# حقب (ح-ق-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hagab kolan (atın göğsüne bağlanan kayışın ipi, heybenin bağlandığı ip) ipi demektir

- Harfler: ح - ق - ب
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَحْقَابًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Belirsiz süreler | 1 | 1 | [78:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/ayet/78:23.md) |
| [حُقُبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%8F%D9%82%D9%8F%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُلًا | Belirsiz süre | 1 | 1 | [18:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/ayet/18:60.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [برح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Berah ağaçsız, nebatsız geniş yer, boş saha demektir
2. [مضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Geçip gitmek
3. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kepçe, kefe demektir
4. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kaldınız
5. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahr deniz demektir
6. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İş ayakkabısı
7. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yumruk demektir
8. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Musa
9. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md), [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md), [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Devenin semerini arkadan bağlayıp sıkıştıran kolon ipi ve bu sıkışma sebebiyle idrarın veya suyun tutulup hapsolması |
| Çekirdek Özet 2 | Birbirine eklemlenen, sınırları belirli ancak ardışıklığı sebebiyle uzun ve ucu açık görünen kapalı zaman blokları |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın ve sorumluluğun bir heybe gibi toplanıp taşınması, her devrenin kendi içinde hapsedilmiş bir ceza veya süreç birimi olması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca matematiksel olarak seksen yıla indirgenmesi veya tam aksine mutlak ebediyet ile eşanlamlı sayılarak ardışık devirsel mantığının yitirilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حق | Bir şeyi sınırlandırmak, yerinde sabitlemek, sıkıştırarak düğümlemek ve hakkını vermek (karşılaştırılan kökler: [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md), [حقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81.md)) | ب | Temel sıkıştırma ve sınırlama eylemini bir kap, bağ veya arkadan sarılan muhafaza içine hapsetme yönünde daraltmış; zamanı ve yükü bohçalanmış bir bütüne dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dışarıdan çevirerek korumaya alma, sınır çekme ve akışı engelleme eylemi. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Belli bir odak noktasında toplanma, döngüsel sınır oluşturma ve dar boğazdan geçiş. |
| ب | Ev, çadır | İçine alma, kapalı bir hacim sağlama ve barındırma durumu. |
| حقب | Bir sınırla çevirip (ح) döngüsel bir odak noktasında toplayarak (ق) kapalı bir muhafazanın içine hapsetme (ب) hareketi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin semerini arkadan karnına veya kuyruk altına doğru bağlayıp öne kaymasını engelleyen arka kolon bağı; bu bağın sıkışması sonucu hayvanın idrarını tutamaması veya idrarının hapsolması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Yaban eşeğinin böğründeki beyaz kuşağı tasvir eden Ru'be beyti: كأنَّها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَقْ |
| Erken Arapça kullanım | Heybe veya yükün arkaya sarılıp bağlanması, kişinin bir vebali arkasına yüklenmesi ve yağmurun kesilip senenin kurak geçmesi (احتقب الإثم / حقب العام). |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-Arab, Esâsü'l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça حقب kökü, Sami dillerinde bağlama, çevreleme, kemer takma ve bir nesneyi muhafaza içine alarak sıkıştırma eylemlerini içeren köklerle morfo-fonetik yakınlık sergiler. İbranicede bel bağlama, kuşak kuşanma ve bir şeyi çevreleyerek tutma anlamı taşıyan חָגַב / חָגַר kökleriyle ve Süryanicede düğümleme, kuşak bağlama alanındaki semantik paralelliklerle temellenir. Kökün ilksel çekirdeği, bedenin arka veya orta kısmına sarılan sınırlayıcı kuşağı ifade ederken, Arapçada bu fiziksel tutulma ve bohçalama hali zaman algısına aktarılmış; devirlerin ucu ucuna eklenip birbiri ardınca hapsedildiği kapalı zaman dilimleri (حِقْبَة / حُقْب) anlamı kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Devenin arka kolanı (الحَقَب) ve idrar tutulması (احتباس البول) | Fiziksel bir engelleme ve bağlama durumundan yük taşımaya (الحقيبة) ve oradan kapalı zaman dilimine (الحقبة) soyutlanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice kuşak/bağ alanındaki kökler | Kuşatma, sıkıştırma ve arkadan bağlama mantığı ortak semantik katmanı oluşturur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrulanmış doğrudan soydaş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حقب | Anlamlı | Bağlamak, hapsetmek, devir | Kolan ipi, heybe, arka yükü ve birbirine eklenen uzun zaman dilimleri. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Yellenmek, fesleğen türü bitki | Gaz çıkarma sesi ve kokulu bir dağ fesleğeni türü. | Kur'an'da geçmez; ters yönlü ani serbest kalma. |
| [قحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamlı | Öksürmek, ihtiyar kadın | Göğüsten gelen kuru ve zorlu öksürük hareketi. | Kur'an'da geçmez; sıkışmanın sesle dışa vurumu. |
| [قبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamlı | Çirkin olmak, uzaklaştırmak | Şekil veya ahlak bakımından hoşnutsuzluk doğuran bozukluk. | Kur'an'da geçer; düzenin ve dengenin bozulması. |
| بحق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). |
| [بقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حقب | Merkez | Kuşatılmış ve birbirine eklenen devir | Zamanın kendi sınırları içinde hapsedilmiş ardışık paketler halinde algılanması. | Sınırlı fakat ucu ucuna eklenerek belirsizleşen süre. |
| [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Mutlak zaman ve kozmik akış | Olayların içinde aktığı, insanın müdahale edemediği kesintisiz ve geniş zaman. | Paketlenmiş devre değil, varoluşun genel zaman çizgisi. |
| [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Sıkıştırılmış, yoğunlaşmış vakit | Belirli bir dönüşümün gerçekleştiği, verim veya hesap anını içeren odaklı zaman. | Sürenin uzunluğundan ziyade içindeki hadiselerin yoğunluğu. |
| [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) | Komşu | Bir araya gelen topluluk ve çağ | Aynı zaman dilimini paylaşan nesil, kuşak veya o neslin yaşadığı dönem. | Zamanın kendisinden çok o zamandaki beşeri topluluk. |
| [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) | Zıt | Kesintisiz ve sınırsız süreklilik | Hiçbir devreye, kesintiye veya paketlenmiş sınıra uğramayan sonsuzluk. | Devirlerin ardışıklığıyla değil, son bulmama haliyle tanımlanır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حقب | Sınırlı devir, bohçalanmış zaman | Hem arka kolanı hem de ardışık çağ bloklarını ifade eder. | Kesin |
| Latince | Saeculum, Aevum | Çağ, nesil, uzun dönem | Belli bir sınır ve ardışıklık içerir ancak arkadan bağlama somutluğunu taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Epoch, Era, Boundless age | Çağ, devir, kapalı dönem | Belirli özellikleri olan dönemi karşılar; idrar/bağ sıkışması metaforu yoktur. | Güçlü |
| Almanca | Zeitalter, Epoche | Çağ, uzun zaman dilimi | Tarihsel veya kozmik devreleri ifade eder, heybe/yük anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Époque, Ère | Dönem, çağ | Birbirini izleyen zaman dilimlerini karşılar; somut hapsolma nüansı bulunmaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُقُبًا | Uzun, kararlı ve ucu açık arayış süresi | Yolculuk ve ilim talebinde kararlılık beyanı bağlamında (Kehf [18:60](https://lisan.digital/tr/ayet/18:60.md)). |
| أَحْقَابًا | Birbirini izleyen, kapalı ve tükenmek bilmeyen ceza devirleri | Azgınların cehennemde kalış sürelerinin ardışık çağlar halinde tasviri bağlamında (Nebe [78:23](https://lisan.digital/tr/ayet/78:23.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fenâü'n-nâr ve cezanın ebediliği | Nebe suresindeki çoğul kullanımın cehennem azabının bir sonu olduğuna delil sayılıp sayılamayacağı tartışması. | Zamanın sonlu paketler halinde sayılması ile süreklilik arasındaki gerilim. |
| Fıkıh | Yeminler ve süre kayıtları | Bir kimsenin belli bir "hukub" boyunca bir işi yapmamaya yemin etmesinde yeminin süresi. | Sürenin örfi olarak seksen yıl veya belirsiz bir vade olarak takdir edilmesi. |
| Tefsir | Lafzın sayısal tahdidi | Kelimenin belirli bir yıl adedi (seksen veya yetmiş yıl) mi yoksa ucu açık çağlar zinciri mi olduğu. | Somut sayısal tahdidden ziyade bitip yeniden başlayan devirler bütünlüğü. |
| Hadis | Vebal ve günah yüklenme (احتقاب) | Kişinin haram malı veya kul hakkını sırtına yüklenerek kıyamet günü gelmesi tasviri. | Suçun ve sorumluluğun bir terki veya heybe gibi taşınması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi sorumluluk ve karşılık | Amel torbası ve ceza devresi | Yapılan eylemlerin yüklenilerek taşınması ve cezanın devirler boyu sürmesi. | Kişi yaptıklarını sırtında bir heybe gibi taşır ve hak ettiği devirleri yaşar. | Güçlü |
| İlmi | Bilgi arayışı ve araştırma sabrı | Kesintisiz araştırma menzili | Hakikate ulaşmak için göze alınan uzun ve yorucu tecrübe safhası. | İlmin elde edilmesi için devirler boyu sürecek bir sebat zorunludur. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar evreleri | Dönemsel iktidar çağı | Bir idarenin kendi kurallarıyla hüküm sürdüğü kapalı devir. | Her siyasi nizam kendi dönemini inşa eder ve yerini sonrakine devreder. | Muhtemel |
| İktisadi | Rezerv biriktirme ve vadeli yükümlülük | Birikim bohçası ve uzun vadeli döngü | Kaynakların depolanması ve kriz dönemlerine kadar hapsedilip saklanması. | İktisadi değerlerin taşınabilir ve biriktirilebilir paketler haline getirilmesi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zaman aralıkları ve kuantalanmış enerji paketleri (Discrete time intervals / Quanta) | Zamanın veya enerjinin sürekli bir akış değil, sınırları belirli paketler ve periyotlar halinde ardışık dizilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel dönemlendirme ve paradigma çağları (Historical periodization) | Toplumsal hafızanın tarihi kesintisiz bir çizgi yerine kendi içinde kapalı ve birbirini izleyen devirler halinde tasnif etmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece seksen yıllık sabit bir takvim süresine indirgemek veya modern çağda tamamen geçersiz bir mitolojik zaman birimi saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kendi içinde sınırlı, fakat biri bittiğinde diğeri başlayan, insanın taşıdığı sorumluluk yüküyle doğrudan irtibatlı ardışık varoluş dönemleri. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nebe suresi 23. ayetteki azabın biteceği veya azgınların cezasının hafifleyeceği şeklinde tek taraflı bir af teorisi kurarak metnin ardışık ve tükenmez tehdit vurgusunu gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Zamanın insan zihnindeki kesintisiz akış algısını parçalayarak, her devrenin kendi içinde hapsedilmiş bir muhasebe ve sorumluluk birimi olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa'nın hakikat arayışındaki sebatını anlatan kıssada (Kehf [18:60](https://lisan.digital/tr/ayet/18:60.md)) ve cehennem ehlinin karşılaşacağı ardışık azap süreçlerini niteleyen eskatolojik bağlamda (Nebe [78:23](https://lisan.digital/tr/ayet/78:23.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın sona ereceği iddiasına karşı, bir devir kapandığında diğerinin başlayacağını; ilim yolculuğunda ise hedefin aceleci bir merakla değil ömürler boyu sürecek bir adanmışlıkla bulunacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin sırtındaki yükü ve semeri arkadan bağlayarak kaymasını engelleyen kolon ipi, bu sıkışma sebebiyle boşaltımın engellenip hapsolması ve yükün bir heybe içinde toplanması.
- Soyut anlam: Birbirine eklemlenen, her biri kendi sınırları içinde kapalı tutulan, biri tükendiğinde diğeri başlayan ardışık ve ucu açık zaman döngüleri zinciri.
- Sistematik karşılık: Hem amellerin sırtlanılıp taşınabilir bir vebal yüküne dönüşmesi hem de ceza veya tahkik süreçlerinin paketlenmiş zaman blokları halinde deneyimlenmesi.
- LaTeX modeli: $$T = \sum_{i=1}^{\infty} B_i \quad \text{burada} \quad B_i = [t_{i-1}, t_i]$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T$ toplam süreci veya kapsayıcı varoluş süresini, her bir $B_i$ kendi içinde sınırları kapalı ve hapsedilmiş tekil bir devri veya zaman bloğunu temsil eder. Sürecin sonlu tekil paketlerden ($B_i$) oluşmasına rağmen bunların birbirine ucu ucuna eklenerek sonsuza yönelmesi ($\sum_{i=1}^{\infty}$), kökün hem sınırlı bir devir (hukub) hem de tükenmek bilmeyen çağlar zinciri (ahkāb) niteliğini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/ayet/18:60.md) — حُقُبًا

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا

Meal (IK): Hani Musa delikanlısına demişti ki: Ben iki denizin birleştiği yere ulaşmaya, yahut yıllarca yürümeye kararlıyım.

### [Nebe 78:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/ayet/78:23.md) — أَحْقَابًا

لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا

Meal (IK): Sonsuz devirler boyunca orada kalacaklardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hagab kolan (atın göğsüne bağlanan kayışın ipi, heybenin bağlandığı ip) ipi demektir.
Hakibe, Heybe demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والباء معهما
ح ب ق، ح ق ب، ق ب ح، ق ح ب مستعملات
حبق:
الحَبَق: دَواء من أدوية الصَيْدلانيِّ. والحَبْق: ضُراط المِعَز، حَبََت تَحبِقُ حَبْقاً.
حقب: الحَقَبُ: حَبْل يُشَدُّ به الرَّحْل إلى بطْن البعير كي لا يَجْتَذبَه التَصدير: وحَقِبَ البعيرُ حَقَباً فهو حَقِب أي تَعَسَّرَ عليه البَوْل. والأحقَب: حِمارُ الوَحْش لبَياض حَقْوَيه، ويقال: بل سُمِّيَ لدِقَّة حَقْوَيه، والأُنثى حَقْباء، قال رؤبة:
كأنَّها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَقْ
الزَّلَقُ: العَجُزُ. وقارةٌ حَقْباءُ: دقيقةٌ مُستطيلةٌ، قال:
تَرَى القارةَ الحَقْباءَ منها كأنَّهـا		كُمَيْتٌ يُبارِي رَعْلةَ الخَيل فارِدُ.
ويقال: لا يقالُ ذلك حتّى يَلْتَويَ السَراب بحَقْوَيْها. والحِقابُ: شيءٌ تَتَّخذُه المرأةُ تُعلِّق به مَعاليق الحُلِيِّ تَشُدُّه على وَسَطها، ويجمع على حُقُب. واحتَقَبَ واستَحْقَبَ: أي شَدَّ الحقيبة من خلفه، وكذلك ما حمل من شيء من خلفه، قال النابغة:
حَلَق الماذيِّ خَـلْـفَـهُـمُ		شُمُّ العَرانينِ ضَرّابُونَ للهامِ
وقال:
فاليومَ فاشرَبْ غيرَ مُستَحقِبٍ		إثماً من الـلـهِ ولا واغِـلِ
والمُحقِبُ كالمُردِف. والحِقْبة: زمان من الدهر لا وقتَ له. والحُقُبْ: ثَمانونَ سنةً والجميعُ: أحقاب.
قحب:
القُحابُ: سُعال الشَّيخ والَكلْب. قَحَبَ يَقْحُبُ قُحاباً وقَحْباً. وأخَذَه سُعالٌ قاحِب. والقَحْبَةُ: المرأة بلغة اليمن.
قبح:
القُبْح والقَباحة: نَقيضُ الحُسْن، عامٌّ في كلِّ شيء. وقَبَحه الله: نَحّاه عن كلّ خير وقوله تعالى: "همُ من المَقْبوحِين" أي المُنَحَّيْن عن كلّ خَيْرٍ.
قال زائدة: المقْبُوحُ الممقُوت. والقَبيح: طَرَفُ عَظْم المِرْفَق ويُجْمَع: قبائح، قال:
حَيثُ تحُكّ الإبرةُ القَبيحا

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** bunlarla birlikte

**ح ب ق**، **ح ق ب**، **ق ب ح**، **ق ح ب** kullanımdadırlar.

**حبق**:
**الحَبَق**: eczacının ilaçlarından bir ilaçtır. Ve **الحَبْق**: keçinin yellenmesidir; **حَبََت** **تَحبِقُ** **حَبْقاً**.

**حقب**: **الحَقَبُ**: devenin karnına semeri bağlamakla onun (semerin) öne kaydırma ile onu çekip götürmemesi için bağlanan iptir. Ve **حَقِبَ** deve **حَقَباً**; o hâlde o **حَقِب**tir; yani ona bevletmek güçleşti. Ve **الأحقَب**: iki böğrünün beyazlığından dolayı yaban eşeğidir; ve denilir: bilakis iki böğrünün inceliğinden dolayı adlandırıldı; dişisi **حَقْباء**dır. Rü’be dedi:
kendisinin, kayganın alaca **حَقْباء**sı gibi olduğu sanki
**الزَّلَقُ**: kıçtır. Ve **قارةٌ حَقْباءُ**: ince, uzunca olandır; dedi:
ondan **القارةَ الحَقْباءَ**yı görürsün; sanki o,
yalnız bir doru at, at sürüsünün bir bölüğüyle yarışır.
Ve denilir: serap iki böğrüyle kıvrılıp dolanıncaya kadar bu söylenmez. Ve **الحِقابُ**: kadının, ziynet asmalarını onunla asacağı bir şeydir; onu beline bağlar; ve **حُقُب** üzere cem‘ olunur. Ve **احتَقَبَ** ve **استَحْقَبَ**: yani heybeyi arkasından bağladı; ve yine arkasından bir şey olarak taşınan da böyledir. Nâbiga dedi:
onların arkasında **الماذيِّ**nin halkası;
burunları yüksek olanlar, başlara vuranlardır.
Ve dedi:
bugün iç; günahı Allah’tan **مُستَحقِبٍ** olmaksızın, ne de **واغِلِ**.
Ve **المُحقِبُ** **المُردِف** gibidir. Ve **الحِقْبة**: vakti olmayan, dehrden bir zamandır. Ve **الحُقُبْ**: seksen senedir; ve hepsi: **أحقاب**.

**قحب**:
**القُحابُ**: ihtiyarın ve köpeğin öksürüğüdür. **قَحَبَ** **يَقْحُبُ** **قُحاباً** ve **قَحْباً**. Ve onu **قاحِب** bir öksürük aldı. Ve **القَحْبَةُ**: Yemen lügatinde kadındır.

**قبح**:
**القُبْح** ve **القَباحة**: güzelliğin zıddıdır; her şeyde geneldir. Ve Allah onu çirkin kılsın: onu her hayırdan uzaklaştırdı. Ve Yüce Allah’ın sözü: “onlar **المَقْبوحِين**dendir” yani her hayırdan uzaklaştırılmışlardır.
Zâide dedi: **المقْبُوحُ**: nefret edilendir. Ve **القَبيح**: dirsek kemiğinin ucu; ve cem‘ olunur: **قبائح**; dedi:
iğnenin **القَبيحا**yı kaşıdığı yerde.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحُقْبُ بالضم: ثمانون سنة، ويقال أكثر من ذلك، والجمع حِقابٌ. والحِقْبَةُ: واحدة الحِقَبِ وهي السِنونَ. والحُقُبُ: الدهر. والأحقاب: الدهور، ومنه قوله تعالى: "أوَ أَمْضِيَ حُقُباً".
والحَقَبُ بالتحريك: حَبْلٌ يُشَدُّ به الرَحْلَ إلى بطن البعير مما يلي ثيلَهُ كي لا يجتذبَه التصدير. تقول منه: أَحْقَبْتُ البعيرَ. وحَقِبَ البعيرُ بالكسر إذا أصاب حَقَبُهُ ثيلَهُ فاحتبس بَوْلُهُ. ويقال أيضاً: حَقِبَ العامُ، إذا احتبس مطرُهُ. والأحقب: حمار الوحش، سُمِّيَ بذلك لبياضٍ في حَقْوَيْهِ، والأنثى حَقباءُ. والحقيبة: واحدة الحقائب. واحتقبه واستحقبه بمعنىً، أي احتمله. ومنه قيل: احتقب فلانٌ الإثمَ، كأنه جمعه. واحتقبه من خلفه. والمُحْقَبُ: المُرْدَفُ.

##### Türkçe

**الحُقْبُ** (ضمme ile): seksen yıl; ve bundan daha fazla denir; çoğulu **حِقابٌ**’dur. Ve **الحِقْبَةُ**: **الحِقَبِ**’in bir tanesidir; o da yıllardır. Ve **الحُقُبُ**: dehrdir. Ve **الأحقاب**: dehrlerdir; ondan (şu) Yüce sözü: “**أوَ أَمْضِيَ حُقُباً**”.

