# حفف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%81%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حفف

حَفَّ القومُ بالشيء وحَوالَيْه يَحُفُّونَ حَفّاً وحَفُّوه وحَفَّفوه: أَحْدَقُوا به وأَطافُوا به وعَكفوا واسْتَداروا، وفي التهذيب: حَفَّ القوم بسيدهم. وفي التنزيل: وترى الملائكة حافّين من حول العرش؛ قال الزجاج: جاء في التفسير معنى حافِّين مُحدِقِين؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،
يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ
وقوله:
إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،
يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ
الـمُحَّفَّفُ: الضَّرْعُ المـمْتَلئُ الذي له جوانب كأَنَّ جوانبه حَفَّفَتْه أَي حَفَّتْ به، ورواه ابن الأَعرابي مُجَفَّفٌ، يريد ضَرْعاً كأَنه جُفٌّ، وهو الوَطْبُ الخَلَقُ. وحَفَّه بالشي يَحُفُّه كما يُحَفُّ الهَوْدَجُ بالثياب، وكذلك التَّحْفِيفُ. وفي حديث أَهْلِ الذكر: فَيَحُفُّونَهم بأَجْنِحَتِهم أَي يطوفون بهم ويدُورُون حَوْلَهم. وفي حديث آخر: إلاَّ حَفَّتهم الملائكةُ. وفي الحديث: ظَلَّلَ اللّه مكانَ البيتِ غَمامةً فكانت حِفافَ البيتِ أَي مُحْدِقةً به.
والمِحَفَّةُ: رَحْلٌ يُحَفُّ بثوب ثم تركب فيه المرأَة، وقيل: المِحَفَّةُ مَرْكَب كالهَوْدَجِ إلاَّ أَنَّ الهودج يُقَبَّبُ والمِحَفَّةُ لا تُقَبَّبُ؛ قال ابن دريد: سميت بها لأَن الخَشب يَحُفُّ بالقاعد فيها أَي يُحِيطُ به من جميع جوانبه، وقيل: المِحَفَّة مَركب من مراكب النساء. والحَفَفُ: الجمعُ، وقيل: قِلَّة المأْكولِ وكثرة الأَكَلَةِ، وقال ثعلب: هو أَن تكون العِيالُ مثلَ الزَّادِ، وقال ابن دريد: هو الضِّيقُ في المعاش، وقالت امرأَة: خرج زوجي ويَتِمَ وَلَدي فما أَصابهم حَفَفٌ ولا ضَفَفُّ، قال: فالحَفَفُ الضِّيق، والضَّفَف أَن يَقِلَّ الطعامُ ويَكْثُرَ آكلوه، وقيل هو مِقدار العيال، وقال اللحياني: الحفف الكَفافُ من الـمَعيشةِ. وأَصابهم حَفَفٌ من العيش أَي شدَّة، وما رُؤِيَ عليهم حَفَفٌ ولا ضَفَفٌ أَي أَثرُ عَوَزٍ. قال الأَصمعي: الحفَف عَيْشُ سُوء وقِلَّة مال، وأُولئك قوم مَحْفُوفُون. وفي الحديث: أَنه، عليه السلام، لم يشْبَعْ من طعام إلا على حفَف؛ الحفَف: الضيق وقلة المعيشة، أَي لم يشبع إلاّ والحالُ عنده خلافُ الرِّخاء والخِصْبِ. وطعام حَفَف: قليل. ومعيشة حَفَفٌ: ضَنْكٌ. وفي حديث عمر قال له وفد العراق: إنَّ أَمير المؤمنين بلغ سِنّاً وهو حافُّ الـمَطعَم أَي يابِسُه وقَحِلُه؛ ومنه حديثه الآخر أَنه سأَل رجلاً فقال: كيف وجدت أَبا عُبيْدَة؟ فقال: رأَيت حُفُوفاً أَي ضِيقَ عيش؛ ومنه الحديث: أَبْلِغْ معاويةَ أَنَّ عبد اللّهِ بن جعفر حَفَّفَ (* قوله
«حفّف» بهامش النهاية: حفف، مبالغة في حف أي جهد وقل ماله من حفت الارض ونحوه.) وجُهِدَ أَي قلَّ ماله. الأَصمعي: أَصابهم من العَيْشِ ضَفَفٌ وحَفَفٌ وقَشَفٌ، كل هذا من شدَّة العَيْشِ. ابن الأَعرابي: الضَّفَفُ القِلَّة والحَفَفُ الحاجةُ، ويقال: الضفَف والحفَف واحد؛ وأَنشد: هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،
لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا
قال أَبو العباس: الضفَفُ أَن تكون الأَكَلَةُ أَكثرَ من مِقدار المالِ، والحفَفُ أَن تكون الأَكَلة بمقدار المال. قال: وكان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، إذا أَكلَ كان من يأْكل معه أَكثر عدداً من قدر مبلغ المأَكول وكفافِه، قال: ومعنى قوله ومن تَلَطَّفا أَي من بَرَّنا لم يكن عندنا ما نَبَرُّه: وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ، وهو القوتُ القليل. وحَفَّتْهم الحاجةُ تَحُفُّهم حَفّاً شديداً إذا كانوا مَحاوِيجَ. وعنده حَفَّة من مَتاعٍ أَو مالٍ أَي قُوتٌ قليل ليس فيه فضل عن أَهله. وكان الطعام حِفافَ ما أَكلوا أَي قَدْرَه. ووُلِدَ له على حفَفٍ أَي على حاجة إليه؛ هذه عن ابن الأَعرابي. الفراء: يقال ما يَحُفُّهم إلى ذلك إلا الحاجةُ يريد ما يدْعوهم وما يُحْوِجُهم.
