# حقر (ح-ق-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ق - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والراء معهما
ر ق ح، ح ق ر، ق ح ر، ق ر ح، حرق مستعملات
رقح:
الرَّقاحيُّ: التاجرُ. وإنَّه ليُرقِّحُ معيشته: أي يُصلِحُها.
حقر:
الحَقْرُ في كلّ المعاني: الذِلَّةُ. حَقَرَ يَحْقِرُ حَقْراً وحُقْرِبَّةً. وتَحقيرُ الكلمةِ: تَصغيرُها.
قحر:
القَحْر: المُسِنُّ وفيه بقيَّةٌ وجَلَد.
قرح:
القَرُحْ: في عَضِّ السِلاح ونحوه مما يجرح مما يَجْرَحُ من الجَسَد. إنه لَقِرحٌ قَريح، وبه قَرْحَةٌ داميةٌ. وقَرِحَ قَلْبُه من الحزن. والقَرْح: جَرَبٌ يأخُذُ الفُصِلانَ لا تكادُ تنجو منه، يقالُ: فَصيل مَقرُوح. والناقةُ تَقْرَح قُروحاً: إذا لم يظُنُّوها حاملاً ولم تُبَشِّره بذَنَبها فيَستَبينُ الحَمْل في بَطْنها. واقَتَرحْتُ الجَمَلَ: رَكِبْتُه قبل أنْ يُرْكَبَ. واقترَحْتُ الشَيء: ابتَدَعْتُه. ويقال للصُبح أقَرْح لأنَّه بياض في سَواد، قال ذو الرمة:
وَسُوجٌ إذا اللَّيْلُ الخُـداريُّ شَـقَّـهُ		عن الرَكْب مَعرُوفُ السَّماوةِ أقرَحُ
يَعني الصُبْحَ. والقرحَةُ: الغُرَّةُ في وسط الجَبْهةِ، والنَّعْتُ أَقرَح وقَرْحاء. ورَوْضةٌ قَرْحاءُ: في وَسَطها نَوْرٌ أبيض، قال ذو الرمة:
حَوّاءُ قَرْحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ		فيها الذِّهابُ وحفَّتْها البَراعيمُ
وقَرَحَ الفَرَس قُروحاً، وقَرَحَ نابُه فهو قارحٌ، والأُنْثَى قارحٌ أيضاً. والقارحُ: السُِّن التي بها صارَ قارحاً. ويقالُ للرجل والمأة: قُرحان إذا لم يُصْبهما الجُدَريُّ ونحوه، والجميع قُرْحانُون. والقُرحان: ضرْبٌ من الكَمْأة بيض صِغار ذات رُؤوس، كرُؤوس الفُطْر، الواحدة بالهاء. وجمع القارح من الفَرَس قُرَّح وقُرْح وقَوارِح، قال:
نحنُ سَبَقْنا الحَلَباتِ الأربَعـا		الرُبعُ والقُرَّحُ في شَوطٍ مَعا

والقَراح: الماءُ الذي لا يخالِطُه ثُفْل من سَويق وغيره. والقَراح من الأرض: كلُّ قِطعةٍ على حِيالها من مَنابِت النَّخْلِ وغير ذلك. والقِرْواح: الأرض المستوية، قال عبيد:
فَمَنْ بعَقْوتِه كَمنْ بنَـجْـوَتِـه		والمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشي بِقرْواحِ
حرق:
حَريقُ النّابِ: صَريفُه إذا حَرَق أَحَدَهُما بالآخَر. والرجل يَحرِقُ نابَه، قال زهير:
أبى الضَيْم والنُعْمان يَحرقُ نابَه		عليه وأفضَى والسُيُوفُ مَعاقِلُهُ
أفْضَى: أي صار في فَضاء ولم يَتَحَرَّزْ بشيءٍ. وأَحْرَقَني فُلانٌ: إذا بَرَّحَ بي وآذاني: قال:
أَحْرقَني الناسُ بتكليفهـم		ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ
وأحرَقَت النّارُ الشيءَ فاحتَرَق. وحَرَقُ الثَوبِ: ما يُصيبه من دَقِّ القَصّار. والحَرّاقاتُ: سُفُنٌ فيها مرامي نيران يُْرَمي بها العَدُوُّ في البَحْر بالبَصْرة، وهي أيضاً بلغتهم: مواضع القلاّئين والفَحّامين.
والحَرُّوق والحُرّاق: ما يُورَى به النار. والمُحارَقةُ: المُباضَعة على الجَنْب. والحُرقة: حَيٌّ من اليَمَن.
والحُرَيْقاء: من الأسماء. والحارقةُ: عَصَبةٌ بين وابلةِ الفَخِذ التي تَدُور في صَدَفة الوَرِك والكتَفِ، فإذا انَفْصَلتْ لم تَلْتَئِم أبداً. ويقالُ: إنّما هي عَصَبة بين خُرْبة الوَرِك ورأس الفَخِذ يقالُ عند انفصالها: حُرِقَ الرجُلُ فهو مَحروُق. والحُرْقة: ما يُوجَدُ من رَمَدِ عَيْنٍ أو وَجَع قلبٍ أو طَعْم شيءٍ مُحْرق.
والحارقةُ من السَّبُع: اسمٌ له. الحرقة: احترِاقٌ يقَعُ في أصُول الشَّعْر فيَنْحَصُّ. والحُرقتان تَيْم وسَعْدٌ وهما رَهْط الأعشى، قال الأعشى:
عَجِبْتُ لآلِ الحُرقَتْين كأنَّما		رَأَوْني نَفّياً من إيادٍ وتُرخُمِ
رحق:
الرَّحيقُ: من أسماء الخَمْر، قال حسان:
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَريصَ عليهِمُ		كأساً تُصَفّقُ بالرَّحيقِ السَّلْسَلِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الراء**’ın onlarla birlikte olanı

**ر ق ح**، **ح ق ر**، **ق ح ر**، **ق ر ح**، **حرق** kullanılagelenlerdir.

**رقح**:
**الرَّقاحيُّ**: tüccar. Ve “O, geçimini mutlaka **يُرقِّحُ**”: yani onu düzeltir.

**حقر**:
Bütün mânâlarda **الحَقْرُ**: zillet. **حَقَرَ** **يَحْقِرُ** **حَقْراً** ve **حُقْرِبَّةً**. Ve kelimenin **تَحقيرُ**’i: onu küçültmektir.

**قحر**:
**القَحْر**: yaşlı; onda bir kalıntı ve dayanıklılık vardır.

**قرح**:
**القَرُحْ**: silahın ısırmasında ve benzeri, bedenden yaralayan şeylerde; bedenden yaralayan şeylerden. “O, mutlaka **قِرحٌ قَريح**’tir”; ve onda kanlı bir **قَرْحَةٌ** vardır. Ve “Kalbi hüzünden **قَرِحَ** oldu.” Ve **القَرْح**: sütten kesilmiş yavrulara musallat olan bir uyuzdur; ondan neredeyse kurtulmaz; “**فَصيل** **مَقرُوح**” denir. Ve dişi deve **تَقْرَح** **قُروحاً**: onu gebe sanmadıkları ve kuyruğuyla onlara müjde vermediği zaman; böylece karnında gebelik belirginleşir. Ve “Ben **الجَمَلَ**’i **اقَتَرحْتُ**”: ona, binilmeden önce bindim. Ve “Ben **الشَيء**’i **اقترَحْتُ**”: onu icat ettim. Ve sabaha **أقَرْح** denir; çünkü o, siyahlık içinde bir beyazlıktır. ذو الرمة dedi ki:
وَسُوجٌ إذا اللَّيْلُ الخُـداريُّ شَـقَّـهُ		عن الرَكْب مَعرُوفُ السَّماوةِ أقرَحُ
Sabahı kastediyor. Ve **القرحَةُ**: alnın ortasındaki perçem (beyazlık); sıfatı **أَقرَح** ve **قَرْحاء**. Ve **رَوْضةٌ قَرْحاءُ**: ortasında beyaz çiçek bulunan (bahçe). ذو الرمة dedi ki:
حَوّاءُ قَرْحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ		فيها الذِّهابُ وحفَّتْها البَراعيمُ
Ve at **قَرَحَ** **قُروحاً**; ve azı dişi **قَرَحَ**; o hâlde o **قارحٌ**’tır; dişisi de **قارحٌ**’tır. Ve **القارحُ**: onunla **قارحاً** olduğu diştir. Ve erkeğe ve kadına, onlara çiçek hastalığı ve benzeri isabet etmemişse **قُرحان** denir; hepsi **قُرْحانُون**’dur. Ve **القُرحان**: küçük beyaz, başlı, mantar başları gibi başları olan bir tür yer mantarıdır; tekili **الهاء** iledir. Ve attan **القارح**’ın çoğulu: **قُرَّح** ve **قُرْح** ve **قَوارِح**. Dedi ki:
نحنُ سَبَقْنا الحَلَباتِ الأربَعـا		الرُبعُ والقُرَّحُ في شَوطٍ مَعا

Ve **القَراح**: içine kavut ve başkasından posa karışmayan sudur. Ve yerden **القَراح**: hurma bitkilerinin ve başka şeylerin bitim yerlerinden, kendi başına olan her parça. Ve **القِرْواح**: düz arazi. عبيد dedi ki:
فَمَنْ بعَقْوتِه كَمنْ بنَـجْـوَتِـه		والمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشي بِقرْواحِ

**حرق**:
**حَريقُ النّابِ**: iki azıdan birini ötekiyle aşındırdığı zaman onun gıcırtısıdır. Ve adam azı dişini **يَحرِقُ**. زهير dedi ki:
أبى الضَيْم والنُعْمان يَحرقُ نابَه		عليه وأفضَى والسُيُوفُ مَعاقِلُهُ
**أفْضَى**: yani bir açıklığa çıktı ve hiçbir şeyle sakınmadı. Ve “Falan beni **أَحْرَقَني**”: bana ağır geldi ve bana eziyet ettiğinde. Dedi ki:
أَحْرقَني الناسُ بتكليفهـم		ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ
Ve ateş şeyi **أحرَقَت**; böylece o **احتَرَق**. Ve elbisenin **حَرَقُ**’ı: dokumacının dövmesinden ona isabet eden şeydir. Ve **الحَرّاقاتُ**: içinde ateş atış yerleri bulunan gemilerdir; Basra’da denizde düşmana onunla atış yapılır; ve onların dilinde ayrıca: kireççilerin ve kömürcülerin yerleridir.
Ve **الحَرُّوق** ve **الحُرّاق**: ateş yakılan şeydir. Ve **المُحارَقةُ**: yan üzerine cinsel birleşme. Ve **الحُرقة**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve **الحُرَيْقاء**: isimlerdendir. Ve **الحارقةُ**: uyluğun iç yanındaki, kalça yuvasında ve omuzda dönen bir sinirdir; ayrıldığı zaman asla kaynamaz. Ve denir ki: o ancak kalçanın oyuntusu ile uyluk başı arasında bir sinirdir; ayrıldığında “Adam **حُرِقَ** oldu; o hâlde o **مَحروُق**’tur” denir. Ve **الحُرْقة**: göz çapaklanmasından veya kalp ağrısından veya yakıcı bir şeyin tadından bulunan şeydir.
Ve yırtıcı hayvandan **الحارقةُ**: onun bir adıdır. **الحرقة**: saç köklerinde meydana gelen bir yanmadır; böylece saç dökülür. Ve **الحُرقتان**: **تَيْم** ve **سَعْد**’dır; ikisi الأعشى’nın kabile topluluğudur. الأعشى dedi ki:
عَجِبْتُ لآلِ الحُرقَتْين كأنَّما		رَأَوْني نَفّياً من إيادٍ وتُرخُمِ

**رحق**:
**الرَّحيقُ**: şarabın adlarındandır. حسان dedi ki:
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَريصَ عليهِمُ		كأساً تُصَفّقُ بالرَّحيقِ السَّلْسَلِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَقيرُ: الصغير الذليل. تقول منه: حَقُرَ بالضم حَقارَةً. وحَقَرَه، واحْتَقَرَهُ، واستحقره: استصغره. وتَحاقَرَتْ إليه نفسُه: تصاغرت. والتحقيرُ: التصغير. والمُحَقَّرات: الصغائر. ويقال: هذا الأمر مَحْقَرَةً بك، أي حَقارَةٌ.