Ve **الحَقَبُ** (harekeleme ile): bir iptir; onunla semer, devenin karnına, kuyruğunun altına yakın olan yerden bağlanır ki, ön kayış onu çekip götürmesin. Ondan (şöyle) dersin: **أَحْقَبْتُ البعيرَ**. Ve **حَقِبَ البعيرُ** (kesre ile), eğer onun **حَقَبُهُ**’u **ثيلَهُ**’ine isabet ederse, böylece onun idrarı tutulur. Ve ayrıca denir: **حَقِبَ العامُ**; eğer onun yağmuru tutulursa. Ve **الأحقب**: yaban eşeğidir; iki böğründe bir beyazlıktan dolayı bununla adlandırılmıştır; dişisi **حَقباءُ**’dır. Ve **الحقيبة**: **الحقائب**’in bir tanesidir. Ve **احتقبه** ve **استحقبه** bir mânâdadır; yani onu yüklendi. Ondan dolayı denildi: falan kimse **الإثمَ**’i **احتقب** etti; sanki onu toplamış gibi. Ve onu arkasından **احتقبه** etti. Ve **المُحْقَبُ**: terkisine bindirilmiş olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والباء
حقب ، حبق ، قبح ، قحب : مستعملة .
حبق : قال الليث : الحَبَق : دَوَاءٌ من أدوية الصيادلة . أبو عُبيد عن الأصْمَعي قال : الحَبَق : الفُوذَنْجُ . الليث : الحَبْق : ضُرَاطُ المعِز . تقول : حَبَقَت تحبِق حَبْقاً . وقال أبو عُبَيْد : قال الأصْمَعي : يقال : نَفَخَ بها ، وحَبَق بها ، إذا ضَرَطَ . وعِذْقُ حُبَيْق ولون حُبَيق : ضَربٌ من التمر رديء ، وقد نهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن دَفْعه في الصدقة المفروضة . أبو عُبَيْدة : هو يمشي الدِّفِقَّى والحِبِقَّى . قال : والحِبقَّى : دون الدِّفِقَّى . حقب : الليث : الحَقَبُ : حبل يُشَدُّ به الرَّحْل إلى بطن البعير لئلا يَجْتَذِبَه التَّصْدير فيُقَدِّمه ، وإذا تَعَسَّر البَوْلُ على الجمل قيل : قد حَقِبَ البَعِيرُ حَقَباً فهو بعير حَقِبٌ . أبو عُبَيد عن الأصْمَعي : من أدواتِ الرَّحْل الغَرْض والحَقَبُ ، فأما الغَرْض فهو حِزامُ الرّحْل وأما الحقَبُ فهو حَبْلٌ يَلي الثِّيلَ . وقال أبو زيد : أحْقَبْت البعيرَ من الْحَقَب . وقال الأصمعيّ : يقال : أَخْلَفْتُ عن البعير
وذلك إذا أصاب حَقَبُه ثِيلَه ، فيحقَبُ حَقَباً ، وهو احْتِباسُ بَوْله ، ولا يقال ذلك في النَّاقَة لأنَّ بَوْلَ الناقة مِنْ حَيائها ، ولا يبلُغُ الحَقَبُ الحَياء ، فالإخلافُ عنه أن يُحَوَّلَ الحَقَبُ فيُجْعَلَ مما يلي خُصْيَتِي البعير . ويقال : شَكَلْتُ عن البعير ، وهو أن تجعلَ بين الحَقَب والتَّصديرَ خَيْطاً ثم تَشُدُّه لِكَيْلاَ يدنو الحَقَبُ من الثِّيل ، واسم ذلك الخيْط الشّكالُ . وجاء في الحديث : ( لا رأي لحازِق ولا حاقب ) فالحازق : الذي ضاق عليه خُفُّه فحزق قدمَه حَزْقاً ، وكأنه بمعنى لا رأي لذي حَزْق ، وأما الحاقبُ فهو الذي احْتاج إلى الخلاء فلم يَتَبَرَّز وحَصر غائِطَه ، وشُبِّه بالبعير الحَقِب الذي دَنَا الْحَقبُ من ثَيْله فمنعه من أن يَبول . الليث : الأحْقَبُ : الحمار الوحشيُّ سُمِّي أحقبَ لبياضٍ في حَقْوَيْه ، والأنثى حَقباءُ . وقال رؤبة : كأنها حَقباء بلقاءُ الزَّلَق والقارَةُ الحقباءُ : الدقيقة المستطيلة في السماء ، وأنشد : ترى القُنَّةَ الحقباءَ منها كأنها كُمَيْتٌ يُبَارِي رَعْلَةَ الخيْل فارِدُ وقال بعضهم : لا يقال لها حقباءُ حتى يلتوي السّرَابُ بِحَقْوِها . أبو عُبَيْد عن الأصمعي : حمارٌ أحقبُ : أبيض موضِع الحقَب . قلت : والقارةُ الحقباءُ : التي في وسطها ترابٌ أعفرُ تراه يَبرق لبياضه مع بُرْقةِ سائِرِه . وقال الليث : الحِقابُ : شيءٌ تَتَّخِذُه المرأةُ تعلِّق به معاليق الحُليّ ، تَشُدُّه على وسطها والجميع الحُقُب . قلت : الحِقَابُ هو البَرِيمُ إلا أن البريمَ يكون فيه ألوانٌ من الخيوط تَشُدُّه المرأة على حَقْوَيْها . وقال الليث : الاحتقابُ : شدُّ الحقيبة من خَلْفٍ ، وكذلك ما حُمِل من شيء من خَلْف . يقال : احْتُقب واستُحْقِب . قال النابغة : مُسْتَحْقِبي حَلَقِ الماذِيِّ يَقْدُمُهم شُمُّ العَرانِين ضَرّابُونَ لِلْهَام وقال شمر : الحَقيبة كالبَرْذَعَة تتخذ لِلْحِلْس وللقَتَب ، فأما حقيبة القتَبِ فمن خَلْفٍ وأما حقيبة الحِلْس فمجوَّبةٌ عن ذِرْوَة السَّنان . وقال ابن شميل : الحقيبة تكون على عجُزِ البعير تحت حِنْوَى القتب الآخَرَين . والحَقَب : حَبْلٌ يُشد به الحقيبة . وقال الليث : الحِقْبة : زمانٌ من الدهر لا وقت له ، والحُقُب : ثمانون سنة والجميع أحقابٌ . أبو عُبيد عن الكسائي : الحُقُب السِّنون ، واحدتها حِقْبة ، والحُقُب : ثمانون سنة . وقال الفرَّاء : الحُقُب في لُغة قيس سنةٌ . وجاء في التفسير أنه ثمانون سنة ذُكر ذلك في تفسير قوله : ( أَوْ أَمْضِىَ حُقُباً ) ( الكهف : 60 ) . وقال الزجّاج : الحُقُب : ثمانون سنة .
وقال الفرّاء في قوله جلّ وعزّ : ( مَئَاباً لَّ ? بِثِينَ فِيهَآ ) ( النّبَأ : 23 ) . قال : الحُقُب : ثمانون سنةً ، السنة ثلثمائة وستون يوماً ، اليوم منها ألف سنة من عدد الدنيا . قال : وليس هذا مما على غاية كما يظن بعض الناس ، وإنما يدل على الغاية التوقيت خمسةُ أحْقابٍ أو عشرة ، والمعنى أنهم يَلبثون فيها أحقاباً كلما مضى حُقُب ، تبعه حُقُب آخر . وقال الزجّاج : المعنى أنهم يلبثون أحقاباً لا يذوقون في الأحقاب برْداً ولا شراباً ، وهم خالدون في النار أبداً كما قال الله جلّ وعزّ . ويقال : حَقِبَ السماءُ حَقباً إذا لم يُمْطِر . وحَقِب المعدن حَقَبا إذا لم يُرْكِزْ . وحَقِب نائِلُ فلانٌ إذا قل وانقَطع . والعرب تسمِّي الثعلب مُحْقَبا لبياض بطنِه . وأنشد بعضُهم لأمِّ الصَّريح الكِنديَّة وكانت تحت جرير فوَقع بينها وبين أُخت جَرِير لحاءٌ وفِخَارٌ فقالت : أتعدِلين مُحْقَباً بأَوْسِ والْخَطَفَى بأشْعثَ بن قيس ما ذاك بالحزْم ولا بالكيْس عَنَتْ أنَّ رجال قومِها عند رجالها كالثعلب عند الذئْبِ ، وأوْس هو الذئب ، ويقال له أُوَيْس . ومن أمثالهم : ( اسْتَحْقب الغَزْو أصحاب البَرَاذِين ) . يقال ذلك عند ضِيقِ المخارج ، ويقال في مِثْله : ( نَشِبَ الحديدةُ والْتوَى المِسمار ) . يقال ذلك عند تأكيد كلِّ أمر ليس منه مَخْرج . قحب : اللّيث : قَحَب يَقْحُبُ قُحاباً وقَحْباً إذا سعل . ويُقال أخذه سُعالٌ قاحبٌ . وأهل اليمن يُسمُّون المرأة المُسِنَّة قَحْبة . قال : والقَحْبُ : سُعالُ الشّيخ ، وسُعالُ الكلب . أبو عُبيد عن أبي زيد : من أمراض الإبل القُحابُ وهو السُّعال ، وقد قَحَبَ يقْحُبُ قَحْباً وقُحَاباً وكذلك نَحَبَ يَنْحِبُ وهو النُّحاب والنُّحازُ مثله . وقال اللّحيانيُّ : العرب تقول للبغيض إذا سَعَل : وَرْياً وقُحاباً ، وللحبيب إذا سعل : عُمْراً وشباباً . قال : والقُحاب : السُّعال . قال : ويقال للعجوز : القحْبَةُ والقحْمَةُ ، وكذلك يقال لكل كبيرة من الغنم مُسِنَّةٍ . وقال غيره : قيل للبغِيّ قحْبَةٌ لأنها كانت في الجاهلية تُؤْذِنُ طُلاَّبها بقُحابها ، وهو سُعالُها . وقال أبو زيد : عجوز قَحْبَة وشيخ قَحْب : وهو الذي يأخذه السُّعال . وأنشد غيره : شَيَّبَنِي قَبْل إِنَى وقْتِ الهَرَم كلُّ عجوزٍ قَحْبَة فيها صَمَمْ ويقال : بِتْنَ نساء يُقَحَّبْنَ أي يَسْعُلْن قبح : أبو عُبيد عن أبي عمرو : قبحْتُ له وجهَه مخفَّفَة وأقبَحْتَ يا هذا : أتيت بقَبيح . قلت : معنى قبحْتُ له وجهه أي قلت له : قبَحهُ الله ، وهو من قول الله
جلّ وعزّ : ( ? لدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ القِيَ ? مَةِ هُمْ ) ( القَصَص : 42 ) أي من المُبعَدين المَلْعونين ، وهو من القبْح وهو الإبعاد . والعرب تقول : قبَحه الله وأُمًّا رَمعت به أي أبعده الله وأبعد والدته . وقال شمر : قال أبو زيد : قبَح الله فُلاناً قبْحاً وقُبُوحاً أي أقصاه وباعده من كلِّ خيْر كقُبوح الكلْب والْخِنْزِير . وقال الجَعْدِيُّ : وليست بَشْوَهَاءَ مَقْبُوحَةٍ تُوافي الدِّيارَ بوَجْهٍ غَبِرْ وقال أُسَيْدٌ : المَقبُوحُ : الذي يُرَدُّ ويُخْسَأُ ، والمَنْبُوحُ : الذي يُضْرَبُ له مَثَلُ الكلْب . ورُوِي عن عمَّار أنه قالَ لرَجُلٍ نالَ بِحَضرَتِه من عائشَة : ( اسْكتْ مَقْبُوحاً مَنْبُوحاً ) . أراد هذا المعْنى . ويقال : قبُح فُلانٌ يَقْبُح قَبَاحَةً وَقُبْحاً ، فهو قبيح وهو نَقِيض الحُسْن عامٌّ في كلِّ شَيْء ، وفي الحديث : ( لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ ) معناه : لا تقُولوا ، إنَّه قَبِيح فإن الله صَوَّره ، وقد أَحْسَن كلَّ شيء خَلَقَه . ويقال : قَبَحَ فُلان بَثْرَةً خَرَجَت بوجْههِ : وذلك إذا فَضَخَها حتى يَخْرجَ قَيْحُها . وكلُّ شيء كَسرْته فقد قبَحتَه . وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنَّه قال : يُقَالُ : وقد اسْتَمْكَتَ العُدُّ فاقْبَحْهُ ، والعُدُّ : البَثْرَةُ . واستِمْكاتُه : اقْتِرَابُه للانْفِقاء . وقال الليث : القَبِيحُ : طَرفُ عَظْمِ المِرْفَق . قال : والإبْرَة : عُظَيْم آخَر رَأْسُه كبيرٌ وَبقِيَّتُهُ دقيق مُلَزَّزٌ بالقَبيح . وروى أبو عُبَيْد عن الأُمَوِيِّ قال : يُقال لِعَظْم الساعِدِ مِمَّا يَلِي النِّصْفَ منهُ إلى المِرْفَق كِسْرُ قَبِيحٍ ، وأنشد : ولَوْ كُنْتَ عَيْراً كُنْت عَيْرَ مَذَلَّةٍ وَلَوْ كُنْت كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيح وأخبرني المُنْذِريّ عن أبي الهَيْثَم أنَّه قال : القَبِيحُ : رَأْسُ العَضُد الذي يَلي المِرْفَق بَيْنَ القَبِيح وبَيْنَ إبْرَة الذِّرَاع ، من عِنْدِها يَذْرَعُ الذَّارِعُ . قال : وطَرَفُ عَظْم العَضُد الَّذي يَلي المِنْكَب يُسَمَّى الحَسَنَ لِكَثْرَة لَحْمِه ، والأسْفَل : القبيحُ . وقال شَمِر : قال الفَرّاءُ : القَبِيحُ : رَأْسُ العَضُد الذي يَلي الذِّراع وهو أقلّ العِظام مُشاشاً ومُخّاً ، ويُقال لِطَرَفِ الذِّرَاع الإبْرَةُ وأنشد : حَيْثُ تُلاَقي الإبْرَةُ القَبِيحا وقال الفرّاءُ : أَسْفَل العَضُد : القَبِيحُ وأعْلاَها الحَسَنُ . وفي ( النَّوادر ) : المُقَابَحَةُ والمُكابَحةُ : المشَاتَمَةُ . روى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ قال : القبَّاحُ : الدُّبُّ الهَرِمُ . والمَقَابِحُ : ما يُسْتَقْبَحُ من الأخْلاَق ، والمَمَادِحُ : ما يُسْتَحْسَنُ منها .

##### Türkçe

**حرف الحاء ve القاف ve الباء bölümü**
**حقب** , **حبق** , **قبح** , **قحب** : kullanımdadır.

**حبق** : **الليث** dedi: **الحَبَق** : eczacıların ilaçlarından bir ilaçtır. **أبو عُبيد**’den, **الأصْمَعي**’den: dedi ki: **الحَبَق** : **الفُوذَنْجُ**’dur. **الليث** : **الحَبْق** : keçinin yellenmesidir. Dersin ki: **حَبَقَت** **تحبِق** **حَبْقاً**. Ve **أبو عُبَيْد** dedi: **الأصْمَعي** dedi: denir: **نَفَخَ بها** , ve **حَبَق بها** , yellenince. Ve **عِذْقُ حُبَيْق** ve **لون حُبَيق** : kötü bir hurma türüdür; ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) farz sadakada onun verilmesini yasaklamıştır. **أبو عُبَيْدة** : o, **الدِّفِقَّى** ve **الحِبِقَّى** yürüyüşüyle yürür. Dedi: ve **الحِبقَّى** : **الدِّفِقَّى**’dan aşağıdır.

**حقب** : **الليث** : **الحَقَبُ** : semerin devenin karnına bağlandığı iptir; **التَّصْدير** onu çekip öne aldırmasın diye. Ve deveye işemek güçleştiğinde denir: **قد حَقِبَ البَعِيرُ حَقَباً**; o hâlde o, **بعير حَقِبٌ**’dir. **أبو عُبَيد**’den, **الأصْمَعي**’den: semer aletlerinden **الغَرْض** ve **الحَقَبُ** vardır; **الغَرْض** ise semerin kuşağıdır; **الحقَبُ** ise **الثِّيلَ**’e bitişik olan bir iptir. Ve **أبو زيد** dedi: **أحْقَبْت** deveyi **الْحَقَب**’dan. Ve **الأصمعيّ** dedi: denir: **أَخْلَفْتُ عن البعير**
bu, **حَقَبُه** onun **ثِيلَه**’ine isabet ettiğinde olur; böylece **فيحقَبُ حَقَباً**; bu, onun idrarının tutulmasıdır. Ve bu, **النَّاقَة** hakkında söylenmez; çünkü dişi devenin idrarı onun **حَيائها**’ndandır; **الحَقَبُ** **الحَياء**’a ulaşmaz. O hâlde ondan **الإخلافُ**: **الحَقَبُ**’un çevrilip devenin iki **خُصْيَتِي**’sine bitişik olan tarafa konulmasıdır. Ve denir: **شَكَلْتُ عن البعير**; bu, **الحَقَب** ile **التَّصديرَ** arasına bir ip koymandır, sonra onu sıkarsın ki **الحَقَبُ** **الثِّيل**’e yaklaşmasın; o ipin adı **الشّكالُ**’dır. Ve hadiste geldi: ( **لا رأي لحازِق ولا حاقب** ) ; **الحازق** : pabucu kendisine dar gelen, ayağını **حَزْقاً** ile sıkan kimsedir; sanki “**حَزْق** sahibi için görüş yoktur” mânâsındadır. **الحاقبُ** ise: helâya ihtiyaç duyup da dışarı çıkmayan, dışkısını tutan kimsedir; **الحَقِب** deveye benzetilmiştir: **الْحَقبُ** onun **ثَيْله**’ine yaklaştı da onu işemekten alıkoydu. **الليث** : **الأحْقَبُ** : yaban eşeğidir; iki **حَقْوَيْه**’inde bir beyazlık sebebiyle **أحقب** diye adlandırılmıştır; dişisi **حَقباءُ**’dır. Ve **رؤبة** dedi:
كأنها **حَقباء** بلقاءُ الزَّلَق
Ve **القارَةُ الحقباءُ** : gökte ince, uzunca olandır. Ve şu beyit okundu:
ترى القُنَّةَ **الحقباءَ** منها كأنها
كُمَيْتٌ يُبَارِي رَعْلَةَ الخيْل فارِدُ
Ve bazısı dedi: **حَقباءُ** denmez; ta ki **السّرَابُ** onun **بِحَقْوِها**’sıyla kıvrılsın. **أبو عُبَيْد**’den, **الأصمعي**’den: **حمارٌ أحقبُ** : **الحقَب** yerinde beyazdır. Dedim: ve **القارةُ الحقباءُ** : ortasında **ترابٌ أعفرُ** olan; onun beyazlığından, geri kalanının **بُرْقةِ**’siyle birlikte parıldar görürsün. Ve **الليث** dedi: **الحِقابُ** : kadının, ziynet asmalarını onunla astığı bir şeydir; onu beline bağlar; çoğulu **الحُقُب**’dur. Dedim: **الحِقَابُ** , **البَرِيمُ**’dir; ancak **البريمَ**’de ipliklerden renkler bulunur; kadın onu iki **حَقْوَيْها**’sına bağlar. Ve **الليث** dedi: **الاحتقابُ** : heybenin arkadan bağlanmasıdır; ve arkadan taşınan her şey de böyledir. Denir: **احْتُقب** ve **استُحْقِب**. **النابغة** dedi:
مُسْتَحْقِبي حَلَقِ الماذِيِّ يَقْدُمُهم
شُمُّ العَرانِين ضَرّابُونَ لِلْهَام
Ve **شمر** dedi: **الحَقيبة** , **البَرْذَعَة** gibidir; **الحِلْس** ve **القَتَب** için yapılır. **حقيبة القتَبِ** ise arkadandır; **حقيبة الحِلْس** ise **ذِرْوَة السَّنان**’dan yarıklıdır. Ve **ابن شميل** dedi: **الحقيبة** devenin sağrısı üzerinde, iki diğer **حِنْوَى القتب**’in altında olur. Ve **الحَقَب** : heybenin bağlandığı iptir. Ve **الليث** dedi: **الحِقْبة** : vakti olmayan bir zaman dilimidir; **الحُقُب** : seksen yıldır; çoğulu **أحقابٌ**’dır. **أبو عُبيد**’den, **الكسائي**’den: **الحُقُب** yıllardır; tekili **حِقْبة**’dir; ve **الحُقُب** : seksen yıldır. Ve **الفرَّاء** dedi: **الحُقُب** , **قيس** dilinde bir yıldır. Ve tefsirde geldi ki o, seksen yıldır; bu, şu sözün tefsirinde zikredilmiştir: ( **أَوْ أَمْضِىَ حُقُباً** ) ( **الكهف : 60** ). Ve **الزجّاج** dedi: **الحُقُب** : seksen yıldır.
Ve **الفرّاء** şu söz hakkında dedi, yüce ve aziz olan: ( **مَئَاباً لَّ ? بِثِينَ فِيهَآ** ) ( **النّبَأ : 23** ). Dedi: **الحُقُب** : seksen yıldır; yıl üç yüz altmış gündür; onun günü, dünya sayısından bin yıldır. Dedi: bu, bazı insanların zannettiği gibi bir son sınır üzere olan şeylerden değildir; son sınırı ancak vakitlendirme gösterir: beş **أحْقابٍ** yahut on; mânâ: onlar orada **أحقاباً** kalacaklar; her ne zaman bir **حُقُب** geçse, onu başka bir **حُقُب** takip eder. Ve **الزجّاج** dedi: mânâ: onlar **أحقاباً** kalacaklar; **الأحقاب** içinde ne bir serinlik ne de bir içecek tadacaklar; ve onlar ateşte ebediyen kalıcıdırlar; Allah yüce ve aziz olanın dediği gibi. Ve denir: **حَقِبَ السماءُ حَقباً** , yağmur yağdırmadığında. Ve **حَقِب المعدن حَقَبا** , **يُرْكِزْ** etmediğinde. Ve **حَقِب نائِلُ فلانٌ** , azalıp kesildiğinde. Ve Araplar, karnının beyazlığından dolayı tilkiye **مُحْقَبا** adını verir. Ve bazısı, **أمِّ الصَّريح الكِنديَّة** için şu beyiti okudu; o, **جرير**’in altındaydı; onunla **أُخت جَرِير** arasında çekişme ve övünme oldu da dedi ki:
أتعدِلين **مُحْقَباً** بأَوْسِ
والْخَطَفَى بأشْعثَ بن قيس
ما ذاك بالحزْم ولا بالكيْس
Kastetti ki: kavminin erkekleri, onların erkekleri yanında, kurt yanında tilki gibidir; **أوْس** kurttur; ve ona **أُوَيْس** denir. Ve onların darbımesellerindendir: ( **اسْتَحْقب الغَزْو أصحاب البَرَاذِين** ). Bu, çıkış yollarının daralması sırasında söylenir. Ve bunun benzerinde söylenir: ( **نَشِبَ الحديدةُ والْتوَى المِسمار** ). Bu, kendisinden çıkış olmayan her işin pekiştirilmesi sırasında söylenir.

**قحب** : **اللّيث** : **قَحَب** **يَقْحُبُ** **قُحاباً** ve **قَحْباً** , öksürdüğünde. Ve denir: onu **سُعالٌ قاحبٌ** tuttu. Ve Yemen halkı yaşlı kadına **قَحْبة** der. Dedi: ve **القَحْبُ** : ihtiyarın öksürüğü ve köpeğin öksürüğüdür. **أبو عُبيد**’den, **أبي زيد**’den: develerin hastalıklarından **القُحابُ** vardır; o, öksürüktür; ve **قَحَبَ** **يقْحُبُ** **قَحْباً** ve **قُحَاباً**; ve aynı şekilde **نَحَبَ** **يَنْحِبُ**; o, **النُّحاب**’dır; **النُّحازُ** da onun gibidir. Ve **اللّحيانيُّ** dedi: Araplar, sevmediği kimse öksürünce ona “**وَرْياً** ve **قُحاباً**” der; sevdiği kimse öksürünce “**عُمْراً** ve **شباباً**” der. Dedi: ve **القُحاب** : öksürüktür. Dedi: ve kocakarıya: **القحْبَةُ** ve **القحْمَةُ** denir; ve aynı şekilde, yaşlı olan her büyük koyuna da denir. Ve başkası dedi: fahişeye **قحْبَةٌ** denildi; çünkü cahiliyede, taliplerine **قُحابها** ile, yani öksürüğüyle işaret ederdi. Ve **أبو زيد** dedi: **عجوز قَحْبَة** ve **شيخ قَحْب**; o, öksürüğün tuttuğu kimsedir. Ve başkası şu beyiti okudu:
شَيَّبَنِي قَبْل إِنَى وقْتِ الهَرَم
كلُّ عجوزٍ **قَحْبَة** فيها صَمَمْ
Ve denir: **بِتْنَ نساء يُقَحَّبْنَ** yani öksürürler.