والاحْتِفافُ: أَكلُ جميع ما في القِدْر، والاشتِفافُ: شربُ جميع ما في الإناء.
والخُفُوفُ: اليُبْسُ من غير دَسَمٍ؛ قال رؤبة:
قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،
مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ
قال الأَصمعي: حَفَّ رأْسُهُ يَحِفُّ حُفُوفاً وأَحْفَفْته أَنا. وسَوِيقٌ حافٌّ: يابِسٌ غير ملتوت، وقيل: هو ما لم يُلَتَّ بسمْن ولا زيت. وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً: يَبِسَ بَقْلُها. وحفَّ بطن الرجل: لم يأْكل دسَماً ولا لحماً فيبس. ويقال: حَفَّتِ الثَّريدة إذا يبِسَ أَعْلاها فَتَشَقَّقَتْ. وفرس قَفِرٌ حافٌّ: لا يَسْمَنُ على الضبعة. وحَفَّ رأْسَه وشارِبه يَحُفُّ حَفّاً أَي أَحْفاه. قال ابن سيده: وحَفَّ اللِّحية يَحُفُّها حَفّاً: أَخذ منها، وحَفَّه يَحُفُّه حَفّاً: قَشَره، والمرأَة تَحُفُّ وَجْهها حَفّاً وحِفافاً: تزيل عنه الشعر بالـمُوسَى وتَقْشِرُهُ، مشتق من ذلك. واحْتَفَّتِ المرأَةُ وأَحَفّتْ وهي تحْتَفُّ: تأْمر من يَحُفّ شعر وجهها نَتْفاً بخيطين، وهو من القَشْر، واسم ذلك الشعر الحُفافةُ، وقيل: الحُفافةُ ما سَقَط من الشعَر الـمَحْفُوفِ وغيره. وحَفَّتِ اللحيةُ تَحِفُّ حُفُوفاً: شَعِثَتْ. وحَفّ رأْسُ الإنسان وغيره يَحِفّ حُفوفاً: شَعِثَ وبَعُدَ عَهْدُه بالدُّهن؛ قال الكميت يصف وَتِداً: وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ
يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ
يعني وتداً حفّه صاحبُه تَرَك تَعَهُّدَه.
والحِفافان: ناحِيتا الرأْسِ والإناء وغيرهما، وقيل: هما جانباه، والجمع أَحِفَّةٌ. وحِفافا الجبلِ: جانباه. وحفافا كل شيء: جانباه؛ وقال طرفة يصف ناحيتي عسيب ذنب الناقة:
كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ
وإناء حَفَّان: بلغ الماء وغيرُه حِفافَيْهِ. والأحِفّةُ أَيضاً: ما بقي حول الصَّلَعةِ من الشعر، الواحد حِفافٌ. الأَصمعي: يقال بقي من شعره حِفافٌ، وذلك إذا صَلِعَ فبقيت طُرَّة من شعَره حول رأْسه، قال: وجمع الحِفافِ أَحِفّة؛ قال ذو الرمة يصفُ الجِفانَ التي تُطعم فيها الضِّيفانُ:لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،
وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا
أَراد بقوله لهن أَي للجِفانِ، أَحِفّة أَي قوم استداروا بها يأْكلون من الثريد الذي لُبِّقَ فيها واللُّحْمانِ التي كُلِّلَتْ بها، أَي قوم استداروا حولها؛ والجِفان تقدّم ذكرها في بيت قبله وهو:
فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،
تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا
وفي حديث عمر: كان أَصلَعَ له حِفافٌ؛ هو أَن يَنْكَشِف الشعر عن وسط رأْسه ويَبْقى ما حولَه. والحَفَّافُ: اللحم الذي في أَسفَل الحنك إلى اللَّهاة. الأَزهري: يقال يَبِس حَفَّافُه وهو اللحم اللين أَسفل اللَّهاة.والحَافَّانِ من اللسان: عِرْقان أَخْضَران يَكْتَنِفانه من باطن، وقيل: حافُّ اللسانِ طَرَفُه. ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ أَي شديد الإصابة بها؛ عن اللحياني، معناه أَنه يصيب الناس بالعين. وحَفُّ الحائكِ خَشَبته العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحْمةَ بين السَّدَى. والحَفُّ، بغير هاء: المِنْسَجُ. الجوهري: الحَفّةُ المِنْوالُ وهو الخشَبة التي يَلُفُّ عليها الحائِكُ الثوبَ. والحَفّةُ: القَصَباتُ الثلاث، وقيل: الحِفّةُ، بالكسر، وقيل: هي التي يَضرب بها الحائكُ كالسيف، والحَفُّ: القَصبة التي تجيء وتذهب. قال الأَزهري: كذا هو عند الأَعراب، وجمعها حُفُوفٌ، ويقال: ما أَنت بحَفّةٍ ولا نِيرةٍ؛ الحفة: ما تقدَّم، والنّيرة: الخَشَبةُ الـمُعْتَرِضةُ، يُضْرب هذا لمن لا يَنْفَع ولا يَضُرّ، معناه ما يَصْلُحُ لشيء.