##### Türkçe

**الحَقيرُ**: küçük, zelil. Ondan şöyle dersin: **حَقُرَ** (ضم ile) **حَقارَةً** (oldu). Ve **حَقَرَه** ve **احْتَقَرَهُ** ve **استحقره**: onu küçük gördü. Ve **تَحاقَرَتْ إليه نفسُه**: nefsi ona karşı küçüldü. Ve **التحقيرُ**: küçültme. Ve **المُحَقَّرات**: küçük şeyler. Ve denilir: **هذا الأمر مَحْقَرَةً بك**; yani **حَقارَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والراء
حقر ، حرق ، قرح ، قحر ، رقح ، رحق : مستعملات .
حقر : الحَقْرُ في كل المعاني : الذِّلَّةُ . تقول : حَقَر يَحْقِر حَقْراً وحُقْرِيَّة وكذلك الاحتقار ، واسْتَحْقَرَه : رَآهُ حَقِيراً ، وتَحْقيرُ الْكَلِمَة : تَصْغِيرُها . والحَقِير : ضِدُّ الخَطِيرِ . وقال أبو عُبَيْد : يقال : حَقِير نَقِيرٌ . قحر : قال الليث : القَحْرُ : المُسِنُّ وفيه بَقِيَّة وَجَلَدٌ . أبو عُبَيْد عن أبي عَمْرو : شَيْخ قَحْر وقَهْب إِذَا أسَنَّ وكَبِرَ . الأصمعي : إذا ارْتَفَع الجَمل عن العَوْدِ فهو قَحْر ، والأُنْثَى قَحْرَة في أَسْنانِ الإبلِ ، وقال غَيْره : هو قُحَارِيّة . رقح : قال الليث : الرَّقاحِيُّ : التاجر . يقال : إنه ليُرَقّحُ مَعِيشَتَه أي يُصْلِحها . أبو عُبَيْد : التّرَقُّح : الاكتِسابُ ، والاسمُ الرَّقاحَةُ ، ومنه قَوْلُهُم في التَّلْبِيَة : لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ . وقال أَبُو ذُؤَيْبٍ يَصِفُ دُرّة : بِكَفَّيْ رَقَاحِيَ يُرِيدُ نمَاءَها ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ رحق : الرَّحِيق : من أَسْمَاء الْخَمْر معروف . وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ ) ( المطفّفِين : 25 ) . قال :
الرّحِيقُ : الشّرَابُ الذي لا غِشَّ فيه . وقال أبو عُبَيْد : مِنْ أَسماء الخَمْر الرّحِيقُ والرّاح . قرح : قال الليث : القَرْح والقُرْح لُغَتان في عَضّ السِّلاح ونحْوِه مِمَّا يَجْرَحُ الجَسَد ، وتقول : إنه لقَرِح قَرِيح وبه قَرْحَة دامِيَة ، وقد قَرِحَ قَلْبُه من الحُزْنِ . وقال الفَرَّاء في قَوْل الله جلّ وعزّ : ( إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ ) ( آل عِمرَان : 140 ) و ( قُرْحٌ ) قال : وأكثر القُرّاء على فَتْحِ القاف ، وكأَنّ القُرْحَ أَلَمُ الجِراح بأَعْيانها . قال : وهو مثل الوجْد والوُجْد . ولا يَجِدُونَ إلا جُهْدَهُم وإلاّ جَهْدَهم . وقال الزّجَاج : القُرْح والقَرَح عند أهل اللغة بمعنى واحد ، ومعناهما الجِراح وأَلَمُها يقال : قد قَرِح الرجل يقْرَح ، قَرَحاً ، وأصابه قَرْح ، ثم حكى قولَ الفَرَّاء بعينه . أبو عُبَيْد : القَرِيح : الجَرِيح ، وأنشد : لا يُسْلِمون قَرِيحاً كَانَ وَسْطَهم يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن قَرَحوا وقال أبو الهَيْثم : القَرِيحُ : الذي به قُرُوحٌ . والقَرِيح . الخالِص . وقال أبو ذُؤَيب : وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ قَرِيحُ نِيلَ أي قُتِلَ في عَهْد كاهل أي وله عهد وميثاق . الليثُ : القَرْحُ : جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان فلا تكاد تنجو يقال : فَصِيل مقرُوح . وقال ابن السكيت : قَرَح فلان فلاناً بالحقِّ إذا استقبلَه ، وقَرَحه إذا جَرَحه يقْرَحَه ، وقد قَرِح يَقْرَح إذا خرجَتْ به قُرُوح . قلت : الذي قاله الليث مِن أن القَرْح جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان غلط ، إنما القَرْحَة : داءٌ يأخذ البعير فيهدَل مِشْفَرُه منه . وقال البعيث : ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا بضرب كأفواه المُقَرِّحة الهُدْلِ وقال ابن السِّكّيت : المقرِّحة : الإبِل التي بها قُرُوح في أفواهها فتَهْدَل لذلك مَشافرها : قال : وإنما سَرَق البَعِيث هذا المعنى من عمرو بن شاس : وأسيافُهم آثارهُن كأنها مشافِرُ قَرْحَى في مَبارِكها هُدْلُ وأخذه الكُمَيت فقال : تُشَبِّه في الهام آثارها مَشافر قَرْحَى أَكلْنَ البريرا قلت : وقَرْحَى جَمْع قَرِيح فَعِيل بمعنى مفعول : قُرِحَ البعير فهو مقروح وقريح إذا أصابته القَرْحة وقرَّحت الإبل فهي مُقرِّحة ، والقَرْحة ليست من الجرَب في شيء . شمر عن ابن الأعرابي والفراء : إبِلٌ قُرْحان : وهي التي لم تجرب قطْ . قالا : والصبيُّ إذا لم يُصبه جُدَرِيٌّ قُرحان أيضاً . وأنت قُرحان من هذا الأمر وقُراحِيٌّ أي خارج . وقال جرير :
نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ وأنتَ قُراحِيٌّ بِسِيف الكواظِم أي أنت خِلْوٌ منه سليم . وقال أبو زيد : يقال للذي لم يُصبه في الحَرْب جراحة قُرْحانٌ . وقال شمر : قال بعضهم : القُرحانُ من الأضْداد : رجلٌ قُرْحان للذي قد مَسَّه القُرُوحُ ، ورجل قُرحان لم يَمْسَسْه قَرْحٌ ولا جُدَرِيّ ولا حَصْبة ، وكأنه الخالِص الخالي من ذلك ، ورجل قَرِيح : خالص ، وأنشد بيت أبي ذُؤَيب . أبو عُبَيْد عن الفراء في البعير والصبيِّ القرحان مِثل ما روى شَمِر . قال أبو عُبَيْد : ومنه الحديث الذي يُرْوى أن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قَدِموا مع عُمَر الشام وبها الطاعون ، فقيل له : إنّ مَن معك مِن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قُرْحانٌ فلا تُدْخلهم على هذا الطاعون . وقال شَمِر : قُرْحان إن شئت نَوَّنْت وإن شئت لم تُنَوَّن . أبو العباس عن ابن الأعرابي يقال : اقترَحْتُه واجْتَبيتُه وخَوَّصتُه وخلَّمْته واختلمتُه واستخلصتُه واستميتُه كله بمعنى اخترْتُه . ومنه يقال : اقترح عليه صوت كذا ، وكذا أي اختاره . الليث : ناقَةٌ قارح ، وقد قَرَحَتْ تقْرَح قُرُوحاً إذا لم يَظُنُّوا بها حَمْلاً ، ولم تُبشِّر بذنَبِها حتى يَسْتبين الحمل في بطنها . أبو عُبَيْد : إذا تم حملُ الناقة ولم تُلْقِه فهي حين يَستبين الحملُ بها قارحٌ ، وقد قَرَحَتْ قُرُوحاً . وقال الليث : اقترحْتُ الجملَ اقتراحاً أي رَكِبتْه من قبل أن يُرْكَبَ . قال : والاقتِراحُ : ابتِداعُ الشيْء تَبْتَدِعُه وتقترِحُه من ذات نفْسِك من غير أن تسمَعَه . قلت : اقتِراح كل شيء : اختياره ابتداء . يقال : قَرَحْتُه واقترحْتُه واجْتَبَيْتُه بمعنى واحد . وقُرْحُ كلِّ شيء : أَوَّله . يقال : فلان في قُرْحِ الأربعين أي أولها ، رواه أبو العباس عن ابن الأعرابي : وقَرِيحةُ الإنسانِ : طبيعتُه التي جُبِل عليها وجمْعُها قرائحُ لأنها أولُ خِلقتِه . والقريحةُ : أَوّل ماء يَخرج من البئر حين تُحفَر ، رواه أبو عُبَيد عن الأمويّ . وأنشد : فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الاقتِراحُ : ابتداءُ أول الشيء . وقال أوْس : على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ قريحةُ حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم يقول : حين جَدَّ ذكائي أي كَبِرْتُ وأَسْنَنْتُ وأدرك من ابني قريحة حِسْي يعني شِعر ابنِه شُرَيح بن أوس شَبَّهه بماء لا ينقطعُ ولا يُغَضْغَضُ . مُغَمْمِّمٌ أي مُغْرِق . الليث : يقال للصُّبْح أَقْرَحُ لأنه بياضٌ في سواد .
وقال ذو الرُّمة : وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ أَقْرَح يعني الصبح . قال : والقُرحةُ : الغُرّة في وَسط الجَبهة . والنعت أقرحُ وقرحاءُ . وقال أبو عُبَيدة : الغُرّة : ما فوق الدرهم والقُرْحةُ : قَدْرُ الدِّرهم فما دونه . وقال النّضرُ : القُرْحةُ : ما بين عَيْنَي الفرس مثل الدِّرهم الصغير . قلت : وكُلهم يقول : قَرِحَ الفرسُ يقْرَحُ فهو أَقْرحُ ، وأنشد : تُباري قُرْحةً مثل الوتي رةِ لم تكن مَغْدا يصف فرساً أُنثى ، والوَتيرة : الحَلْقة الصغيرة يُتَعلَّم عليها الطعن والرّمْيُ . والمَغْدُ : النّتْف أخبرَ أن قُرحتَها جِبِلَّةٌ لم تَحدث عن علاج نَتْف . وقال الليث : رَوْضَة قرحاءُ : في وَسَطِها نَوْرٌ أَبْيضُ . وقال ذو الرمة : حَوّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم وقال الليث : القارح من ذِي الحافر : بمنزلة البازِلِ . يقال : قَرَحَ الفرس يَقْرَحُ قُرُوحاً فهو قارح ، وقَرَحَ نابُه . والجمع قُرَّحٌ وقُرْحٌ وقوارحُ ويقال للأنثى : قارحٌ ولا يقال قارحة . وأنشد : والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها والقارح أيضاً : السِّنُّ التي بها صار قارحاً . وأخبرني المُنذِريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا سَقَطَتْ رَبَاعِيَةُ الفرس ونَبَتتْ مكانَها سِنٌّ فهو رَباع ، وذلك إذا اسْتَتمَّ الرابعة ، فإذا حان قروحه سقطت السِّنّ التي تلي رَباعيَتَه ونبت مكانَها نابُه ، وهو قارحُه وليس بعد القُروح سُقوطُ سنّ ولا نبات سنَ ، قال : وإذا دخل في الخامسة فهو قارحٌ . وقال غَيرُ ابن الأعرابي : إذا دخل الفرس في السادسة واسْتَتمْ الخامسة فقد قَرِحَ . وقال الأصمعيّ : إذا ألقَى الفرس آخِرَ أسنانِه قيل قد قَرَحَ . وقُروحُه : وقوعُ السنِّ التي تَلِي الرّباعِيَة . قال : وليس قروحُه نباتَه ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال الليث : القُرْحانُ والواحدة قُرْحانة : ضرْب من الكَمْأَة بِيضٌ صغار ذواتُ رؤوسٍ كرؤوس الفُطْرِ . وقال الليث : القَراحُ : الماءُ الذي لا يُخالطه ثُفْلٌ من سَويق ولا غيره ولا هو الماءُ الذي يُشْرَبُ على أثر الطعام . وقال جرير : تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا بأنفاس من الشَّبمِ القَراح قال : والقَراح من الأرض : كلُّ قطعة على حِيالِها من منابتِ النَّخل وغَير ذلك . قلت : القراحُ من الأرض : البارزُ الظاهرُ
الذي لا شجرَ فيه . وروى شَمِر عن أبي عُبيد أنه قال : القَراحُ من الأرض : التي ليس فيها شجرٌ ولم يَخْتَلِط بها شيء . قال : والقِرْوَاحُ مثلُه . وقال ابن شُمَيل : القِرْواح : جَلَدٌ من الأرضِ وقاعٌ لا يَسْتَمسك فيه الماء وفيه إشرافٌ وظَهرُه مُستوٍ لا يَستقرُّ به ماءٌ إلاَّ سال عنه يميناً وشمالاً . قال : والقِرواحُ تكونُ أرضاً عريضة نحوَ الدَّعْوة وهو لا نبت فيها ولا شجر : طينٌ وسمالقُ . وقال شمر : قال غيره : القِرْواح : البارزُ ليس يستُرهُ من السماء شيء . وقال ابن الأعرابيّ : القِرواحُ : الفضاءُ من الأرض المستوِي . قال : والقَرَاحُ : الخالص من كلِّ شيء الذي لا يُخالطه شيء غيره . ومنه قيل : ماء قَراح . والقَراح من الأرض : التي لَيس بها شجر ولم يَخْتَلِطْ بها شيء . وأنشد قول ابن أحمر : عَضَّت من الشَّرِّ القراحِ بِمُعْظَمِ عمرو عن أبيه قال : القِرْواحُ من الإبل : التي تَعافُ الشرابَ مع الكِبار فإذا جاء الدَّهداه ، وهي الصِّغارُ شَرِبَت معهن . وقال ابن الأعرابي : قَرِيحُ السَّحابة : ماؤها . وقال ابن مُقْبل : وكأنما اصْطَبَحت قرِيحَ سَحابَة وقال الطِّرمّاح : ظَعائِنُ شِمْنَ قَرِيح الخريف مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة قال : والقَريحُ : السَّحابُ أولَ ما ينشأ . وفلان يشوي القراح أي يُسَخّنُ الماء . شَمِر عن أبي مَنْجوف عن أبي عُبيدة : قال : القُراحُ : سِيف القَطِيف ، وأنشد للنّابغةِ : قُرَاحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها عِفاءُ قَلُوص طار عنها تَوَاجر تواجر : تَنْفُقُ في البيع لحسنها . وقال جرير : ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى ولم يَدرين ما سَمَكُ القُراح وقال في قوله : وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم قال أبو عمرو : قُرَاحٌ : قَريةٌ على شاطىء البحر نسبة إليها . والقُراحِيُّ والقُرْحانُ : الذي لم يَشهد الحرب . أبو زيد : قُرْحَةُ الرّبيع : أَوّله ، وقرحةُ الشِّتاءِ : أوله . وأخبرني المنذِرِيّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : لا يُقْرِّحُ البَقْلُ إلا من قدر الذراع من ماء المَطَر فما زاد . قال : وتقريحه : نباتُ أصله ، وظهور عُودِه . قال : ويَذُرُّ البَقْلُ من مطرٍ ضعيف قَدْر وَضَحِ الكَفِّ ولا يُقَرِّحُ إلا مِن قدر الذِّراع . وقال أبو عبيدة : والقُرَيحاءُ : هَنَةٌ تكون في بطن الفرس مثل رأس الرَّجُل . قال : وهي
من البعير لَقَّاطَةُ الحَصَا . قال : ومن أسْنان الفَرَسِ القارِحان ، وهما خلْفَ رباعِيَتَيْه العُلْيَيَيْن ، وقارحان خلف رَباعِيَتَيْه السُّفْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْف قارِحَيْه الأَعْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْفَ رَباعيتَيْه السُّفْلَيَيْنِ . وطريقٌ مَقْرُوح : قد أُثِّرَ فيه فصار مَلْحُوباً بَيِّناً مَوْطُوءاً . حرق : قال أبو عبيد : الحَرْقُ : حَرْق النَّابَيْن أَحَدِهِما بالآخر ، وأنشد : أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله قال : وحَرِيقُ النَّاب : صَرِيفُه . وَقَالَ الله جلّ وعزّ : ( لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ ) ( ط ? ه : 97 ) وقرىء : ( ثم لنَحْرقَنّه ) . سَلَمة عن الفراء : من قرأ ( لنَحْرقَنَّه ) فمعناه لَنَبْرُدَنَّه بالحديد برداً ، من حَرَقْتُه أَحْرُقُه حَرْقاً . وأنشد المُفَضَّل : بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا قال : قرأ علي ح ( لنحرُقَنَّه ) . وقال : الزَّجَّاجُ : مَنْ قرأ ( لنُحرِّقَنَّه ) فالمعنى لَنَحْرِّقَنَّه مرة بعد مرة ومَنْ قرأ ( لنَحْرُقَنَّه ) فتأويلُه لَنَبْرُدَنّه بالمبْرد . ثعلب عن ابن الأعرابي : حَرَقَ عليه نَابَه يَحْرُقُه . وحَرَقَ نابُه يَحْرُق ويَحْرِقُ . وقال الليث : أَحْرقنا فلان أي بَرَّحَ بنا وآذانا . قال : والحَرَقُ من حَرَق النار ، وفي الحديث : ( الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة ) . أبو العباس عن ابن الأعرابي : حَرَقُ النَّارِ لَهبُها . قال وهو قوله : ( ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار ) أي لهبُها ، قلت : المعنى أن ضَالَّة المؤمن إذا أخذها إنسان لِتَمَلُّكِها فإنها تؤديه إلى حَرَق النار ، والضَّالَّةُ من الحيوان : الإبل والبقر وما أشبهها مما يُبْعِد ذِهَابَه في الأرض ويمتنع من السِّباع ، ليس لأحد أن يعرض لها ، لأن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَوْعد من عَرض لها ليأخذها بالنَّار . وقال الليث : يقال : أَحْرَقَتْه النارُ فَاحْتَرَق . قال : والحَرَقُ : ما يصيب الثوب من حَرَق من دقِّ القَصَّار . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال الحَرَقُ : الثَّقْبُ في الثوب من النار ، والحَرَقُ مُحَرك : الثَّقْب في الثَّوْب من دَقِّ القَصَّارِ ، جعله مثل الحَرَقِ الذي هو لهب النار . الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الحَرْقُ : أن يُصيب الثوب من النار احْتِرَاقٌ ، والحَرْقُ : مصدر حَرَق ناب البعير يَحْرِقُ ويَحْرُقُ حَرْقاً إذا صرف بنابه . والحَرَق في الثَّوب من الدِّقّ . ابن الأعرابي : ماءٌ حُراقٌ وقُعاعٌ بمعنى واحد . الليث : الحَرّاقاتُ : مواضع القَلاَّئين والفَحَّامِين . قال : والحَرُوق والحُرَّاقُ : الذي تُورَى به النار . وَرَوى أبو العباس عن ابن الأعرابي الحَرُوق والحرُّوق والحُرّاق : ما يُثْقَبُ به
النار من خِرقة أو نَبْخ قال : والنَّبْخُ : أصول البَرْدِي إذا جف . وقال الليث : المُحَارَقةُ : المُبَاضَعةُ على الجنب . أبو العباس عن ابن الأعرابي : امرأة حَارِقَة : ضيِّقة المَلاقي . قال وفي حديث عليّ أنه سُئِل عن امرأته وقد جمعها إليه : كيف وَجدتَها ؟ فقال : ( وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً ) . قوله : طارِقَةً أي طَرَقْت بخير ، وروي عن عَلّي ح أيضاً أنّه قال : ( كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس ) هكذا رواه شمر بإسناده ، قال والحارِقَةُ : النِّكاحُ على الجنب . وقال بعضهم : الحارِقَةُ : الإبْرَاكُ . وأما قول جرير : أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً أَن ألزَقُوا بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع ورَوَى ابن عُيَيْنَة عن إسماعيل عن قيس أنه قال : قال عَلِيّ ح : ( عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ ) ، قلت : كأنّه قال : عليكم بهذا الضَّرْب من الجِمَاع معهن . وقال أبو الهيثم فيما قرأتُ بخَطّه : الحارقَةُ : النِّكاحُ على الجنّب ، قال : وأُخِذَ من حارِقَةِ الوَرِك . وقال الليث : الحَارِقَةُ : عصبَة مُتّصلة بين وابِلَتي الفَخِذ والعَضُد التي تدور في صَدَفَة الوَرِك والكَتِف فإذا انفصلت لم تَلْتَئِم أبداً ، يُقال عندها : حُرِق الرجلُ فهو مَحْرُوق . وقال ابن الأعرابي : الحَارِقَة : العَصَبَةُ التي تكون في الوَرِك فإذا انقطعت مشى صاحِبُها على أطرافِ أصابِعِه لا يستطيع غير ذلك ، قال : وإذا مشى على أطراف أصابعه اختياراً فهو مُكْتَام ، وقد اكْتَام الراعي على أطرافِ أصابعه يريد أن ينال أطرافَ الشجَرِ بعصاه لِيَهُشّ بها على غنمه . وأنشد : تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ قال : والحارِقَة من النساء : التي تُكثِر سَبَّ جَارَاتِها . قال : والحِرْقُ ، والحَروقُ ، والحُروق ، والحِراقُ والحُراقُ : الكُشّ الذي يُلْقَح به . أبو عُبيد عن أصحابه : إذا انْقَطع الشعَرُ ونَسَل : قيل : حَرِقَ يَحْرَق فهو حَرِق وأنشد : حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ الأَعفَر : الأبيض الذي تعلوه حمرة . الليث : الحُرقة : حَيٌّ من العرب ، والحُرْقَتَان تَيْم وسعد وهما رهطُ الأعشى . وقال ابن السِّكيت : الحُرْقَتَان هما ابنا قيس بن ثعلبة . وقال الليث : الحُرْقَة : ما تجِدُ في العيْن من الرمد وفي القلب من الوجع أو في طَعم شيء مُحْرِق والحارِقَةُ من السّبُع : اسمٌ له . وقال ابن السكيت الحرِيقَة والنَّفِيتَةُ : أن
يُذَرّ الدقيق على ماء أو لبن حليب حتى يَنْفِتَ ويتحسّى من نَفْتِهَا وهي أغلظ من السَّخينة فيوسِّع بها صاحب العيالِ لعياله إذا غلبه الدهر . وقال أبو مالك : هذه نار حِرَاقٌ وحُراق : تُحْرِق كُلَّ شيء ، ورجل حُرَاقٌ وهو الذي لا يُبْقِي شيئاً إلا أفسده ، وسنَة حُراق ونَابٌ حُراق : يقطع كُلَّ شيء . وأَلْقَى الله الكافِرَ في حارقته أي في نارِه . عمرو عن أبيه قال : الْحِرْقُ والحُرَاق والحِرَاق : الكُشُّ الذي يُلَقَّح به النخلة . وقال ابن الأعرابي : الْحَرْق : الأكل المُسْتَقْصِي . والحُرْقُ : الْغَضَابي من الناس . وحَرِقَ الرجل إذا ساء خُلقه .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الراء**
**حقر** ، **حرق** ، **قرح** ، **قحر** ، **رقح** ، **رحق** : kullanılanlar.