**قبح** : **أبو عُبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **قبحْتُ له وجهَه** (hafifletilmiş) ve “**أقبَحْتَ يا هذا**”: çirkin bir şey getirdin. Dedim: **قبحْتُ له وجهه**’nin mânâsı: ona “Allah onu çirkin kılsın” demendir; ve bu, Allah yüce ve aziz olanın sözündendir: ( **? لدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ القِيَ ? مَةِ هُمْ** ) ( **القَصَص : 42** ) yani uzaklaştırılmış, lânetlenmişlerden; ve bu, **القبْح**’tandır; o da uzaklaştırmadır. Ve Araplar der: “**قبَحه الله** ve **وأُمًّا رَمعت به**” yani Allah onu uzaklaştırsın ve annesini de uzaklaştırsın. Ve **شمر** dedi: **أبو زيد** dedi: “**قبَح الله فُلاناً قبْحاً وقُبُوحاً**” yani onu her hayırdan uzaklaştırdı ve uzak etti; köpeğin ve domuzun **قُبوح**’u gibi. Ve **الجَعْدِيُّ** dedi:
وليست بَشْوَهَاءَ مَقْبُوحَةٍ
تُوافي الدِّيارَ بوَجْهٍ غَبِرْ
Ve **أُسَيْدٌ** dedi: **المَقبُوحُ** : geri çevrilen ve kovulan kimsedir; **المَنْبُوحُ** : kendisi için köpek misali vurulan kimsedir. Ve **عمَّار**’dan rivayet edildi ki, huzurunda **عائشَة** hakkında dil uzatan bir adama dedi: ( **اسْكتْ مَقْبُوحاً مَنْبُوحاً** ). Bu mânâyı kastetti. Ve denir: **قبُح فُلانٌ يَقْبُح قَبَاحَةً وَقُبْحاً**; o hâlde o **قبيح**’tir; ve o, güzelliğin zıddıdır; her şeyde geneldir. Ve hadiste: ( **لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ** ) mânâsı: “çirkindir” demeyin; çünkü Allah onu şekillendirmiştir; ve yarattığı her şeyi güzel yapmıştır. Ve denir: **قَبَحَ فُلان بَثْرَةً** yüzünde çıkan bir sivilceyi; bu, onu ezip irinini çıkarınca olur. Ve kırdığın her şey, onu **قبَحتَه** olmuş olur. Ve **أبو العبّاس** , **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: dedi ki: denir: “**وقد اسْتَمْكَتَ العُدُّ فاقْبَحْهُ**”; **العُدُّ** : sivilcedir; onun **استِمْكاتُه** : patlamaya yaklaşmasıdır. Ve **الليث** dedi: **القَبِيحُ** : dirsek kemiğinin ucu. Dedi: ve **الإبْرَة** : başka bir küçük kemiktir; başı büyük, geri kalanı ince; **القَبيح** ile birbirine geçirilmiş (bükümlü)dir. Ve **أبو عُبَيْد** , **الأُمَوِيِّ**’den rivayet etti: dedi ki: önkol kemiğine, onun yarısından dirseğe bitişik olana **كِسْرُ قَبِيحٍ** denir. Ve şu beyit okundu:
ولَوْ كُنْتَ عَيْراً كُنْت عَيْرَ مَذَلَّةٍ
وَلَوْ كُنْت كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيح
Ve **المُنْذِريّ** bana haber verdi, **أبي الهَيْثَم**’den: dedi ki: **القَبِيحُ** : dirseğe bitişik olan üst kol başıdır; **القَبِيح** ile **إبْرَة الذِّرَاع** arasında; ölçen kimse, onun yanından ölçer. Dedi: üst kol kemiğinin omuza bitişik ucu, etinin çokluğundan dolayı **الحَسَنَ** diye adlandırılır; alt taraf ise **القبيحُ**’tir. Ve **شَمِر** dedi: **الفَرّاءُ** dedi: **القَبِيحُ** : önkola bitişik olan üst kol başıdır; o, kemiklerin en az **مُشاشاً** ve ilikçe en az olanıdır. Ve önkol ucuna **الإبْرَةُ** denir. Ve şu beyit okundu:
حَيْثُ تُلاَقي الإبْرَةُ القَبِيحا
Ve **الفرّاءُ** dedi: üst kolun aşağısı: **القَبِيحُ**; yukarısı: **الحَسَنُ**. Ve **( النَّوادر )**’de: **المُقَابَحَةُ** ve **المُكابَحةُ** : sövüşmedir. **أبو العبَّاس** , **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti: dedi ki: **القبَّاحُ** : yaşlı ayıdır. Ve **المَقَابِحُ** : ahlâktan çirkin görülen şeylerdir; ve **المَمَادِحُ** : onlardan güzel görülen şeylerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والقاف وما يثلثهما)
  (حقل) الحاء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو الأرض وما قاربه. فالحَقْل: القَرَاح الطيِّب. ويقال: "لا يُنبت البَقْلةَ إلا الحَقْلة". وحَقِيلٌ: موضع. قال:
  * مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا([1]) *
  والمُحاقلة التي نُهِي عنها([2]): بيعُ الزّرعِ في سنبُله بحنطةٍ أو شعير.
ومن الباب قولهم: حَقِل الفرسُ، في قول بعضهم، إذا أصابَه وجَعٌ في بطْنه من أكل التراب. والأصل الأرض.
  ويقال حَوْقَل الشَّيْخ، إذا اعتمد بيديه على خَصره إذا مشى؛ وهي الحوقلة. وكأنَّ ذلك مأخوذٌ من قُربِهِ من الأرض. وأمّا قولهم للقارورة حَوقَلَة، فالأصل الحَوْجَلَة. ولعل الجيم أبدِلت قافا.
  (حقم) الحاء والقاف والميم لا أصلٌ ولا فرع. يقولون: الحَقْم طائر([3]).
  (حقن) الحاء والقاف *والنون أصلٌ واحد، وهو جَمْع الشيء. يقال لكلّ شيءٍ [جُمِعَ([4])] وشُدَّ حقين. ولذلك سُمِّي حابسُ اللبن حاقنا. ويقال اللبن الحَقِين الذي صُبَّ حليبُه على رائِبه. والحواقن: ما سفَل عن البطن. وقال قوم: الحاقنتان ما تحت الترقوَتَين.
  (حقو) الحاء والقاف والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو بعضُ أعضاء البدن. فالحَِقْو الخَصْر ومَشَدّ الإزار. ولذلك سمِّي ما استدقّ من السهم مما يلي الرّيشَ حَقواً. فأمّا الحديث "أن رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم أعطى النساء اللواتي غَسَّلْنَ ابنَتَه حَقْوَةً" فجاء في التفسير أنّه الإزار، وجمعه حِقِيّ، فهذا إنما سمِّي حِقواً لأنه يشدّ به الحَِقْو. وأما الحَقْوة فوجعٌ يصيب الإنسانَ في بطنه؛ يقال منه حُقِيَ الرّجلُ فهو مَحْقوٌّ.
  (حقب) الحاء والقاف والباء أصلٌ واحد، وهو يدلّ على الحبْس. يقال حَقِب العام، إذا احتبس مطرُه. وحَقِب البعيرُ، إذا احتبسَ بولُه.
  ومن الباب الحَقَبُ: حبلٌ يُشَدّ به الرحْلُ إلى بطْن البعير، كي لا يجتذبه التَّصدير. فأمّا الأحقبُ، وهو حِمار الوحش، فاختُلِف في معناه، فقال قوم: سمِّي بذلك لبياض حَِقْويه. وقال آخرون: لدقّة حِقوَيه. والأنثى حَقْباء. فإنْ كان هذا من الباب فلأنه مكانٌ يشد بحِقاب، وهو حبلٌ. ويقال للأنثى حَقباء. قال:
  * كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ([5]) *
  ومن الباب الحقيبة، وهي معروفة. ومنه احتقب فلانٌ الإثم، كأنه جمعَه في حقيبةٍ. واحتقَبَه من خَلفه: ارتدفَه. والمُحْقَِب: المُرْدَفِ. فأمّا الزمان فهو حِقْبة والجمع حِقَب. والحُقْبُ ثمانون عاماً، والجمع أحقاب، وذلك لما يجتمع فيه من السّنين والشّهورِ. ويقال إنَّ الحِقابَ جبلٌ. ويقال للقارَةِ الطويلة في السماء حقباء. قال:
  * قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ([6]) *
  (حقد) الحاء والقاف والدال أصلان: أحدهما الضِّغن، والآخر ألاَّ يُوجد ما يطلب.
  فالأوّل الحِقْد، ويجمع على الأحقاد. والآخَر قولُهم أحقَدَ القومُ، إذ طلبوا الذَّهَبةَ في المعدِن فلم يجدُوها.
  (حقر) الحاء والقاف والراء أصلٌ واحد، استصغارُ الشيء. يقال شيءٌ حقير، أي صغير. وأنا أحتقرهُ: أي أستصغره. فأمّا قولهم لاسم السماء "حاقورة([7])" فما أراه صحيحاً. وإن كان فلعلّه اسم مأخوذٌ كذا من غير اشتقاق.
  (حقط) الحاء والقاف والطاء ليس أصلاً، ولا أحسب الحَيْقُطانَ، وهو ذكر الدُّرَّاج، صحيحاً.
  (حقف) الحاء والقاف والفاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على مَيَل الشيء وعِوَجه: يقال احقوقَف الشيءُ، إذا مال، فهو مُحْقَوْقِفٌ وحَاقِفٌ. ومن ذلك الحديث: "أنه مرَّ بظبيٍ حاقِفٍ في ظلِّ شجرة" فهو الذي قد انحنى وتثنَّى في نَوْمِه. ولهذا قيل للرَّمل المنحني حِقْف، والجمع أحقاف. قال:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])  ويروى: "ذي قِفاف". وقال آخر:
  * سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) سبق الكلام على البيت في (برق). وصدره: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) في الأصل: "عن".
([3]) في اللسان: "ضرب من الطير يشبه الحمام. وقيل هو الحمام. يمانية".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق).
([6]) من رجز في اللسان (حقب)، وصواب روايته: "وضمها"؛ لأن قبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    وجاء إنشاده على الصواب في المجمل.
([7]) لم تذكر في اللسان. وفي القاموس أنها  السماء الرابعة.
([8]) لامرئ القيس، في معلقته.
([9]) للعجاج ديوانه 84 والمجمل واللسان (حقف).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**حقل**) **الحاء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da yer ve ona yakın olandır. Şu halde **الحَقْل**: iyi **القَرَاح**tır. Ve denir ki: "Yeşilliği ancak **الحَقْلة** bitirir." Ve **حَقِيلٌ**: bir yer. Dedi ki:
  * **مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا**([1]) *
  Ve kendisinden nehyedilen **المُحاقلة**([2]): ekini başağında iken buğday veya arpa ile satmaktır.
Ve bu babdandır onların sözleri: **حَقِل** at, bazılarının sözüne göre, toprağı yemekten karnında bir ağrı isabet ettiğinde. Asıl yer’dir.
  Ve denir: **حَوْقَل** ihtiyar, yürüdüğünde elleriyle beline dayandığında; o **الحوقلة**dir. Sanki bu, yer’e yakınlığından alınmıştır. Ama onların şişeye **حَوقَلَة** demeleri; asıl **الحَوْجَلَة**dir. Belki **الجيم** **قاف**a بدل edilmiştir.
  (**حقم**) **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** için ne asıl vardır ne de fer‘. Derler: **الحَقْم** bir kuştur([3]).
  (**حقن**) **الحاء** ve **القاف** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Her şey için, [toplandığında([4])] ve bağlandığında, **حقين** denir. Bu yüzden sütün hapsedicisine **حاقنا** adı verilmiştir. Ve denir: **الحَقِين** süt; onun sütü, ekşimişinin üzerine dökülmüş olandır. Ve **الحواقن**: karından aşağıda olan şeylerdir. Bir kavim dedi: **الحاقنتان** iki köprücük kemiğinin altındakilerdir.
  (**حقو**) **الحاء** ve **القاف** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bedenin bazı uzuvlarıdır. Şu halde **الحَِقْو** bel ve izarın bağlandığı yerdir. Bu yüzden okun, tüy tarafına yakın olan incelen kısmına **حَقواً** denmiştir. Ama hadis: "Allah’ın Resulü صلى الله عليه وآله وسلم, kızını yıkayan kadınlara bir **حَقْوَةً** verdi" tefsirde onun izar olduğu gelmiştir; çoğulu **حِقِيّ**dir; bu ancak **حِقواً** diye adlandırıldı, çünkü onunla **الحَِقْو** bağlanır. Ama **الحَقْوة** insana karnında isabet eden bir ağrıdır; ondan: **حُقِيَ** adam, denir; o halde o **مَحْقوٌّ**dur.
  (**حقب**) **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** tek bir asıldır; o da hapsetmeye delalet eder. Denir: **حَقِب** yıl, yağmuru hapsolduğunda. Ve **حَقِب** deve, idrarı hapsolduğunda.
  Ve bu babdandır **الحَقَبُ**: devenin karnına semeri bağlamakla bağlanan ip; ki **التَّصدير** onu çekip almasın. Ama **الأحقبُ**, o yaban eşeğidir; manasında ihtilaf edildi: bir kavim dedi: iki **حَِقْو**sunun beyazlığından dolayı bununla adlandırıldı. Başkaları dedi: iki **حِقو**sunun inceliğinden dolayı. Dişisi **حَقْباء**dır. Eğer bu babdansa, o halde çünkü o, **حِقاب** ile bağlanan bir yerdir; o da bir iptir. Ve dişiye **حَقباء** denir. Dedi ki:
  * **كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ**([5]) *
  Ve bu babdandır **الحقيبة**; o bilinir. Ve ondan: falan günahı **احتقب** etti; sanki onu bir **حقيبة** içinde toplamıştır. Ve onu arkasından **احتقَبَه**: onu terkisine aldı. Ve **المُحْقَِب**: **المُرْدَفِ**tir. Ama zaman ise **حِقْبة**dir; çoğulu **حِقَب**dır. Ve **الحُقْبُ** seksen yıldır; çoğulu **أحقاب**dır; bu, içinde yılların ve ayların toplanmasından dolayıdır. Ve denir ki **الحِقابَ** bir dağdır. Ve gökte uzun kara parçasına **حقباء** denir. Dedi ki:
  * **قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ**([6]) *
  (**حقد**) **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** iki asıldır: biri kin, diğeri de arananın bulunmamasıdır.
  Birincisi **الحِقْد**dir; **الأحقاد** üzerine cem‘ olunur. İkincisi onların sözü: kavim **أحقَدَ** etti; yani madende altını aradılar da onu bulamadılar.
  (**حقر**) **الحاء** ve **القاف** ve **الراء** tek bir asıldır: şeyin küçük görülmesi. Denir: **حقير** bir şey; yani küçük. Ve ben onu **أحتقرهُ**: yani onu küçük görürüm. Ama göğün ismi için onların sözleri "**حاقورة**([7])" ise, onu sahih görmüyorum. Eğer (sahih) ise, belki de iştikaksız olarak başka bir yerden böyle alınmış bir isimdir.
  (**حقط**) **الحاء** ve **القاف** ve **الطاء** asıl değildir; ve ben **الحَيْقُطانَ**ı, o **الدُّرَّاج**ın erkeğidir, sahih saymıyorum.
  (**حقف**) **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin meyline ve eğriliğine delalet eder: denir: **احقوقَف** şey, eğildiğinde; o halde o **مُحْقَوْقِفٌ** ve **حَاقِفٌ**tir. Ve bundan hadistir: "O, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti"; o, uykusunda eğilip bükülmüş olandır. Bunun için eğri kuma **حِقْف** denmiştir; çoğulu **أحقاف**tır. Dedi ki:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي **حِقافٍ** عَقَنْقَلِ([8])  Ve rivayet olunur: "ذي **قِفاف**". Ve bir başkası dedi:
  * **سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا**([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) Beyit hakkında söz (برق)’ta geçti. Ve صدرُه: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) Asılda: "عن".
([3]) Lisân’da: "Güvercine benzeyen bir kuş türü. Ve denildi ki o güvercindir. Yemenî".
([4]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([5]) Beyit, dîvânında 104’te Ru’be’nindir ve Lisân (**حقب**، **زلق**).
([6]) Lisân (**حقب**)’da bir recez’dendir; ve rivayetinin doğrusu: "وضمها"dır; çünkü ondan önce:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    Ve **المجمل**’de doğru üzere inşad edilmiştir.
([7]) Lisân’da zikredilmedi. Ve Kâmûs’ta onun dördüncü gök olduğu (zikredilmiştir).
([8]) İmru’ul-Kays’ındır; muallakasında.
([9]) ‘Accâc’ındır; dîvânı 84 ve **المجمل** ve Lisân (**حقف**).
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿لابثين فيها أحقابا﴾ [النبأ/23]، قيل: جمع الحقب، أي: الدهر (انظر: المجمل 1/245).
قيل: والحقبة ثمانون عاما، وجمعها حقب، والصحيح أن الحقبة مدة من الزمان مبهمة، والاحتقاب: شد الحقيبة من خلف الراكب، وقيل: احتقبه واستحقبه، وحقب البعير (انظر: الأفعال 1/367) : تعسر عليه البول لوقوع حقبه في ثيله (الحقب: حبل يلي الثيل، والثيل: وعاء قضيب البعير)، والأحقب: من حمر الوحوش، وقيل: هو الدقيق الحقوين، وقيل: هو الأبيض الحقوين، والأنثى حقباء.

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿لابثين فيها أحقابا﴾ [en-Nebe’/23]; denildi ki: **الحقب**’ın çoğuludur; yani: dehr (bkz.: el-Mücmel 1/245).
Denildi ki: **الحقبة** seksen yıldır; onun çoğulu **حقب**’dır; sahih olan ise **الحقبة**’nin zamandan belirsiz bir müddet olduğudur. **الاحتقاب**: binek olanın arkasından **الحقيبة**’yi sıkıca bağlamaktır. Ve denildi ki: **احتقبه** ve **استحقبه**. Ve **حقب البعير** (bkz.: el-Ef‘âl 1/367): **حقبه**’sinin **ثيله**’sinde vuku bulması sebebiyle ona bevletmek güçleşti ( **الحقب**: **الثيل**’e bitişik olan ip; **الثيل**: devenin kamışının kılıfı). Ve **الأحقب**: yaban eşeklerinden (olan). Ve denildi ki: o, **الحقوين**’i ince olandır. Ve denildi ki: o, **الحقوين**’i beyaz olandır. Dişisi **حقباء**’dır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ق ب
كـأن رحلي على أحقب وهو الذي في مكان الحقب منه بياض وهو حبل يلي الحقو‏.‏
والأتان حقباء والجمع حقب‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ حقب سماحيج في أحشائها قبب وشد الرحل بالحقب‏.‏
وحقب البعير فهو حقب‏:‏ وقع حقبه على ثيله فتعسر بوله لذلك وربما قتله‏.‏
وحقبت الناقة‏:‏ أصاب الحقب ضرعها فامتنع درها‏.‏
وملأ حقيبته وحقائبه‏.‏
واحتقب مستحقبو حلق الماذيّ يقدمهم شم العرانين ضرّابون للهام وكل ما حمل وراء الرحل فهو حقيبة‏.‏
قال حاتم‏:‏ وما أنا بالطاوي حقيبة رحلها لأبعثهـا خفـاً وأترك صاحبي ومضى عليه حقب وحقبة وأحقاب وحقب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ امرأة نفج الحقيبة‏:‏ للعجزاء واحتقـب خيـراً أو شـراً واستحقبـه‏:‏ احتملـه وادّخـره واسم المحتقب الحقيبة تقول‏:‏ احتقب فلان حقيبة سوء‏.‏
وقال امرؤ القيس‏:‏ والله أنجح ما طلبت بـه والبر خيـر حقيبـة الرحـل وقال الحارث بن حرجة الفزاريّ‏:‏ ولّوا وأرماحنا حقائبهم نكرهها فيهم فتنأطر وأحقبـت غلامـي‏:‏ أردفتـه‏.‏
وحقـب العـام‏:‏ احتبـس مطـره ومنـه الحديـث ‏"‏ لا رأي لحاقـن ولا حاقب ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ح ق ب
Sanki semerim bir **أحقب** üzerindedir; o, **الحقب** yerinde ondan bir beyazlık bulunan şeydir; ve o, **الحقو**’yu izleyen bir iptir.

Ve dişi eşek **حقباء**dır; çoğulu **حقب**’dur.

Zü’r-Rumme dedi ki:
**حقب** semâhîc; içlerinde kubbeler vardır;
ve semeri **الحقب** ile sımsıkı bağladı.

Ve deve **حقب** oldu; o hâlde o **حقب**tur: **حقب**’ı **ثيله**’si üzerine düştü de bunun için idrarı zorlaştı; belki onu öldürdü.

Ve dişi deve **حقبت**: **الحقب** onun memesine isabet etti de sütü akması engellendi.

Ve **حقيبته**’sini ve **حقائبه**’ni doldurdu.

Ve **احتقب**: **مستحقبو** **حلق الماذيّ** onları öne geçirir; **شم العرانين**; başlara vuranlardır. Ve semerin arkasında taşınan her şey **حقيبة**dır.

Hâtim dedi ki:
Ve ben, semerinin **حقيبة**sini aç bırakan kimse değilim ki onu hafifçe göndereyim ve arkadaşımı bırakayım.

Ve onun üzerinden bir **حقب** ve bir **حقبة** ve **أحقاب** ve **حقب** geçti.

Mecazdan:
**امرأة نفج الحقيبة**: kalçalı (kadın) içindir. Ve **احتقب** hayır veya şer; ve **استحقبه**: onu yüklendi ve onu biriktirdi. Ve **المحتقب**’ın adı **الحقيبة**dır. Dersin ki: Falan, kötülük **حقيبة**sini **احتقب** etti.

İmru’ul-Kays dedi ki:
Vallahi, onunla talep ettiğim şeyin en başarılısı;
ve iyilik, semerin **حقيبة**sinin hayırlısıdır.

Ve el-Hâris b. Hurace el-Fezârî dedi ki:
Döndüler; ve mızraklarımız onların **حقائب**idir;
onları içlerinde hoş görmeyiz de bükülür.

Ve **أحقبت** kölemi: onu terkime bindirdim.

Ve **حقب العام**: yağmuru tutuldu. Ve ondan hadis: “**حاقن** için de **حاقب** için de görüş yoktur.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَقَبُ، بالتحريك: الحِزامُ الذي يَلِي حَقْوَ البَعِير. وقيل: هو حَبْلٌ يُشَدُّ به الرَّحْلُ في بَطْنِ البَعِير مـما يلي ثِيلَه، لِئَلاَّ يُؤْذِيَه التَّصْديرُ، أَو يَجْتَذِبَه التَّصْديرُ، فَيُقَدِّمَه؛ تقول منه: أَحْقَبْتُ البَعِيرَ. وحَقِبَ، بالكسر، حَقَباً فهو حَقِبٌ: تَعَسَّرَ عليه البَوْلُ مِن وُقُوعِ الحَقَبِ على ثِيلِه؛ ولا يقال: ناقةٌ حَقِبةٌ لأَنَّ الناقة لَيس لها ثِيلٌ. الأَزهري: من أَدَواتِ الرَّحْلِ الغَرْضُ والحَقَبُ، فأَما الغَرْضُ فهو حِزامُ الرَّحْلِ، وأَما الحَقَبُ فهو حَبْلٌ يَلِي الثِّيلَ. ويقال: أَخْلَفْتُ عن البَعِير، وذلك إِذا أَصابَ حَقَبُه ثِيلَه، فيَحْقَبُ هو حَقَباً، وهو احْتِباسُ بَوْلِه؛ ولا يقال ذلك في الناقةِ لأَنَّ بَوْلَ الناقةِ من حَيائها، ولا يَبْلُغُ الحَقَبُ الحَياءَ؛ والإِخْلافُ عنه: أَن يُحَوَّلَ الحَقَبُ فيُجْعَلَ مـما يَلِي خُصْيَتَي البَعِير. ويقال: شَكَلْت عن البَعير، وهو أَن تجعل بين الحَقَب والتَّصْدير خَيْطاً، ثم تَشُدَّه لئلا يَدْنُوَ الحَقَبُ من الثِّيلِ. واسم ذلك الخَيْطِ: الشِّكالُ.
وجاءَ في الحديث: لا رَأْي لِحازِقٍ، ولا حاقِبٍ، ولا حاقِنٍ؛ الحازِقُ : الذي ضاقَ عليه خُفُّه، فَحَزَقَ قَدَمَه حَزْقاً، وكأَنه بمعنى لا رأْي لذي حَزْقٍ؛ والحاقِبُ: هو الذي احْتاجَ إِلى الخَلاءِ، فلم يَتَبَرَّزْ، وحَصَرَ غائطَه، شُبِّه بالبَعِير الحَقِبِ الذي قد دَنا الحَقَبُ مِن ثِيلِه، فمنَعَه من أَن يَبُولَ. وفي الحديث: نُهِيَ عن صلاة الحاقِبِ والحَاقِنِ. وفي حديث عُبادةَ بن أَحْمَر: فجمَعْتُ إِبِلي، ورَكِبْتُ الفَحْلَ، فحَقِبَ فَتَفاجَّ يَبُولُ، فَنَزَلْتُ عنه.
حَقِبَ البعيرُ إِذا احْتَبَسَ بَوْلُه. ويقال: حَقِبَ العامُ إِذا احْتَبَس مَطَرُه. والحَقَبُ والحِقابُ: شيء تُعَلِّقُ به المرأَةُ الحَلْيَ، وتَشُدُّه في وسَطِها، والجمع حُقُبٌ. والحِقابُ: شيءٌ مُحَلىًّ تَشُدُّه المرأَةُ على وَسَطِها. قال الليث: الحِقابُ شيء تتخذه المرأَة، تُعَلِّق به مَعالِيقَ الحُليِّ، تَشُدُّه على وسَطها، والجمع الحُقُبُ. قال الأَزهري: الحِقابُ هو البَرِيمُ، إِلاَّ أَنَّ البَريمَ يكون فيه أَلوانٌ من الخُيُوطِ تَشُدُّه المرأَة على حَقْوَيْها. والحِقابُ: خَيْط يُشَدُّ في حَقْوِ الصبيِّ، تُدْفَعُ به العينُ. والحَقَبُ في النَّجائبِ: لَطافةُ الحَقْوَيْنِ، وشِدَّةُ صِفاقِهما، وهي مِدْحةٌ. والحِقابُ: البياض الظاهر في أَصل الظُّفُر.
والأَحْقَبُ: الحِمار الوَحْشِيُّ الذي في بَطْنِه بياض، وقيل: هو الأَبيضُ موضعِ الحَقَبِ؛ والأَوّل أَقْوَى؛ وقيل: إِنما سُمي بذلك لبياضٍ في حَقْوَيْهِ، والأُنثى حَقْباءُ؛ قال رؤبة بن العجاج يُشَبِّه ناقَتَه بأَتانٍ حَقْباءَ: كَأَنـَّهَا حَقْباء بَلْقاءُ الزَّلَقْ، * أَو جادِرُ اللِّيتَيْنِ، مَطْوِيُّ الحَنقْ والزَّلَقُ: عَجِيزَتُها حيث تَزْلَقُ منه. والجادِرُ: حِمارُ الوَحْشِ الذي عَضَّضَتْه الفُحُول في صَفْحَتَيْ عُنُقِه، فصار فيه جَدَراتٌ. والجَدَرةُ: كالسِّلْعة تكون في عُنُقِ البعير، وأَراد باللِّيتَيْن صَفْحَتَي العُنقِ أَي هو مَطْوِيٌّ عند الحنَقِ، كما تقول: هو جَرِيءُ الـمَقْدَمِ أَي جَرِيءٌ عند الإِقْدامِ والعَرب تُسَمِّي الثَّعْلَبَ مُحْقَباً، لبيَاضِ بَطْنِه. وأَنشد بعضُهم لأُم الصَّريح الكِنْدِيّةِ، وكانت تحتَ جَرير، فوَقَع بينها وبين أُخت جرير لِحَاءٌ وفِخارٌ، فقالت: أَتَعْدِلِينَ مُحْقَباً بأَوْسِ،
والخَطَفَى بأَشْعَثَ بنِ قَيْسِ،
ما ذاكِ بالحَزْمِ ولا بالكَيْسِ
عَنَتْ بذلكَ: أَنَّ رِجالَ قَوْمِها عند رِجالِها، كالثَّعْلَب عند الذِّئب. وأَوْسٌ هو الذئب، ويقال له أُوَيْسٌ. والحَقِيبةُ كَالبَرْذَعةِ، تُتَّخَذ لِلحِلْسِ والقَتَبِ، فأَمـّا حَقِيبةُ القَتَبِ فَمِنْ خَلْفُ، وأَمـّا حَقِيبةُ الحِلْسِ فَمُجَوَّبةٌ عن ذِرْوةِ السَّنامِ. وقال ابن شميل: الحَقِيبةُ تكون على عَجُزِ البَعِير، تحت حِنْوَيِ القَتَبِ الآخَرَيْن. والحَقَبُ: حَبْلُ تُشَدُّ به الحَقِيبةُ.
والحَقِيبةُ: الرِّفادةُ في مُؤَخَّر القَتَبِ، والجمع الحَقائبُ. وكلُّ شيءٍ شُدّ في مؤَخَّر رَحْل أَو قَتَب، فقد احْتُقِبَ. وفي حديث حنين: ثم انْتَزَع طَلَقاً مِنْ حَقِبه أَي من الحَبْلِ الـمَشْدُود على حَقْوِ البعير، أَو من حَقِيبتِه، وهي الزِّيادةُ التي تُجْعَل في مُؤَخَّر القَتَب، والوعاءُ الذي يَجْعَل الرجل فيه زادَه. والمُحْقِبُ: الـمُرْدِفُ؛ ومنه حديث زيد بن أَرْقَمَ: كنتُ يَتِيماً لابنِ رَواحةَ فَخرجَ بي إِلى غَزْوةِ مُؤْتةَ، مُرْدِفي على حَقِيبةِ رَحْلِه؛ ومنه حديث عائشة: فَأَحْقَبَها عبدُالرحمن على ناقةٍ، أَي أَرْدَفَها خَلْفَه على حَقِيبةِ الرَّحْل. وفي حديث أَبي أُمامة: أَنه أَحْقَبَ زادَه خَلْفَه على راحِلَتِه أَي جعلَه وراءه حَقِيبةً. واحتَقَبَ خَيْراً أَو شَرًّا، واسْتَحْقَبه: ادَّخَره، على المثَل، لأَنّ الإِنسان حامِلٌ لعَمَلِه ومُدَّخِرٌ له. واحْتَقَبَ فلان الإِثْم: كأَنَّه جَمَعَه واحْتَقَبَه مَنْ خَلْفهِ؛ قال امْرُؤُ القيس: فاليَوْمَ أُسْقَى، غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ،  * إِثْماً، مِنَ اللّهِ، ولا واغِلِ واحْتَقَبَه واسْتَحْقَبَه، بمعنى أَي احْتَمَلَه.
الأَزهري: الاحْتِقابُ شَدُّ الحَقِيبةِ من خَلْفٍ، وكذلك ما حُمِلَ مِن شيء من خَلْفٍ، يقال: احْتَقَبَ واسْتَحْقَبَ؛ قال النابغة: مُسْتَحْقِبِي حَلَقِ الماذِيِّ، يَقْدُمُهم  * شُمُّ العَرانِينِ، ضَرَّابُون لِلهامِ(1) (1 قوله «مستحقي حلق إلخ» كذا في النسخ تبعاً للتهذيب والذي في التكملة: مستحقبو حلق الماذي خلفهمو.) الأَزهري: ومن أَمثالهم: اسْتَحْقَبَ الغَزْوَ أَصْحابَ البَراذِينِ؛ يقال ذلك عند ضِيق المخَارِج؛ ويقال في مثله: نَشِبَ الحَديدةُ والتَوَى المِسمارُ؛ يقال ذلك عند تأْكيد كل أَمر ليس منه مَخْرَجٌ. والحِقْبةُ من الدَّهر: مدّة لا وَقْتَ لها. والحِقْبةُ، بالكسر: السَّنةُ؛ والجمع حِقَبٌ وحُقُوبٌ كحِلْيةٍ وحُلِيٍّ. والحُقْبُ والحُقْبُ: ثمانون سَنةً، وقيل أَكثرُ من ذلك؛ وجمع الحُقْبِ حِقابٌ، مثل قُفٍّ وقِفافٍ، وحكى الأَزهري في الجمع أَحْقَاباً. والحُقُبُ: الدَّهرُ، والأَحْقابُ: الدُّهُور؛ وقيل: الحُقُبُ السَّنةُ، عن ثعلب. ومنهم من خَصَّصَ به لغة قيس خاصَّة. وقوله تعالى: أَو أَمْضِيَ حُقُباً؛ قيل: معناه سنةً؛ وقيل: معناه سنين، وبسِنينَ فسره ثعلب. قال الأَزهري: وجاء في التفسير: أَنه ثمانون سنة، فالحُقُب على تفسير ثعلب، يكون أَقَلَّ من ثمانين سنة، لأَنّ موسى، عليه السلام، لم يَنْوِ أَن يَسِيرَ ثَمانين سَنةً، ولا أَكثر، وذلك أَنّ بَقِيَّةَ عُمُرِه في ذلك الوَقْت لا تَحْتَمِلُ ذلك؛ والجمع من كل ذلك أَحْقابٌ وأَحْقُبٌ؛ قال ابن هَرْمةَ: وقد وَرِثَ العَبّاسُ، قَبْلَ مُحمدٍ، *  نَبِيَّيْنِ حَلاَّ بَطْنَ مَكَّةَ أَحْقُبا وقال الفرَّاءُ في قوله تعالى: لابِثينَ فيها أَحْقاباً؛ قال: الحُقْبُ ثمانُون سنةً، والسَّنةُ ثَلثُمائة وستون يوماً، اليومُ منها أَلفُ سنة من عَدد الدنيا، قال: وليس هذا مـما يدل على غاية، كما يَظُنّ بعضُ الناس، وإِنما يدُل على الغايةِ التوْقِيتُ، خمسةُ أَحْقاب أَو عشرة، والمعنى أَنهم يَلْبَثُون فيها أَحْقاباً، كُلَّما مضَى حُقْب تَبِعه حُقْب آخَر؛ وقال الزجاج: المعنى أَنهم يَلْبَثُون فيها أَحْقاباً، لا يذُوقُون في الأَحْقابِ بَرْداً ولا شَراباً، وهم خالدون في النار أَبداً، كما قال اللّه، عز وجل؛ وفي حديث قُسّ: وأَعْبَدُ مَن تَعَبَّدَ في الحِقَبْ
هو جمع حِقْبةٍ، بالكسر، وهي السنةُ، والحُقْبُ، بالضم؛ ثَمانُون سَنةً، وقيل أَكثر، وجمعه حِقابٌ. وقارةٌ حَقْباء: مُسْتَدِقّةٌ طَويلةٌ في السماء؛ قال امرؤُ القيس: تَرَى القُنَّةَ الحَقْباء، مِنْها، كَأَنـَّها  * كُمَيْتٌ، يُبارِي رَعْلةَ الخَيْلِ، فارِدُ وهذا البيت مَنْحُول. قال الأَزهري، وقال بعضهم: لا يقال لها حَقْباء، حتى يَلْتَوِيَ السَّرابُ بِحَقْوَيْها؛ قال الأَزهري: والقارةُ الحَقْباء التي في وسَطها تُرابٌ أَعْفَرُ، وهو يَبْرُقُ ببياضِه مع بُرْقةِ سائِرِه. وحَقِبَت السماءُ حَقَباً إِذا لم تُمْطِرْ. وحَقِبَ المطَرُ حَقَباً: احْتَبَسَ. وكُلّ ما احْتَبَس فقد حَقِبَ، عن ابن الأَعرابي. وفي الحديث: حَقِبَ أَمـْرُ النَّاسِ أَي فَسَدَ واحْتَبَس، مِن قولهم حَقِبَ الـمَطَرُ أَي تأَخَّر واحْتَبَسَ.
والحُقْبَةُ: سكون الرِّيحِ، يمانيةٌ.
وحَقِبَ الـمَعْدِنُ، وأَحْقَبَ: لم يوجد فيه شيء، وفي الأَزهري: إِذا لم يُرْكِزْ. وحَقِبَ نائِلُ فلان إِذا قلَّ وانْقَطَعَ. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: الإِمَّعةُ فيكم اليَوْمَ الـمُحْقِبُ الناسَ دِينَه؛ وفي رواية: الذي يُحْقِبُ دِينَه الرِّجالَ؛ أَراد: الذي يُقَلِّد دينَه لكل أَحد أَي يَجْعَلُ دِينَه تابعاً لدينِ غيره، بلا حُجّة ولا بُرْهانٍ ولا رَوِيَّةٍ، وهو من الإِرْدافِ على الحقيبة. وفي صفة الزبير، رضي اللّه عنه: كانَ نُفُجَ الحَقِيبةِ أَي رابِيَ العَجُز، ناتئه، وهو بضم النون والفاء؛ ومنه انْتَفَجَ جَنْبا البعير أَي ارتفعا. والأَحْقَبُ: زعموا اسم بعض الجنّ الذين جاؤُوا يستمعون القرآن من النبي، صلى اللّه عليه وسلم. قال ابن الأَثير: وفي الحديث ذكر الأَحقب، وهو أَحَدُ النفَر الذين جاؤُوا إِلى النبي، صلى اللّه عليه وسلم، من جنّ نَصِيبِينَ، قيل: كانوا خمسةً: خَسا، ومَسا، وشاصهْ، وباصهْ، والأَحقَب. والحِقابُ: جبل بعَيْنه، مَعْروف؛ قال الراجز، يَصِفُ كَلْبةً طَلَبَتْ وَعِلاً مُسِنّاً في هذا الجَبَل:
قد قُلْتُ، لـمَّا جَدَّتِ العُقابُ،  وضَمَّها، والبَدنَ، الحِقابُ: جِدِّي، لكلِّ عامِلٍ ثَوابُ،   الرَّأْسُ والأَكْرُعُ والإِهابُ البَدنُ: الوَعِلُ الـمُسِنُّ؛ قال ابن بري: هذا الرجز ذكره الجوهري: قد ضَمَّها، والبَدنَ، الحِقابُ
قال: والصواب: وضَمَّها، بالواو، كما أَوردناه. والعُقابُ: اسم كَلْبَتِه؛ قال لها لـمَّا ضَمَّها والوَعِل الجَبَلُ: جِدِّي في لحَاق هذا الوَعِلِ لتأْكُلِي الرَّأْسَ والأَكْرُعَ والإِهابَ.

