# حقب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حقب

(باب الحاء والقاف وما يثلثهما)
  (حقل) الحاء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو الأرض وما قاربه. فالحَقْل: القَرَاح الطيِّب. ويقال: "لا يُنبت البَقْلةَ إلا الحَقْلة". وحَقِيلٌ: موضع. قال:
  * مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا([1]) *
  والمُحاقلة التي نُهِي عنها([2]): بيعُ الزّرعِ في سنبُله بحنطةٍ أو شعير.
ومن الباب قولهم: حَقِل الفرسُ، في قول بعضهم، إذا أصابَه وجَعٌ في بطْنه من أكل التراب. والأصل الأرض.
  ويقال حَوْقَل الشَّيْخ، إذا اعتمد بيديه على خَصره إذا مشى؛ وهي الحوقلة. وكأنَّ ذلك مأخوذٌ من قُربِهِ من الأرض. وأمّا قولهم للقارورة حَوقَلَة، فالأصل الحَوْجَلَة. ولعل الجيم أبدِلت قافا.
  (حقم) الحاء والقاف والميم لا أصلٌ ولا فرع. يقولون: الحَقْم طائر([3]).
  (حقن) الحاء والقاف *والنون أصلٌ واحد، وهو جَمْع الشيء. يقال لكلّ شيءٍ [جُمِعَ([4])] وشُدَّ حقين. ولذلك سُمِّي حابسُ اللبن حاقنا. ويقال اللبن الحَقِين الذي صُبَّ حليبُه على رائِبه. والحواقن: ما سفَل عن البطن. وقال قوم: الحاقنتان ما تحت الترقوَتَين.
  (حقو) الحاء والقاف والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو بعضُ أعضاء البدن. فالحَِقْو الخَصْر ومَشَدّ الإزار. ولذلك سمِّي ما استدقّ من السهم مما يلي الرّيشَ حَقواً. فأمّا الحديث "أن رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم أعطى النساء اللواتي غَسَّلْنَ ابنَتَه حَقْوَةً" فجاء في التفسير أنّه الإزار، وجمعه حِقِيّ، فهذا إنما سمِّي حِقواً لأنه يشدّ به الحَِقْو. وأما الحَقْوة فوجعٌ يصيب الإنسانَ في بطنه؛ يقال منه حُقِيَ الرّجلُ فهو مَحْقوٌّ.
  (حقب) الحاء والقاف والباء أصلٌ واحد، وهو يدلّ على الحبْس. يقال حَقِب العام، إذا احتبس مطرُه. وحَقِب البعيرُ، إذا احتبسَ بولُه.
  ومن الباب الحَقَبُ: حبلٌ يُشَدّ به الرحْلُ إلى بطْن البعير، كي لا يجتذبه التَّصدير. فأمّا الأحقبُ، وهو حِمار الوحش، فاختُلِف في معناه، فقال قوم: سمِّي بذلك لبياض حَِقْويه. وقال آخرون: لدقّة حِقوَيه. والأنثى حَقْباء. فإنْ كان هذا من الباب فلأنه مكانٌ يشد بحِقاب، وهو حبلٌ. ويقال للأنثى حَقباء. قال:
  * كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ([5]) *
  ومن الباب الحقيبة، وهي معروفة. ومنه احتقب فلانٌ الإثم، كأنه جمعَه في حقيبةٍ. واحتقَبَه من خَلفه: ارتدفَه. والمُحْقَِب: المُرْدَفِ. فأمّا الزمان فهو حِقْبة والجمع حِقَب. والحُقْبُ ثمانون عاماً، والجمع أحقاب، وذلك لما يجتمع فيه من السّنين والشّهورِ. ويقال إنَّ الحِقابَ جبلٌ. ويقال للقارَةِ الطويلة في السماء حقباء. قال:
  * قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ([6]) *
  (حقد) الحاء والقاف والدال أصلان: أحدهما الضِّغن، والآخر ألاَّ يُوجد ما يطلب.
  فالأوّل الحِقْد، ويجمع على الأحقاد. والآخَر قولُهم أحقَدَ القومُ، إذ طلبوا الذَّهَبةَ في المعدِن فلم يجدُوها.