**حقر** : bütün mânalarda **الحَقْرُ**: **الذِّلَّةُ** (aşağılık). Dersin ki: **حَقَر** **يَحْقِر** **حَقْراً** ve **حُقْرِيَّة**; aynı şekilde **الاحتقار**; ve **اسْتَحْقَرَه**: onu **حَقِيراً** gördü. Ve **تَحْقيرُ الْكَلِمَة**: onu küçültme (tasğîr) yapmaktır. Ve **الحَقِير**: **الخَطِيرِ**’in zıddıdır. Ebû ʿUbeyd dedi: denir ki: **حَقِير نَقِيرٌ**.

**قحر** : Leys dedi: **القَحْرُ**: yaşlı; onda bir kalıntı ve dayanıklılık vardır. Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **شَيْخ قَحْر** ve **قَهْب** denir; ihtiyarlayıp büyüdüğü zaman. Asmaʿî: deve, **العَوْدِ**’dan (gençlikten) yükseldiği zaman o **قَحْر**’dır; dişisi develerin dişlerinde **قَحْرَة**’dir. Başkası dedi: o **قُحَارِيّة**’dir.

**رقح** : Leys dedi: **الرَّقاحِيُّ**: tüccar. Denir ki: o, geçimini **يُرَقّحُ**; yani onu düzeltir. Ebû ʿUbeyd: **التّرَقُّح**: kazanç elde etme; isim **الرَّقاحَةُ**’dır. Ondandır onların **التَّلْبِيَة**’de sözleri: **لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ**. Ebû Ḏuʾeyb bir inciyi vasfederek dedi:
بِكَفَّيْ رَقَاحِيَ يُرِيدُ نمَاءَها
ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ

**رحق** : **الرَّحِيق**: şarabın isimlerindendir; bilinen. Zecّâc, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: ( **يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ** ) ( **المطفّفِين : 25** ). Dedi ki:
**الرّحِيقُ**: içinde hile olmayan içecektir. Ebû ʿUbeyd dedi: şarabın isimlerindendir: **الرّحِيقُ** ve **الرّاح**.