##### Türkçe

**الحَقَبُ**، harekeli olarak: devenin **حَقْو**’una bitişik olan kemer. Ve denildi ki: o, devenin karnında, **ثِيل**’ine bitişik taraftan, **الرَّحْل**’i bağlamakla sıkılan bir iptir; **التَّصْدير** ona eziyet etmesin yahut **التَّصْدير** onu çekip de onu öne almasın diye; bundan (şöyle) dersin: **أَحْقَبْتُ البَعِيرَ**.

Ve **حَقِبَ**، kesre ile, **حَقَباً**; o hâlde o **حَقِبٌ**: **الحَقَب**’in **ثِيل**’i üzerine düşmesinden dolayı ona idrar zorlaştı; ve “**ناقةٌ حَقِبةٌ**” denilmez; çünkü dişi devenin **ثِيل**’i yoktur. el-Ezherî: **الرَّحْل** aletlerinden **الغَرْضُ** ve **الحَقَبُ** vardır; **الغَرْضُ** ise **الرَّحْل** kemeridir; **الحَقَبُ** ise **ثِّيل**’e bitişik olan bir iptir.

Ve denilir: **أَخْلَفْتُ عن البَعِير**; bu, **حَقَبُه** onun **ثِيل**’ine isabet ettiği zaman olur; böylece o, **حَقَباً** olarak **يَحْقَبُ**; bu da onun idrarının tutulmasıdır; ve bu, dişi deve hakkında söylenmez; çünkü
dişi devenin idrarı onun **حَياء**’ındandır ve **الحَقَبُ** **الحَياء**’a ulaşmaz; ve ondan **الإِخْلافُ**:
**الحَقَبُ**’in çevrilip devenin iki **خُصْيَة**’sine bitişik taraftan kılınmasıdır.

Ve denilir: **شَكَلْت عن البَعير**; bu, **الحَقَب** ile **التَّصْدير** arasına bir ip koymandır; sonra onu sıkarsın ki **الحَقَبُ** **ثِّيل**’e yaklaşmasın. O ipin adı:
**الشِّكالُ**.

Ve hadiste geldi: “**لا رَأْي لِحازِقٍ، ولا حاقِبٍ، ولا حاقِنٍ**”; **الحازِقُ**: pabucu kendisine dar gelen, böylece ayağını **حَزْقاً** olarak sıkan kimsedir; sanki “**لا رأْي لذي حَزْقٍ**” manasındadır; **الحاقِبُ**: o, helâya ihtiyaç duyup da dışarı çıkmayan, dışkısını tutan kimsedir; **حَقِب** deveye benzetildi; ki **الحَقَبُ** onun **ثِيل**’ine yaklaşmış da onu idrar etmeden alıkoymuştur. Ve hadiste: **الحاقِبِ** ve **الحَاقِنِ**’in namazı yasaklandı.

Ve **عُبادةَ بن أَحْمَر** hadîsinde: “Develerimi topladım ve aygıra bindim; derken **حَقِبَ**; sonra idrar ederek yarıldı; böylece ondan indim.”

Deve **حَقِبَ** olur: idrarı tutulduğu zaman. Ve denilir: yıl **حَقِبَ** olur: yağmuru tutulduğu zaman.

Ve **الحَقَبُ** ile **الحِقابُ**: kadının ziyneti asmakla asıp belinde bağladığı bir şey; çoğulu **حُقُبٌ**’dur. Ve **الحِقابُ**: kadının beline bağladığı süslü bir şeydir. Leys dedi: **الحِقابُ** kadının edindiği bir şeydir; onunla ziynet asacaklarını asar; onu beline bağlar; çoğulu **الحُقُبُ**’dur. el-Ezherî dedi:
**الحِقابُ** **البَرِيمُ**’dir; ancak **البَريمَ**’de ipliklerden renkler bulunur; kadın onu iki **حَقْو**’u üzerine bağlar. Ve **الحِقابُ**: çocuğun **حَقْو**’unda bağlanan bir iptir; onunla göz (değmesi) defedilir.

Ve **الحَقَبُ** **النَّجائب**’de: iki **حَقْو**’un inceliği ve ikisinin **صِفاق**’ının şiddetidir; bu bir övgüdür.

Ve **الحِقابُ**: tırnağın kökünde görünen beyazlıktır.

Ve **الأَحْقَبُ**: karnında beyazlık bulunan yaban eşeğidir; ve denildi ki: o, **الحَقَب** yerinin beyazı olandır; birincisi daha kuvvetlidir; ve denildi ki: ancak iki **حَقْو**’unda bir beyazlıktan dolayı böyle adlandırıldı; dişisi **حَقْباءُ**’dır; Rü’be b. el-Accâc, devesini **حَقْباءُ** bir dişi eşeğe benzeterek dedi:
كَأَنـَّهَا حَقْباء بَلْقاءُ الزَّلَقْ، * أَو جادِرُ اللِّيتَيْنِ، مَطْوِيُّ الحَنقْ
Ve **الزَّلَقُ**: onun kalçasıdır; oradan kaydığı yer. Ve **الجادِرُ**: boynunun iki yanından aygırların ısırdığı, böylece onda **جَدَرات** oluşan yaban eşeğidir.
Ve **الجَدَرةُ**: devenin boynunda olan, **السِّلْعة** gibi bir şeydir; ve **اللِّيتَيْن** ile boynun iki yanını kastetti; yani o, **الحنَق** yanında bükülüdür; senin “o **جَرِيءُ الـمَقْدَمِ**’dir” demen gibi; yani o, **الإِقْدام** yanında cesurdur. Ve Araplar, karnının beyazlığından dolayı tilkiye **مُحْقَباً** adını verirler. Ve bazısı, Ümmü’s-Sarîh el-Kindiyye’ye ait olarak inşad etti; o, Cerîr’in nikâhı altındaydı; onunla Cerîr’in kız kardeşi arasında çekişme ve övünme oldu; o da dedi:
أَتَعْدِلِينَ مُحْقَباً بأَوْسِ،
والخَطَفَى بأَشْعَثَ بنِ قَيْسِ،
ما ذاكِ بالحَزْمِ ولا بالكَيْسِ
Bununla şunu kastetti: kavminin erkekleri, onların erkekleri yanında, kurt yanında tilki gibidir. Ve **أَوْسٌ** kurttur; ona **أُوَيْسٌ** de denilir.

Ve **الحَقِيبةُ** **البَرْذَعة** gibidir; **الحِلْس** ve **القَتَب** için yapılır; **حَقِيبةُ القَتَبِ** ise arkadandır; **حَقِيبةُ الحِلْسِ** ise hörgücün tepesi olan **ذِرْوةِ السَّنامِ**’dan oyukludur. İbn Şümeyl dedi: **الحَقِيبةُ** devenin sağrısı üzerinde olur; **القَتَب**’in iki arka **حِنْو**’unun altında.

Ve **الحَقَبُ**: **الحَقِيبةُ**’nin bağlandığı iptir.

Ve **الحَقِيبةُ**: **القَتَب**’in arkasındaki **الرِّفادة**’dir; çoğulu **الحَقائبُ**’dir.

Ve her şey ki bir **رَحْل** yahut **قَتَب**’in arkasında bağlandı; artık **احْتُقِبَ** olmuştur.

Ve Huneyn hadîsinde: “Sonra **حَقِبه**’inden bir **طَلَق** çekip çıkardı”; yani devenin **حَقْو**’u üzerinde bağlanmış ipten; yahut onun **حَقِيبة**’sinden; o da **القَتَب**’in arkasında yapılan ziyadedir; ve erkeğin azığını içine koyduğu kaptır.

Ve **المُحْقِبُ**: bindiren (arkasına alan)dır; bundan Zeyd b. Erkâm hadîsi: “İbn Revâha’nın yetimiydim; beni Mu’te gazvesine çıkardı; beni **رَحْل**’inin **حَقِيبة**’si üzerine bindirerek”; ve bundan Âişe hadîsi: “Abdurrahman onu bir deve üzerinde **أَحْقَبَها**”; yani onu arkasına, **الرَّحْل**’in **حَقِيبة**’si üzerine bindirdi. Ve Ebû Ümâme hadîsinde: “Azığını arkasında binitinin üzerinde **أَحْقَبَ** etti”; yani onu arkasında bir **حَقِيبة** kıldı.

Ve **احتَقَبَ** hayır yahut şer, ve **اسْتَحْقَبه**: onu biriktirdi; mesel üzere; çünkü insan amelini taşıyandır ve onu biriktirendir. Ve falan günahı **احْتَقَبَ** etti: sanki onu topladı ve onu arkasından **احْتَقَبَ** etti; İmru’ul-Kays dedi:
فاليَوْمَ أُسْقَى، غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ،  * إِثْماً، مِنَ اللّهِ، ولا واغِلِ
Ve onu **احْتَقَبَ** etti ve **اسْتَحْقَبَ** etti, manaca; yani onu yüklendi.

el-Ezherî: **الاحْتِقابُ**, **الحَقِيبةُ**’yi arkadan bağlamaktır; ve yine arkadan taşınan her şey böyledir; denilir: **احْتَقَبَ** ve **اسْتَحْقَبَ**; Nâbiga dedi:
مُسْتَحْقِبِي حَلَقِ الماذِيِّ، يَقْدُمُهم  * شُمُّ العَرانِينِ، ضَرَّابُون لِلهامِ(1)
(1 “**مستحقي حلق إلخ**” sözü: nüshalarda, Tehzîb’e tâbi olarak böyledir; Tekmile’de olan ise: “**مستحقبو حلق الماذي خلفهمو**”.)

el-Ezherî: Ve onların mesellerindendir: “**اسْتَحْقَبَ الغَزْوَ أَصْحابَ البَراذِينِ**”; bu, çıkış yollarının daraldığı zaman söylenir; ve bunun benzerinde denilir: “**نَشِبَ الحَديدةُ والتَوَى المِسمارُ**”; bu, kendisinden çıkış olmayan her işin pekiştirilmesi sırasında söylenir.

Ve **الحِقْبةُ** zamandan: vakti olmayan bir müddet. Ve **الحِقْبةُ**، kesre ile: yıl; çoğulu **حِقَبٌ** ve **حُقُوبٌ**; **حِلْيةٍ** ve **حُلِيٍّ** gibi.

Ve **الحُقْبُ** ve **الحُقْبُ**: seksen yıl; ve denildi ki bundan daha çoktur; **الحُقْب**’un çoğulu **حِقابٌ**’dır; **قُفٍّ** ve **قِفافٍ** gibi; el-Ezherî çoğulda **أَحْقَاباً**’ı da nakletti.

Ve **الحُقُبُ**: dehrdir; ve **الأَحْقابُ**: devirlerdir; ve denildi ki: **الحُقُبُ** yıldır; Sa’leb’den. Ve onlardan kimisi bunu yalnız Kays lehçesine tahsis etti. Ve Yüce sözü: **أَو أَمْضِيَ حُقُباً**; denildi ki: manası bir yıldır; ve denildi ki: manası yıllardır; Sa’leb onu “yıllar” ile tefsir etti. el-Ezherî dedi: Tefsirde geldi: onun seksen yıl olduğudur; böylece **الحُقُب**, Sa’leb’in tefsirine göre, seksen yıldan daha az olur; çünkü Mûsâ, عليه السلام, seksen yıl yürümeye niyet etmedi, ne de daha fazlasına; zira o vakitte ömrünün kalanı bunu taşımaz; ve bütün bunların çoğulu **أَحْقابٌ** ve **أَحْقُبٌ**’dur; İbn Herme dedi:
وقد وَرِثَ العَبّاسُ، قَبْلَ مُحمدٍ، *  نَبِيَّيْنِ حَلاَّ بَطْنَ مَكَّةَ أَحْقُبا
Ve Ferrâ, Yüce sözü: **لابِثينَ فيها أَحْقاباً** hakkında dedi: **الحُقْبُ**
seksen yıldır; yıl üç yüz altmış gündür; onun günü, dünya sayısından bin yıldır; dedi: bu, bazı insanların zannettiği gibi bir sona delalet eden şeylerden değildir; ancak sona delalet eden, vakitle sınırlamadır: beş **أَحْقاب** yahut on; mana: onlar orada **أَحْقاباً** kalırlar; her ne zaman bir **حُقْب** geçse onu başka bir **حُقْب** takip eder. Ve Zeccâc dedi: mana: onlar orada **أَحْقاباً** kalırlar; **الأَحْقاب** içinde ne serinlik ne içecek tadarlar; ve onlar ateşte ebediyen kalıcıdırlar; Allah, عز وجل, dediği gibi. Ve Kuss hadîsinde:
وأَعْبَدُ مَن تَعَبَّدَ في الحِقَبْ
O, **حِقْبةٍ**’nin çoğuludur; kesre ile; o da yıldır. Ve **الحُقْبُ**, damme ile; seksen yıldır; ve denildi ki daha çoktur; çoğulu **حِقابٌ**’dır.

Ve **وقارةٌ حَقْباء**: gökte ince, uzun (olan). İmru’ul-Kays dedi:
تَرَى القُنَّةَ الحَقْباء، مِنْها، كَأَنـَّها  * كُمَيْتٌ، يُبارِي رَعْلةَ الخَيْلِ، فارِدُ
Ve bu beyit uydurmadır. el-Ezherî dedi; ve bazısı dedi: ona **حَقْباء** denilmez; ta ki serap iki **حَقْو**’u ile bükülünceye kadar. el-Ezherî dedi: **القارةُ الحَقْباء** olandır ki ortasında toprak **أَعْفَرُ** vardır; o, geri kalanının benekliliğiyle birlikte beyazlığıyla parlar.

Ve gök **حَقِبَت** olur, **حَقَباً**: yağmur yağdırmadığı zaman. Ve yağmur **حَقِبَ** olur, **حَقَباً**: tutuldu. Ve her ne tutulduysa, artık **حَقِبَ** olmuştur; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve hadiste: “**حَقِبَ أَمـْرُ النَّاسِ**”; yani bozuldu ve tutuldu; onların “**حَقِبَ الـمَطَرُ**” sözünden; yani gecikti ve tutuldu.

Ve **الحُقْبَةُ**: rüzgârın durgunluğu; Yemenîcedir.

Ve maden **حَقِبَ** oldu, ve **أَحْقَبَ**: onda hiçbir şey bulunmadı; ve el-Ezherî’de: **يُرْكِزْ** etmediği zaman. Ve falanın ihsanı **حَقِبَ** olur: azaldığı ve kesildiği zaman.

Ve İbn Mes‘ûd, رضي اللّه عنه, hadîsinde: “Bugün içinizde **الإِمَّعةُ**: insanların dinini **الـمُحْقِبُ** olandır”; ve bir rivayette: “dinini erkeklere **يُحْقِبُ** eden”; kastetti: dinini herkese taklit eden; yani delilsiz, burhansız ve düşüncesiz olarak dinini başkasının dinine tâbi kılan; bu, **الحقيبة** üzerine bindirmedendir.

Ve Zübeyr’in sıfatında, رضي اللّه عنه: “**نُفُجَ الحَقِيبةِ** idi”; yani sağrı kabarık, çıkıntılı idi; bu, nûn ve fâ’nın dammesi iledir; bundan: devenin iki yanı **انْتَفَجَ** etti; yani yükseldiler.

Ve **الأَحْقَبُ**: Peygamberden, صلى اللّه عليه وسلم, Kur’an dinlemeye gelen cinlerden bazısının adı olduğunu iddia ettiler. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste **الأَحقب** zikri vardır; o, Nasîbîn cinlerinden Peygambere, صلى اللّه عليه وسلم, gelen topluluktan biridir; denildi ki: beş idiler: **خَسا** ve **مَسا** ve **وشاصهْ** ve **وباصهْ** ve **الأَحقب**.

Ve **الحِقابُ**: bizzat bir dağdır; bilinen. Râciz dedi; bu dağda yaşlı bir dağ keçisini arayan bir köpeği vasfederek:
قد قُلْتُ، لـمَّا جَدَّتِ العُقابُ،  وضَمَّها، والبَدنَ، الحِقابُ:
جِدِّي، لكلِّ عامِلٍ ثَوابُ،   الرَّأْسُ والأَكْرُعُ والإِهابُ
**البَدنُ**: yaşlı dağ keçisidir. İbn Berrî dedi: Bu recezi Cevherî zikretti:
قد ضَمَّها، والبَدنَ، الحِقابُ
Dedi: doğrusu, bizim naklettiğimiz gibi, vâv ile “**وضَمَّها**”dır. Ve **العُقابُ**: onun köpeğinin adıdır; onu ve dağ keçisini dağ kuşattığı zaman ona dedi: Bu dağ keçisine yetişmekte ciddî ol ki başı, ayakları ve deriyi yiyesin.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ق ب * * الحُقْبُ * بالضم وسكون القاف ثمانون سنة وقيل أكثر من ذلك وجمعه * حِقَابٌ * مثل قُف وقفاف و * الحِقْبةُ * بالكسر وسكون القاف واحدة * الحِقَب * وهي السنون و * الحُقُبُ * بضمتين الدهر وجمعه * أحْقابٌ

##### Türkçe

* ح ق ب * * **الحُقْبُ** * (ضم ile ve **القاف**’ın sükûnu ile) seksen yıldır; ve bundan daha fazla denilmiştir. Bunun çoğulu * **حِقَابٌ** *’dır; قُف ve قفاف gibi. Ve * **الحِقْبةُ** * (kesre ile ve **القاف**’ın sükûnu ile) * **الحِقَب** *’in bir tanesidir; ve o yıllardır. Ve * **الحُقُبُ** * (iki damme ile) dehrdir; bunun çoğulu * **أحْقابٌ** *’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحقب محركة: الحزام الذي يلي حقو البعير، أو هو حبل يشد به الرحل في بطنه أي البعير مما يلي ثيله لئلا يؤذيه التصدير أو يجتذبه التصدير فيقدمه.
 وحقب بالكسر كفرح إذا تعسر عليه البول من وقوع الحقب على ثيله أي وعاء قضيبه، وربما قتله، ولا يقال: ناقة حقبة، لأن الناقة ليس لها ثيل، بل يقال: أخلفت عن البعير، لأن بولها من حيائها، ولا يبلغ الحقب الحياء، فالإخلاف عنه أن يحول الحقب فيجعل ما بين خصيتي البعير، ويقال: شكلت عن البعير، وهو أن تجعل بين الحقب والتصدير خيطا ثم تشده لئلا يدنو الحقب من الثيل، واسم ذلك الخيط: الشكال، وقال الأزهري: من أدوات الرحل: الغرض والحقب، فأما الغرض فهو حزام الرحل، وأما الحقب فهو حبل يلي الثيل. وفي حديث عبادة بن أحمر  وركبت الفحل فحقب فتفاج يبول فنزلت عنه  حقب البعير إذا احتبس بوله وحقب المطر وغيره حقبا: احتبس، عن ابن الأعرابي، ويقال حقب العام، إذا احتبس مطره، وهو مجاز، كما في الأساس، ومثله في الروض للسهيلي، وفي الحديث  حقب أمر الناس  أي فسد واحتبس، من قولهم: حقب المطر، أي تأخر واحتبس، كذا في لسان العرب، وحقب المعدن إذا لم يوجد فيه شيء وهو أيضا مجاز كما قبله، وحقب نائل فلان، إذا قل وانقطع، كأحقب في الكل، والحاقب: هو الذي احتاج إلى الخلاء فلم يتبرز وحصر غائطه، شبه بالبعير الحقب الذي قد دنا الحقب من ثيله فمنعه من أن يبول، وجاء في الحديث  لا رأي لحازق ولا حاقب ولا حاقن  وفي آخر  نهي عن صلاة الحاقب والحاقن  .

  والحقاب ككتاب: شيء تعلق به المرأة الحلي وتشده في وسطها وقيل: شيء محل تشده المرأة في وسطها، وقال الليث: الحقاب: شيء تتخذه المرأة تعلق به معاليق الحلي تشده على وسطها، وقال الأزهري: الحقاب هو البريم إلا أن البريم يكون فيه ألوان من الخيوط تشده المرأة على حقويها. كالحقب، محركة قال الأزهري: الحقب في النجائب: لطافة الحقوين وشدة صفاقهما، وهي مدحة ج حقب ككتب، والحقاب أيضا: البياض الظاهر في أصل الظفر، والحقاب خيط يشد في حقو الصبي لدفع العين، قاله الأزهري، والحقاب: جبل بعمان وفي نسخة بنعم|ان، قال الراجز يصف كلبة طلبت وعلا مسنا في هذا الجبل:
  قد قلت لما جدت العقاب
  وضمها والبدن الحقاب
  جدي لكل عامل ثواب
  الرأس والأكرع والإهاب البدن: الوعل المسن، والعقاب اسم كلبة، وروى الجوهري: قد ضمها. والواو أصح، قاله ابن بري، أي جدي في لحاق هذا الوعل لتأكلي الرأس والأكرع والإهاب.
 والأحق[: الحمار الوحشي الذي في بطنه بياض، أو هو الأبيض موضع الحقب والأول أقوى، وقيل: إنما سمي لبياض في حقويه، والأنثى: حقباء، قال رؤبة بن العجاج:
  كأنها حقباء بلقاء الزلق
  أو جادر الليتين مطوي الحنق وفي الحديث ذكر الأحقب، زعموا أنه اسم جني من النفر الذين جاءوا إلى النبي صلى الله عليه وسلم من جن نصيبين استمعوا القرآن من النبي صلى الله عليه وسلم، قاله ابن الأثير وغيره، ويقال: كانوا خمسة: خسا ومسا وشاصة وباصة والأحقب.
 والحقيبة كالبرذعة تتخذ للحلس والقتب، فأما حقيبة القتب فمن خلف، وأما حقيبة الحلس فمجوبة عن ذروة السنام، وقال ابن شميل: الحقيبة تكون على عجز البعير تحت حنوي القتب الآخرين، والحقب: حبل تشد به الحقيبة، والحقيبة: الرفادة في مؤخر القتب والجمع الحقائب، ومن المجاز ما جاء في صفة الزبير  كان نفج الحقيبة  أي رابي العجز ناتئه، وهو بضم النون والفاء، ومنه: انتفج جنبا البعير: ارتفعا، وفلان احتمل حقيبة سوء.