والحَفيفُ: صوت الشيء تسْمَعُه كالرَّنَّةِ أَو طيَرانِ الطائر أَو الرَّمْيةِ أَو التهاب النار ونحو ذلك، حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً. وحَفْحَفَ وحَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ: طار، والحَفِيفُ صوت جناحَيْه، والأُنثى من الأَساود تَحِفُّ حَفِيفاً، وهو صوت جلدها إذا دَلَكَتْ بعضَه ببعض. وحَفِيفُ الرِّيح: صوتها في كل ما مرَّت به؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ
فسره فقال: إنه ضعيف العقل كأَنه حَفيفُ أَثْأَبةٍ تحركها الريح، وقيل: معناه أُوعِدُه وأُحَرِّكه كما تحرِّك الريحُ هذه الشجرة؛ قال ابن سيده: وهذا ليس بشيء. وحَفَّ الفرسُ يَحِفّ حفيفاً وأَحْفَفْتُه أَنا إذا حملته على أَن يكون له حَفِيفٌ، وهو دَويّ جَرْيه، وكذلك حَفِيفُ جناح الطائر. والحَفِيفُ: صوت أَخفاف الإبل إذا اشتد؛ قال:
يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:
أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟
الأَصمعي: حَفَّ الغيْثُ إذا اشتَدَّت غَيْثَتُه حتى تسمع له حَفيفاً. ويقال: أَجْرى الفرسَ حتى أَحَفَّه إذا حَمَلَه على الحُضْر الشديد حتى يكون له حَفِيفٌ.
وحَفَّ سمعُه: ذهب كله فلم يبق منه شيء.
وحَفَّانُ النعام: رِيشُه. والحَفّانُ: وَلَدُ النعام؛ وأَنشد لأُسامةَ الهُذَليّ:
وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،
وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ
الطُّغْيا: الصغير من بقر الوحش، وأَحمد بن يحيى يقول: الطَّغيا، بالفتح؛ قال ابن بري: واستعاره أَبو النجم لصغار الإبل في قوله: والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ
فشبهها لما رَوِيت من الماء بالحَنظل في بَريقه ونَضارته، وقيل: الحَفّانُ صِغارُ النعامِ والإبل. والحَفَّانُ من الإبل أَيضاً: ما دون الحِقاق، وقيل: أَصل الحَفّان صغار النعام ثم استعمل في صغار كل جنس، والواحدة من كل ذلك حَفّانةٌ، الذكر والأُنثى فيه سواء؛ وأَنشد:
وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما
زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ
والحَفّانُ: الخَدَمُ. وفلان حَفٌّ بنفسِه أَي مَعْنيٌّ. والحَفَّةُ: الكرامةُ التامّةُ. وهو يَحُفُّنا ويَرُفُّنا أَي يُعْطِينا ويَمِيرُنا. وفي المثل: من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ، يقول: مَن مَدَحَنا فلا يَغْلُوَنَّ في ذلك ولكنْ لِيَتَكَلَّمْ بالحقّ منه. وقال الجوهري: أَي مَن خَدَمَنا أَو تَعَطَّفَ علينا وحاطَنا. الأَصمعي: هو يَحِفُّ ويَرِفُّ أَي يَقُومُ ويَقْعُدُ ويَنْصَحُ ويُشْفِقُ، قال: ومعنى يَحِفُّ تَسْمَع له حَفِيفاً. ويقال: شجر يَرِفُّ إذا كان له اهْتِزازٌ من النَّضارةِ. ويقال: ما لِفلان حافٌّ ولا رافٌّ، وذهَب من كان يَحُفُّه ويَرُفُّه. وحُفُّ العين: شَفْرُها. وجاء على حَفِّ ذلك وحَفَفِه وحِفافِه أَي حِينِه وإبّانِه. وهو على حَفَفِ أَمْرٍ أَي ناحيةٍ منه وشَرَفٍ. واحْتَفَّتِ الإبلُ الكَلأَ: أَكلتْه أَو نالَتْ منه، والحَفّةُ: ما احْتَفَّتْ منه.
وحِفافُ الرمل: مُنْقَطَعُه، وجمعه أَحِفَّةٌ.