**قرح** : Leys dedi: **القَرْح** ve **القُرْح** iki lugattır; silahın ısırması ve benzeri, bedeni yaralayan şeyler hakkında. Ve dersin ki: o, elbette **قَرِح قَرِيح**’tir; onda kanlı bir **قَرْحَة** vardır. Ve kalbi, hüzünden **قَرِحَ** olmuştur. Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: ( **إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ** ) ( **آل عِمرَان : 140** ) ve ( **قُرْحٌ** ) dedi: okuyucuların çoğu **القاف**’ın fethası üzerinedir; sanki **القُرْحَ** yaraların bizzat kendilerindeki acısıdır. Dedi: bu, **الوجْد** ve **الوُجْد** gibidir. Ve onlar ancak **جُهْدَهُم**’u yahut ancak **جَهْدَهم**’i bulurlar. Zecّâc dedi: dil ehli yanında **القُرْح** ve **القَرَح** bir mânadadır; mânaları yaralar ve onların acısıdır. Denir ki: adam **قَرِح** **يقْرَح** **قَرَحاً**; ona **قَرْح** isabet etti. Sonra Ferrâ’nın sözünü aynen nakletti. Ebû ʿUbeyd: **القَرِيح**: **الجَرِيح** (yaralı). Ve şu beyti okudu:
لا يُسْلِمون قَرِيحاً كَانَ وَسْطَهم
يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن قَرَحوا
Ebû’l-Heysem dedi: **القَرِيحُ**: kendisinde **قُرُوحٌ** olan. Ve **القَرِيح**: saf, katıksız. Ebû Ḏuʾeyb dedi:
وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل
لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ قَرِيحُ
**نِيلَ** yani öldürüldü; **في عَهْد كاهل** yani onun ahdi ve misakı varken. Leys: **القَرْحُ**: şiddetli bir uyuzdur; sütten kesilmemiş deve yavrularını tutar; neredeyse kurtulmaz. Denir ki: **فَصِيل مقرُوح**. İbnü’s-Sikkît dedi: falan, falanı hak ile **قَرَح** etti; yani onunla yüz yüze geldi. Ve onu **قَرَحه**; yani onu yaraladı; **يقْرَحَه**. Ve **قَرِح** **يَقْرَح**: onda **قُرُوح** çıktığı zaman. Dedim: Leys’in **القَرْح**’ın şiddetli uyuz olduğu ve deve yavrularını tuttuğu sözü yanlıştır; ancak **القَرْحَة**: deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı dudağı sarkar. Baʿîs dedi:
ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا
بضرب كأفواه المُقَرِّحة الهُدْلِ
İbnü’s-Sikkît dedi: **المقرِّحة**: ağızlarında **قُرُوح** bulunan develerdir; bundan dolayı dudakları sarkar. Dedi: Baʿîs bu mânayı ancak ʿAmr b. Şâs’tan çaldı:
وأسيافُهم آثارهُن كأنها
مشافِرُ قَرْحَى في مَبارِكها هُدْلُ
Ve onu Kümeyt aldı, dedi:
تُشَبِّه في الهام آثارها
مَشافر قَرْحَى أَكلْنَ البريرا
Dedim: **قَرْحَى** **قَرِيح**’in cemʿidir; **فَعِيل** vezninde, **مفعول** mânasında: deve **قُرِحَ** olunca o **مقروح** ve **قريح** olur; **القَرْحة** ona isabet ettiği zaman. Ve develer **قرَّحت** olunca onlar **مُقرِّحة**’dir. **القَرْحة**’nın uyuzla hiçbir ilgisi yoktur. Şemmer, İbnü’l-Aʿrâbî ve Ferrâ’dan: **إبِلٌ قُرْحان**: hiç uyuz olmamış olanlardır. İkisi dedi: çocuk, ona çiçek hastalığı isabet etmemişse o da **قُرحان**’dır. Ve sen bu işten **قُرحان** ve **قُراحِيٌّ**’sin; yani dışarıdasın. Cerîr dedi:
نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ
وأنتَ قُراحِيٌّ بِسِيف الكواظِم
yani sen ondan boşsun, sağlam. Ebû Zeyd dedi: savaşta kendisine yara isabet etmemiş olana **قُرْحانٌ** denir. Şemmer dedi: bazısı dedi ki: **القُرحانُ** zıt anlamlılardandır: **رجلٌ قُرْحان**; kendisine **القُرُوحُ** dokunmuş olan için; ve **رجل قُرحان**; ona **قَرْحٌ** da çiçek de kızamık da dokunmamış olan için. Sanki o, bundan saf ve boş olandır. Ve **رجل قَرِيح**: saf. Ebû Ḏuʾeyb’in beytini okudu. Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: deve ve çocukta **القرحان** Şemmer’in rivayet ettiği gibidir. Ebû ʿUbeyd dedi: ondandır, rivayet olunan hadis: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı, ʿUmar ile Şam’a geldiler; orada taun vardı. Ona denildi ki: seninle beraber olan Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı **قُرْحانٌ**’dır; onları bu tauna sokma. Şemmer dedi: **قُرْحان** istersen tenvinlersin, istersen tenvinlemezsin. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denir: **اقترَحْتُه** ve **اجْتَبيتُه** ve **خَوَّصتُه** ve **خلَّمْته** ve **اختلمتُه** ve **استخلصتُه** ve **استميتُه**; hepsi **اخترْتُه** mânasındadır. Ondan denir: ona şöyle şöyle bir ses **اقترح** etti; yani onu seçti. Leys: **ناقَةٌ قارح**; ve **قَرَحَتْ** **تقْرَح** **قُرُوحاً**: onda hamilelik zannetmedikleri ve karnında hamilelik belirginleşinceye kadar kuyruğuyla müjdelemediği zaman. Ebû ʿUbeyd: devenin hamileliği tamam olup da onu atmadığı zaman, hamilelik onda belirginleştiğinde o **قارحٌ**’tır; ve **قَرَحَتْ** **قُرُوحاً**. Leys dedi: **اقترحْتُ الجملَ اقتراحاً**; yani ona binilmeden önce ona bindim. Dedi: **الاقتِراحُ**: bir şeyi icat etmektir; onu kendi nefsinden, onu işitmeden, başlatır ve **تقترِحُه**. Dedim: her şeyin **اقتِراح**’ı: onu başlangıçta seçmektir. Denir: **قَرَحْتُه** ve **اقترحْتُه** ve **اجْتَبَيْتُه** bir mânadadır. Ve her şeyin **قُرْحُ**: onun evvelidir. Denir: falan kırkın **قُرْحِ**’undadır; yani onun evvelindedir; Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti. Ve insanın **قَرِيحةُ**: üzerine yaratıldığı tabiatıdır; cemʿi **قرائحُ**’tir; çünkü o, yaratılışının evvelidir. Ve **القريحةُ**: kuyu kazıldığı zaman kuyudan çıkan ilk sudur; Ebû ʿUbeyd, Ümevî’den rivayet etti. Ve şu beyti okudu:
فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى
شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi: **الاقتِراحُ**: şeyin evvelinin başlangıcıdır. Evs dedi:
على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ
قريحةُ حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم
der ki: **جَدَّ ذكائي**; yani büyüdüm ve ihtiyarladım; ve oğlumdan **قريحةُ حِسْي** idrak etti; yani oğlu Şurayḥ b. Evs’in şiiri; onu, kesilmeyen ve eksilmeyen suya benzetti. **مُغَمْمِّمٌ** yani boğucu/çok dolduran. Leys: sabaha **أَقْرَحُ** denir; çünkü o, karanlıkta bir beyazlıktır.
Zü’r-Rumme dedi:
وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه
عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ أَقْرَح
yani sabah. Dedi: **القُرحةُ**: alnın ortasındaki **الغُرّة**’dir. Sıfatı **أقرحُ** ve **قرحاءُ**. Ebû ʿUbeyde dedi: **الغُرّة**: dirhemin üstü; **القُرْحةُ**: dirhem miktarı ve ondan aşağısı. Naḍr dedi: **القُرْحةُ**: atın iki gözü arasındaki, küçük dirhem gibi olan. Dedim: hepsi der ki: at **قَرِحَ** **يقْرَحُ**; o **أَقْرحُ**’tır. Ve şu beyti okudu:
تُباري قُرْحةً مثل الوتي رةِ
لم تكن مَغْدا
dişi bir atı vasfeder; **الوَتيرة**: üzerinde mızraklama ve atış öğrenilen küçük halkadır. **المَغْدُ**: yolma; onun **قُرحتَها**’sının yaratılıştan olduğunu, yolma tedavisinden meydana gelmediğini haber verdi. Leys dedi: **رَوْضَة قرحاءُ**: ortasında beyaz çiçek vardır. Zü’r-Rumme dedi:
حَوّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ
وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم
Leys dedi: toynaklıdan **القارح**: **البازِلِ** menzilesindedir. Denir: at **قَرَحَ** **يَقْرَحُ** **قُرُوحاً**; o **قارح**’tır. Ve dişi düştü. Cemʿi: **قُرَّحٌ** ve **قُرْحٌ** ve **قوارحُ**. Dişiye **قارحٌ** denir; **قارحة** denmez. Ve şu beyti okudu:
والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ
ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها
Ve **القارح** ayrıca: onunla **قارحاً** olduğu yaş/diştir. Münzirî bana, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi: dedi: atın **رَبَاعِيَةُ**’si düştüğü ve yerine bir diş bittiği zaman o **رَباع**’dır; bu, dördüncü yılı tamamladığı zamandır. **قروحه** vakti gelince, **رَباعيَتَه**’sini izleyen diş düşer ve yerine **نابُه** biter; o onun **قارحُه**’udur. **القُروح**’tan sonra diş düşmesi de diş bitmesi de yoktur. Dedi: beşinciye girdiği zaman o **قارحٌ**’tır. İbnü’l-Aʿrâbî’den başkası dedi: at altıncıya girdiği ve beşinciyi tamamladığı zaman **قَرِحَ** olmuştur. Asmaʿî dedi: at dişlerinin sonuncusunu attığı zaman “**قَد قَرَحَ**” denir. Ve onun **قُروحُه**: **الرّباعِيَة**’yi izleyen dişin düşmesidir. Dedi: onun **قروحُه** onun bitmesi ve benzeri değildir; İbnü’l-Aʿrâbî’nin dediği gibi. Leys dedi: **القُرْحانُ** ve bir tanesi **قُرْحانة**: beyaz, küçük, mantar başları gibi başları olan bir tür **الكَمْأَة**’dir. Leys dedi: **القَراحُ**: içine **سَويق** posası yahut başkası karışmayan sudur; o, yemek ardından içilen su da değildir. Cerîr dedi:
تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا
بأنفاس من الشَّبمِ القَراح
Dedi: yerden **القَراح**: hurma biten yerlerden ve başka şeylerden, kendi başına olan her parçadır. Dedim: yerden **القراحُ**: içinde ağaç olmayan, dışa çıkmış görünen yerdir. Şemmer, Ebû ʿUbeyd’den rivayet etti: dedi: yerden **القَراحُ**: içinde ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olan. Dedi: **القِرْوَاحُ** da onun gibidir. İbn Şümeyl dedi: **القِرْواح**: yerden bir sertliktir; suyun tutunmadığı bir düzlük; onda bir yükselme vardır; sırtı düzdür; onda su durmaz; ancak sağa sola akar. Dedi: **القِرواحُ** geniş bir yer olur; **الدَّعْوة** gibi; onda bitki de ağaç da yoktur: çamur ve **سمالقُ**. Şemmer dedi: başkası dedi: **القِرْواح**: gökten onu örten hiçbir şey olmayan çıkıntılı yerdir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **القِرواحُ**: yerin düz boşluğudur. Dedi: **القَرَاحُ**: her şeyin, kendisine başka bir şey karışmayan saf olanıdır. Ondan denildi: **ماء قَراح**. Ve yerden **القَراح**: onda ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olan. İbn Aḥmer’in sözünü okudu:
عَضَّت من الشَّرِّ القراحِ بِمُعْظَمِ
ʿAmr, babasından: develerden **القِرْواحُ**: büyüklerle beraber içmekten tiksinen; **الدَّهداه** (küçükler) gelince onlarla beraber içen. İbnü’l-Aʿrâbî: **قَرِيحُ السَّحابة**: onun suyu. İbn Mukbil dedi:
وكأنما اصْطَبَحت قرِيحَ سَحابَة
Ṭırmâḥ dedi:
ظَعائِنُ شِمْنَ قَرِيح الخريف
مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة
Dedi: **القَريحُ**: bulutun ilk oluştuğu zamandaki hâlidir. Ve falan **القراح**’ı kızartır; yani suyu ısıtır. Şemmer, Ebû Menjûf’tan, Ebû ʿUbeyde’den: dedi: **القُراحُ**: **سِيف القَطِيف**’tir. Nâbiğa’nın şu beytini okudu:
قُرَاحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها
عِفاءُ قَلُوص طار عنها تَوَاجر
**تواجر**: güzelliğinden dolayı satışta rağbet görür. Cerîr dedi:
ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى
ولم يَدرين ما سَمَكُ القُراح
Ve “**وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم**” sözü hakkında Ebû ʿAmr dedi: **قُرَاحٌ**: deniz kıyısında bir köydür; nisbet onadır. Ve **القُراحِيُّ** ve **القُرْحانُ**: savaşa şahit olmamış olandır. Ebû Zeyd: **قُرْحَةُ الرّبيع**: onun evveli; **قرحةُ الشِّتاءِ**: onun evveli. Münzirî bana, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi: dedi: **البَقْلُ** ancak yağmur suyundan bir arşın miktarı olunca **يُقْرِّحُ**; daha fazlası olursa. Dedi: onun **تقريحه**: kökünün bitmesi ve dalının görünmesidir. Dedi: **البَقْلُ** zayıf bir yağmurdan, avuç içinin açıklığı miktarınca, tohum saçar; fakat ancak bir arşın miktarından **يُقَرِّحُ**. Ebû ʿUbeyde: **القُرَيحاءُ**: atın karnında, adam başı gibi olan bir şeydir. Dedi: devede o, **لَقَّاطَةُ الحَصَا**’dır. Dedi: atın dişlerinden **القارِحان** vardır; ikisi, üst iki **رَباعِيَة**’sinin arkasındadır; ve alt iki **رَباعِيَة**’sinin arkasında iki **قارحان**; ve üst iki **قارِح**’inin arkasında iki **نَاب**; ve alt iki **رَباعية**’sinin arkasında iki **نَاب**. Ve **طريقٌ مَقْرُوح**: onda iz bırakılmıştır; böylece açıkça çizilmiş, belli, çiğnenmiş olmuştur.