  (حقر) الحاء والقاف والراء أصلٌ واحد، استصغارُ الشيء. يقال شيءٌ حقير، أي صغير. وأنا أحتقرهُ: أي أستصغره. فأمّا قولهم لاسم السماء "حاقورة([7])" فما أراه صحيحاً. وإن كان فلعلّه اسم مأخوذٌ كذا من غير اشتقاق.
  (حقط) الحاء والقاف والطاء ليس أصلاً، ولا أحسب الحَيْقُطانَ، وهو ذكر الدُّرَّاج، صحيحاً.
  (حقف) الحاء والقاف والفاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على مَيَل الشيء وعِوَجه: يقال احقوقَف الشيءُ، إذا مال، فهو مُحْقَوْقِفٌ وحَاقِفٌ. ومن ذلك الحديث: "أنه مرَّ بظبيٍ حاقِفٍ في ظلِّ شجرة" فهو الذي قد انحنى وتثنَّى في نَوْمِه. ولهذا قيل للرَّمل المنحني حِقْف، والجمع أحقاف. قال:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])  ويروى: "ذي قِفاف". وقال آخر:
  * سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) سبق الكلام على البيت في (برق). وصدره: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) في الأصل: "عن".
([3]) في اللسان: "ضرب من الطير يشبه الحمام. وقيل هو الحمام. يمانية".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق).
([6]) من رجز في اللسان (حقب)، وصواب روايته: "وضمها"؛ لأن قبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    وجاء إنشاده على الصواب في المجمل.
([7]) لم تذكر في اللسان. وفي القاموس أنها  السماء الرابعة.
([8]) لامرئ القيس، في معلقته.
([9]) للعجاج ديوانه 84 والمجمل واللسان (حقف).
ـ

### Türkçe

(باب **الحاء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**حقل**) **الحاء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da yer ve ona yakın olandır. Şu halde **الحَقْل**: iyi **القَرَاح**tır. Ve denir ki: "Yeşilliği ancak **الحَقْلة** bitirir." Ve **حَقِيلٌ**: bir yer. Dedi ki:
  * **مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا**([1]) *
  Ve kendisinden nehyedilen **المُحاقلة**([2]): ekini başağında iken buğday veya arpa ile satmaktır.
Ve bu babdandır onların sözleri: **حَقِل** at, bazılarının sözüne göre, toprağı yemekten karnında bir ağrı isabet ettiğinde. Asıl yer’dir.
  Ve denir: **حَوْقَل** ihtiyar, yürüdüğünde elleriyle beline dayandığında; o **الحوقلة**dir. Sanki bu, yer’e yakınlığından alınmıştır. Ama onların şişeye **حَوقَلَة** demeleri; asıl **الحَوْجَلَة**dir. Belki **الجيم** **قاف**a بدل edilmiştir.
  (**حقم**) **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** için ne asıl vardır ne de fer‘. Derler: **الحَقْم** bir kuştur([3]).
  (**حقن**) **الحاء** ve **القاف** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Her şey için, [toplandığında([4])] ve bağlandığında, **حقين** denir. Bu yüzden sütün hapsedicisine **حاقنا** adı verilmiştir. Ve denir: **الحَقِين** süt; onun sütü, ekşimişinin üzerine dökülmüş olandır. Ve **الحواقن**: karından aşağıda olan şeylerdir. Bir kavim dedi: **الحاقنتان** iki köprücük kemiğinin altındakilerdir.
  (**حقو**) **الحاء** ve **القاف** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bedenin bazı uzuvlarıdır. Şu halde **الحَِقْو** bel ve izarın bağlandığı yerdir. Bu yüzden okun, tüy tarafına yakın olan incelen kısmına **حَقواً** denmiştir. Ama hadis: "Allah’ın Resulü صلى الله عليه وآله وسلم, kızını yıkayan kadınlara bir **حَقْوَةً** verdi" tefsirde onun izar olduğu gelmiştir; çoğulu **حِقِيّ**dir; bu ancak **حِقواً** diye adlandırıldı, çünkü onunla **الحَِقْو** bağlanır. Ama **الحَقْوة** insana karnında isabet eden bir ağrıdır; ondan: **حُقِيَ** adam, denir; o halde o **مَحْقوٌّ**dur.