### Türkçe

**حَفَّ** kavim bir şeyin ve onun çevresinin etrafını sardı; **يَحُفُّونَ** (onu) **حَفّاً** (bir kuşatma ile) kuşatırlar; ve onu **حَفُّوه** ve **حَفَّفوه**: onu çepeçevre kuşattılar, etrafında dolaştılar, (başında) bekleyip bağlandılar ve (çevresinde) döndüler. Ve **التهذيب**’de: **حَفَّ القوم بسيدهم** (kavim efendilerinin etrafını sardı). Ve تنزيل’de: “Ve melekleri arşın çevresinde **حافّين** (olarak) görürsün”; **الزجاج** dedi: tefsirde **حافِّين**’in manası **مُحدِقِين** (çevreleyip kuşatanlar) olarak geldi; ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

كَبَيْضَةِ أُدْحِيٍّ بمَيْتِ خَمِيلةٍ،
يُحَفِّفُها جَوْنٌ بِجُؤْجِئِه صَعْلُ

Ve onun sözü:

إبْلُ أَبي الحَبْحابِ إبْلٌ تُعْرَفُ،
يَزِينُها مُحَفَّفٌ مُوَقَّفُ

**الـمُحَّفَّفُ**: dolu meme; onun yanları var, sanki yanları onu **حَفَّفَتْه** yani onu kuşattı. İbnü’l-A‘râbî bunu **مُجَفَّفٌ** diye rivayet etti; **جُفٌّ** (gibi) olan bir meme kasteder; o da **الوَطْبُ الخَلَقُ**’tır. Ve onu bir şeyle **حَفَّه**; **يَحُفُّه**: nasıl ki **الهَوْدَجُ** elbiselerle kuşatılırsa (öyle). Ve **التَّحْفِيفُ** de böyledir. **أَهْلِ الذكر** hadîsinde: “Onları kanatlarıyla **فَيَحُفُّونَهم**” yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Başka bir hadîste: “Ancak melekler onları **حَفَّتهم** (kuşatır).” Hadîste: Allah, evin yerini bir bulutla gölgeledi; o da evin **حِفافَ**’ı oldu, yani onu çepeçevre kuşatan (bulut) oldu.