**حرق** : Ebû ʿUbeyd dedi: **الحَرْقُ**: iki **النَّاب**’dan birinin diğeriyle sürtünmesi. Ve şu beyti okudu:
أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه
عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله
Dedi: **حَرِيقُ النَّاب**: onun sürtünmesidir. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ** ) ( **ط ? ه : 97** ) ve şöyle de okundu: ( **ثم لنَحْرقَنّه** ). Seleme, Ferrâ’dan: kim ( **لنَحْرقَنَّه** ) okursa, mânası: onu demirle törpüleyerek mutlaka soğutacağız; **حَرَقْتُه أَحْرُقُه حَرْقاً**’dan. Müfaddal şu beyti okudu:
بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب
نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا
Dedi: bana **ح** ( **لنحرُقَنَّه** ) okudu. Zecّâc dedi: kim ( **لنُحرِّقَنَّه** ) okursa, mânası: onu defa defa yakacağız; kim ( **لنَحْرُقَنَّه** ) okursa, te’vili: onu törpü ile mutlaka soğutacağız. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **حَرَقَ عليه نَابَه يَحْرُقُه**. Ve **حَرَقَ نابُه**: **يَحْرُق** ve **يَحْرِقُ**. Leys dedi: **أَحْرقنا فلان**; yani bize şiddetle dokundu ve eziyet etti. Dedi: **الحَرَقُ** ateşin yakmasındandır. Hadiste: ( **الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة** ). Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **حَرَقُ النَّارِ**: onun alevi. Dedi: bu, onun sözüdür: ( **ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار** ) yani onun alevi. Dedim: mânası, müminin yitiği, bir insan onu mülk edinmek için alırsa, onu ateşin **حَرَق**’ına götürür. Ve hayvandan **الضَّالَّةُ**: deve ve sığır ve benzeri; yeryüzünde uzaklaşan ve yırtıcılardan korunup kaçınan şeylerdir; kimsenin ona ilişmesi yoktur; çünkü Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onu alıp götürmek için ona ilişene ateşle tehdit etmiştir. Leys dedi: denir: ateş onu **أَحْرَقَتْه**; o da **فَاحْتَرَق**. Dedi: **الحَرَقُ**: dokumacı dövmesinden elbiseye isabet eden yanık izidir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الحَرَقُ**: ateşten elbisede olan deliktir. Ve **الحَرَقُ** (harekeli): dokumacı dövmesinden elbisede olan deliktir; onu, ateş alevi olan **الحَرَق** gibi yaptı. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الحَرْقُ**: elbiseye ateşten bir yanmanın isabet etmesidir. Ve **الحَرْقُ**: devenin **ناب**’ının sürtünmesi kaynağıdır; **يَحْرِقُ** ve **يَحْرُقُ** **حَرْقاً**; yani **ناب**’ıyla sürttüğü zaman. Ve elbisedeki **الحَرَق** dövmedendir. İbnü’l-Aʿrâbî: **ماءٌ حُراقٌ** ve **قُعاعٌ** bir mânadadır. Leys: **الحَرّاقاتُ**: kızartıcıların ve kömürcülerin yerleridir. Dedi: **الحَرُوق** ve **الحُرَّاقُ**: onunla ateş yakılan şeydir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الحَرُوق** ve **الحرُّوق** ve **الحُرّاق**: ateşi, bir bez parçasıyla yahut **نَبْخ** ile delip tutuşturulan şeydir. Dedi: **النَّبْخُ**: kuruduğu zaman saz kökleridir. Leys dedi: **المُحَارَقةُ**: yan üzerinde cinsel birleşmedir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **امرأة حَارِقَة**: dar **المَلاقي**’li. Dedi: Ali’nin hadîsinde, kendisine karısını birleştirmişken soruldu: onu nasıl buldun? dedi ki: ( **وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً** ). Onun sözü: **طارِقَةً**; yani hayırla geldim. Ve Ali’den **ح** olarak da rivayet edildi ki o dedi: ( **كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس** ) Şemmer bunu isnadıyla böyle rivayet etti. Dedi: **الحارِقَةُ**: yan üzerinde nikâhtır. Bazısı dedi: **الحارِقَةُ**: **الإبْرَاكُ**. Cerîr’in sözüne gelince:
أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً أَن ألزَقُوا
بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع
İbn ʿUyeyne, İsmâʿîl’den, Kays’tan rivayet etti: dedi: Ali **ح** dedi: ( **عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ** ). Dedim: sanki dedi ki: kadınlarla, onlarla bu tür cima üzerine olun. Ebû’l-Heysem, kendi hattıyla okuduğumda: **الحارقَةُ**: yan üzerinde nikâhtır. Dedi: **حارِقَةِ الوَرِك**’ten alınmıştır. Leys dedi: **الحَارِقَةُ**: uyluğun ve kolun iki **وابِلَة**’si arasında bitişik bir sinirdir; kalça ve omuz yuvasında döner; ayrılırsa asla kaynaşmaz. Onun hakkında denir: adam **حُرِق**; o **مَحْرُوق**’tur. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الحَارِقَة**: kalçada bulunan sinirdir; kesilince sahibi parmak uçlarında yürür; bundan başkasına güç yetiremez. Dedi: parmak uçlarında isteyerek yürürse o **مُكْتَام**’dır. Çoban, parmak uçlarında **اكْتَام** etti; asasıyla ağaçların uçlarına erişip onlarla koyunlarına yaprak silkelemek istedi. Ve şu beyti okudu:
تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ
يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ
Dedi: kadınlardan **الحارِقَة**: komşularına sövmeyi çoğaltan kadındır. Dedi: **الحِرْقُ** ve **الحَروقُ** ve **الحُروق** ve **الحِراقُ** ve **الحُراقُ**: onunla aşılanan **الكُشّ**’tur. Ebû ʿUbeyd, ashabından: saç kesilip döküldüğü zaman denir: **حَرِقَ** **يَحْرَق**; o **حَرِق**’tir. Ve şu beyti okudu:
حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ
**الأَعفَر**: üstünde kızıllık bulunan beyaz. Leys: **الحُرقة**: Araplardan bir kabiledir. Ve **الحُرْقَتَان**: Teym ve Saʿd; ikisi Aʿşâ’nın topluluğudur. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحُرْقَتَان** Kays b. Saʿlebe’nin iki oğludur. Leys dedi: **الحُرْقَة**: gözde çapaktan, kalpte ağrıdan, yahut yakıcı bir şeyin tadından bulduğun şeydir. Ve yırtıcıdan **الحارِقَةُ**: onun bir ismidir. İbnü’s-Sikkît: **الحرِيقَة** ve **النَّفِيتَةُ**: unun suya yahut sağılmış süte serpilmesidir; ta ki **يَنْفِتَ**; onun **نَفْتِهَا**’sından içilir; o, **السَّخينة**’den daha kalındır; aile sahibi, zaman ona galip gelince, onunla ailesine genişlik sağlar. Ebû Mâlik: bu, **نار حِرَاقٌ** ve **حُراق**’tır; her şeyi yakar. Ve **رجل حُرَاقٌ**: hiçbir şeyi bırakmayıp mutlaka bozan kimsedir. Ve **سنَة حُراق** ve **نَابٌ حُراق**: her şeyi keser. Ve Allah kâfiri onun **حارقته**’sine; yani ateşine attı. ʿAmr, babasından: **الْحِرْقُ** ve **الحُرَاق** ve **الحِرَاق**: hurma ağacının aşılandığı **الكُشّ**’tur. İbnü’l-Aʿrâbî: **الْحَرْق**: sonuna kadar yemedır. Ve **الحُرْقُ**: insanlardan öfkeli olanlardır. Ve adam **حَرِقَ**; ahlâkı kötüleştiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والقاف وما يثلثهما)
  (حقل) الحاء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو الأرض وما قاربه. فالحَقْل: القَرَاح الطيِّب. ويقال: "لا يُنبت البَقْلةَ إلا الحَقْلة". وحَقِيلٌ: موضع. قال:
  * مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا([1]) *
  والمُحاقلة التي نُهِي عنها([2]): بيعُ الزّرعِ في سنبُله بحنطةٍ أو شعير.
ومن الباب قولهم: حَقِل الفرسُ، في قول بعضهم، إذا أصابَه وجَعٌ في بطْنه من أكل التراب. والأصل الأرض.
  ويقال حَوْقَل الشَّيْخ، إذا اعتمد بيديه على خَصره إذا مشى؛ وهي الحوقلة. وكأنَّ ذلك مأخوذٌ من قُربِهِ من الأرض. وأمّا قولهم للقارورة حَوقَلَة، فالأصل الحَوْجَلَة. ولعل الجيم أبدِلت قافا.
  (حقم) الحاء والقاف والميم لا أصلٌ ولا فرع. يقولون: الحَقْم طائر([3]).
  (حقن) الحاء والقاف *والنون أصلٌ واحد، وهو جَمْع الشيء. يقال لكلّ شيءٍ [جُمِعَ([4])] وشُدَّ حقين. ولذلك سُمِّي حابسُ اللبن حاقنا. ويقال اللبن الحَقِين الذي صُبَّ حليبُه على رائِبه. والحواقن: ما سفَل عن البطن. وقال قوم: الحاقنتان ما تحت الترقوَتَين.
  (حقو) الحاء والقاف والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو بعضُ أعضاء البدن. فالحَِقْو الخَصْر ومَشَدّ الإزار. ولذلك سمِّي ما استدقّ من السهم مما يلي الرّيشَ حَقواً. فأمّا الحديث "أن رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم أعطى النساء اللواتي غَسَّلْنَ ابنَتَه حَقْوَةً" فجاء في التفسير أنّه الإزار، وجمعه حِقِيّ، فهذا إنما سمِّي حِقواً لأنه يشدّ به الحَِقْو. وأما الحَقْوة فوجعٌ يصيب الإنسانَ في بطنه؛ يقال منه حُقِيَ الرّجلُ فهو مَحْقوٌّ.
  (حقب) الحاء والقاف والباء أصلٌ واحد، وهو يدلّ على الحبْس. يقال حَقِب العام، إذا احتبس مطرُه. وحَقِب البعيرُ، إذا احتبسَ بولُه.
  ومن الباب الحَقَبُ: حبلٌ يُشَدّ به الرحْلُ إلى بطْن البعير، كي لا يجتذبه التَّصدير. فأمّا الأحقبُ، وهو حِمار الوحش، فاختُلِف في معناه، فقال قوم: سمِّي بذلك لبياض حَِقْويه. وقال آخرون: لدقّة حِقوَيه. والأنثى حَقْباء. فإنْ كان هذا من الباب فلأنه مكانٌ يشد بحِقاب، وهو حبلٌ. ويقال للأنثى حَقباء. قال:
  * كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ([5]) *
  ومن الباب الحقيبة، وهي معروفة. ومنه احتقب فلانٌ الإثم، كأنه جمعَه في حقيبةٍ. واحتقَبَه من خَلفه: ارتدفَه. والمُحْقَِب: المُرْدَفِ. فأمّا الزمان فهو حِقْبة والجمع حِقَب. والحُقْبُ ثمانون عاماً، والجمع أحقاب، وذلك لما يجتمع فيه من السّنين والشّهورِ. ويقال إنَّ الحِقابَ جبلٌ. ويقال للقارَةِ الطويلة في السماء حقباء. قال:
  * قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ([6]) *
  (حقد) الحاء والقاف والدال أصلان: أحدهما الضِّغن، والآخر ألاَّ يُوجد ما يطلب.
  فالأوّل الحِقْد، ويجمع على الأحقاد. والآخَر قولُهم أحقَدَ القومُ، إذ طلبوا الذَّهَبةَ في المعدِن فلم يجدُوها.
  (حقر) الحاء والقاف والراء أصلٌ واحد، استصغارُ الشيء. يقال شيءٌ حقير، أي صغير. وأنا أحتقرهُ: أي أستصغره. فأمّا قولهم لاسم السماء "حاقورة([7])" فما أراه صحيحاً. وإن كان فلعلّه اسم مأخوذٌ كذا من غير اشتقاق.
  (حقط) الحاء والقاف والطاء ليس أصلاً، ولا أحسب الحَيْقُطانَ، وهو ذكر الدُّرَّاج، صحيحاً.
  (حقف) الحاء والقاف والفاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على مَيَل الشيء وعِوَجه: يقال احقوقَف الشيءُ، إذا مال، فهو مُحْقَوْقِفٌ وحَاقِفٌ. ومن ذلك الحديث: "أنه مرَّ بظبيٍ حاقِفٍ في ظلِّ شجرة" فهو الذي قد انحنى وتثنَّى في نَوْمِه. ولهذا قيل للرَّمل المنحني حِقْف، والجمع أحقاف. قال:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])  ويروى: "ذي قِفاف". وقال آخر:
  * سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) سبق الكلام على البيت في (برق). وصدره: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) في الأصل: "عن".
([3]) في اللسان: "ضرب من الطير يشبه الحمام. وقيل هو الحمام. يمانية".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق).
([6]) من رجز في اللسان (حقب)، وصواب روايته: "وضمها"؛ لأن قبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    وجاء إنشاده على الصواب في المجمل.
([7]) لم تذكر في اللسان. وفي القاموس أنها  السماء الرابعة.
([8]) لامرئ القيس، في معلقته.
([9]) للعجاج ديوانه 84 والمجمل واللسان (حقف).
ـ