  والبر خير حقيبة الرحل وكل ما أي شيء شد في مؤخر رحل أوقتب فقد احتقب وفي التكملة: فقد استحقب، وأنشد للنابغة:
  مستحقبو حلق الماذي خلفهم                      شم العرانين ضرابون للهام وفي حديث حنين  ثم انتزع طلا من حقبه  أي من الحبل المشدود على حقو البعير أو من حقيبته، وهي الرفادة التي تجعل في مؤخر القتب والوعاء الذي يجعل فيه الرجل زاده.
 والمحقب كمحسن: المردف، وأحقبه: أردفه، وفي حديث ابن مسعود الإمعة فيكم اليوم المحقب الناس دينه  أراد الذي يجعلث دينه تابعا لدين غيره بلا حجة ولا برهان ولا روية، وهو من الإرداف على الحقيبة.
 والمحقب بفتح القاف: الثعلب لبياض إبطيه، وأنشد بعضهم لأم الصريح الكندية، وكانت تحت جرير فوقع بينها وبين أخت جرير لحاء وفخار فقالت:
  أتعدلين محقـبـا بـأوس
  والخطفى بأشعث بن قيس
  ما ذاك بالحزم ولا بالكيس

  عنت بذلك أن رجال قومها عند رجالها كالثعلب عند الذئب، وأوس هو الذئب.
 واحتقبه على ناقته: أردفه خلفه على حقيبة الرحل، وهو مجاز واحتقب فلان الإثم: جمعه، واحتقبه من خلفه، وقال الأزهري: الاحتقاب: شد الحقيبة من خلف، وكذلك ما حمل من شيء من خلف، يقال احتقب واستحقب، واحتقب خيرا أو شرا.
 واستحقبه: ادخره، على المثل، لأن الإنسان حامل لعمله ومدخر له، وفي الأساس: ومن المجاز: احتقبه واستحقبه أي احتمله، قال الأزهري: ومن أمثالهم:  استحقب الغزو أصحاب البرازين  يقال ذلك عند تأكيد كل أمر ليس منه مخرج.
 والحقبة، بالكسر، من الدهر: مدة لا وقت لها، والسنة، ج حقب كعنب، وحقوب مثل حبوب كحلية وحلي.
 والحقبة بالضم: سكون الريح، يمانية، يقال: أصابتنا حقبة في يومنا.
 والحقب بالضم والحقب بضمتين: ثمانون سنة والسنة ثلاثمائة وستون يوما، اليوم منها: ألف سنة من عدد الدنيا، كذا قاله الفراء في قوله تعالى:  لابثين فيها أحقابا  ومثله قال الأزهري، أو أكثر من ذلك، والحقب: الدهر والحقب: السنة أو السنون، وهما لثعلب، ومنهم من خصص في الأول لغة قيس خاصة ج الحقب: حقاب، مثل قف وقفاف، وجمع الحقب بضمتين أحقاب وأحقب حكاه الأزهري، وقال: الأحقاب: الدهور، وقيل: بل الأحقاب والأحقب جمعهما.
 والحقباء: فرس سراقة بن مرداس أخي العباس بن مرداس، لما بحقويها من البياض والحقباء القارة المسترقة الطويلة في السماء قال امرؤ القيس:
  ترى القبة الحقباء منها كأنهاكميت تباري رعلة الخيل فارد في لسان العرب: وهذا البيت منحول، قال الأزهري: وقال بعضهم: لا يقال حقباء إلا وقد التوى السراب بحقويها، أو القارة الحقباء هي التي في وسطها ترضاب أعفر براق تراه يبرق لبياضه مع برقة سائره، وهو قول الأزهري.
 ومما يستدرك عليه: الحاقب: هو الذي احتاج إلى الخلاء يتبرز وقد حصر غائطه، ومنه الحديث  لا رأي لحاقن ولا حاقب ولا حازق  نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الحقب** (harekeli): devenin **حقو**’sunu izleyen kuşak; yahut o, devenin karnında, **ثيل**’ine bitişik taraftan, **التصدير**’in ona eziyet etmemesi yahut **التصدير**’in onu çekip de onu öne getirmemesi için, **الرحل**’in kendisiyle sıkıldığı iptir.

Ve **حقب** (kesre ile), **فرح** gibi: **الحقب**’ın onun **ثيل**’i üzerine düşmesinden dolayı, onun üzerine bevletmek güçleştiği zaman; yani onun **ثيل**’i, yani onun **قضيب**’inin kabı; ve belki onu öldürür. Ve “**ناقة حقبة**” denilmez; çünkü **الناقة**’ın **ثيل**’i yoktur; bilakis “deveden geri bıraktı” denilir; çünkü onun bevli **حياء**’ındandır ve **الحقب** **حياء**’a ulaşmaz; dolayısıyla ondan **الإخلاف**: **الحقب**’ı çevirmektir; böylece devenin iki **خصية**’si arasına konulur. Ve “deveden **شكلت**” denilir; o da: **الحقب** ile **التصدير** arasına bir ip koymandır, sonra onu sıkarsın ki **الحقب** **ثيل**’e yaklaşmasın; ve o ipin adı: **الشكال**. Ve **الأزهري** dedi: **الرحل**’in aletlerinden: **الغرض** ve **الحقب**; **الغرض** ise **الرحل**’in kuşağıdır; **الحقب** ise **ثيل**’i izleyen iptir. Ve **عبادة بن أحمر** hadîsinde: “Ve aygıra bindim; derken **حقب** oldu; bevlederken bacaklarını açtı; ben de ondan indim.” Devenin **حقب**’ı: bevli tutulduğu zaman. Ve yağmur ve başkası **حقبا** **حقب** oldu: tutuldu; **ابن الأعرابي**’den. Ve “yıl **حقب** oldu” denilir; yağmuru tutulduğu zaman; ve bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi; ve onun benzeri **الروض**’da **السهيلي**’nindir. Ve hadîste: “**حقب** insanların işi”; yani bozuldu ve tutuldu; onların “yağmur **حقب** oldu” sözünden; yani gecikti ve tutuldu; **لسان العرب**’da böyle. Ve maden **حقب** oldu: onda bir şey bulunmadığı zaman; ve bu da, ondan önceki gibi, mecazdır. Ve “falancanın ihsanı **حقب** oldu” denilir; azaldığı ve kesildiği zaman; hepsinde **أحقب** gibi. Ve **الحاقب**: o, helâya muhtaç olup da dışkılamayan ve dışkısını tutan kimsedir; **الحقب**’lı deveye benzetildi; ki **الحقب** onun **ثيل**’ine yaklaşmış da onu bevletmekten alıkoymuştur. Ve hadîste geldi: “**حازق**’ın, ne **حاقب**’ın, ne **حاقن**’ın görüşü yoktur.” Ve diğerinde: “**الحاقب** ve **الحاقن**’ın namazı yasaklandı.”

Ve **الحقاب** (kitap vezninde): kadının ziyneti astığı ve belinde sıktığı şey; ve denildi ki: kadının belinde sıktığı **محل** olan şey. Ve **الليث** dedi: **الحقاب**: kadının edindiği, ziynet askılarını ona astığı, beline bağladığı şeydir. Ve **الأزهري** dedi: **الحقاب** **البريم**’dir; ancak **البريم**’de ipliklerden renkler bulunur; kadın onu iki **حقو**’su üzerine bağlar. **الحقب** gibi (harekeli). **الأزهري** dedi: **النجائب**’de **الحقب**: iki **حقو**’nun inceliği ve onların **صفاق**’ının sıkılığıdır; ve bu bir övgüdür; çoğulu **حقب** (كتب gibi). Ve **الحقاب** ayrıca: tırnağın kökünde görünen beyazlıktır. Ve **الحقاب**: nazarı defetmek için çocuğun **حقو**’suna bağlanan iptir; **الأزهري** söyledi. Ve **الحقاب**: Umman’da bir dağdır; bir nüshada **بنعم|ان** ile. **الراجز** dedi; bu dağda yaşlı bir dağ keçisini talep eden bir köpeği vasfederken:

قد قلت لما جدت العقاب
وضمها والبدن الحقاب
جدي لكل عامل ثواب
الرأس والأكرع والإهاب

**البدن**: yaşlı dağ keçisi; **العقاب** bir köpeğin adıdır. **الجوهري** rivayet etti: “قد ضمها”. **الواو** daha doğrudur; **ابن بري** söyledi. Yani: bu dağ keçisine yetişmekte gayret et ki başı, **الأكرع**’ı ve **الإهاب**’ı yeyesin.

Ve **الأحقب**: karnında beyazlık bulunan yaban eşeği; yahut o, **الحقب** yerinde beyaz olandır; birincisi daha kuvvetlidir. Ve denildi ki: ancak iki **حقو**’sunda bir beyazlıktan dolayı adlandırıldı. Dişisi: **حقباء**. **رؤبة بن العجاج** dedi:

كأنها حقباء بلقاء الزلق
أو جادر الليتين مطوي الحنق

Ve hadîste **الأحقب** zikredildi; zannettiler ki o, **نصيبين** cinlerinden, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gelen, Kur’an’ı Peygamber’den dinleyen cin taifesinden bir cinnînin adıdır; **ابن الأثير** ve başkaları söyledi. Ve denilir: onlar beşti: **خسا** ve **مسا** ve **شاصة** ve **باصة** ve **الأحقب**.

Ve **الحقيبة**: **البرذعة** gibi; **الحلس** ve **القتب** için yapılır. **حقيبة القتب** ise arkadandır; **حقيبة الحلس** ise hörgücün tepesinden yarılmıştır. Ve **ابن شميل** dedi: **الحقيبة**, devenin sağrısı üzerinde, **القتب**’in iki son **حنو**’sunun altında olur. Ve **الحقب**: **الحقيبة**’nin kendisiyle bağlandığı iptir. Ve **الحقيبة**: **القتب**’in arka tarafındaki **الرفادة**’dır; çoğulu **الحقائب**. Ve mecazdan, **الزبير**’in sıfatında gelen: “**نفج الحقيبة** idi”; yani sağrı kabarık, çıkıntılı idi; ve o, **النون** ve **الفاء**’nın zammı iledir. Ve ondan: devenin iki yanı **انتفج** etti: yükseldiler. Ve falan, kötülük **حقيبة**’sini yüklendi.

Ve **البر**: **حقيبة الرحل**’in hayırlısıdır. Ve her ne (yani her şey) ki **رحل** yahut **قتب**’in arka tarafında bağlandıysa, muhakkak **احتقب** etmiştir. Ve **التكملة**’de: “muhakkak **استحقب** etmiştir.” Ve **النابغة**’ye ait olarak inşad edildi:

مستحقبو حلق الماذي خلفهم                      شم العرانين ضرابون للهام

Ve **حنين** hadîsinde: “Sonra onun **حقب**’ından bir **طلا** çekip çıkardı”; yani devenin **حقو**’su üzerine bağlanmış ipten; yahut onun **حقيبة**’sinden; o da **القتب**’in arka tarafına konulan **الرفادة** ve kişinin azığını koyduğu kaptır.

Ve **المحقب** (muhsin gibi): arkaya bindirilen; ve onu **أحقبه**: onu arkaya bindirdi. Ve **ابن مسعود** hadîsinde: “Bugün içinizdeki **الإمعة**: insanların dinini **المحقب** olandır.” Delilsiz, burhansız ve düşüncesiz olarak dinini başkasının dinine tâbi kılanı kastetti; ve bu, **الحقيبة** üzerine arkaya bindirmedendir.

Ve **المحقب** (kafın fethiyle): iki koltuk altının beyazlığından dolayı tilki. Ve bazıları, **أم الصريح الكندية** için inşad etti; o, **جرير**’in altında idi; sonra onunla **جرير**’in kız kardeşi arasında çekişme ve övünme oldu; o da dedi:

أتعدلين محقـبـا بـأوس
والخطفى بأشعث بن قيس
ما ذاك بالحزم ولا بالكيس

Bununla şunu kastetti: kavminin erkekleri, onların erkekleri yanında, kurdun yanında tilki gibidir. Ve **أوس** kurttur.

Ve onu devesi üzerinde **احتقبه**: **الرحل**’in **حقيبة**’si üzerinde arkasına bindirdi; ve bu mecazdır. Ve falan günahı **احتقبه**: onu topladı. Ve onu arkasından **احتقبه**. Ve **الأزهري** dedi: **الاحتقاب**: **الحقيبة**’yi arkadan bağlamaktır; ve yine arkadan taşınan her şey böyledir; “**احتقب** ve **استحقب**” denilir; ve hayır yahut şer **احتقب** etti.

Ve onu **استحقبه**: onu biriktirdi; mesel üzere; çünkü insan amelini taşıyandır ve onu biriktirendir. Ve **الأساس**’ta: “Ve mecazdan: **احتقبه** ve **استحقبه**; yani onu yüklendi.” **الأزهري** dedi: ve onların mesellerinden: “**استحقب الغزو أصحاب البرازين**”; her çıkışı olmayan işin pekiştirilmesi sırasında söylenir.

Ve **الحقبة** (kesre ile), zamandan: vakti olmayan bir müddet; ve yıl; çoğulu **حقب** (عنب gibi) ve **حقوب** (حبوب gibi), **حلية** ve **حلي** gibi.

Ve **الحقبة** (zamma ile): rüzgârın durgunluğu; Yemenîdir; “günümüzde bize bir **حقبة** isabet etti” denilir.

Ve **الحقب** (zamma ile) ve **الحقب** (iki zamma ile): seksen yıl; ve yıl üç yüz altmış gündür; onun günü: dünyanın sayısından bin yıldır; **الفراء** bunu, Yüce Allah’ın sözü hakkında söyledi: “**لابثين فيها أحقابا**”; ve benzerini **الأزهري** söyledi; yahut bundan daha fazladır. Ve **الحقب**: dehrdir. Ve **الحقب**: yıl yahut yıllardır; ikisi de **ثعلب**’ındır. Ve onlardan kimi, birincide, özellikle **قيس** dili olarak tahsis etti. **الحقب**’ın çoğulu: **حقاب**; **قف** ve **قفاف** gibi. Ve iki zammalı **الحقب**’ın cem‘i: **أحقاب** ve **أحقب**; **الأزهري** hikâye etti; ve dedi: **الأحقاب**: devirlerdir; ve denildi ki: bilakis **الأحقاب** ve **الأحقب** onların ikisinin cem‘idir.

Ve **الحقباء**: **سراقة بن مرداس**’ın atıdır; **العباس بن مرداس**’ın kardeşi; iki **حقو**’sundaki beyazlıktan dolayı. Ve **الحقباء**: gökte uzun, sızıp giden **القارة**’dır. **امرؤ القيس** dedi:

ترى القبة الحقباء منها كأنهاكميت تباري رعلة الخيل فارد

**لسان العرب**’da: bu beyit uydurmadır. **الأزهري** dedi: ve bazıları dedi: **حقباء** denilmez; ancak serap onun iki **حقو**’suyla dolanmış olduğu halde. Yahut **القارة الحقباء**: ortasında, beyazlığından dolayı parıldadığını gördüğün, geri kalanı da parıltılı olan, parlak kül rengi bir **ترضاب** bulunan şeydir; bu, **الأزهري**’nin sözüdür.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **الحاقب**: helâya muhtaç olup dışkılayan, fakat dışkısını tutan kimsedir; ve ondan hadîs: “**حاقن**’ın, ne **حاقب**’ın, ne **حازق**’ın görüşü yoktur.” **الصاغاني** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَقِبَ
1 حَقِبَ حقب , (S, A, Msb, K,) aor. حَقَبَ , (A, Msb, K,) inf. n. حَقَبٌ, (Msb, TA,) It (a camel's urine) became suppressed: and, elliptically, (Msb,) he (a camel) suffered suppression of his urine, (S, Msb,) or had difficulty in staling, (A, K,) in consequence of the pressure of his حَقَب [or hind girth] upon his sheath, (S, A, K,) which sometimes kills the beast; as also ↓ احقب. (TA.) And حَقِبَتْ She (a camel) suffered suppression of her milk in consequence of the pressure of the حَقَب upon her udder. (A.) ― -b2- [Hence,] said of rain, (IAar, L, Msb, K,) &c., (K,) (tropical:) It was delayed; (L, Msb;) was withheld; (IAar, L, K;) as also ↓ احقب. (TA.) And of a year (عام), (tropical:) Its rain was withheld. (S, R, A.) And of a mine, (tropical:) [It ceased to yield; or] nothing was found in it; as also ↓ احقب. (K, TA.) And of a gift, or benefit, (tropical:) It became little, or ceased. (TA.) And of an affair, (tropical:) It became perverted, marred, or disordered, and impeded. (L.) -A2- See also 8.

احقب
4 احقب احقب He girded a camel with a حَقَب. (S.) ― -b2- He made a person to ride behind him on the same beast; (A, TA;) as also ↓ استحقب, (A,) or ↓ احتقب, q. v. (TA.) -A2- See also 1, in three places.

احتقب
8 احتقب احتقب أحتقب ٱحتقب He bound a حَقِيبَة behind [on his camel or horse]; (Az, TA;) as also ↓ استحقب: (Ham p. 289:) he bound anything behind the [camel's saddle called] رَحْل or قَتَب: (K:) he put on, or conveyed, a حقيبة behind him on his horse [or camel]; as also ↓ حَقَبَ: (Msb:) he carried, or conveyed, a thing behind him [on his beast]; as also ↓ استحقب: and he made a person to ride behind him on the حقيبة. (TA.) See also 4. ― -b2- [Hence,] احتقب and ↓ استحقب (S, A, K) (tropical:) He bore, or took upon himself the burden of, (S, A,) a thing, (S,) good, or evil; (A;) syn. اِحْتَمَلَ: (S, A:) and laid it up for the future; (A, K;) namely, good, or evil: (A:) for a man [as it were] bears his actions, and lays them up for the future [to be rewarded or punished for them]. (TA.) And hence, احتقب الاـِثْمَ (S, Msb) (assumed tropical:) [He bore, or took upon himself the burden of, the sin; or] he committed the sin: as though it were a thing perceived by the senses, which he bore or carried [behind him]: (Msb:) or as though he collected it into a mass, and conveyed it behind him [as a حقيبة]. (S.)

10 اـِسْتَحْقَبَ see 4 and 8; the latter in three places.

حُقْبٌ
حُقْبٌ حقب , (A, Msb, K,) or ↓ حُقُبٌ, (S,) or the latter also, (A, Msb, K,) i. q. دَهْرٌ; (S, A, Msb, K, and Bd in xviii. 59;) [as meaning] A long time: (Bd ib.:) and the former, (S,) or both, (A, Msb, * K,) eighty years; (S, A, Msb, K, and Bd ubi suprà;) as some say: (Msb and Bd:) or more: (S, A, K:) or, as some say, seventy;: (Bd:) and a year; (A, K;) as also ↓ حِقْبَةٌ: (S, A, K:) or years: (A, K:) pl. of the former حِقَابٌ [a pl. of mult.], (S, TA,) and of the latter, (S, TA,) or former, (Msb,) or of both, (TA,) أَحْقَابٌ (S, A, Msb, K) and أَحْقُبٌ [both pls. of pauc.]. (Az, K.)

حَقَبٌ
حَقَبٌ حقب A camel's hind girth; the girth that is next to the flank: (A, K:) or a rope with which a camel's saddle is bound to his belly, (S, A, Msb, K,) next to the sheath of his penis, in order that the fore girth may not draw it forward (S, TA) nor hurt him, (TA,) or in order that the saddle may not shift forward to his withers: (Msb:) pl. أَحْقَابٌ. (Msb.) ― -b2- And A cord with which the حَقِيبَة is bound. (ISh, TA.) ― -b3- See also حِقَابٌ. -A2- In excellent she-camels, Smallness, or slenderness, of the flanks, with tenseness, or firmness, of the skin of those parts: a quality approved. (Az, TA.)

حَقِبٌ
حَقِبٌ حقب : see حَاقِبٌ.

حُقُبٌ
حُقُبٌ حقب : see حُقْبٌ.

حِقْبَةٌ
حِقْبَةٌ حقب حقبه حقبة A period of time, (A, Msb, K,) undefined: (A, K:) accord. to some, i. q. حُقْبٌ: (Msb:) see this latter: pl. جِقَبٌ (S, K) and حُقُوبٌ. (K.)

حِقَابٌ
حِقَابٌ حقاب حقب A thing to which a woman hangs ornaments, and which she binds upon her waist; as also ↓ حَقَبٌ: (K:) an ornamented thing which a woman binds upon her waist: (S:) accord. to Az, like the بَرِيم, except that the latter has different-coloured threads. (TA.) ― -b2- A thread, or string, that is bound upon the waist of a child to avert the evil eye. (Az, K.) ― -b3- The whiteness that appears at the root of the nail. (K.)

حَقِيبَةٌ
حَقِيبَةٌ حقيبه حقيبة A bag, or receptacle, (A, TA,) in which a man puts his travelling-provisions; (TA;) and any other thing that is conveyed behind a man [on his beast]: (A [accord. to which this is a proper signification]:) what the rider conveys behind him: (MF [accord. to whom this is a tropical significatiom, from the same word in the last of the senses mentioned below]:) what is borne, of goods or utensils or the like, upon the horse, behind the rider: (Msb [accord. to which, also, this is tropical]:) anything that is bound at the hinder part of the [camel's saddle called] رَحْل or of the [saddle called] قَتَب: (K:) what is put behind the رَحْل: they used to put the coats of mail behind their رِحَال, in the [receptacles called] عِيَاب, that they might put them on in case of war: (Ham p. 458:) a thing like a بَرْذَعَة, [a covering for a camel's back,] of two kinds; namely, that of the [cloth called] حِلْس, which is hollowed out, so as to admit the upper part of the camel's hump; and that of the [saddle called] قَتَب, which is behind: ISh says that it (the قَتَب) is placed upon the hinder part of the camel, beneath the two hinder curved pieces of wood of the قَتَب: (TA:) a رِفَادَة [or kind of pad, or stuffed thing,] placed at the hinder part of the قَتَب: (K:) pl. حَقَائِبُ. (S, A.) You say, مَلَأَ حَقِيبَتَهُ [He filled his حقيبة]. (A.) And أَرْدَفَهُ خَلْفَهُ عَلَىالحَقِيبَةِ He made him to ride behind him on the حقيبة. (TA.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) A thing [of an ideal kind] that one takes upon himself, or lays up for the future [to be rewarded or punished for it]. (A.) You say, اِحْتَمَلَ حَقِيبَةَ سُوْءٍ (tropical:) [He took upon himself a burden of evil: as though he bound it behind him: see 8]. (A, TA.) And البِرُّ خَيْرُ حَقِيبَةٍ (tropical:) [Piety is the best thing that one can take upon himself, and lay up for the future to profit thereby]. (A, TA.) ― -b3- [Hence also, accord. to the A, which I follow in marking this signification as tropical, but accord. to the Msb and to MF it is the primary signification,] (tropical:) The hinder parts, or posteriors, (A, Msb, MF, TA,) of a woman, (A, Msb,) and of a man: (TA:) pl. as above. (Msb.) So in the phrase نُفُجُ الحَقِيبَةِ (tropical:) Large, (A,) or prominent, (TA,) in the posteriors. (A, TA.)

حَاقِبٌ
حَاقِبٌ حاقب A camel suffering suppression of his urine: (Msb:) and ↓ حَقِبٌ [signifies the same; or] a camel having difficulty in staling, in consequence of the pressure of his حَقَب [or hind girth] upon his sheath, which sometimes kills him. (A, TA.) And the former, A man who is caused to hurry by the issuing of his urine: (Msb:) or who requires to go to the privy (Msb, TA) for the discharge of his urine, (Msb,) [or to evacuate his bowels,] and does it not until he suffers constipation: (Msb, TA:) or one suffering constipation. (Msb.) [See an ex. voce حَاقِنٌ.]

أَحْقَبُ
أَحْقَبُ ذ A wild ass having a whiteness in the belly: (K:) or white in the part where the kind girth (حَقَب) would be placed: (A, K:) the former is the more approved meaning: (TA:) or a wild ass; so called because white in the flanks: (S:) fem. حَقْبَآءُ: (S, A:) pl. حُقْبٌ. (A.) ― -b2- Also حَقْبَآءُ A قارة [or small isolated mountain], (S, K,) slender, (TA,) rising high into the sky, (S, K,) of which the flanks, or middle parts, (الحَقْوَانِ,) are enveloped by the mirage (السَّرَاب, so in the K accord. to the TA), or by dust (التُّرَاب, accord. to the CK and a MS. copy of the K): or حَقْبَآءُ, (K,) or قَارَةٌ حَقْبَآءُ, (TA,) signifies a قارة having, in its middle part, dust of a whitish hue (أَعْفَرُ), with بُرْقَة [app. meaning a mixture of blackness and whiteness] of the rest. (K, TA.)

مُحْقَبٌ
مُحْقَبٌ محقب Made to ride behind another on the same beast. (S.) ― -b2- Bound upon the [حَقِيبَة or] حَقَائِب. (Ham p. 289.) ― -b3- The fox: (K:) so called because of the whiteness of his belly. (TA.)

مُحْقِبٌ
مُحْقِبٌ محقب One who makes another to ride behind him on the same beast. (K.) ― -b2- Hence, in a trad., المُحْقِبُ النَّاسَ دِيَنَهُ (assumed tropical:) He who makes his religion to follow that of others, without evidence, proof, or consideration. (TA.)