**والمِحَفَّةُ**: bir bezle kuşatılan, sonra kadının içine bindiği bir **رَحْلٌ**; ve denildi ki: **المِحَفَّةُ** **الهَوْدَجِ** gibi bir binek, ancak **الهودج** kubbeleştirilir, **المِحَفَّةُ** kubbeleştirilmez; İbn Düreyd dedi: ona bu ad verildi; çünkü içindeki oturana ağaç (iskelet) **يَحُفُّ** eder, yani onu bütün yanlarından kuşatır; ve denildi ki: **المِحَفَّة** kadınların bineklerinden bir binektir.

**والحَفَفُ**: topluluk; ve denildi ki: yenilenin azlığı ve yiyenlerin çokluğu. **ثعلب** dedi: o, bakmakla yükümlü olunanların azık gibi olmasıdır. İbn Düreyd dedi: geçimde darlıktır. Bir kadın dedi: “Kocam çıktı ve çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفُّ** isabet etti.” Dedi ki: **فالحَفَفُ** darlıktır; **والضَّفَف** yemeğin az olup yiyenlerinin çok olmasıdır. Ve denildi ki: o, bakmakla yükümlü olunanların miktarıdır. **اللحياني** dedi: **الحفف** geçimden **الكَفافُ** (yetecek kadar olan)dır. Ve onlara geçimden **حَفَفٌ** isabet etti, yani şiddet. Ve üzerlerinde ne **حَفَفٌ** ne de **ضَفَفٌ** görüldü, yani yoksunluk izi. **الأَصمعي** dedi: **الحفَف** kötü geçim ve mal azlığıdır; ve onlar **مَحْفُوفُون** bir kavimdir. Hadîste: onun, عليه السلام, bir yemekten ancak **على حفَف** üzere doyduğu; **الحفَف**: darlık ve geçimin azlığıdır; yani ancak, kendisinde hâl **الرِّخاء والخِصْبِ**’in (bolluk ve bereketin) tersiyken doydu. **وطعام حَفَف**: az (yemek). **ومعيشة حَفَفٌ**: sıkıntılı. Ömer’in hadîsinde, Irak heyeti ona dedi: “Müminlerin emiri bir yaşa ulaştı; hâlbuki o **حافُّ الـمَطعَم**” yani onun yiyeceği kuru ve kıt. Ve ondan, başka hadîsi: bir adama sordu da dedi ki: “Ebû Ubeyde’yi nasıl buldun?” O dedi: “**حُفُوفاً** gördüm” yani geçim darlığı. Ve ondan hadîs: “Muâviye’ye bildir: Abdullah b. Ca‘fer **حَفَّفَ** ve **جُهِدَ**” yani malı azaldı.
(* قوله «حفّف» بهامش النهاية: حفف، مبالغة في حف أي جهد وقل ماله من حفت الارض ونحوه.)
**الأَصمعي**: onlara geçimden **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قَشَفٌ** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّفَفُ** azlıktır, **والحَفَفُ** ihtiyaçtır; ve denilir: **الضفَف والحفَف** birdir; ve şu beyti okudu:

هَدِيّة كانَتْ كَفافاً حَفَفا،
لا تَبْلُغُ الجار ومن تَلَطَّفا

Ebû’l-Abbâs dedi: **الضفَفُ** yiyenlerin mal miktarından daha çok olmasıdır; **والحفَفُ** yiyenlerin mal miktarı kadar olmasıdır. Dedi ki: Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, yediği zaman, onunla birlikte yiyenler, yenilenin miktarı ve onun **كفافِه**’i kadar olandan sayı bakımından daha çok olurdu. Dedi ki: “**ومن تَلَطَّفا**” sözünün manası: bize iyilik eden kimseyi iyilikle karşılayacak (şey) yanımızda olmazdı. **وما عند فلان إلا حَفَفٌ من الـمَتاعِ**: falanın yanında eşyadan ancak **حَفَفٌ** vardır; o da az bir azıktır. Ve ihtiyaç onları **حَفَّتْهم**; **تَحُفُّهم حَفّاً شديداً**: muhtaç oldukları zaman. Ve onun yanında eşyadan yahut maldan bir **حَفَّة** vardır; yani ehline fazlası olmayan az bir azık. Ve yemek, yediklerinin **حِفافَ**’ı idi, yani onun miktarı. Ve ona **على حفَفٍ** üzere çocuk doğdu, yani ona ihtiyaç üzere; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. **الفراء**: denilir: onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır; yani onları çağıran ve muhtaç eden (şey) ancak ihtiyaçtır.

**والاحْتِفافُ**: tenceredeki her şeyin yenmesi. **والاشتِفافُ**: kaptaki her şeyin içilmesi.

**والخُفُوفُ**: yağsız olarak kuruluk; Rü’be dedi:

قالَتْ سُلَيْمى أَن رأَتْ حُفُوفي،
مع اضْطِرابِ اللَّحْمِ والشُّفُوفِ

**الأَصمعي** dedi: **حَفَّ رأْسُهُ يَحِفُّ حُفُوفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْته**. Ve **وسَوِيقٌ حافٌّ**: yoğrulmamış kuru; ve denildi ki: iç yağıyla da yağla da yoğrulmamış olandır. Ve **وحَفَّتْ أَرضُنا تَحِفُّ حُفُوفاً**: onun otu kurudu. Ve adamın karnı **حفَّ**: yağlı ve etli yemedi de kurudu. Ve denilir: **حَفَّتِ الثَّريدة**: üstü kuruduğu zaman, sonra çatladı. Ve **وفرس قَفِرٌ حافٌّ**: **الضبعة** üzerine semirmez. Ve başını ve bıyığını **حَفَّ**; **يَحُفُّ حَفّاً**: yani onu dipten aldı. İbn Sîde dedi: ve sakalı **حَفَّ**; **يَحُفُّها حَفّاً**: ondan aldı. Ve onu **حَفَّه**; **يَحُفُّه حَفّاً**: onu soydu. Ve kadın yüzünü **تَحُفُّ**; **حَفّاً وحِفافاً**: usturayla ondan kılı giderir ve onu soyar; bu ondan türemiştir. Ve kadın **احْتَفَّتْ** ve **أَحَفّتْ**; o **تحْتَفُّ** iken: yüzünün kılını iki iplikle yolacak kimseye emreder; bu, soyma cinsindendir. Ve o kılın adı **الحُفافةُ**’dır. Ve denildi ki: **الحُفافةُ** tıraşlanmış ve başkasından düşen kıldır. Ve sakal **حَفَّتِ**; **تَحِفُّ حُفُوفاً**: dağınık oldu. Ve insanın ve başkasının başı **حَفّ**; **يَحِفّ حُفوفاً**: dağınık oldu ve yağ sürülmesinin üzerinden uzun zaman geçti; Kümeyt bir kazığı vasfederken dedi:

وأَشْعَثَ في الدَّارِ ذي لِمَّةٍ
يُطِيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ

Yani: sahibi onu **حفّه** (ihmal etti); bakımını terk etti.

**والحِفافان**: başın, kabın ve başkalarının iki yanı; ve denildi ki: onların iki tarafıdır; çoğulu **أَحِفَّةٌ**. Dağın **حِفافا**’sı: iki yanı. Her şeyin **حفافا**’sı: iki yanı. Tarafe, dişi devenin kuyruğunun **عسيب**’inin iki yanını vasfederken dedi:

كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ، تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكّا في العَسِيبِ بِمسْرَدِ