##### Türkçe

(حâء ve **قاف** ve ikisini üçlü yapan şeylerin bâbı)
  (**حقل**) **الحاء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da yer ve ona yakın olandır. Şu halde **الحَقْل**: iyi **القَرَاح**’tır. Ve denilir: “**البَقْلةَ**’yi ancak **الحَقْلة** bitirir.” Ve **حَقِيلٌ**: bir yer. Dedi ki:
  * **مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا**([1]) *
  Ve kendisinden nehyedilen **المُحاقلة**([2]): ekini başağında iken buğday veya arpa ile satmaktır.
Ve bâbdan onların sözü: bazılarına göre, at **حَقِل** etti; yani toprağı yemekten karnında bir ağrı ona isabet ettiğinde. Asıl yer(=toprak)tır.
  Ve denilir: şeyh **حَوْقَل** etti; yürüdüğünde elleriyle beline dayandığında; o da **الحوقلة**’dir. Sanki bu, onun yere yakınlığından alınmıştır. Ama şişeye **حَوقَلَة** demeleri ise, asıl **الحَوْجَلَة**’dir. Belki **الجيم** **قاف** olarak değiştirilmiştir.
  (**حقم**) **الحاء** ve **القاف** ve **الميم**: ne asıl ne de fer‘. Derler: **الحَقْم** bir kuştur([3]).
  (**حقن**) **الحاء** ve **القاف** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Her şey için, [toplandığında([4])] ve bağlandığında **حقين** denilir. Bundan dolayı sütün hapsedicisine **حاقنا** adı verilmiştir. Ve denilir: **الحَقِين** süt; onun sütü, ekşimişinin üzerine dökülmüş olandır. Ve **الحواقن**: karından aşağıda olan şeylerdir. Bir kavim dedi: **الحاقنتان** iki köprücük kemiğinin altındakilerdir.
  (**حقو**) **الحاء** ve **القاف** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bedenin uzuvlarından bir kısmıdır. Şu halde **الحَِقْو** beldir ve izarın bağlandığı yerdir. Bundan dolayı okun, tüy tarafına bitişik olan incelmiş kısmına **حَقواً** adı verilmiştir. Ama hadis: “Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وآله وسلم, kızını yıkayan kadınlara bir **حَقْوَةً** verdi” ise, tefsirde onun izar olduğu gelmiştir; çoğulu **حِقِيّ**’dir; bu ancak **حِقواً** diye adlandırıldı; çünkü onunla **الحَِقْو** bağlanır. Ama **الحَقْوة** insana karnında isabet eden bir ağrıdır; ondan: adam **حُقِيَ** oldu; o halde o **مَحْقوٌّ**dur, denilir.
  (**حقب**) **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** tek bir asıldır; o da hapsetmeye delalet eder. Denilir: yıl **حَقِب** etti; yağmuru hapsolduğunda. Ve deve **حَقِب** etti; idrarı hapsolduğunda.
  Ve bâbdan **الحَقَبُ**: semeri devenin karnına bağlamakla bağlanan iptir; ki **التَّصدير** onu çekip götürmesin. Ama **الأحقبُ** ki o yaban eşeğidir, manasında ihtilaf edildi; bir kavim dedi: iki **حَِقْو**’sunun beyazlığından dolayı bununla adlandırıldı. Başkaları dedi: iki **حِقو**’sunun inceliğinden dolayı. Dişisi **حَقْباء**’dır. Şayet bu bâbdan ise, ancak o, **حِقاب** ile bağlanan bir yerdir; o da bir iptir. Ve dişiye **حَقباء** denilir. Dedi ki:
  * **كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ**([5]) *
  Ve bâbdan **الحقيبة**; o bilinir. Ve ondan: falan günahı **احتقب** etti; sanki onu bir **حقيبة** içinde toplamış gibidir. Ve onu arkasından **احتقَبَه**: onu terkisine aldı. Ve **المُحْقَِب**: **المُرْدَفِ**’tir. Ama zaman ise **حِقْبة**’dir; çoğulu **حِقَب**’dır. Ve **الحُقْبُ** seksen yıldır; çoğulu **أحقاب**’dır; bu, içinde yıllar ve aylar toplanmasından dolayıdır. Ve denilir: **الحِقابَ** bir dağdır. Ve gökte uzun **القارَة**’ye **حقباء** denilir. Dedi ki:
  * **قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ**([6]) *
  (**حقد**) **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** iki asıldır: biri kin; diğeri, istenen şeyin bulunmamasıdır.
  Birincisi **الحِقْد**’dır; **الأحقاد** üzere çoğul yapılır. İkincisi onların sözü: kavim **أحقَدَ** etti; yani madende altını aradılar da onu bulamadılar.
  (**حقر**) **الحاء** ve **القاف** ve **الراء** tek bir asıldır: şeyin küçük görülmesi. Denilir: **حقير** bir şey; yani küçük. Ve ben onu **أحتقرهُ**: yani onu küçük görürüm. Ama göğün ismine “**حاقورة**([7])” demeleri ise, onu sahih görmüyorum. Eğer öyle ise, belki de türetmesiz olarak başka bir yerden böyle alınmış bir isimdir.
  (**حقط**) **الحاء** ve **القاف** ve **الطاء** asıl değildir; ve ben **الحَيْقُطانَ**’ı—ki o **الدُّرَّاج**’ın erkeğidir—sahih saymıyorum.
  (**حقف**) **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin meyline ve eğriliğine delalet eder: denilir: şey **احقوقَف** etti; meylettiğinde; o halde o **مُحْقَوْقِفٌ** ve **حَاقِفٌ**’tir. Ve bundan hadis: “O, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti”; o, uykusunda eğilmiş ve bükülmüş olandır. Bunun için eğri kum’a **حِقْف** denildi; çoğulu **أحقاف**’tır. Dedi ki:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])  Ve “**ذي قِفاف**” diye rivayet olunur. Bir başkası dedi:
  * **سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا**([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) Bu beyit hakkında söz (برق)’ta geçti. Ve onun صدر’ı: * **وأفضن بعد كظومهن بحرة** *
([2]) Asılda: “**عن**”.
([3]) Lisân’da: “Güvercine benzeyen kuştan bir tür. Ve denildi: o güvercindir. Yemenî.”
([4]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([5]) Beyit, dîvânında 104’te Ru’be’nindir ve **اللسان** (حقب، زلق).
([6]) **اللسان** (حقب)’da bir recez’dendir; ve rivayetinin doğrusu: “**وضمها**”dır; çünkü ondan önce:
* **قد قلت لما جدت العقاب** *
    Ve **المجمل**’de doğru üzere inşâd edilmiştir.
([7]) **اللسان**’da zikredilmedi. Ve **القاموس**’ta onun dördüncü gök olduğu (zikredilmiştir).
([8]) İmru’ul-Kays’ındır, muallakasında.
([9]) ‘Accâc’ındır; dîvânı 84 ve **المجمل** ve **اللسان** (حقف).
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ق ر
هو حقير نقير‏.‏
وقد حقر في عيني حقارة‏.‏
وحقره وحقّره واحتقره واستحقره‏.‏
وهو حاقر ناقـر‏.‏
وفـي مثـل‏:‏ ‏"‏ مـن حقـر حـرم ‏"‏ وفلـان موقـر غيـر محقر وخطير غير حقير‏.‏
وحقراً له وعقراً‏.‏
وتحاقرت إليه نفسه‏.‏
وحقر الاسم‏:‏ صغّره وهو باب التحقير‏.‏

##### Türkçe

ح ق ر
O, **حقير** **نقير**’dir.
Ve gözümde **حقارة** ile **حقر** etti.
Ve onu **حقره** etti, **حقّره** etti, **احتقره** etti ve **استحقره** etti.
Ve o, **حاقر** **ناقـر**’dir.
Ve şu misalde: “**من حقـر حـرم**” ve falan **موقـر**’dır, **محقر** olmayan; ve **خطير**’dir, **حقير** olmayan.
Ve ona **حقراً** ve **عقراً**.
Ve nefsi ona doğru **تحاقرت** etti.
Ve isimde **حقر**: onu küçülttü; ve o, **التحقير** babıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَقْرُ في كل المعاني: الذِّلَّة؛ حَقَرَ يَحْقِرُ حَقْراً وحُقْرِيَّةً، وكذلك الاحْتِقارُ. والحَقِيرُ: الصغير الذليل. وفي الحديث: عَطَسَ عنده رجل فقال له: حَقِرْتَ ونَقِرْتَ؛ حَقِرَ إِذا صار حقيراً أَي ذليلاً. وتَحاقَرَتْ إِليه نفسه؛ تَصاغَرَتْ. والتَّحْقِيرُ: التصغيرُ. والمُحَقَّراتُ: الصغائر. ويقال: هذا الأَمر مَحْقَرَةٌ بك أَي حَقارَةٌ. والحَقِيرُ: ضد الخَطِير، ويؤكد فيقال: حَقِيرٌ نَقِيرٌ وحَقْرٌ نَقْرٌ. وقد حَقُرَ، بالضم، حَقْراً وحَقارةً وحَقَرَ الشيءَ يَحْقِرُهُ حَقْراً ومَحْقَرَةً وحَقارَةَ وحَقَّرَهُ واحْتَقَرَهُ واسْتَحقَرهُ: اسْتَصْغَرَه ورآه حقِيراً. وحَقَّرَهُ: صيره حَقِيراً؛ قال بعض الأَغفال:حُقِّرْتِ أَلاَّ يَوْمَ قُدَّ سَيْرِي،
إِذ أَنَا مِثْلُ الفَلَتانِ العَيْرِ
حُقِّرْتِ أَي صيرك الله حقيرة هلاَّ تعرَّضت إِذْ أَنَا فتى. وتحقير الكلمة: تصغيرها. وحَقَّرَ الكلامَ: صَغَّرَه.
والحروف المَحْقورةُ هي: القاف والجيم والطاء والدال والباء يجمعها «جَدُّ قُطْبٍ» سميت بذلك لأَنها تُحَقَّرُ في الوقت وتُضْغَطُ عن مواضعها، وهي حروف القلقلة، لأَنك لا تستطيع الوقوف عليها إِلاَّ بصوت وذلك لشدَّة الحَقْر والضَّغْطِ، وذلك نحو الحَقْ واذْهَبْ واخرُج، وبعض العرب أَشدَّ تصويتاً من بعض.
وفي الدعاء: حَقْراً ومَحْقَرَةً وحَقارَةً، وكله راجع إِلى معنى الصِّغَرِ. ورجل حَيْقَرٌ: ضعيف؛ وقيل: لئيم الأَصل.

##### Türkçe

**الحَقْرُ** bütün mânalarda: zillet(=aşağılık); **حَقَرَ يَحْقِرُ حَقْراً** ve **حُقْرِيَّةً**; aynı şekilde **الاحْتِقارُ** da. Ve **الحَقِيرُ**: küçük, zelil. Hadiste:
Onun yanında bir adam aksırdı da ona dedi ki: **حَقِرْتَ ونَقِرْتَ**; **حَقِرَ**: **حقيراً** olduğu zaman, yani zelil. Ve **تَحاقَرَتْ** ona nefsi; küçüldü. Ve **التَّحْقِيرُ**: küçültme. Ve **المُحَقَّراتُ**: küçük şeyler. Ve denir: bu iş senin için bir **مَحْقَرَةٌ**’dir; yani bir **حَقارَةٌ**. Ve **الحَقِيرُ**: **الخَطِير**’in zıddı; ve pekiştirilir de denir: **حَقِيرٌ نَقِيرٌ** ve **حَقْرٌ نَقْرٌ**. Ve gerçekten **حَقُرَ** (ötre ile), **حَقْراً** ve **حَقارةً**; ve **حَقَرَ** şeyi **يَحْقِرُهُ** **حَقْراً** ve **مَحْقَرَةً** ve **حَقارَةَ**; ve **حَقَّرَهُ** ve **احْتَقَرَهُ** ve **اسْتَحقَرهُ**: onu küçük gördü ve onu **حقِيراً** gördü. Ve **حَقَّرَهُ**: onu **حَقِيراً** kıldı; bazı ahmaklar dedi ki:
حُقِّرْتِ أَلاَّ يَوْمَ قُدَّ سَيْرِي،
إِذ أَنَا مِثْلُ الفَلَتانِ العَيْرِ
**حُقِّرْتِ**: yani Allah seni hakir kılsın; haydi karşıma çıksaydın, o vakit ben bir delikanlı iken. Ve kelimenin **تحقير**’i: onun küçültülmesidir. Ve **حَقَّرَ** sözü: onu küçülttü.