##### Türkçe

**حَقِبَ**
1 **حَقِبَ** حقب, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **حَقَبَ**, (A, Msb, K,) mastarı **حَقَبٌ**, (Msb, TA,) O (devenin idrarı) tutuldu: ve hazfedilerek, (Msb,) o (deve) idrarının tutulmasından muzdarip oldu, (S, Msb,) yahut işemekte güçlük çekti, (A, K,) **حَقَب**’ının [yahut arka kuşağının] kılıfı üzerine baskısı sebebiyle, (S, A, K,) ki bu bazen hayvanı öldürür; bunun gibi ↓ **احقب** da. (TA.) Ve **حَقِبَتْ** O (dişi deve) **حَقَب**’ın memesine baskısı sebebiyle sütünün tutulmasından muzdarip oldu. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] yağmur hakkında söylenir, (IAar, L, Msb, K,) ve benzeri, (K,) (mecazen:) O gecikti; (L, Msb;) alıkonuldu; (IAar, L, K;) bunun gibi ↓ **احقب** da. (TA.) Ve bir yıl (عام) hakkında, (mecazen:) Onun yağmuru alıkonuldu. (S, R, A.) Ve bir maden hakkında, (mecazen:) [Ürün vermeyi kesti; yahut] onda hiçbir şey bulunmadı; bunun gibi ↓ **احقب** da. (K, TA.) Ve bir bağış yahut fayda hakkında, (mecazen:) Az oldu, yahut kesildi. (TA.) Ve bir iş hakkında, (mecazen:) Eğrildi, bozuldu yahut düzensizleşti ve engellendi. (L.) -A2- 8’e de bak.

**احقب**
4 **احقب** احقب O, bir deveyi bir **حَقَب** ile kuşattı. (S.) ― -b2- O, bir kimseyi aynı hayvan üzerinde arkasına bindirdi; (A, TA;) bunun gibi ↓ **استحقب** da, (A,) yahut ↓ **احتقب**, bkz. (TA.) -A2- 1’e de bak, üç yerde.

**احتقب**
8 **احتقب** احتقب **أحتقب** **ٱحتقب** O, [devesi yahut atı üzerinde] arkasına bir **حَقِيبَةٌ** bağladı; (Az, TA;) bunun gibi ↓ **استحقب** da: (Ham s. 289:) o, [deve semeri denilen] **رَحْل** yahut **قَتَب**’in arkasına herhangi bir şeyi bağladı: (K:) o, atında [yahut devesinde] arkasına bir **حقيبة** koydu yahut taşıdı; bunun gibi ↓ **حَقَبَ** da: (Msb:) o, bir şeyi [hayvanı üzerinde] arkasında taşıdı yahut nakletti; bunun gibi ↓ **استحقب** da: ve o, bir kimseyi **حقيبة** üzerinde arkasına bindirdi. (TA.) 4’e de bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **احتقب** ve ↓ **استحقب** (S, A, K) (mecazen:) O, bir şeyin yükünü taşıdı yahut üzerine aldı, (S, A,) (S,) hayır yahut şer; (A;) eş anlamlısı **اِحْتَمَلَ**: (S, A:) ve onu gelecek için biriktirdi; (A, K;) yani hayır yahut şer: (A:) çünkü insan [sanki] amellerini taşır ve onları gelecek için biriktirir [onlardan dolayı mükâfat yahut ceza görmek üzere]. (TA.) Ve bundan dolayı, **احتقب الاـِثْمَ** (S, Msb) (varsayılan mecaz:) [Günahın yükünü taşıdı yahut üzerine aldı; yahut] günahı işledi: sanki o, duyularla algılanan bir şeymiş de onu taşıdı yahut [arkasında] götürdü: (Msb:) yahut sanki onu bir yığın hâlinde topladı ve onu [bir **حقيبة** gibi] arkasında nakletti. (S.)

10 **اـِسْتَحْقَبَ** 4 ve 8’e bak; ikincisi üç yerde.

**حُقْبٌ**
**حُقْبٌ** حقب, (A, Msb, K,) yahut ↓ **حُقُبٌ**, (S,) yahut ikincisi de, (A, Msb, K,) **دَهْرٌ** ile aynı: (S, A, Msb, K, ve Bd xviii. 59’da;) [şu mânâda:] Uzun bir zaman: (Bd aynı yerde:) ve birincisi, (S,) yahut ikisi, (A, Msb, * K,) seksen yıl; (S, A, Msb, K, ve Bd yukarıda anılan yerde;) bazılarına göre: (Msb ve Bd:) yahut daha fazla: (S, A, K:) yahut bazılarına göre yetmiş;: (Bd:) ve bir yıl; (A, K;) bunun gibi ↓ **حِقْبَةٌ** da: (S, A, K:) yahut yıllar: (A, K:) birincinin çoğulu **حِقَابٌ** [çokluk çoğulu], (S, TA,) ve ikincinin, (S, TA,) yahut birincinin, (Msb,) yahut ikisinin, (TA,) **أَحْقَابٌ** (S, A, Msb, K) ve **أَحْقُبٌ** [ikisi de azlık çoğulu]. (Az, K.)

**حَقَبٌ**
**حَقَبٌ** حقب Devenin arka kuşağı; böğreğe en yakın olan kuşak: (A, K:) yahut devenin semerinin karnına bağlandığı bir ip, (S, A, Msb, K,) penisinin kılıfına yakın, ön kuşağın onu öne çekmemesi için (S, TA) ve ona zarar vermemesi için, (TA,) yahut semerin hörgücüne doğru öne kaymaması için: (Msb:) çoğulu **أَحْقَابٌ**. (Msb.) ― -b2- Ve **حَقِيبَةٌ**’nin bağlandığı bir ip. (ISh, TA.) ― -b3- **حِقَابٌ**’a da bak. -A2- Seçkin dişi develerde, böğürlerin küçüklüğü yahut inceliği, o kısımların derisinin gerginliği yahut sağlamlığı ile birlikte: beğenilen bir nitelik. (Az, TA.)

**حَقِبٌ**
**حَقِبٌ** حقب: **حَاقِبٌ**’e bak.

**حُقُبٌ**
**حُقُبٌ** حقb: **حُقْبٌ**’a bak.

**حِقْبَةٌ**
**حِقْبَةٌ** حقب حقبه حقبة Bir zaman dönemi, (A, Msb, K,) belirlenmemiş: (A, K:) bazılarına göre, **حُقْبٌ** ile aynı: (Msb:) şu sonrakine bak: çoğulu **جِقَبٌ** (S, K) ve **حُقُوبٌ**. (K.)

**حِقَابٌ**
**حِقَابٌ** حقاب حقب Kadının süs eşyasını astığı ve beline bağladığı şey; bunun gibi ↓ **حَقَبٌ** da: (K:) kadının beline bağladığı süslü bir şey: (S:) Az’a göre, **بَرِيم** gibidir; ancak ikincisinin iplikleri farklı renklidir. (TA.) ― -b2- Nazar değmesini gidermek için çocuğun beline bağlanan bir ip yahut sicim. (Az, K.) ― -b3- Tırnağın kökünde görünen beyazlık. (K.)

**حَقِيبَةٌ**
**حَقِيبَةٌ** حقيبه حقيبة Bir torba yahut kap, (A, TA,) ki bir adam yol azığını içine koyar; (TA;) ve bir adamın [hayvanı üzerinde] arkasında taşınan her başka şey: (A [buna göre bu, hakiki bir mânâdır]:) binicinin arkasında taşıdığı şey: (MF [ona göre bu, son aşağıda zikredilen mânâlardan aynı kelimeden mecazî bir mânâdır]:) binicinin arkasında, at üzerinde, eşya yahut kap-kacak veya benzeri olarak taşınan şey: (Msb [ona göre bu da mecazîdir]:) [deve semeri denilen] **رَحْل**’in yahut [semer denilen] **قَتَب**’in arka kısmına bağlanan herhangi bir şey: (K:) **رَحْل**’in arkasına konulan şey: onlar zırhları **رِحَال**’lerinin arkasına, [kaplar denilen] **عِيَاب** içine koyarlardı ki savaş hâlinde onları giyebilsinler: (Ham s. 458:) iki türden, **بَرْذَعَة** gibi bir şey; yani [kumaş denilen] **حِلْس**’ten olanı, devenin hörgücünün üst kısmını alacak şekilde oyulmuş olan; ve [semer denilen] **قَتَب**’in olanı, ki arkadadır: ISh der ki o (**قَتَب**) devenin arka kısmına, **قَتَب**’in iki arka eğri tahta parçasının altına konur: (TA:) **قَتَب**’in arka kısmına konulan bir **رِفَادَة** [yahut bir çeşit yastık, yahut doldurulmuş şey]: (K:) çoğulu **حَقَائِبُ**. (S, A.) Sen dersin ki, **مَلَأَ حَقِيبَتَهُ** [O, **حقيبة**’sini doldurdu]. (A.) Ve **أَرْدَفَهُ خَلْفَهُ عَلَىالحَقِيبَةِ** O, onu **حقيبة** üzerinde arkasına bindirdi. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecazen:) kişinin üzerine aldığı yahut gelecek için biriktirdiği [mükâfat yahut ceza görmek üzere] bir şey [ideal türden]. (A.) Sen dersin ki, **اِحْتَمَلَ حَقِيبَةَ سُوْءٍ** (mecazen:) [O, kötülük yükünü üzerine aldı: sanki onu arkasına bağladı: 8’e bak]. (A, TA.) Ve **البِرُّ خَيْرُ حَقِيبَةٍ** (mecazen:) [Takvâ, kişinin üzerine alıp gelecek için biriktirebileceği en hayırlı şeydir; onunla faydalanmak üzere]. (A, TA.) ― -b3- [Yine bundan dolayı, A’ya göre—ki ben bu mânâyı mecaz olarak işaretlemede onu izliyorum—fakat Msb’ye ve MF’ye göre bu, asıl mânâdır,] (mecazen:) bir kadının, (A, Msb,) ve bir erkeğin, (TA:) arka tarafları yahut kalçaları, (A, Msb, MF, TA,): çoğulu yukarıdaki gibidir. (Msb.) Şu ibarede olduğu gibi: **نُفُجُ الحَقِيبَةِ** (mecazen:) kalçalarda büyük, (A,) yahut belirgin. (TA,) (A, TA.)

**حَاقِبٌ**
**حَاقِبٌ** حاقب İdrarı tutulmuş bir deve: (Msb:) ve ↓ **حَقِبٌ** [aynısını ifade eder; yahut] **حَقَب**’ının [yahut arka kuşağının] kılıfı üzerine baskısı sebebiyle işemekte güçlük çeken bir deve; bu bazen onu öldürür. (A, TA.) Ve birincisi, idrarının çıkması sebebiyle acele ettirilen bir adam: (Msb:) yahut işemek için helâya gitmeye ihtiyaç duyan (Msb, TA) (Msb,) [yahut büyük abdestini yapmak için,] ve kabız oluncaya kadar bunu yapmayan: (Msb, TA:) yahut kabız olan kimse. (Msb.) [**حَاقِنٌ** maddesinde bir örneğe bak.]

**أَحْقَبُ**
**أَحْقَبُ** ذ Karnında beyazlık bulunan bir yaban eşeği: (K:) yahut kuşağın (**حَقَب**) konacağı yerde beyaz olan: (A, K:) birincisi daha makbul mânâdır: (TA:) yahut bir yaban eşeği; böğürleri beyaz olduğu için böyle adlandırılmıştır: (S:) dişisi **حَقْبَآءُ**: (S, A:) çoğulu **حُقْبٌ**. (A.) ― -b2- Ayrıca **حَقْبَآءُ** İnce, (TA,) göğe doğru yüksekçe yükselen, (S, K,) böğürleri yahut orta kısımları (**الحَقْوَانِ**) serapla (**السَّرَاب**, TA’ya göre K’da böyle), yahut tozla (**التُّرَاب**, CK’ya ve K’nın bir yazma nüshasına göre) örtülen bir **قارة** [yahut küçük, münferit dağ]. (S, K,) Yahut **حَقْبَآءُ**, (K,) yahut **قَارَةٌ حَقْبَآءُ**, (TA,) orta kısmında beyazımsı renkte (**أَعْفَرُ**) toz bulunan, geri kalanında ise **بُرْقَة** [görünüşe göre siyahlık ve beyazlığın karışımı] olan bir **قارة** demektir. (K, TA.)

**مُحْقَبٌ**
**مُحْقَبٌ** محقب Aynı hayvan üzerinde bir başkasının arkasına bindirilmiş. (S.) ― -b2- **حَقِيبَةٌ** yahut **حَقَائِبُ** üzerine bağlanmış. (Ham s. 289.) ― -b3- Tilki: (K:) karnının beyazlığı sebebiyle böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**مُحْقِبٌ**
**مُحْقِبٌ** محقب Aynı hayvan üzerinde bir başkasını arkasına bindiren kimse. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, bir hadiste: **المُحْقِبُ النَّاسَ دِيَنَهُ** (varsayılan mecaz:) Delil, ispat yahut düşünme olmaksızın dinini başkalarının dinine tâbi kılan kimse. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَقِبَ
حَقِبَ A ( n. ac. حَقَب 4 ),
a.  Was withheld, kept back ( milk, rain ).

b.  Was without rain ( year ).

c.  Ceased to yield ( mine ).

d.  see VIII & X.

أَحْقَبَ
أَحْقَبَ IV ,
a.  Put a girth on ( camel ).

b.  Put behind; made to ride behind.

c.  see I (a) ,

b.  ( c ).

اِحْتَقَبَ
اِحْتَقَبَ VIII ,
a.  Carried behind ( rider ).

b.  Committed ( sin ).

c.  see X .

اِسْتَحْقَبَ
اِسْتَحْقَبَ X ,
a.  Kept in reserve.

حِقْبَة
حِقْبَة 2t , ( pl. حِقَب 7 ,  حُقُوْب 27 ),
a.  Period, space of time.

b.  Year.

حُقْبَة
حُقْبَة 3t , ( pl. أَحْقُب 16 ,  حِقَاْب 23 ,  أَحْقَاْب 38 ),
a.  see 2t (a) , ( b ).

c.  Period of eighty years.

حَقَب
حَقَب 4 , ( pl. أَحْقَاْب 38 ),
a.  Camel's hind girth.

b.  see 23 (a) .

حِقَاْب
حِقَاْب 23 , ( pl. حُقُب 10 ),
a.  Woman's ornamental girdle.

b.  White of the nail.

حَقِيْب
حَقِيْب 25 ,
a.  One who rides behind ( another ).

حَقِيْبَة
حَقِيْبَة 25t , ( pl. حَقَاْئِبُ 46 ),
a.  Saddle-bag.

b.  Crupper, pad.

##### Türkçe

**حَقِبَ**
**حَقِبَ** A (mastar-ı isim: **حَقَب** 4),
a. (Süt, yağmur) alıkonuldu, geri tutuldu.

b. (Yıl) yağmursuz oldu.

c. (Maden) ürün vermeyi kesti.

d. VIII ve X’e bak.

**أَحْقَبَ**
**أَحْقَبَ** IV,
a. (Deveye) arka kuşak vurdu.

b. Arkaya bindirdi; arkada binmeye sebep oldu.

c. I (a)’ya bak,

b. (c).

**اِحْتَقَبَ**
**اِحْتَقَبَ** VIII,
a. (Biniciyi) arkada taşıdı.

b. (Günah) işledi.

c. X’e bak.

**اِسْتَحْقَبَ**
**اِسْتَحْقَبَ** X,
a. Yedekte tuttu.

**حِقْبَة**
**حِقْبَة** 2t, (çoğulu: **حِقَب** 7, **حُقُوْب** 27),
a. Dönem, zaman aralığı.

b. Yıl.

**حُقْبَة**
**حُقْبَة** 3t, (çoğulu: **أَحْقُب** 16, **حِقَاْب** 23, **أَحْقَاْب** 38),
a. 2t (a), (b)’ye bak.

c. Seksen yıl dönemi.

**حَقَب**
**حَقَب** 4, (çoğulu: **أَحْقَاْب** 38),
a. Devenin arka kuşağı.

b. 23 (a)’ya bak.

**حِقَاْب**
**حِقَاْب** 23, (çoğulu: **حُقُب** 10),
a. Kadının süslü kuşağı.

b. Tırnağın beyazı.

**حَقِيْب**
**حَقِيْب** 25,
a. (Bir başkasının) arkasında binen kimse.

**حَقِيْبَة**
**حَقِيْبَة** 25t, (çoğulu: **حَقَاْئِبُ** 46),
a. Heybe.

b. Sağrı kayışı, ped.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حقب
حَقِبَ - يَحْقَبُ - حِقْبَة - أَحْقاب - حُقُب - حُقُباً