Ve **وإناء حَفَّان**: su ve başkası onun iki **حِفاف**’ına ulaştı. Ve **الأحِفّةُ** ayrıca: kellik çevresinde kalan saç; tekili **حِفافٌ**. **الأَصمعي**: denilir: onun saçından **حِفافٌ** kaldı; bu, ortası açılıp başının çevresinde saçından bir perçem kaldığı zamandır. Dedi: **الحِفاف**’ın çoğulu **أَحِفّة**’dir. Zü’r-Rumme, misafirlerin kendisinde doyurulduğu çanakları vasfederken dedi:

لَهُنَّ، إذا أَصْبَحْنَ، منهم أَحِفَّةٌ،
وحينَ يَرَوْنَ الليلَ أَقْبَلَ جائيا

“**لهن**” sözüyle, yani çanaklara, **أَحِفّة**: onların etrafında dönüp onlardan yiyen bir kavim (kastetti); içinde **الثريد**’den **لُبِّقَ** edilen ve onunla taçlandırılan etler; yani etraflarında dönen bir kavim. Ve çanaklar, ondan önceki bir beytte geçmişti; o da:

فما مَرْتَعُ الجِيرانِ إلا جِفانُكُمْ،
تَبارَوْن أَنتم والرِّياحُ تَبارِيا

Ömer’in hadîsinde: o kel idi; onun için **حِفافٌ** vardı; o, saçın başının ortasından açılıp çevresinde kalmasıdır. **والحَفَّافُ**: alt çenede, küçük dile kadar olan et. **الأَزهري**: denilir: onun **حَفَّافُه** kurudu; o, küçük dilin altında olan yumuşak ettir. Ve dilin **الحَافَّانِ**’ı: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır. Ve denildi ki: dilin **حافُّ**’ı onun ucudur. Ve **ورجل حافُّ العين بَيِّنُ الحُفُوفِ**: yani onunla (nazarla) isabeti şiddetli; **اللحياني**’den; manası: insanlara gözle isabet eder.

Ve dokumacının **حَفُّ**’u: çözgü arasındaki atkıyı düzenlediği geniş tahtasıdır. Ve **الحَفُّ** (هاء’sız): dokuma tezgâhıdır. **الجوهري**: **الحَفّةُ** **المِنْوالُ**’dır; o, dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır. Ve **الحَفّةُ**: üç kamıştır. Ve denildi ki: **الحِفّةُ** (kesre ile). Ve denildi ki: dokumacının kılıç gibi vurduğu şeydir. Ve **الحَفُّ**: gidip gelen kamıştır. **الأَزهري** dedi: Arap bedevilerinde böyledir; çoğulu **حُفُوفٌ**’dur. Ve denilir: sen ne **حَفّةٍ**sin ne de **نِيرةٍ**; **الحفة**: geçen (şey)dir; **والنّيرة**: enlemesine olan tahtadır. Bu, fayda vermeyen ve zarar vermeyen kimse için darb-ı meseldir; manası: hiçbir şeye elverişli değildir.

**والحَفيفُ**: bir şeyin sesi; onu çınlama gibi yahut kuşun uçuşu yahut atış yahut ateşin alevlenmesi ve bunun benzerleri gibi işitirsin; **حَفَّ يَحِفُّ حَفِيفاً**. Ve **حَفْحَفَ**. Ve **حَفَّ الجُعَلُ يَحِفُّ**: uçtu; **والحَفِيفُ** onun iki kanadının sesidir. Ve **الأُنثى من الأَساود** **تَحِفُّ حَفِيفاً**: o, derisinin bir kısmını bir kısmına sürttüğü zaman derisinin sesidir. Ve **وحَفِيفُ الرِّيح**: geçtiği her şeydeki sesidir. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:

أَبْلِغْ أَبا قَيْسٍ حَفِيفَ الأَثْأَبَهْ

Onu açıkladı da dedi: o, zayıf akıllıdır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أَثْأَبة**’nin **حَفيفُ**’idir. Ve denildi ki: manası, onu tehdit ederim ve onu hareket ettiririm; rüzgârın bu ağacı hareket ettirmesi gibi. İbn Sîde dedi: bu bir şey değildir. Ve at **حَفَّ**; **يَحِفّ حفيفاً**: ve ben onu **أَحْفَفْتُه**; onu, kendisine **حَفِيفٌ** olacak şekilde zorladığım zaman; o, koşuşunun uğultusudur. Ve kuş kanadının **حَفِيفُ**’i de böyledir. Ve **والحَفِيفُ**: develerin ayaklarının sesi, şiddetlendiği zaman; şu beyitte:

يقول، والعِيسُ لها حَفِيفُ:
أَكلُّ مَنْ ساقَ بكُم عَنِيفُ؟

**الأَصمعي**: **حَفَّ الغيْثُ**: yağmuru şiddetlendiği zaman; ta ki onun bir **حَفيفاً**’ı işitilinceye kadar. Ve denilir: atı koşturdu da onu **أَحَفَّه**: onu şiddetli sürate yükledi; ta ki onun bir **حَفِيفٌ**’i olsun.

**وحَفَّ سمعُه**: tamamı gitti; ondan hiçbir şey kalmadı.

**وحَفَّانُ النعام**: onun tüyü. Ve **الحَفّانُ**: devekuşunun yavrusu; Üsâme el-Hüzelî’ye ait olarak okundu:

وإلا النَّعامَ وحَفّانَه،
وطُغْيا مع اللَّهِقِ النَّاشِطِ

**الطُّغْيا**: yaban sığırının küçüğü. Ahmed b. Yahyâ der ki: **الطَّغيا** (fetha ile). İbn Berrî dedi: Ebû’n-Necm bunu deve yavrularına ödünç aldı; şu sözünde:

والحَشْوُ من حَفّانِها كالحَنْظَلِ

Onları, sudan kandıkları için, parlaklığı ve tazeliğinde **الحَنْظَل**’e benzetti. Ve denildi ki: **الحَفّانُ** devekuşunun ve devenin küçükleridir. Ve **الحَفَّانُ من الإبل** ayrıca: **الحِقاق**’tan aşağı olan. Ve denildi ki: **الحَفّان**’ın aslı devekuşunun küçükleridir; sonra her cinsin küçüklerinde kullanıldı. Ve bunların her birinin tekili **حَفّانةٌ**’dır; onda erkek ve dişi eşittir. Ve şu beyit okundu:

وزَفَّتِ الشَّوْلُ من بَرْدِ العَشِيّ، كما
زَفَّ النَّعام، إلى حَفّانِه، الرُّوحُ

Ve **الحَفّانُ**: hizmetçiler. Ve falan kimse kendi nefsiyle **حَفٌّ**’tır, yani ilgili/derdi olan. Ve **الحَفَّةُ**: tam ikramdır. Ve o, bize **يَحُفُّنا** ve **يَرُفُّنا**: yani bize verir ve bize azık sağlar. Ve meselde: “**من حَفَّنا أَو رَفَّنا فَلْيَقْتَصِدْ**”; der ki: bizi öven kimse bunda aşırı gitmesin; fakat onun hakkında hak ile konuşsun. **الجوهري** dedi: yani bize hizmet eden yahut bize şefkat gösteren ve bizi koruyan. **الأَصمعي**: o, **يَحِفُّ** ve **يَرِفُّ**: yani kalkar ve oturur, öğüt verir ve acır. Dedi: **يَحِفُّ**’ün manası: onun bir **حَفِيفاً**’ı işitirsin. Ve denilir: ağaç **يَرِفُّ** eder; tazelikten bir sallanması olduğu zaman. Ve denilir: falanın ne **حافٌّ**’ı vardır ne de **رافٌّ**’ı; ve onu **يَحُفُّه** ve **يَرُفُّه** olan kimse gitti.

**وحُفُّ العين**: onun kirpiğidir. Ve şu, onun **حَفِّ**’i ve **حَفَفِه** ve **حِفافِه** üzere geldi: yani onun vakti ve zamanı. Ve o, bir işin **حَفَفِ**’i üzerindedir: yani onun bir yanı ve kenarı üzerindedir.

Ve develer otu **احْتَفَّتِ**: onu yediler yahut ondan aldılar. Ve **الحَفّةُ**: ondan **احْتَفَّتْ** (yiyip aldığı) şeydir.

Ve kumun **حِفافُ**’ı: onun kesildiği yer; çoğulu **أَحِفَّةٌ**.