Ve **الحروف المَحْقورةُ** şunlardır: **القاف** ve **الجيم** ve **الطاء** ve **الدال** ve **الباء**; onları “**جَدُّ قُطْبٍ**” toplar. Bununla adlandırıldılar; çünkü onlar vakitte küçültülür ve yerlerinden sıkıştırılır; ve onlar **حروف القلقلة**’dir; çünkü sen onların üzerinde ancak bir ses ile durabilirsin; bu da **الحَقْر** ve **الضَّغْطِ**’ın şiddetinden dolayıdır; bu da şu gibi: **الحَقْ** ve **اذْهَبْ** ve **واخرُج**; ve Arapların bazısı bazısından daha şiddetli seslendirmededir.

Duada: **حَقْراً** ve **مَحْقَرَةً** ve **حَقارَةً**; hepsi de küçüklük mânasına döner. Ve **حَيْقَرٌ** adam: zayıf; ve denildi: aslı aşağılık.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ق ر * * الحَقِيرُ * الصغير الذليل وبابه ظرُف و * حَقَرهُ * غيره من باب ضرب استصغره وكذا * احْتَقَرَهُ * و * اسْتَحْقَرَهُ * و * حَقَّرَهُ تحقيرا * صغّره و * المُحَقَّراتُ * الصغائر

##### Türkçe

* ح ق ر * * **الحَقِيرُ** * küçük, zelil; bâbı **ظرُف**’tur. Ve * **حَقَرهُ** * başkası, bâb **ضرب**’dan: onu küçük gördü; bunun gibi * **احْتَقَرَهُ** * ve * **اسْتَحْقَرَهُ** *; ve * **حَقَّرَهُ تحقيرا** *: onu küçülttü. Ve * **المُحَقَّراتُ** *: küçük şeyler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحاقورة: السماء الرابعة، في قول أمية بن أبي الصلت:
  وكأن رابعة لهـا حـاقـورة                      في جنب خامسة عناص تمرد

  والحقر، بفتح فسكون: الذلة، كالحقرية، بالضم، والحقارة، مثلثة، والمحقرة. حقر يحقر حقرا وحقرية. ويقال: هذا الأمر محقرة بك، أي حقارة، والفعل كضرب وكرم. يقال: حقر، بالضم، وحقرا وحقارة. وحر الشيء يحقره حقرا ومحقرا وحقارة. والحقر: الإذلال، كالتحقير والاحتقار والاستحقار، والفعل كضرب. يقال حقرة وحقره واحتقره واستحقره استصغره ورآه حقيرا. وحقره: ضيره استصغره ورآه حقيرا. وحقره: صيره حقيرا. وهو حاقر ناقر وفي مثل من حقر حرم وفلان موقر غير محقر، وخطير غير حقير. والحيقر، كحيدر ويضم القاف: الذليل أو الضعيف، عن ابن دريد، أو اللئيم الأصل، أو الصغير كالحقير، ويؤكد فيقال: حقير نقير، وحقر نقر. وحقر الكلام تحقيرا: صغره، وكذا حقر الاسم. والحروف المحقورة. هي القاف والجيم والطاء والدال والباء، يجمعهم قولك: جد قطب. سميت بذلك لأنها تحقر في الوقف وتضغط عن مواضعها، وهي حروف القلقلة، لأنك لا تستطيع الوقوف عليها إلا بصوت، وذلك لشدة الحقر والضغط، وذلك نحو الحق واذهب واخرج. وبعض العرب أشد تصويتا من بعض. والتحقير: التصغير. والمحقرات: الصغائر. قال شيخنا: وهي من الإطلاقات الشرعية، إذا لاتعرف العرب صغائر ولا كبائر، وردها أهل الغريب إلى ما يحتقره الإنسان من الأفعال وإن كان كبيرة. وحقر في عيني، وتحاقر: تصاغر، وتحاقرت إليه نفسه: تصاغرت. وفي الحديث  عطس عنده رجل فقال له: حقرت ونقرت  بكسر قافيهما، أي صرت حقيرا نقيرا، أي ذليلا، والثاني للتأكيد. ويقال في الدعاء: حقرا له وعقرا، ومحقرا وحقارة، كله راجع إلى معنى الصغر. والحقارات، بالضم: ناحية واسعة باليمن.

##### Türkçe

**الحاقورة**: dördüncü gök; Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın sözü içinde:

  Ve sanki onun dördüncüsü için bir **حاقورة** vardır
  Beşincinin yanında; inatçı bir unsur(lar)

Ve **الحقر**, fetha sonra sükûn ile: zillet; **الحقرية** gibi, damme ile; ve **الحقارة**, üç vecihli; ve **المحقرة**. **حقر** **يحقر** **حقرا** ve **حقرية**. Ve denilir: Bu iş senin hakkında bir **محقرة**dır; yani **حقارة**; fiil **ضرب** ve **كرم** gibi. Denilir: **حقر** damme ile; ve **حقرا** ve **حقارة**. Ve **حر** şey’i **يحقره** **حقرا** ve **محقرا** ve **حقارة**. Ve **الحقر**: aşağılatma; **التحقير** ve **الاحتقار** ve **الاستحقار** gibi; fiil **ضرب** gibi. Denilir: **حقرة** ve **حقره** ve **احتقره** ve **استحقره**: onu küçük gördü ve onu **حقيرا** gördü. Ve **حقره**: ona zarar verdi; onu küçük gördü ve onu **حقيرا** gördü. Ve **حقره**: onu **حقيرا** kıldı. Ve o, **حاقر** **ناقر**dır. Ve “Kim **حقر** ederse mahrum kalır” meselinde; ve falan **موقر**dır, **غير محقر**; ve **خطير**dir, **غير حقير**. Ve **الحيقر**, **حيدر** gibi; ve **القاف** dammelenir: zelil yahut zayıf; İbn Düreyd’den; yahut aslı alçak (soysuz); yahut **الحقير** gibi küçük; ve pekiştirilir de denilir: **حقير نقير**, ve **حقر نقر**. Ve **حقر** sözü **تحقيرا**: onu küçülttü; **حقر** ismi de böyledir. Ve **الحروف المحقورة**: onlar **القاف** ve **الجيم** ve **الطاء** ve **الدال** ve **الباء**’dır; onları “**جد قطب**” sözün toplar. Bu adla adlandırıldılar; çünkü vakıfta küçültülürler ve yerlerinden sıkıştırılırlar; ve onlar **حروف القلقلة**’dir; çünkü onlarda ancak bir ses ile durabilirsin; bu, küçültmenin ve sıkıştırmanın şiddetindendir; bu da **الحق** ve **اذهب** ve **اخرج** gibi(lerinde)dir. Ve Arapların bazısı bazısından daha şiddetli seslendiricidir. Ve **التحقير**: küçültme (tasğîr). Ve **المحقرات**: küçükler (küçük günahlar). Şeyhimiz dedi: Ve o, şer‘î kullanımlardandır; zira Araplar küçükler de büyükler de bilmez; garîb ehli onu, insanın fiillerden küçümsediği şeye—büyük olsa bile—döndürdüler. Ve “Gözümde **حقر** etti” ve **تحاقر**: küçüldü; ve nefsi ona doğru **تحاقرت**: küçüldü. Ve hadiste: yanında bir adam aksırdı da ona dedi ki: **حقرت ونقرت**—ikisinin de **قاف**’ı kesra ile—yani **حقيرا نقيرا** oldun; yani zelil; ikincisi pekiştirme içindir. Ve duada denilir: “**حقرا** ona ve **عقرا**”; ve **محقرا** ve **حقارة**; hepsi küçüklük mânâsına râcidir. Ve **الحقارات**, damme ile: Yemen’de geniş bir nâhiye.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَقُرَ
1 حَقُرَ حقر , aor. حَقُرَ , inf. n. حَقَارَةٌ (S, A, Msb, K) and حَقْرٌ; (TA;) and حَقَرَ, aor. حَقِرَ , inf. n. حَقْرٌ and حُقْرِيَّةٌ; (K, TA;) He, or it, was, or became, contemptible, despicable, mean, paltry, abject, ignominious, base, or vile, (S, A, Msb, K,) and held of no weight or worth. (Msb.) And حَقُرَ فِى عَيْنِى, (TA,) or حُقِرَ, (so in a copy of the A,) and ↓ تحاقر, (K,) He, or it, was, or became, contemptible, despicable, mean, paltry, &c., in my eye. (K, * TA.) And اـِلَيْهِ نَفْسُهُ ↓ تَحَاقَرَتْ He (lit. his spirit, or soul, or his own self,) became contemptible, &c., in his own estimation. (S, TA.) You say also, حَقْرًا لَهُ وَعَقْرًا [May he be contemptible, or despicable, and beget no children]: (A, TA:) a form of imprecation. (TA.) And حَقْرٌ نَقْرٌ [in which the latter word is an imitative sequent, or a corroborative: see حَقِيرٌ]. (TA.) And حَقِرْتَ وَنَقِرْتَ Thou hast become very contemptible, despicable, mean, paltry, &c.; syn. صِرْتَ حَقِيرًا نَقِيرًا. (K.) -A2- حَقَرَهُ, (S, A, Msb, K,) aor. حَقِرَ , (Msb, K,) inf. n. حَقْرٌ; (K, TA;) and ↓ حقّرهُ, (A,) inf. n. تَحْقِيرٌ; (K;) and ↓ احتقراهُ, (S, A, Msb, K,) and ↓ استحقرهُ; (S, A, K;) He contemned, or despised, him, or it; held him, or it, to be contemptible, despicable, mean, paltry, abject, ignominious, base, or vile, (S, A, Msb, K, TA,) and of no weight or worth. (Msb.) [Hence,] مَنْ حُقِرَ حُرِمَ [He who is contemned, or despised, is prohibited, or debarred, from what is good]: a prov. (A.)

حقّرهُ
2 حقّرهُ حقر حقره حقرة , inf. n. تَحْقِيرٌ: see 1. ― -b2- Also He, or it, made him to be contemned or despised, contemptible or despicable, mean, paltry, abject, ignominious, base, or vile. (TA.) ― -b3- Also, (A, K,) inf. n. as above, (S, A, K,) said of a noun, (A,) and of speech, (K,) i. q. صَغَّرَهُ [He made it (namely, a noun,) diminutive in form: and he used the diminutive form in it; namely, speech].

6 تَحَاْقَرَ see 1, in two places.

8 اـِحْتَقَرَ see 1.

10 اـِسْتَحْقَرَ see 1.

حَقْرٌ
حَقْرٌ حقر : see حَقَارَةٌ.

حُقْرَةٌ
حُقْرَةٌ حقر حقره حقرة , a simple subst., Contempt. (Msb.)

حُقْرِيَةٌ
حُقْرِيَةٌ حقريه حقرية : see حَقَارَةٌ.

حَقِيرٌ
حَقِيرٌ حقير Contemned or despised, contemptible or despicable, mean, paltry, abject, ignominious, base, or vile, (S, A, Msb,) and held of no weight or worth; (Msb;) as also ↓ حَيْقَرٌ and ↓ حَيْقُرٌ: (K, TA:) or these two signify weak: or of mean, or ignoble, origin. (K.) You say also حَقِيرٌ نَقِيرٌ, (A,) using the latter word as an imitative sequent, (S and K in art. نقر,) or as a corroborative. (TA.)

حَقَارَةٌ
حَقَارَةٌ حقاره حقارة (S, A, Msb, K) and ↓ حَقْرٌ and ↓ حُقْرِيَّةٌ, (K,) all of which are inf. ns., (TA,) and ↓ حُقَارَةٌ and ↓ حِقَارَةٌ (K) and ↓ مَحْقَرَةٌ, (S, K,) Contemptibleness, despicableness, meanness, paltriness, abjectness, ignominiousness, baseness, or vileness: (S, A, Msb, K:) [or the last rather signifies a cause of contemptibleness &c.; being similar to مَجْبَنَةٌ and مَبْخَلَةٌ &c.:] you say, ↓ هٰذَا الأَمْرُ مَحْقَرَةٌ بِكَ i. e. حَقَارَةٌ [or rather This thing is a cause of contemptibleness &c. to thee]. (S.)

