın yanında eşyadan ancak bir **حَفَفٌ** vardır; ve o az bir azıktır. Ve “bu, maldan yahut eşyadan bir **حَفَّةٌ**”: yani az bir azık; ehline fazlalık yoktur. Ve o, yiyeceği **حَافُّ** olandır: yani kurusu ve kıt olanıdır. Ve yemek, yediklerinin **حِفَافَ**’ı idi: yani miktarı.

Ve ona bir **حَفَفٍ** doğdu: yani ona ihtiyaç üzere. Bu, İbn **الأَعْرَابِيّ**’dendir; ve **الجِيمِ** ile rivayet edilir; geçmişti. **الفَرَّاءُ** dedi: onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır: onların çağıranını ve onları muhtaç edenini kasteder.

Ve **الاحْتِفَافُ**: tenceredeki her şeyin yenmesidir. Ve **الاشْتِفافُ**: kaptaki her şeyin içilmesidir. Ve **الحُفُوفُ** (ضم ile): yağsız kuruluk.

Ve adamın karnı **حَفَّ**: yağlı ve etli yemedi; böylece kurudu. Ve **الثَّرِيدَةُ** **حَفَّتِ**: üstü kurudu da çatladı. Ve “**فَرَسٌ قَفِرٌ حَافٌّ**”: iyi bakıma rağmen semirmez. Ve kadın **أَحَفَّتِ** **إِحْفَافاً**; **احْتَفَّتْ** gibi. Ve **الحُفَافَةُ** (ضم ile): yolunmuş saç; denildi: kesilmiş saçtan düşen şey. Ve “ona karşı **قَوْمٌ أَحِفَّةٌ**”: kuşatanlar.

Ve dilin iki yanı olan **الحَافَّانِ**: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır. Denildi: dilin **حَافُّ**’ı: ucu. Ve **الحَفِيفُ**: bir şeyin sesidir; onu çınlama gibi yahut atış gibi yahut ateşin alevlenmesi gibi ve bunun benzeri olarak işitirsin. Ve **الأَصْمَعِيُّ**, mancınık taşının düşüşünü vasfederek şu şiiri okudu:

" أَقْبَلَ يَهْوِى وله حَفِيفُ

Ve rüzgârın **حَفِيفُ**’i: geçtiği her şeydeki sesidir. Ve **الحَفِيفُ**: delip geçen okun **حَفِيفُ**’idir. Ve **الحَفِيفُ**: develerin ayak tabanlarının sesi; yürüyüşleri şiddetlendiği zaman. Dedi:

" يَقُولُ والْعِيْسُ لَهَا حَفِيفُ
" أَكُلُّ مَنْ سَاقَ بِكُمْ عَنِيفُ

Ve **الأَصْمَعِيُّ** dedi: yağmur **حَفَّ**: yağışı şiddetlendiği zaman; ta ki ona bir **حَفيفاً** işitirsin. Ve denir: atı koşturdu, ta ki onu **أَحَفَّهُ**: yani onu şiddetli sürate yükledi. Ve **الحَفَّانُ**: develerin küçükleridir. **أَبو النَّجْمِ** dedi:

" والْحَشْوُ مِن حَفَّانِهَا كَالْحَنْظَلِ

Onları, su ile sulandıklarında, parlaklığında ve tazeliğinde **الحَنْظَلِ**’e benzetti. Denildi: develerden **الحَفَّانُ**: **الْحشقَاقِ**’tan aşağı olan. Ve falan, kendi nefsiyle **حَفٌّ**: yani meşgul.

Ve **حُفُّ العَيْنِ**: onun kirpiği. Ve **احْتَفَّتِ الإِبِلُ الكَلأَ**: onu yedi yahut ondan elde etti. Ve **الحَفَّةُ**: ondan **احْتَفَّتْ** olan şey. Ve **الحَفِيفُ**: otlağın kurusu; ve **الجِيمُ** onda bir lugattır. Ve **حِفَافُ الرَّمْلِ** ( **ككِتَابٍ** gibi): onun kesildiği yer; ve cem‘i: **أَحِفُّةٌ**. Ve **حَفَفْتُه بالنَّاسِ**: yani onları onunla **حَافِّين** kıldım. Ve “**حُفَّتِ الجَنَّةُ بالمَكارِهِ**”; ve o, hizmetkârlarıyla **مَحْفُفٌ**tur; ve ipekle **مُحَفَّفٌ** bir hevdectir.

Ve **الأَحِفَّةُ**: **أَسَدٍ** ve **حَنْظَلَةَ** diyarlarında mekânlardır; onun teki **حُفَافٌ**dur. Bunu **عُمَارَةُ ابنُ عَقِيلٍ** söyledi; ve bununla, **جَرِيرٍ**’in dedesi **حَدِّه**’nin sözünü tefsir etti. Ve bütün o, **ج ف ف**’te geçmişti; ve musannif orada ona dikkat çekti, burada ise onu ihmal etti; öyleyse ona bak.