حَقِبَ - يَحْقَبُ + الشيء أو الأمر: تتراجع وتيرة حركته المتتابعة باتجاه التوقف: يتجمع ويتراكم ويتكدس ويحتبس في مكان واحد وفي زمان واحد: في شيء يسيل ويجري متتابعاً، يتجمع ويتراكم ويتكدس جزء منه مع بعضه، وينفصل عما قبله وبعده: يتقطع سيل وجريان شيء إلى مجموعات متكدسة ومنفصلة ولكنها تظل متحركة ومتتابعة بذات الاتجاه :مثل تكدس وانحباس بعض مكونات سير ناقل
حِقْبَة: على وزن " فـِعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من" حَقِبَ - يَحْقَبُ ": الكمية المتكدسة المتراكمة والمتجمعة والمحتبسة عن غيرها من الشيء الجاري: وهي كذلك اسم زمان منه: حـِقبة من الدهر: أمد من الزمن تكدست وتراكمت فيه أحداث ووقائع خاصة:  دورات زمنية متكررة تبتدئ بحدث وتنتهي بنهايته، وهي كالأمد، ولكن مدتها أطول، وهي تتكرر وتعاود كلما تكرر الحدث
أَحْقاب: جمع " حِقْبَة ": دورات زمانية متعاقبة تتميز بأحداث مميزة متكررة كل مرة
حُقُب: على وزن " فـُعـُل": اسم فعل من " حَقِبَ - يَحْقَبُ ": الانحباس ثم التكدس والتراكم على خط السير: وهي كذلك بمعنى مفعول: المحبوس والمكدس والمتراكم في مكان أو زمان على خط سيره
حُقُباً: حال من " حُقُب ": بشكل يكون فيه محقوباً : محبوساً ومعوقاً على خط سيره
﴿لا أبرح حتى أبلغ مجمع البحرين أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا﴾: حتى أبلغ مجمع البحرين أو أمضي ولو معوقاً محبوساً متقطعاُ في سيري: سأستمر في سيري حتى ولو كان سيري فيه تقطعات وانحباسات وعوائق
حَقيية: على وزن " فـَعـيلة": اسم فاعل مبالغة من " حَقِبَ - يَحْقَبُ ": اسم آلة: الوعاء الذي يكدس ويراكم فيه أشياء أثناء الانتقال والسير من مكان إلى آخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تراجع وتيرة الفعل باتجاه التوقف"، وهي:
خَبَا - يَخْبُوْ، خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ)، طَفِئَ - يَطْفَأُ، فَتَر - يَفْتُرُ، حَقِبَ - يَحْقَبُ، صَفَنَ - يَصْفِنُ
حقبة
 	﴿وإذ قال موسى لفتاه لا أبرح حتى أبلغ مجمع البحرين أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (60)﴾ الكهف
أحقابا
 ﴿لابثين فيها أحقابا(23)﴾ النبأ
مختار الصحاح
● [حقب] ح ق ب: الحُقْبُ بالضم وسكون القاف ثمانون سنة وقيل أكثر من ذلك وجمعه حِقَابٌ مثل قُف وقفاف و الحِقْبةُ بالكسر وسكون القاف واحدة الحِقَب وهي السنون و الحُقُبُ بضمتين الدهر وجمعه أحْقابٌ
الراغب
حقب
- قوله تعالى: }لابثين فيها أحقابا{ [النبأ/23]، قيل: جمع الحقب، أي: الدهر (انظر: المجمل 1/245).
قيل: والحقبة ثمانون عاما، وجمعها حقب، والصحيح أن الحقبة مدة من الزمان مبهمة، والاحتقاب: شد الحقيبة من خلف الراكب، وقيل: احتقبه واستحقبه، وحقب البعير (انظر: الأفعال 1/367) : تعسر عليه البول لوقوع حقبه في ثيله (الحقب: حبل يلي الثيل، والثيل: وعاء قضيب البعير)، والأحقب: من حمر الوحوش، وقيل: هو الدقيق الحقوين، وقيل: هو الأبيض الحقوين، والأنثى حقباء.
ملخص اللسان
1.     وحَقِبَ المطَرُ حَقَباً:  احْتَبَسَ.
2.     حَقِبَ أَمـْرُ النَّاسِ أَي فَسَدَ واحْتَبَس،
3.     وحَقِبَ نائِلُ فلان إِذا قلَّ وانْقَطَعَ
4.     وحَقِبَ الـمَعْدِنُ، وأَحْقَبَ: لم يوجد فيه شيء،
5.     والحُقُبُ: الدَّهرُ، والأَحْقابُ: الدُّهُور؛ والجمع من كل ذلك أَحْقابٌ وأَحْقُبٌ
6.     والحِقْبةُ من الدَّهر: مدّة لا وَقْتَ لها.
7.     والحِقْبةُ: السَّنةُ؛ والجمع حِقَبٌ وحُقُوبٌ
8.     والحُقْبُ والحُقْبُ: ثمانون سَنةً،
9.     وحَقِبَت السماءُ حَقَباً إِذا لم تُمْطِرْ.
10.                        واسْتَحْقَبه: ادَّخَره،
11.                        والحَقِيبةُ: الرِّفادةُ في مُؤَخَّر القَتَبِ،
12.                        أَحْقَبَ زادَه خَلْفَه على راحِلَتِه أَي جعلَه وراءه حَقِيبةً.
13.                        من حَقِيبتِه، وهي الزِّيادةُ التي تُجْعَل في مُؤَخَّر القَتَب، والوعاءُ الذي يَجْعَل الرجل فيه زادَه.
14.                        والمُحْقِبُ: الـمُرْدِفُ؛
15.                        الاحْتِقابُ شَدُّ الحَقِيبةِ من خَلْفٍ،
16.                        واحْتَقَبَ فلان الإِثْم:  كأَنَّه جَمَعَه واحْتَقَبَه مَنْ خَلْفهِ؛
17.                        واحْتَقَبَه واسْتَحْقَبَه، احْتَمَلَه.
18.                        الحَقَبُ: الحِزامُ الذي يَلِي حَقْوَ البَعِير.
19.                         الحَقَبُ:  هو حَبْلٌ يُشَدُّ به الرَّحْلُ في بَطْنِ البَعِير مـما يلي ثِيلَه، لِئَلاَّ يُؤْذِيَه التَّصْديرُ، أَو يَجْتَذِبَه التَّصْديرُ، فَيُقَدِّمَه؛
20.                        وحَقِبَ حَقَباً فهو حَقِبٌ: تَعَسَّرَ عليه البَوْلُ مِن وُقُوعِ الحَقَبِ على ثِيلِه؛ فيَحْقَبُ هو حَقَباً، وهو احْتِباسُ بَوْلِه
21.                        والحاقِبُ: هو الذي احْتاجَ إِلى الخَلاءِ، فلم يَتَبَرَّزْ،
22.                        حَقِبَ العامُ إِذا احْتَبَس مَطَرُه.
23.                        والحَقَبُ والحِقابُ: شيء تُعَلِّقُ به المرأَةُ الحَلْيَ، وتَشُدُّه في  وسَطِها،
24.                         والحِقابُ: شيءٌ مُحَلىًّ تَشُدُّه المرأَةُ  على وَسَطِها.
25.                        الحِقابُ شيء تتخذه المرأَة، تُعَلِّق به  مَعالِيقَ الحُليِّ، تَشُدُّه على وسَطها،
26.                        الحِقابُ هو البَرِيمُ،
27.                        والحِقابُ: خَيْط يُشَدُّ في حَقْوِ الصبيِّ، تُدْفَعُ به العينُ.
28.                        والحَقَبُ في النَّجائبِ: لَطافةُ الحَقْوَيْنِ، وشِدَّةُ صِفاقِهما، وهي مِدْحةٌ.
29.                         والحِقابُ: البياض الظاهر في أَصل الظُّفُر.
30.                         والأَحْقَبُ: الحِمار الوَحْشِيُّ الذي في بَطْنِه بياض،
31.                        والأَحْقَبُ: هو  الأَبيضُ موضعِ الحَقَبِ؛
32.                          والحَقِيبةُ كَالبَرْذَعةِ، تُتَّخَذ لِلحِلْسِ والقَتَبِ،
33.                         الحَقِيبةُ تكون على عَجُزِ البَعِير، تحت حِنْوَيِ القَتَبِ الآخَرَيْن.
34.                        والحَقَبُ: حَبْلُ تُشَدُّ به الحَقِيبةُ.
35.                         ثم انْتَزَع طَلَقاً مِنْ حَقِبه أَي من الحَبْلِ  الـمَشْدُود على حَقْوِ البعير،
36.                        فَأَحْقَبَها عبدُالرحمن على ناقةٍ، أَي  أَرْدَفَها خَلْفَه على حَقِيبةِ الرَّحْل.
37.                        وقارةٌ حَقْباء: مُسْتَدِقّةٌ طَويلةٌ في السماء؛
38.                        والقارةُ الحَقْباء التي في وسَطها تُرابٌ أَعْفَرُ، وهو يَبْرُقُ ببياضِه مع بُرْقةِ سائِرِه.
39.                        والحُقْبَةُ: سكون الرِّيحِ، يمانيةٌ.
40.                        الإِمَّعةُ فيكم اليَوْمَ  الـمُحْقِبُ الناسَ دِينَه: الذي يُقَلِّد دينَه لكل أَحد أَي يَجْعَلُ دِينَه تابعاً لدينِ غيره،
41.                        والأَحْقَبُ: زعموا اسم بعض الجنّ الذين جاؤُوا يستمعون القرآن من النبي، صلى اللّه عليه وسلم.
42.                        الأَحقب، وهو أَحَدُ النفَر الذين جاؤُوا إِلى النبي، صلى اللّه عليه وسلم، من جنّ نَصِيبِينَ،
43.                        والحِقابُ: جبل بعَيْنه، مَعْروف؛
لسان العرب
● - حقب: الحَقَبُ، بالتحريك: الحِزامُ الذي يَلِي حَقْوَ البَعِير. وقيل:  هو حَبْلٌ يُشَدُّ به الرَّحْلُ في بَطْنِ البَعِير مـما يلي ثِيلَه، لِئَلاَّ يُؤْذِيَه التَّصْديرُ، أَو يَجْتَذِبَه التَّصْديرُ، فَيُقَدِّمَه؛ تقول منه: أَحْقَبْتُ البَعِيرَ.  وحَقِبَ، بالكسر، حَقَباً فهو حَقِبٌ: تَعَسَّرَ عليه البَوْلُ مِن وُقُوعِ الحَقَبِ على ثِيلِه؛ ولا يقال: ناقةٌ حَقِبةٌ لأَنَّ الناقة لَيس لها ثِيلٌ. الأَزهري: من أَدَواتِ الرَّحْلِ الغَرْضُ والحَقَبُ، فأَما الغَرْضُ فهو حِزامُ الرَّحْلِ، وأَما الحَقَبُ فهو حَبْلٌ يَلِي الثِّيلَ.  ويقال: أَخْلَفْتُ عن البَعِير، وذلك إِذا أَصابَ حَقَبُه ثِيلَه، فيَحْقَبُ هو حَقَباً، وهو احْتِباسُ بَوْلِه؛ ولا يقال ذلك في الناقةِ لأَنَّ  بَوْلَ الناقةِ من حَيائها، ولا يَبْلُغُ الحَقَبُ الحَياءَ؛ والإِخْلافُ  عنه: أَن يُحَوَّلَ الحَقَبُ فيُجْعَلَ مـما يَلِي خُصْيَتَي البَعِير.  ويقال: شَكَلْت عن البَعير، وهو أَن تجعل بين الحَقَب والتَّصْدير خَيْطاً، ثم تَشُدَّه لئلا يَدْنُوَ الحَقَبُ من الثِّيلِ. واسم ذلك الخَيْطِ:  الشِّكالُ.  وجاءَ في الحديث: لا رَأْي لِحازِقٍ، ولا حاقِبٍ، ولا حاقِنٍ؛ الحازِقُ : الذي ضاقَ عليه خُفُّه، فَحَزَقَ قَدَمَه حَزْقاً، وكأَنه بمعنى لا رأْي لذي حَزْقٍ؛ والحاقِبُ: هو الذي احْتاجَ إِلى الخَلاءِ، فلم يَتَبَرَّزْ، وحَصَرَ غائطَه، شُبِّه بالبَعِير الحَقِبِ الذي قد دَنا الحَقَبُ مِن ثِيلِه، فمنَعَه من أَن يَبُولَ. وفي الحديث: نُهِيَ عن صلاة الحاقِبِ والحَاقِنِ.  وفي حديث عُبادةَ بن أَحْمَر: فجمَعْتُ إِبِلي، ورَكِبْتُ الفَحْلَ،  فحَقِبَ فَتَفاجَّ يَبُولُ، فَنَزَلْتُ عنه.  حَقِبَ البعيرُ إِذا احْتَبَسَ بَوْلُه. ويقال: حَقِبَ العامُ إِذا احْتَبَس مَطَرُه.  والحَقَبُ والحِقابُ: شيء تُعَلِّقُ به المرأَةُ الحَلْيَ، وتَشُدُّه في  وسَطِها، والجمع حُقُبٌ. والحِقابُ: شيءٌ مُحَلىًّ تَشُدُّه المرأَةُ  على وَسَطِها. قال الليث: الحِقابُ شيء تتخذه المرأَة، تُعَلِّق به  مَعالِيقَ الحُليِّ، تَشُدُّه على وسَطها، والجمع الحُقُبُ. قال الأَزهري:  \<ص:325>  الحِقابُ هو البَرِيمُ، إِلاَّ أَنَّ البَريمَ يكون فيه أَلوانٌ من الخُيُوطِ  تَشُدُّه المرأَة على حَقْوَيْها. والحِقابُ: خَيْط يُشَدُّ في حَقْوِ الصبيِّ، تُدْفَعُ به العينُ.  والحَقَبُ في النَّجائبِ: لَطافةُ الحَقْوَيْنِ، وشِدَّةُ صِفاقِهما، وهي مِدْحةٌ.  والحِقابُ: البياض الظاهر في أَصل الظُّفُر.  والأَحْقَبُ: الحِمار الوَحْشِيُّ الذي في بَطْنِه بياض، وقيل: هو  الأَبيضُ موضعِ الحَقَبِ؛ والأَوّل أَقْوَى؛ وقيل: إِنما سُمي بذلك لبياضٍ في حَقْوَيْهِ، والأُنثى حَقْباءُ؛ قال رؤبة بن العجاج يُشَبِّه ناقَتَه بأَتانٍ حَقْباءَ:  كَأَنـَّهَا حَقْباء بَلْقاءُ الزَّلَقْ، * أَو جادِرُ اللِّيتَيْنِ، مَطْوِيُّ الحَنقْ  والزَّلَقُ: عَجِيزَتُها حيث تَزْلَقُ منه. والجادِرُ: حِمارُ الوَحْشِ  الذي عَضَّضَتْه الفُحُول في صَفْحَتَيْ عُنُقِه، فصار فيه جَدَراتٌ.  والجَدَرةُ: كالسِّلْعة تكون في عُنُقِ البعير، وأَراد باللِّيتَيْن صَفْحَتَي العُنقِ أَي هو مَطْوِيٌّ عند الحنَقِ، كما تقول: هو جَرِيءُ الـمَقْدَمِ أَي جَرِيءٌ عند الإِقْدامِ والعَرب تُسَمِّي الثَّعْلَبَ مُحْقَباً، لبيَاضِ بَطْنِه. وأَنشد بعضُهم لأُم الصَّريح الكِنْدِيّةِ، وكانت تحتَ جَرير، فوَقَع بينها وبين أُخت جرير لِحَاءٌ وفِخارٌ، فقالت:  أَتَعْدِلِينَ مُحْقَباً بأَوْسِ،  والخَطَفَى بأَشْعَثَ بنِ قَيْسِ،  ما ذاكِ بالحَزْمِ ولا بالكَيْسِ  عَنَتْ بذلكَ: أَنَّ رِجالَ قَوْمِها عند رِجالِها، كالثَّعْلَب عند الذِّئب. وأَوْسٌ هو الذئب، ويقال له أُوَيْسٌ.  والحَقِيبةُ كَالبَرْذَعةِ، تُتَّخَذ لِلحِلْسِ والقَتَبِ، فأَمـّا حَقِيبةُ القَتَبِ فَمِنْ خَلْفُ، وأَمـّا حَقِيبةُ الحِلْسِ فَمُجَوَّبةٌ عن ذِرْوةِ السَّنامِ. وقال ابن شميل: الحَقِيبةُ تكون على عَجُزِ البَعِير، تحت حِنْوَيِ القَتَبِ الآخَرَيْن.  والحَقَبُ: حَبْلُ تُشَدُّ به الحَقِيبةُ.  والحَقِيبةُ: الرِّفادةُ في مُؤَخَّر القَتَبِ، والجمع الحَقائبُ.  وكلُّ شيءٍ شُدّ في مؤَخَّر رَحْل أَو قَتَب، فقد احْتُقِبَ.  وفي حديث حنين: ثم انْتَزَع طَلَقاً مِنْ حَقِبه أَي من الحَبْلِ  الـمَشْدُود على حَقْوِ البعير، أَو من حَقِيبتِه، وهي الزِّيادةُ التي تُجْعَل في مُؤَخَّر القَتَب، والوعاءُ الذي يَجْعَل الرجل فيه زادَه.  والمُحْقِبُ: الـمُرْدِفُ؛ ومنه حديث زيد بن أَرْقَمَ: كنتُ يَتِيماً  لابنِ رَواحةَ فَخرجَ بي إِلى غَزْوةِ مُؤْتةَ، مُرْدِفي على حَقِيبةِ  رَحْلِه؛ ومنه حديث عائشة: فَأَحْقَبَها عبدُالرحمن على ناقةٍ، أَي  أَرْدَفَها خَلْفَه على حَقِيبةِ الرَّحْل. وفي حديث أَبي أُمامة: أَنه أَحْقَبَ زادَه خَلْفَه على راحِلَتِه أَي جعلَه وراءه حَقِيبةً.  واحتَقَبَ خَيْراً أَو شَرًّا، واسْتَحْقَبه: ادَّخَره، على المثَل،  لأَنّ الإِنسان حامِلٌ لعَمَلِه ومُدَّخِرٌ له. واحْتَقَبَ فلان الإِثْم:  كأَنَّه جَمَعَه واحْتَقَبَه مَنْ خَلْفهِ؛ قال امْرُؤُ القيس:  فاليَوْمَ أُسْقَى، غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ،  * إِثْماً، مِنَ اللّهِ، ولا واغِلِ  \<ص:326>  واحْتَقَبَه واسْتَحْقَبَه، بمعنى أَي احْتَمَلَه.  الأَزهري: الاحْتِقابُ شَدُّ الحَقِيبةِ من خَلْفٍ، وكذلك ما حُمِلَ مِن  شيء من خَلْفٍ، يقال: احْتَقَبَ واسْتَحْقَبَ؛ قال النابغة:  مُسْتَحْقِبِي حَلَقِ الماذِيِّ، يَقْدُمُهم  * شُمُّ العَرانِينِ، ضَرَّابُون لِلهامِ(1)  (1 قوله «مستحقي حلق إلخ» كذا في النسخ تبعاً للتهذيب والذي في التكملة: مستحقبو حلق الماذي خلفهمو.)  الأَزهري: ومن أَمثالهم: اسْتَحْقَبَ الغَزْوَ أَصْحابَ البَراذِينِ؛  يقال ذلك عند ضِيق المخَارِج؛ ويقال في مثله: نَشِبَ الحَديدةُ والتَوَى المِسمارُ؛ يقال ذلك عند تأْكيد كل أَمر ليس منه مَخْرَجٌ.  والحِقْبةُ من الدَّهر: مدّة لا وَقْتَ لها. والحِقْبةُ، بالكسر: السَّنةُ؛ والجمع حِقَبٌ وحُقُوبٌ كحِلْيةٍ وحُلِيٍّ.  والحُقْبُ والحُقْبُ: ثمانون سَنةً، وقيل أَكثرُ من ذلك؛ وجمع الحُقْبِ حِقابٌ، مثل قُفٍّ وقِفافٍ، وحكى الأَزهري في الجمع أَحْقَاباً.  والحُقُبُ: الدَّهرُ، والأَحْقابُ: الدُّهُور؛ وقيل: الحُقُبُ السَّنةُ، عن ثعلب.  ومنهم من خَصَّصَ به لغة قيس خاصَّة. وقوله تعالى: أَو أَمْضِيَ حُقُباً؛ قيل: معناه سنةً؛ وقيل: معناه سنين، وبسِنينَ فسره ثعلب. قال الأَزهري: وجاء في التفسير: أَنه ثمانون سنة، فالحُقُب على تفسير ثعلب، يكون أَقَلَّ من ثمانين سنة، لأَنّ موسى، عليه السلام، لم يَنْوِ أَن يَسِيرَ ثَمانين سَنةً، ولا أَكثر، وذلك أَنّ بَقِيَّةَ عُمُرِه في ذلك الوَقْت لا تَحْتَمِلُ ذلك؛ والجمع من كل ذلك أَحْقابٌ وأَحْقُبٌ؛ قال ابن هَرْمةَ:  وقد وَرِثَ العَبّاسُ، قَبْلَ مُحمدٍ، *  نَبِيَّيْنِ حَلاَّ بَطْنَ مَكَّةَ أَحْقُبا  وقال الفرَّاءُ في قوله تعالى: لابِثينَ فيها أَحْقاباً؛ قال: الحُقْبُ  ثمانُون سنةً، والسَّنةُ ثَلثُمائة وستون يوماً، اليومُ منها أَلفُ سنة  من عَدد الدنيا، قال: وليس هذا مـما يدل على غاية، كما يَظُنّ بعضُ الناس، وإِنما يدُل على الغايةِ التوْقِيتُ، خمسةُ أَحْقاب أَو عشرة، والمعنى أَنهم يَلْبَثُون فيها أَحْقاباً، كُلَّما مضَى حُقْب تَبِعه حُقْب آخَر؛ وقال الزجاج: المعنى أَنهم يَلْبَثُون فيها أَحْقاباً، لا يذُوقُون في الأَحْقابِ بَرْداً ولا شَراباً، وهم خالدون في النار أَبداً، كما قال اللّه، عز وجل؛ وفي حديث قُسّ:  وأَعْبَدُ مَن تَعَبَّدَ في الحِقَبْ  هو جمع حِقْبةٍ، بالكسر، وهي السنةُ، والحُقْبُ، بالضم؛ ثَمانُون سَنةً، وقيل أَكثر، وجمعه حِقابٌ.  وقارةٌ حَقْباء: مُسْتَدِقّةٌ طَويلةٌ في السماء؛ قال امرؤُ القيس:  تَرَى القُنَّةَ الحَقْباء، مِنْها، كَأَنـَّها  * كُمَيْتٌ، يُبارِي رَعْلةَ الخَيْلِ، فارِدُ  وهذا البيت مَنْحُول. قال الأَزهري، وقال بعضهم: لا يقال لها حَقْباء، حتى يَلْتَوِيَ السَّرابُ بِحَقْوَيْها؛ قال الأَزهري: والقارةُ الحَقْباء التي في وسَطها تُرابٌ أَعْفَرُ، وهو يَبْرُقُ ببياضِه مع بُرْقةِ سائِرِه.  وحَقِبَت السماءُ حَقَباً إِذا لم تُمْطِرْ. وحَقِبَ المطَرُ حَقَباً:  احْتَبَسَ. وكُلّ ما احْتَبَس فقد حَقِبَ، عن ابن الأَعرابي. وفي الحديث: حَقِبَ أَمـْرُ النَّاسِ أَي فَسَدَ واحْتَبَس، مِن قولهم حَقِبَ  الـمَطَرُ أَي تأَخَّر واحْتَبَسَ.  \<ص:327>  والحُقْبَةُ: سكون الرِّيحِ، يمانيةٌ.  وحَقِبَ الـمَعْدِنُ، وأَحْقَبَ: لم يوجد فيه شيء، وفي الأَزهري: إِذا لم يُرْكِزْ. وحَقِبَ نائِلُ فلان إِذا قلَّ وانْقَطَعَ.  وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: الإِمَّعةُ فيكم اليَوْمَ  الـمُحْقِبُ الناسَ دِينَه؛ وفي رواية: الذي يُحْقِبُ دِينَه الرِّجالَ؛ أَراد: الذي يُقَلِّد دينَه لكل أَحد أَي يَجْعَلُ دِينَه تابعاً لدينِ غيره، بلا حُجّة ولا بُرْهانٍ ولا رَوِيَّةٍ، وهو من الإِرْدافِ على الحقيبة.  وفي صفة الزبير، رضي اللّه عنه: كانَ نُفُجَ الحَقِيبةِ أَي رابِيَ  العَجُز، ناتئه، وهو بضم النون والفاء؛ ومنه انْتَفَجَ جَنْبا البعير أَي ارتفعا.  والأَحْقَبُ: زعموا اسم بعض الجنّ الذين جاؤُوا يستمعون القرآن من النبي، صلى اللّه عليه وسلم. قال ابن الأَثير: وفي الحديث ذكر الأَحقب، وهو أَحَدُ النفَر الذين جاؤُوا إِلى النبي، صلى اللّه عليه وسلم، من جنّ نَصِيبِينَ، قيل: كانوا خمسةً: خَسا، ومَسا، وشاصهْ، وباصهْ، والأَحقَب.  والحِقابُ: جبل بعَيْنه، مَعْروف؛ قال الراجز، يَصِفُ كَلْبةً طَلَبَتْ  وَعِلاً مُسِنّاً في هذا الجَبَل:  قد قُلْتُ، لـمَّا جَدَّتِ العُقابُ،  وضَمَّها، والبَدنَ، الحِقابُ:  جِدِّي، لكلِّ عامِلٍ ثَوابُ،   الرَّأْسُ والأَكْرُعُ والإِهابُ  البَدنُ: الوَعِلُ الـمُسِنُّ؛ قال ابن بري: هذا الرجز ذكره الجوهري:  قد ضَمَّها، والبَدنَ، الحِقابُ  قال: والصواب: وضَمَّها، بالواو، كما أَوردناه. والعُقابُ: اسم  كَلْبَتِه؛ قال لها لـمَّا ضَمَّها والوَعِل الجَبَلُ: جِدِّي في لحَاق هذا  الوَعِلِ لتأْكُلِي الرَّأْسَ والأَكْرُعَ والإِهابَ.
مقاييس اللغة:
(حقب) الحاء والقاف والباء أصلٌ واحد، وهو يدلّ على الحبْس. يقال حَقِب العام، إذا احتبس مطرُه. وحَقِب البعيرُ، إذا احتبسَ بولُه.
ومن الباب الحَقَبُ: حبلٌ يُشَدّ به الرحْلُ إلى بطْن البعير، كي لا يجتذبه التَّصدير. فأمّا الأحقبُ، وهو حِمار الوحش، فاختُلِف في معناه، فقال قوم: سمِّي بذلك لبياض حَِقْويه. وقال آخرون: لدقّة حِقوَيه. والأنثى حَقْباء. فإنْ كان هذا من الباب فلأنه مكانٌ يشد بحِقاب، وهو حبلٌ. ويقال للأنثى حَقباء. قال:
* كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ([5]) *
ومن الباب الحقيبة، وهي معروفة. ومنه احتقب فلانٌ الإثم، كأنه جمعَه في حقيبةٍ. واحتقَبَه من خَلفه: ارتدفَه. والمُحْقَِب: المُرْدَفِ. فأمّا الزمان فهو حِقْبة والجمع حِقَب. والحُقْبُ ثمانون عاماً، والجمع أحقاب، وذلك لما يجتمع فيه من السّنين والشّهورِ. ويقال إنَّ الحِقابَ جبلٌ. ويقال للقارَةِ الطويلة في السماء حقباء. قال:
* قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ([6]) *
القاموس المحيط:
الحَقَبُ، مُحَرَّكَةً الحِزامُ يَلي حَقْوَ البَعيرِ، أو حَبْلٌ يُشَدُّ به الرَّحْلُ في بَطْنِهِ. وحَقِبَ، كَفَرَحَ تَعَسَّرَ عليه البَوْلُ من وُقُوعِ الحَقَبِ على ثِيلِه، والمَطَرُ، وغَيْرُهُ احْتَبَسَ، والمَعْدِنُ لم يُوجَدْ فيه شيءٌ، كأحْقَبَ. والحِقابُ، كَكِتابٍ شيءٌ تُعَلِّقُ به المرأةُ الحَلْيَ، وتَشُدُّهُ في وَسَطِها
كالحَقَبِ، مُحَرَّكَةً، ج: كَكُتُبٍ، والبَياضُ الظَّاهرُ في أصْلِ الظُّفُر، وخَيْطٌ يُشَدُّ في حَقْوِ الصَّبِيِّ لِدَفْعِ العَيْنِ، وجَبَلٌ بِعُمَان. والْأَحْقَبُ: الحِمارُ الوَحْشِيُّ الذي في بَطْنِهِ بَياضٌ، أو الْأَبْيَضُ مَوْضِعِ الحَقَبِ، واسمُ جِنِّيٍّ من الذين اسْتَمَعوا القُرآنَ. والحَقِيبَةُ: الرِّفادَةُ في مُؤَخَّرِ القَتَبِ، وكلُّ ما شُدَّ في مُؤَخَّرِ رَحْلٍ أوْ قَتَبٍ فَقَدِ احْتُقِبَ. والمُحْقِبُ: المُرْدِفُ. وبفتح القافِ: الثَّعْلَبُ. واحْتَقَبَهُ واسْتَحْقَبَه: ادَّخَرَه. والحِقْبَةُ، بالكسر، من الدَّهْرِ: مُدَّةٌ لا وَقْتَ لها، والسَّنَةُ، ج: كَعِنَبٍ وحُبوبٍ. وبالضم: سُكونُ الرِّيحِ. والحُقْبُ، بالضم وبِضمتينِ: ثمانونَ سَنَةً أو أكْثَرُ، والدَّهْرُ، والسَّنَةُ أو السِّنونَ، ج: أحْقابٌ وأحْقُبٌ. والحَقْبَاءُ: فَرَسُ سُراقَةَ بنِ مِرْداسٍ، والقارَةُ الطَّويلَةُ في السماءِ، وقَدِ الْتَوى السَّرابُ بِحَقْوَيْها، أو التي في وَسَطِها تُرابٌ أعْفَرُ بَرَّاقٌ مع بُرْقَةِ سائِرِهِ.
تاج العروس:
ح ق ب
الحَقَبُ مُحَرَّكَةً : الحِزَامُ الذي يَلِي حَقْوَ البَعِيرِ أَو هو حَبْلٌ يُشَدُّ بهِ الرَّحْلُ في بَطْنِهِ أَي البَعِيرِ ممَّا يَلِي ثِيلَهُ لِئلاَّ يُؤْذِيَهُ التَّصْدِيرُ أَو يَجْتَذِبَه التصدِيرُ فيُقَدِّمَه
وحَقِبَ بالكَسْرِ كَفَرِحَ إذَا تَعَسَّرَ عليه البَوْلُ من وُقُوعِ الحَقَبِ على ثِيلِه أَي وِعَاءِ قَضِيبِه ورُبَّمَا قَتَلَه ولا يقال : نَاقَةٌ حَقِبَةٌ لأَن الناقةَ ليس لها ثِيلٌ بلْ يقال : أَخْلَفْت عن البعيرِ لأَنَّ بَوْلَهَا من حَيَائِهَا ولا يَبْلُغُ الحَقَبُ الحياءَ فالإِخْلاَفُ عنه أَنْ يُحَوَّلَ الحَقَبُ فيُجْعَلَ ما بين خُصْيَتَي البَعِيرِ ويقال : شَكَلْتُ عن البَعِيرِ وهو أن تَجْعَلَ بين الحَقَبِ والتَّصْدِيرِ خَيْطاً ثم تَشُدَّه لِئلاَّ يَدْنُوَ الحَقَبُ من الثِّيلِ واسْمُ ذلكَ الخَيْطِ : الشِّكَالُ وقال الأَزهريّ : مِنْ أَدَوَاتِ الرَّحْلِ : الغَرْضُ والحَقَبُ فأَمَّا الغَرْضُ فهو حِزَامُ الرَّحْلِ وأَمّا الحَقَبُ فهو حَبْلٌ يَلِي الثِّيلَ . وفي حديث عُبَادَةَ بنِ أَحْمَرَ " ورَكِبْتُ الفَحْلَ فَحَقِبَ فَتَفَاجَّ يَبُولُ فَنَزَلْتُ عَنْهُ " حَقِبَ البَعِيرُ إذا احْتَبَسَ بَوْلُه وحَقِبَ المَطَرُ وغيرُه حَقَباً : احْتَبَسَ عن ابن الأَعْرَابِيّ ويقال حَقِبَ العَامُ إذا احْتَبَسَ مَطَرُه وهو مَجَازٌ كما في الأَساس ومثله في الروض للسهيليّ وفي الحديث " حَقِبَ أَمْرُ النَّاسِ " أَي فَسَدَ واحْتَبَسَ من قولهم : حَقِبَ المَطَرُ أَي تَأَخَّرَ واحْتَبَس كذا في لسان العرب وحَقِبَ المَعْدِنُ إذا لَمْ يُوجَدْ فيه شيءٌ وهو أَيضاً مجاز كما قَبْلَه وَحَقِبَ نَائِلُ فلانٍ إذا قَلَّ وانْقَطَعَ كَأَحْقَبَ في الكُلِّ والحَاقِب : هو الذي احْتَاجَ إلى الخَلاَءِ فلم يَتَبَرَّزْ وحَصَرَ غائِطَه شُبِّهَ بالبَعِيرِ الحَقِبِ الذي قد دَنَا الحَقَبُ من ثِيلِه فَمَنَعَه من أَن يَبُولَ وجاء في الحديث " لاَ رَأْيَ لِحَازِقِ وَلاَ حَاقِبٍ وَلاَ حَاقِنٍ " وفي آخَرَ " نُهِيَ عَن صَلاَةِ الحَاقِبِ والحَاقِنِ "
والحِقَابُ كَكِتَابٍ : شَيءٌ تُعَلِّقُ به المَرْأَةُ الحَلْيَ وتَشُدُّهُ في وَسَطِهَا وقيل : شيءٌ مُحَلًّ تَشُدُّه المَرْأَةُ في وَسَطِهَا وقال الليثُ : الحِقَابُ : شيءٌ تَتَّخذُهُ المَرْأَةُ تُعَلِّقُ به مَعَالِيقَ الحُلِيِّ تَشُدُّه على وَسَطِهَا وقال الأَزْهَرِيّ : الحِقَابُ هو البَرِيمُ إلاَّ أَنَّ البَرِيمَ يكونُ فيه أَلْوَانٌ من الخُيُوطِ تَشُدُّه المرأَةُ على حَقْوَيْهَا . كالحَقَبِ مُحَرَّكَةً قال الأَزهريّ : الحَقَبُ في النَّجَائِبِ : لِطَافَةُ الحَقْوَيْنِ وشِدَّةُ صِفَاقِهِمَا وهِيَ مِدْحَةٌ ج حُقُبٌ كَكُتُبٍ والحِقَابُ أيضاً : البَيَاضُ الظَّاهِرُ في أَصْلِ الظُّفْرِ والحِقَابُ خَيْطٌ يُشَدُّ في حَقْوِ الصَّبِيِّ لِدَفْعِ العَيْنِ قالَه الأَزهريُّ والحِقَابُ : جَبَلٌ بِعُمَانَ وفي نسخةٍ بنَعْم َانَ قال الراجز يَصِفُ كَلْبَةً طَلَبَتْ وَعِلاً مُسِنًّا في هذَا الجَبَلِ :
" قَدْ قُلْتُ لَمَّا جَدَّتِ العُقَابُ
" وَضَمَّهَا والبَدَنَ الحِقَابُ
" جِدِّي لِكُلِّ عَامِل ثَوَابُ
" الرَّأْسُ والأَكْرُعُ والإِهَابُ البَدَنُ : الوَعِلُ المُسِنُّ والعُقَابُ اسْمُ كَلْبَةٍ وروى الجوهريّ : قَدْ ضَمَّهَا . والوَاوُ أَصَحُّ قاله ابنُ بَرِّيّ أَي جِدِّي في لَحَاقِ هَذَا الوَعِلِ لِتَأْكُلِي الرَّأْسَ والأَكْرُعَ والإهَابَ
والأَحْقَ [ ُ : الحِمَارُ الوَحْشِيّ الذي في بَطْنِهِ بَيَاضٌ أَو هو الأَبْيَضُ مَوْضِعِ الحَقَبِ والأَوَّلُ أَقْوَى وقيل : إنَّمَا سُمِّيَ لِبَيَاضٍ في حَقْوَيْهِ والأُنثَى : حَقْبَاءُ قال رؤْبةُ بن العجاج :
" كَأَنَّهَا حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ
" أَوْ جَادِرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ وفي الحديث ذكر الأَحْقَب زَعَمُوا أنَّهُ اسْمُ جِنِّيٍّ من النَّفَرِ الذينَ جاءُوا إلى النبيِّ صلى الله عليه وسلم من جِنِّ نَصِيبِينَ اسْتَمَعُوا القُرْآنَ من النبيّ صلى الله عليه وسلم قاله ابنُ الأَثيرِ وغيرُه ويقال : كَانُوا خَمْسَةً : خَسَا ومَسَا وشاصة وباصَة والأَحْقَب
والحَقِيبَةُ كالبَرْذَعَةِ تُتَّخَذُ لِلْحِلْسِ والقَتَبِ فأَمَّا حَقِيبَةُ القَتَبِ فمن خَلْفٍُ وأمَّا حَقِيبَةُ الحِلْسِ فَمُجَوَّبَةٌ عن ذِرْوَةِ السَّنَامِ وقالَ ابن شُمَيْلٍ : الحَقِيبَةُ تكونُ على عَجُزِ البَعِيرِ تَحْتَ حِنْوَي القَتَبِ الآخَرَيْنِ والحَقَبُ : حَبْلٌ تُشَدُّ به الحَقِيبَةُ والحَقِيبة : الرِّفَادَةُ في مُؤَخَّرِ القَتَبِ والجَمْعُ الحَقَائِبُ ومن المجاز مَا جَاءَ في صِفَةِ الزُّبَيْرِ " كان نُفُجَ الحَقِيبَةِ " أَي رَابِيَ العَجُزِ نَاتِئَهُ وهو بِضَمِّ النُّونِ والفَاءِ ومنه : انْتَفَجَ جَنْبَا البَعِيرِ : ارْتَفَعَا وفُلاَنٌ احْتَمَلَ حَقِيبَةَ سُوءٍ
" والبِرُّ خَيْرُ حَقِيبَةِ الرَّحْلِ وكُلُّ مَا أَي شَيءٍ شُدَّ في مُؤَخَّرِ رَحْلٍ أَوْقَتَبٍ فقد احْتُقِبَ وفي التكملة : فقد اسْتَحْقَبَ وأنشد للنابغة :
مُسْتَحْقِبُو حَلَقِ المَاذِيِّ خَلْفَهُمُ ... شُمُّ العَرَانِينِ ضَرَّابُونَ لِلْهَامِ وفي حديث حُنَيْن " ثمَّ انْتَزَعَ طَلٌْاً مِنْ حَقَبِهِ " أَي منَ الحَبْلِ المَشْدُودِ على حَقْوِ البَعِيرِ أَو من حَقِيبَتِه وهي الرِّفَادَةُ التي تُجْعَلُ في مُؤَخَّرِ القَتَبِ وَالوِعَاءُ الذي يَجْعَلُ فيه الرَّجُلُ زَادَهُ
والمُحْقِبُ كمُحْسِنٍ : المُرْدِفُ وأَحْقَبَه : أَرْدَفَهُ وفي حديث ابن مَسْعُودٍ الإِمَّعَة فيكمُ اليوْمَ المُحْقِبُ النَّاسَ دِينَهُ " أَرَادَ الذي يَجْعَلث دِينَه تابعاً لدِينِ غَيْرِه بلا حُجَّةٍ ولا بُرْهَانٍ ولا رَوِيَّةٍ وهو من الإِرْدَافِ عَلَى الحَقِيبَةِ
والمُحْقَبُ بفَتْحِ القَافِ : الثَّعْلَبُ لِبَيَاضِ إبْطَيْهِ وأَنْشَدَ بعضُهم لأُمِّ الصَّرِيحِ الكِنْديَّةِ وكانَتْ تَحْتَ جَرِيرٍ فَوَقَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ أُخْتِ جرير لِحَاءٌ وفخَارٌ فقالَتْ :
" أَتَعْدِلِينَ مُحْقَباً بِأَوْسِ
" والخَطَفَى بِأَشْعَثَ بنِ قَيْسِ
" مَا ذَاكِ بالحَزْمِ ولاَ بالكَيْسِ
عَنَتْ بذلكَ أَنَّ رِجَالَ قَوْمِهَا عِنْد رِجَالِهَا كالثَّعْلَبِ عند الذِّئْبِ وأَوْسٌ هو الذِّئبُ
واحْتَقَبَهُ على ناقَتِه : أَرْدَفَهُ خَلْفَهُ على حَقِيبَةِ الرَّحْلِ وهو مَجَازٌ واحْتَقَبَ فلانٌ الإِثْمَ : جَمَعَهُ واحْتَقَبَه من خَلْفِهِ وقال الأَزهريّ : الاحْتِقَابُ : شَدُّ الحَقِيبَةِ من خَلْفُ وكذلك ما حُمِلَ من شيءٍ مِن خَلْف يقال احْتَقَب واسْتَحْقَبَ واحْتَقَبَ خَيْراً أَوْ شَرًّا
واسْتَحْقَبَه : ادَّخَرَه على المَثَلِ لأَنَّ الإِنسانَ حَامِلٌ لِعَمَلِه ومُدَّخِرٌ له وفي الأَساس : ومن المجاز : احْتَقَبَهُ واسْتَحْقَبَهُ أَي احْتَمَلَهُ قال الأَزهريّ : ومِنْ أَمْثَالِهِم : " اسْتَحْقَبَ الغَزْوٌ أَصْحَابَ البَرَازِينِ " يقالُ ذلكَ عند تَأْكِيدِ كُلِّ أَمْرٍ ليس منه مَخْرَجٌ
والحِقْبَةُ بالكَسْرِ من الدَّهْرِ : مُدَّةٌ لا وَقْتَ لها والسَّنَةُ ج حِقَبٌ كعِنَبٍ وحُقُوبٌ مِثْلُ حُبُوبٍ كحِلْيَةٍ وحُلِيٍّ
والحُقْبَةُ بالضَّمِ : سُكُونُ الرِّيحِ يَمَانِيَةٌ يقال : أَصَابَتْنَا حُقْبَةٌ في يَوْمِنَا
والحُقْبُ بالضَّمِ والحُقُبُ بِضَمَّتَيْنِ : ثَمَانُونَ سَنَةً والسَّنَةُ ثَلاَثمائَة وسِتُّونَ يَوْماً اليَوْمُ منها : أَلْفُ سَنَةٍ من عَدَدِ الدُّنْيَا كذا قالَهُ الفَرَّاءُ في قوله تعالى : " لابِثِينَ فِيهَا أَحْقَاباً " ومثلُه قال الأَزهريُّ أَوْ أَكْثَرُ من ذلك والحُقْبُ : الدَّهْرُ والحُقْبُ : السَّنَةُ أَو السِّنُونَ وهما لِثَعْلَبٍ ومنهم من خَصَّصَ في الأَوّل لُغَةَ قَيْسٍ خَاصَّةً ج الحُقْبِ : حِقَابٌ مِثْلُ قُفٍّ وقِفَاف وجَمْعُ الحُقُبِ بضَمَّتَيْنِ أَحْقَابٌ وأَحْقُبٌ حَكَاهُ الأَزهريُّ وقال : الأَحْقَابُ : الدُّهُورُ وقِيلَ : بلِ الأَحْقَابُ والأَحْقُبُ جَمْعُهُمَا
والحَقْبَاءُ : فَرَسُ سُرَاقَةَ بنِ مِرْدَاسٍ أَخِي العَبَّاسِ بنِ مِرْدَاسٍ لِمَا بِحَقْوَيْهَا مِن البَيَاضِ والحَقْبَاءُ القَارَة المَسْتَرِقَّة الطَّوِيلَةُ في السَّمَاءِ قال امرؤ القَيْسِ :
" تَرَى القُبَّةَ الحَقْبَاءَ مِنْهَا كَأَنَّهَاكُمَيْتٌ تُبَارِي رَعْلَةَ الخَيْلِ فَارِدُ في لسان العرب : وهَذَا البَيْتُ مَنْحُولٌ قال الأَزهَرِيّ : وقَالَ بعضُهُم : لا يُقَالُ حَقْبَاءُ إلاَّ وَقَدِ الْتَوَى السَّرَابُ بِحَقْوَيْهَا أَو القَارَةُ الحَقْبَاءُ هِيَ الَّتِي في وَسَطِهَا تُرضابٌ أَعْفَرُ بَرَّاقٌ تراه يَبْرُقُ لبياضه مَعَ بُرْقَةِ سَائِرِه وهُو قولُ الأَزهريّ
ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : الحَاقِبُ : هو الذي احْتَاجَ إلى الخَلاَءِ يَتَبَرَّزُ وقد حَصَرَ غائطَه ومنه الحَدِيثُ " لاَ رَأْيَ لِحَاقِنٍ وَلاَ حَاقِبٍ وَلاَ حَازِقٍ " نقله الصاغانيّ