  (**حقب**) **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** tek bir asıldır; o da hapsetmeye delalet eder. Denir: **حَقِب** yıl, yağmuru hapsolduğunda. Ve **حَقِب** deve, idrarı hapsolduğunda.
  Ve bu babdandır **الحَقَبُ**: devenin karnına semeri bağlamakla bağlanan ip; ki **التَّصدير** onu çekip almasın. Ama **الأحقبُ**, o yaban eşeğidir; manasında ihtilaf edildi: bir kavim dedi: iki **حَِقْو**sunun beyazlığından dolayı bununla adlandırıldı. Başkaları dedi: iki **حِقو**sunun inceliğinden dolayı. Dişisi **حَقْباء**dır. Eğer bu babdansa, o halde çünkü o, **حِقاب** ile bağlanan bir yerdir; o da bir iptir. Ve dişiye **حَقباء** denir. Dedi ki:
  * **كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ**([5]) *
  Ve bu babdandır **الحقيبة**; o bilinir. Ve ondan: falan günahı **احتقب** etti; sanki onu bir **حقيبة** içinde toplamıştır. Ve onu arkasından **احتقَبَه**: onu terkisine aldı. Ve **المُحْقَِب**: **المُرْدَفِ**tir. Ama zaman ise **حِقْبة**dir; çoğulu **حِقَب**dır. Ve **الحُقْبُ** seksen yıldır; çoğulu **أحقاب**dır; bu, içinde yılların ve ayların toplanmasından dolayıdır. Ve denir ki **الحِقابَ** bir dağdır. Ve gökte uzun kara parçasına **حقباء** denir. Dedi ki:
  * **قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ**([6]) *
  (**حقد**) **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** iki asıldır: biri kin, diğeri de arananın bulunmamasıdır.
  Birincisi **الحِقْد**dir; **الأحقاد** üzerine cem‘ olunur. İkincisi onların sözü: kavim **أحقَدَ** etti; yani madende altını aradılar da onu bulamadılar.
  (**حقر**) **الحاء** ve **القاف** ve **الراء** tek bir asıldır: şeyin küçük görülmesi. Denir: **حقير** bir şey; yani küçük. Ve ben onu **أحتقرهُ**: yani onu küçük görürüm. Ama göğün ismi için onların sözleri "**حاقورة**([7])" ise, onu sahih görmüyorum. Eğer (sahih) ise, belki de iştikaksız olarak başka bir yerden böyle alınmış bir isimdir.
  (**حقط**) **الحاء** ve **القاف** ve **الطاء** asıl değildir; ve ben **الحَيْقُطانَ**ı, o **الدُّرَّاج**ın erkeğidir, sahih saymıyorum.
  (**حقف**) **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin meyline ve eğriliğine delalet eder: denir: **احقوقَف** şey, eğildiğinde; o halde o **مُحْقَوْقِفٌ** ve **حَاقِفٌ**tir. Ve bundan hadistir: "O, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti"; o, uykusunda eğilip bükülmüş olandır. Bunun için eğri kuma **حِقْف** denmiştir; çoğulu **أحقاف**tır. Dedi ki:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي **حِقافٍ** عَقَنْقَلِ([8])  Ve rivayet olunur: "ذي **قِفاف**". Ve bir başkası dedi:
  * **سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا**([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) Beyit hakkında söz (برق)’ta geçti. Ve صدرُه: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) Asılda: "عن".
([3]) Lisân’da: "Güvercine benzeyen bir kuş türü. Ve denildi ki o güvercindir. Yemenî".
([4]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([5]) Beyit, dîvânında 104’te Ru’be’nindir ve Lisân (**حقب**، **زلق**).
([6]) Lisân (**حقب**)’da bir recez’dendir; ve rivayetinin doğrusu: "وضمها"dır; çünkü ondan önce:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    Ve **المجمل**’de doğru üzere inşad edilmiştir.
([7]) Lisân’da zikredilmedi. Ve Kâmûs’ta onun dördüncü gök olduğu (zikredilmiştir).
([8]) İmru’ul-Kays’ındır; muallakasında.
([9]) ‘Accâc’ındır; dîvânı 84 ve **المجمل** ve Lisân (**حقف**).
ـ