حُقَارَةٌ
حُقَارَةٌ حقاره حقارة : see حَقَارَةٌ.

حِقَارَةٌ
حِقَارَةٌ حقاره حقارة : see حَقَارَةٌ.

حَاقِرٌ
حَاقِرٌ حاقر act. part. n. of حَقَرَهُ, Contemning, despising, &c. (A.) You say, هُوَ حَاقِرٌ نَاقِرٌ [using the last word as an imitative sequent, or a corroborative: see حَقِيرٌ]. (A.)

حَيْقَرٌ
حَيْقَرٌ حيقر : see حَقِيرٌ.

حَيْقَرٌ
حَيْقَرٌ حيقر : see حَقِيرٌ.

الحَاقُورَةٌ
الحَاقُورَةٌ الحاقوره الحاقورة The Fourth Heaven. (K.)

مَحْقَرَةٌ
مَحْقَرَةٌ محقره محقرة : see حَقَارَةٌ, in two places.

مُحَقَّرَاتٌ
مُحَقَّرَاتٌ محقرات Small sins; syn. صَغَائِرُ: (S, K:) but this is an application proper to the law; for the [pagan] Arabs knew not صَغَائِرِ nor كَبَائِر: or, accord. to the writers on strange words, it signifies actions which a man contemns, or despises, or holds in light estimation, even if great sins. (MF.)

##### Türkçe

**حَقُرَ**
1 **حَقُرَ** **حقر** , muzâri‘ **حَقُرَ** , mastar ismi **حَقَارَةٌ** (S, A, Msb, K) ve **حَقْرٌ**; (TA;) ve **حَقَرَ**, muzâri‘ **حَقِرَ** , mastar ismi **حَقْرٌ** ve **حُقْرِيَّةٌ**; (K, TA;) O, yahut o (şey), hakir oldu, aşağılık oldu, değersiz oldu, bayağı oldu, küçük oldu, zelil oldu, rüsvay edici oldu, alçak oldu, yahut kötü oldu, (S, A, Msb, K,) ve ağırlığı yahut değeri yok sayıldı. (Msb.) Ve **حَقُرَ فِى عَيْنِى**, (TA,) yahut **حُقِرَ**, (A’nın bir nüshasında böyle,) ve ↓ **تحاقر**, (K,) O, yahut o (şey), benim gözümde hakir oldu, aşağılık oldu, değersiz oldu, küçük oldu, vb. (K, * TA.) Ve **اـِلَيْهِ نَفْسُهُ** ↓ **تَحَاقَرَتْ** O (lafzen onun ruhu, yahut nefsi, yahut kendi zâtı,) kendi nazarında hakir oldu, vb. (S, TA.) Şunu da dersin: **حَقْرًا لَهُ وَعَقْرًا** [Hakir olsun, yahut aşağılık olsun, ve çocuk doğurmasın]: (A, TA:) bir beddua kalıbı. (TA.) Ve **حَقْرٌ نَقْرٌ** [ki ikinci kelime taklidî bir tâbî‘, yahut pekiştirici bir tâbî‘dir: **حَقِيرٌ**’e bak]. (TA.) Ve **حَقِرْتَ وَنَقِرْتَ** Sen pek hakir oldun, aşağılık oldun, değersiz oldun, küçük oldun, vb.; eş anlamlısı: **صِرْتَ حَقِيرًا نَقِيرًا**. (K.) -A2- **حَقَرَهُ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ **حَقِرَ** , (Msb, K,) mastar ismi **حَقْرٌ**; (K, TA;) ve ↓ **حقّرهُ**, (A,) mastar ismi **تَحْقِيرٌ**; (K;) ve ↓ **احتقراهُ**, (S, A, Msb, K,) ve ↓ **استحقرهُ**; (S, A, K;) O, onu yahut onu (şeyi) hor gördü, yahut küçümsedi; onu yahut onu (şeyi) hakir, aşağılık, değersiz, küçük, zelil, rüsvay edici, alçak, yahut kötü saydı, (S, A, Msb, K, TA,) ve ağırlığı yahut değeri yok saydı. (Msb.) [Bundan dolayı,] **مَنْ حُقِرَ حُرِمَ** [Hor görülen yahut küçümsenen, hayırdan men olunur yahut mahrum bırakılır]: bir darb-ı mesel. (A.)

**حقّرهُ**
2 **حقّرهُ** **حقر** **حقره** **حقرة** , mastar ismi **تَحْقِيرٌ**: 1’e bak. ― -b2- Yine O, yahut o (şey), onu hor görülür yahut küçümsenir kıldı; hakir yahut aşağılık, değersiz, küçük, zelil, rüsvay edici, alçak, yahut kötü kıldı. (TA.) ― -b3- Yine, (A, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (S, A, K,) bir isim hakkında, (A,) ve söz hakkında, (K,) yani **صَغَّرَهُ** ile aynı [O, onu (yani bir ismi) şekilce küçültme yaptı: ve onda küçültme sigasını kullandı; yani sözde].

6 **تَحَاْقَرَ** 1’e bak, iki yerde.

8 **اـِحْتَقَرَ** 1’e bak.

10 **اـِسْتَحْقَرَ** 1’e bak.

**حَقْرٌ**
**حَقْرٌ** **حقر** : **حَقَارَةٌ**’e bak.

**حُقْرَةٌ**
**حُقْرَةٌ** **حقر** **حقره** **حقرة** , basit bir isim, Hor görme. (Msb.)

**حُقْرِيَةٌ**
**حُقْرِيَةٌ** **حقريه** **حقرية** : **حَقَارَةٌ**’e bak.

**حَقِيرٌ**
**حَقِيرٌ** **حقير** Hor görülen yahut küçümsenen, hakir yahut aşağılık, değersiz, küçük, zelil, rüsvay edici, alçak, yahut kötü, (S, A, Msb,) ve ağırlığı yahut değeri yok sayılan; (Msb;) bunun gibi ↓ **حَيْقَرٌ** ve ↓ **حَيْقُرٌ**: (K, TA:) yahut bu ikisi “zayıf” demektir: yahut soyu bayağı, yahut soyu aşağı demektir. (K.) Şunu da dersin: **حَقِيرٌ نَقِيرٌ**, (A,) ikinci kelimeyi taklidî bir tâbî‘ olarak kullanarak, (S ve K, md. **نقر**’de,) yahut pekiştirici bir tâbî‘ olarak. (TA.)

**حَقَارَةٌ**
**حَقَارَةٌ** **حقاره** **حقارة** (S, A, Msb, K) ve ↓ **حَقْرٌ** ve ↓ **حُقْرِيَّةٌ**, (K,) bunların hepsi mastar isimleridir, (TA,) ve ↓ **حُقَارَةٌ** ve ↓ **حِقَارَةٌ** (K) ve ↓ **مَحْقَرَةٌ**, (S, K,) Hakirlik, aşağılık, değersizlik, küçüklük, zelillik, rüsvay edicilik, alçaklık, yahut kötülük: (S, A, Msb, K:) [yahut sonuncusu daha ziyade hakirliğin vb. bir sebebini ifade eder; **مَجْبَنَةٌ** ve **مَبْخَلَةٌ** vb. gibi:] dersin ki, ↓ **هٰذَا الأَمْرُ مَحْقَرَةٌ بِكَ** yani **حَقَارَةٌ** [yahut daha doğrusu: Bu iş, senin için hakirliğin vb. bir sebebidir]. (S.)

**حُقَارَةٌ**
**حُقَارَةٌ** **حقاره** **حقارة** : **حَقَارَةٌ**’e bak.

**حِقَارَةٌ**
**حِقَارَةٌ** **حقاره** **حقارة** : **حَقَارَةٌ**’e bak.

**حَاقِرٌ**
**حَاقِرٌ** **حاقر** **حَقَرَهُ**’nun ism-i fâilidir, Hor gören, küçümseyen, vb. (A.) Şunu dersin: **هُوَ حَاقِرٌ نَاقِرٌ** [son kelimeyi taklidî bir tâbî‘ yahut pekiştirici bir tâbî‘ olarak kullanarak: **حَقِيرٌ**’e bak]. (A.)

**حَيْقَرٌ**
**حَيْقَرٌ** **حيقر** : **حَقِيرٌ**’e bak.

**حَيْقَرٌ**
**حَيْقَرٌ** **حيقر** : **حَقِيرٌ**’e bak.

**الحَاقُورَةٌ**
**الحَاقُورَةٌ** **الحاقوره** **الحاقورة** Dördüncü gök. (K.)

**مَحْقَرَةٌ**
**مَحْقَرَةٌ** **محقره** **محقرة** : iki yerde **حَقَارَةٌ**’e bak.

**مُحَقَّرَاتٌ**
**مُحَقَّرَاتٌ** **محقرات** Küçük günahlar; eş anlamlısı **صَغَائِرُ**: (S, K:) fakat bu, şeriata mahsus bir kullanımdır; çünkü [putperest] Araplar **صَغَائِرِ**’i de **كَبَائِر**’i de bilmezlerdi: yahut garîb kelimeler üzerine yazanlara göre, kişinin hor gördüğü, yahut küçümsediği, yahut hafif saydığı fiiller demektir; büyük günahlar olsa bile. (MF.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَقَرَ
حَقَرَ I ( n. ac. حَقْر 1 ,  حُقْرِيَّة 3yit ,  مَحْقَرَة 17t ),
a.  Despised, contemned, slighted.

حَقِرَ
حَقِرَ A ( n. ac. حَقَر 4 ) حَقُرَ U ( n. ac. حَقْر 1 ,  حَقَاْرَة 22t )
a.  Was despicable, vile, despised.

حَقَّرَ
حَقَّرَ II ,
a.  Disdained, despised, slighted, scorned.

b.  Depreciated, disparaged; abused.

c.  Used the diminutive form of a noun.

أَحْقَرَ
أَحْقَرَ IV ,  اِحْتَقَرَ VIII ,  اِسْتَحْقَرَ X ,
a.  see II (a) .

حَقْر
حَقْر 1 ,
a.  see 22t .

حُقْرِيَّة
حُقْرِيَّة 3yit ,
a.  Contempt, disdain, scorn.

حَقَاْرَة
حَقَاْرَة 22t ,  حِقَاْرَة 23t ,  حُقَاْرَة 24t ,
a.  Contemptibleness, despicableness, paltriness, meanness, baseness.

حَقِيْر
حَقِيْر 25 ,
a.  Contemptible, despicable; mean, paltry, insignificant.

حَاْقُوْرَة
حَاْقُوْرَة 40t ,
a.  The Fourth Heaven.

حَقَّرَ
N. P. حَقَّرَ II ,  اِحْتَقَرَ VIII ,
a.  Despised, held of no account; insignificant, small &c.

حَيْقَط
حَيْقَط ,  حَيْقُطَان
a.  Attagen, heathcock, wood-cock, rail ( bird ).

##### Türkçe

حَقَرَ
حَقَرَ I ( n. ac. **حَقْر** 1 ,  **حُقْرِيَّة** 3yit ,  **مَحْقَرَة** 17t ),
a. Hor gördü, küçümsedi, hafife aldı.

حَقِرَ
حَقِرَ A ( n. ac. **حَقَر** 4 ) **حَقُرَ** U ( n. ac. **حَقْر** 1 ,  **حَقَاْرَة** 22t )
a. Hor görülesi oldu, aşağı oldu, hor görüldü.

حَقَّرَ
حَقَّرَ II ,
a. Küçümsedi, hor gördü, hafife aldı, aşağıladı.

b. Değerini düşürdü, kötüledi; sövdü.

c. Bir ismin küçültme şeklini kullandı.

أَحْقَرَ
أَحْقَرَ IV ,  **اِحْتَقَرَ** VIII ,  **اِسْتَحْقَرَ** X ,
a. II (a)’ya bak.

حَقْر
**حَقْر** 1 ,
a. 22t’ye bak.

حُقْرِيَّة
**حُقْرِيَّة** 3yit ,
a. Hor görme, küçümseme, aşağılama.

حَقَاْرَة
**حَقَاْرَة** 22t ,  **حِقَاْرَة** 23t ,  **حُقَاْرَة** 24t ,
a. Hor görülesilik, aşağılık, değersizlik, alçaklık, bayağılık.

حَقِيْر
**حَقِيْر** 25 ,
a. Hor görülesi, aşağı; bayağı, değersiz, önemsiz.

حَاْقُوْرَة
**حَاْقُوْرَة** 40t ,
a. Dördüncü gök.

حَقَّرَ
N. P. **حَقَّرَ** II ,  **اِحْتَقَرَ** VIII ,
a. Hor gördü, hesaba katmadı; önemsiz, küçük vb.

حَيْقَط
**حَيْقَط** ,  **حَيْقُطَان**
a. Attagen, heathcock, wood-cock, rail (kuş).