##### Türkçe

حقb
**حَقِبَ** - **يَحْقَبُ** - **حِقْبَة** - **أَحْقاب** - **حُقُب** - **حُقُباً**

**حَقِبَ** - **يَحْقَبُ** + şey veya iş: ardışık hareketinin temposu durmaya doğru geriler: bir yerde ve bir zamanda toplanır, birikir, yığılır ve hapsolur: ardışık olarak akan ve yürüyen bir şeyde, onun bir kısmı kendi içinde toplanır, birikir, yığılır; öncesinden ve sonrasından ayrılır: bir şeyin akışı ve yürüyüşü, yığılmış ve ayrık gruplara bölünür; fakat aynı yönde hareketli ve ardışık kalır: örneğin bir taşıyıcı bandın seyrinin bazı bileşenlerinin yığılması ve hapsolması gibi
**حِقْبَة**: “فـِعـْلـَة” vezninde, **حَقِبَ** - **يَحْقَبُ**’dan, bir defaya mahsus “mef‘ûl” anlamında isim-fiil: akan şeyin diğerinden ayrı olarak yığılmış, birikmiş, toplanmış ve hapsolmuş miktarı: aynı zamanda ondan isim-zamandır: **حـِقبة** dehrden: içinde özel olaylar ve vakıaların yığılıp biriktiği bir zaman müddeti: bir olayla başlayıp onun bitişiyle sona eren, tekrarlanan zaman döngüleri; o, müddet gibidir, fakat süresi daha uzundur; olay her tekrarlandığında o da tekrar eder ve geri döner
**أَحْقاب**: **حِقْبَة**’nin çoğulu: her defasında tekrarlanan ayırt edici olaylarla temayüz eden ardışık zaman döngüleri
**حُقُب**: “فـُعـُل” vezninde, **حَقِبَ** - **يَحْقَبُ**’dan isim-fiil: seyir hattı üzerinde hapsolma, sonra yığılma ve birikme: ayrıca mef‘ûl anlamındadır: seyir hattı üzerinde bir mekânda veya zamanda hapsedilmiş, yığılmış ve birikmiş olan
**حُقُباً**: **حُقُب**’dan hâl: **محقوباً** olduğu bir biçimde: seyir hattı üzerinde hapsedilmiş ve engellenmiş olarak
﴿لا أبرح حتى أبلغ مجمع البحرين أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا﴾: iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar, yahut yürüyeyim; yürüyüşümde engellenmiş, hapsedilmiş, kesintili olsa bile: yürüyüşümde kesintiler, hapsolmalar ve engeller bulunsa bile yürüyüşüme devam edeceğim
**حَقيية**: “فـَعـيلة” vezninde, **حَقِبَ** - **يَحْقَبُ**’dan mübalağa ism-i fâil: isim-âlet: bir yerden başka bir yere intikal ve yürüyüş sırasında içinde şeylerin yığılıp biriktirildiği kap
Ve lafız, “fiilin temposunun durmaya doğru gerilemesi” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**خَبَا** - **يَخْبُوْ**، **خَمَدَ** - **يَخْمُدُ** (**خَمِدَ** - **يَخْمَدُ**)، **طَفِئَ** - **يَطْفَأُ**، **فَتَر** - **يَفْتُرُ**، **حَقِبَ** - **يَحْقَبُ**، **صَفَنَ** - **يَصْفِنُ**
حقبة
 	﴿وإذ قال موسى لفتاه لا أبرح حتى أبلغ مجمع البحرين أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (60)﴾ Kehf
أحقابا
 ﴿لابثين فيها أحقابا(23)﴾ Nebe
مختار الصحاح
● [حقب] ح ق ب: **الحُقْبُ** (damme ile ve **القاف**’ın sükûnu ile) seksen yıldır; ve bundan daha fazla olduğu da söylenmiştir; çoğulu **حِقَابٌ**’dır; **قُف** ve **قفاف** gibi. Ve **الحِقْبةُ** (kesra ile ve **القاف**’ın sükûnu ile) **الحِقَب**’in bir tanesidir; o yıllardır. Ve **الحُقُبُ** (iki damme ile) dehrdir; çoğulu **أحْقابٌ**’dır.
الراغب
حقب
- Yüce Allah’ın sözü: }لابثين فيها أحقابا{ [Nebe/23]; denildi ki: **الحقب**’ın çoğuludur; yani: dehr (bak: **المجمل** 1/245).
Denildi ki: **الحقبة** seksen yıldır; çoğulu **حقب**’dır. Doğrusu ise **الحقبة** belirsiz bir zaman müddetidir. Ve **الاحتقاب**: binek üzerindeki binicinin arkasından **الحقيبة**’yi bağlamaktır. Ve denildi ki: **احتقبه** ve **استحقبه**. Ve **حقب البعير** (bak: **الأفعال** 1/367): **حقبه**’nin **ثيله**’inde bulunması sebebiyle ona bevletmek zor geldi ( **الحقب**: **الثيل**’e bitişik ip; **الثيل**: devenin kamışının kılıfı). Ve **الأحقب**: yaban eşeklerinin bir türü; denildi ki: o, **الحقوين**’i ince olandır; denildi ki: o, **الحقوين**’i beyaz olandır; dişisi **حقباء**’dır.
ملخص اللسان
1.     Ve yağmur **حَقِبَ** **حَقَباً**: hapsoldu.
2.     İnsanların işi **حَقِبَ**: yani bozuldu ve hapsoldu,
3.     Ve falanın ihsanı **حَقِبَ**: azaldığı ve kesildiği zaman,
4.     Ve maden **حَقِبَ**; ve **أَحْقَبَ**: onda hiçbir şey bulunmadı,
5.     Ve **الحُقُبُ**: dehrdir; **الأَحْقابُ**: dehrlerdir; bütün bunların cem‘i **أَحْقابٌ** ve **أَحْقُبٌ**’dur,
6.     Ve dehrden **الحِقْبةُ**: vakti olmayan bir müddettir,
7.     Ve **الحِقْبةُ**: yıldır; çoğulu **حِقَبٌ** ve **حُقُوبٌ**’dur,
8.     Ve **الحُقْبُ** ve **الحُقْبُ**: seksen yıldır,
9.     Ve gök **حَقِبَت** **حَقَباً**: yağmur yağdırmadığı zaman,
10.                        Ve **اسْتَحْقَبه**: onu biriktirdi/sakladı,
11.                        Ve **الحَقِيبةُ**: **القَتَب**’in arka tarafındaki **الرِّفادة**’dir,
12.                        Azığını binitinin arkasına **أَحْقَبَ**: yani onu arkasına **حَقِيبةً** yaptı,
13.                        Onun **حَقِيبتِه**’sinden; o, **القَتَب**’in arka tarafına konulan ziyadedir; ve erkeğin azığını içine koyduğu kaptır,
14.                        Ve **المُحْقِبُ**: bindirip arkasına alan (mürdِif)tir,
15.                        **الاحْتِقابُ**: **الحَقِيبة**’yi arkadan bağlamaktır,
16.                        Ve falan günahı **احْتَقَبَ**: sanki onu topladı ve arkasından **احْتَقَبَه** etti,
17.                        Ve onu **احْتَقَبَه** ve **اسْتَحْقَبَه**: onu yüklendi/taşıdı,
18.                        **الحَقَبُ**: devenin **حَقْو**’una bitişik kemerdir,
19.                         **الحَقَبُ**: devenin karnında, **ثِيل**’ine bitişik tarafta, semeri bağlamak için bağlanan iptir; **التَّصْدير** ona eziyet etmesin yahut **التَّصْدير** onu çekip de öne getirmesin diye,
20.                        Ve **حَقِبَ** **حَقَباً**; o hâlde o **حَقِبٌ**’dir: **الحَقَب**’in **ثِيل**’ine düşmesi sebebiyle ona bevletmek zorlaştı; böylece o **حَقَباً** **يَحْقَبُ**; bu, bevlinin hapsolmasıdır,
21.                        Ve **الحاقِبُ**: helaya ihtiyaç duyup da dışkılamayan kimsedir,
22.                        Yıl **حَقِبَ**: yağmuru hapsolduğu zaman,
23.                        Ve **الحَقَبُ** ve **الحِقابُ**: kadının ziyneti asıp beline bağladığı şeydir,
24.                         Ve **الحِقابُ**: kadının beline bağladığı süslü bir şeydir,
25.                        **الحِقابُ**: kadının edindiği bir şeydir; onunla ziynet asmalarını asar; onu beline bağlar,
26.                        **الحِقابُ**: **البَرِيم**’dir,
27.                        Ve **الحِقابُ**: çocuğun **حَقْو**’una bağlanan iptir; onunla nazar defedilir,
28.                        Ve **النَّجائب**’de **الحَقَبُ**: iki **حَقْو**’un inceliği ve iki zarının sıkılığıdır; bu bir övgüdür,
29.                         Ve **الحِقابُ**: tırnak kökünde görünen beyazlıktır,
30.                         Ve **الأَحْقَبُ**: karnında beyazlık bulunan yaban eşeğidir,
31.                        Ve **الأَحْقَبُ**: **الحَقَب** yerinde beyaz olandır,
32.                          Ve **الحَقِيبةُ** eyer altlığı gibi; **الحِلْس** ve **القَتَب** için yapılır,
33.                         **الحَقِيبةُ** devenin sağrısı üzerinde, **القَتَب**’in diğer iki **حِنْو**’unun altında olur,
34.                        Ve **الحَقَبُ**: **الحَقِيبة**’nin bağlandığı iptir,
35.                         Sonra **حَقِبه**’sinden bir **طَلَق** çekip çıkardı: yani devenin **حَقْو**’u üzerine bağlanmış ipten,
36.                        Ve Abdurrahman onu bir dişi deve üzerine **فَأَحْقَبَها** etti: yani onu arkasına, semerin **حَقِيبة**’si üzerine bindirdi,
37.                        Ve **وقارةٌ حَقْباء**: gökte ince ve uzun (bulut/şerit),
38.                        Ve ortasında toprak rengi toz bulunan **القارةُ الحَقْباء**; o, geri kalanının parıltısıyla birlikte beyazlığıyla parlar,
39.                        Ve **الحُقْبَةُ**: rüzgârın durgunluğudur; Yemen lehçesidir,
40.                        Bugün içinizdeki **الإِمَّعةُ**: insanlara dinini **الـمُحْقِبُ** eden; yani dinini herkese taklit ettiren; yani dinini başkasının dinine tâbi kılan,
41.                        Ve **الأَحْقَبُ**: iddia ettiler ki, Peygamber’den, صلى اللّه عليه وسلم, Kur’an dinlemeye gelen cinlerden bazısının adıdır,
42.                        **الأَحقب**: o, Nusaybîn cinlerinden Peygamber’e, صلى اللّه عليه وسلم, gelen topluluktan bir kişidir,
43.                        Ve **الحِقابُ**: bizzat bir dağdır; bilinen.
لسان العرب
● - حقب: **الحَقَبُ** (harekeli): devenin **حَقْو**’una bitişik kemerdir. Ve denildi ki: o, devenin karnında, **ثِيل**’ine bitişik tarafta, semeri bağlamak için bağlanan iptir; **التَّصْدير** ona eziyet etmesin yahut **التَّصْدير** onu çekip de öne getirmesin diye; bundan: deveyi **أَحْقَبْتُ** derler. Ve **حَقِبَ** (kesra ile) **حَقَباً**; o hâlde o **حَقِبٌ**’dir: **الحَقَب**’in **ثِيل**’ine düşmesi sebebiyle ona bevletmek zorlaştı; “**ناقةٌ حَقِبةٌ**” denmez; çünkü dişi devenin **ثِيل**’i yoktur. El-Ezherî: semer aletlerinden **الغَرْضُ** ve **الحَقَبُ** vardır; **الغَرْضُ** semerin kemeridir; **الحَقَبُ** ise **الثِّيل**’e bitişik iptir. Ve denilir: deveden **أَخْلَفْتُ**; bu, **حَقَب**’inin **ثِيل**’ine isabet etmesi zamanıdır; böylece o **حَقَباً** **يَحْقَبُ**; bu, bevlinin hapsolmasıdır; bu, dişi deve hakkında söylenmez; çünkü dişi devenin bevli **حَياء**’ındandır ve **الحَقَب** **الحَياء**’a ulaşmaz; ondan **الإِخْلافُ**: **الحَقَب**’in çevrilip devenin iki **خُصْية**’si tarafına bitişik kılınmasıdır. Ve denilir: deveden **شَكَلْتُ**; bu, **الحَقَب** ile **التَّصْدير** arasına bir ip koyup sonra onu bağlamandır; **الحَقَب** **الثِّيل**’e yaklaşmasın diye. O ipin adı: **الشِّكالُ**. Hadiste geldi: “لا رَأْي لِحازِقٍ، ولا حاقِبٍ، ولا حاقِنٍ”; **الحازِقُ**: mest/ayakkabısı dar gelip ayağını sıkan kimsedir; sanki “sıkışıklık sahibi için görüş yoktur” anlamındadır; **الحاقِبُ**: helaya ihtiyaç duyup da dışkılamayan, dışkısını tutan kimsedir; **ثِيل**’ine **الحَقَب** yaklaşmış, onu bevletmekten alıkoymuş **البَعِير الحَقِب**’e benzetilmiştir. Hadiste: **الحاقِب** ve **الحَاقِن**’in namazı yasaklandı. **عُبادةَ بن أَحْمَر** hadîsinde: “... fahl’a bindim; o da **حَقِبَ** etti; sonra bacaklarını açıp bevletti; ben de ondan indim.” Deve **حَقِبَ** eder: bevli hapsolduğu zaman. Ve yıl **حَقِبَ** eder: yağmuru hapsolduğu zaman. Ve **الحَقَبُ** ve **الحِقابُ**: kadının ziyneti asıp beline bağladığı şeydir; çoğulu **حُقُبٌ**’dur. Ve **الحِقابُ**: kadının beline bağladığı süslü bir şeydir...
...
مقاييس اللغة:
(**حقب**) **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** tek bir asıldır; o, hapsetmeye delalet eder. “Yıl **حَقِبَ** etti” denir; yağmuru hapsolduğu zaman. Ve deve **حَقِبَ** etti; bevli hapsolduğu zaman.
Bu babdan **الحَقَبُ**: **التَّصدير** onu çekmesin diye semerin devenin karnına bağlandığı iptir. **الأحقب**’a gelince—o yaban eşeğidir—manasında ihtilaf edildi: bir kavim dedi ki: iki **حِقْو**’unun beyazlığı sebebiyle böyle adlandırıldı. Başkaları dedi ki: iki **حِقْو**’unun inceliği sebebiyle. Dişisi **حَقْباء**’dır. Eğer bu babdansa, o, **حِقاب** ile bağlanan bir yerdir; **حِقاب** ise iptir. Ve dişiye **حَقباء** denir. Dedi ki:
* كأنّها **حَقْباء** بلقاءُ الزّلَقْ([5]) *
Bu babdan **الحقيبة**; o bilinir. Ondan: falan günahı **احتقب** etti; sanki onu bir **حقيبة** içinde topladı. Ve onu arkasından **احتقَبَه**: onu arkasına bindirdi. Ve **المُحْقَِب**: **المُرْدَفِ**’tir. Zamana gelince: o **حِقْبة**’dir; çoğulu **حِقَب**’dır. Ve **الحُقْبُ** seksen yıldır; çoğulu **أحقاب**’dır; bu, içinde yılların ve ayların toplanması sebebiyledir. Ve denilir ki **الحِقاب** bir dağdır. Ve gökte uzun **القارَة**’ye **حقباء** denir. Dedi ki:
* قد ضَمَّها والبَدَن **الحِقابُ**([6]) *
القاموس المحيط:
**الحَقَبُ** (harekeli): devenin **حَقْو**’una bitişik kemer; yahut karnında semerin bağlandığı ip. Ve **حَقِبَ** ( **فَرِحَ** gibi): **الحَقَب**’in **ثِيل**’ine düşmesi sebebiyle ona bevletmek zor geldi. Ve yağmur ve başkası **احْتَبَسَ** oldu. Ve maden: onda hiçbir şey bulunmadı; **أحْقَبَ** gibi. Ve **الحِقابُ** ( **كِتاب** gibi): kadının ziyneti asıp beline bağladığı şeydir; **الحَقَب** gibi (harekeli). Çoğulu: **كُتُب** gibi. Ve tırnak kökünde görünen beyazlık; ve nazarı defetmek için çocuğun **حَقْو**’una bağlanan ip; ve Umman’da bir dağ. Ve **الْأَحْقَبُ**: karnında beyazlık bulunan yaban eşeği; yahut **الحَقَب** yerinde beyaz olan; ve Kur’an’ı dinleyenlerden bir cinnînin adı. Ve **الحَقِيبَةُ**: **القَتَب**’in arka tarafındaki **الرِّفادَة**; ve semerin yahut **قَتَب**’in arka tarafına bağlanan her şey, muhakkak **احْتُقِبَ** edilmiştir. Ve **المُحْقِبُ**: **المُرْدِفُ**’tir. Ve **القاف**’ın fethiyle: tilkidir. Ve onu **احْتَقَبَه** ve **اسْتَحْقَبَه**: onu biriktirdi/sakladı. Ve **الحِقْبَةُ** (kesra ile) dehrden: vakti olmayan bir müddet; ve yıl; çoğulu: **عِنَب** ve **حُبوب** gibi. Ve damme ile: rüzgârın durgunluğu. Ve **الحُقْبُ** (damme ile) ve **الحُقُبُ** (iki damme ile): seksen yıl yahut daha fazla; ve dehr; ve yıl yahut yıllar; çoğulu: **أحْقابٌ** ve **أحْقُبٌ**. Ve **الحَقْبَاءُ**: **سُراقَةَ بنِ مِرْداس**’ın atı; ve gökte uzun **القارَة**; ve serabın iki **حَقْو**’u ile kıvrıldığı (şey); yahut ortasında, geri kalanının parıltısıyla birlikte parlayan toprak rengi toz bulunan (şey).
