# حقر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حقر

(باب الحاء والقاف وما يثلثهما)
  (حقل) الحاء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو الأرض وما قاربه. فالحَقْل: القَرَاح الطيِّب. ويقال: "لا يُنبت البَقْلةَ إلا الحَقْلة". وحَقِيلٌ: موضع. قال:
  * مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا([1]) *
  والمُحاقلة التي نُهِي عنها([2]): بيعُ الزّرعِ في سنبُله بحنطةٍ أو شعير.
ومن الباب قولهم: حَقِل الفرسُ، في قول بعضهم، إذا أصابَه وجَعٌ في بطْنه من أكل التراب. والأصل الأرض.
  ويقال حَوْقَل الشَّيْخ، إذا اعتمد بيديه على خَصره إذا مشى؛ وهي الحوقلة. وكأنَّ ذلك مأخوذٌ من قُربِهِ من الأرض. وأمّا قولهم للقارورة حَوقَلَة، فالأصل الحَوْجَلَة. ولعل الجيم أبدِلت قافا.
  (حقم) الحاء والقاف والميم لا أصلٌ ولا فرع. يقولون: الحَقْم طائر([3]).
  (حقن) الحاء والقاف *والنون أصلٌ واحد، وهو جَمْع الشيء. يقال لكلّ شيءٍ [جُمِعَ([4])] وشُدَّ حقين. ولذلك سُمِّي حابسُ اللبن حاقنا. ويقال اللبن الحَقِين الذي صُبَّ حليبُه على رائِبه. والحواقن: ما سفَل عن البطن. وقال قوم: الحاقنتان ما تحت الترقوَتَين.
  (حقو) الحاء والقاف والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو بعضُ أعضاء البدن. فالحَِقْو الخَصْر ومَشَدّ الإزار. ولذلك سمِّي ما استدقّ من السهم مما يلي الرّيشَ حَقواً. فأمّا الحديث "أن رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم أعطى النساء اللواتي غَسَّلْنَ ابنَتَه حَقْوَةً" فجاء في التفسير أنّه الإزار، وجمعه حِقِيّ، فهذا إنما سمِّي حِقواً لأنه يشدّ به الحَِقْو. وأما الحَقْوة فوجعٌ يصيب الإنسانَ في بطنه؛ يقال منه حُقِيَ الرّجلُ فهو مَحْقوٌّ.
  (حقب) الحاء والقاف والباء أصلٌ واحد، وهو يدلّ على الحبْس. يقال حَقِب العام، إذا احتبس مطرُه. وحَقِب البعيرُ، إذا احتبسَ بولُه.
  ومن الباب الحَقَبُ: حبلٌ يُشَدّ به الرحْلُ إلى بطْن البعير، كي لا يجتذبه التَّصدير. فأمّا الأحقبُ، وهو حِمار الوحش، فاختُلِف في معناه، فقال قوم: سمِّي بذلك لبياض حَِقْويه. وقال آخرون: لدقّة حِقوَيه. والأنثى حَقْباء. فإنْ كان هذا من الباب فلأنه مكانٌ يشد بحِقاب، وهو حبلٌ. ويقال للأنثى حَقباء. قال:
  * كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ([5]) *
  ومن الباب الحقيبة، وهي معروفة. ومنه احتقب فلانٌ الإثم، كأنه جمعَه في حقيبةٍ. واحتقَبَه من خَلفه: ارتدفَه. والمُحْقَِب: المُرْدَفِ. فأمّا الزمان فهو حِقْبة والجمع حِقَب. والحُقْبُ ثمانون عاماً، والجمع أحقاب، وذلك لما يجتمع فيه من السّنين والشّهورِ. ويقال إنَّ الحِقابَ جبلٌ. ويقال للقارَةِ الطويلة في السماء حقباء. قال:
  * قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ([6]) *
  (حقد) الحاء والقاف والدال أصلان: أحدهما الضِّغن، والآخر ألاَّ يُوجد ما يطلب.
  فالأوّل الحِقْد، ويجمع على الأحقاد. والآخَر قولُهم أحقَدَ القومُ، إذ طلبوا الذَّهَبةَ في المعدِن فلم يجدُوها.
  (حقر) الحاء والقاف والراء أصلٌ واحد، استصغارُ الشيء. يقال شيءٌ حقير، أي صغير. وأنا أحتقرهُ: أي أستصغره. فأمّا قولهم لاسم السماء "حاقورة([7])" فما أراه صحيحاً. وإن كان فلعلّه اسم مأخوذٌ كذا من غير اشتقاق.
  (حقط) الحاء والقاف والطاء ليس أصلاً، ولا أحسب الحَيْقُطانَ، وهو ذكر الدُّرَّاج، صحيحاً.
  (حقف) الحاء والقاف والفاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على مَيَل الشيء وعِوَجه: يقال احقوقَف الشيءُ، إذا مال، فهو مُحْقَوْقِفٌ وحَاقِفٌ. ومن ذلك الحديث: "أنه مرَّ بظبيٍ حاقِفٍ في ظلِّ شجرة" فهو الذي قد انحنى وتثنَّى في نَوْمِه. ولهذا قيل للرَّمل المنحني حِقْف، والجمع أحقاف. قال:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])  ويروى: "ذي قِفاف". وقال آخر:
  * سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) سبق الكلام على البيت في (برق). وصدره: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) في الأصل: "عن".
([3]) في اللسان: "ضرب من الطير يشبه الحمام. وقيل هو الحمام. يمانية".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق).
([6]) من رجز في اللسان (حقب)، وصواب روايته: "وضمها"؛ لأن قبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    وجاء إنشاده على الصواب في المجمل.
([7]) لم تذكر في اللسان. وفي القاموس أنها  السماء الرابعة.
([8]) لامرئ القيس، في معلقته.
([9]) للعجاج ديوانه 84 والمجمل واللسان (حقف).
ـ

### Türkçe

(حâء ve **قاف** ve ikisini üçlü yapan şeylerin bâbı)
  (**حقل**) **الحاء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da yer ve ona yakın olandır. Şu halde **الحَقْل**: iyi **القَرَاح**’tır. Ve denilir: “**البَقْلةَ**’yi ancak **الحَقْلة** bitirir.” Ve **حَقِيلٌ**: bir yer. Dedi ki:
  * **مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا**([1]) *
  Ve kendisinden nehyedilen **المُحاقلة**([2]): ekini başağında iken buğday veya arpa ile satmaktır.
Ve bâbdan onların sözü: bazılarına göre, at **حَقِل** etti; yani toprağı yemekten karnında bir ağrı ona isabet ettiğinde. Asıl yer(=toprak)tır.
  Ve denilir: şeyh **حَوْقَل** etti; yürüdüğünde elleriyle beline dayandığında; o da **الحوقلة**’dir. Sanki bu, onun yere yakınlığından alınmıştır. Ama şişeye **حَوقَلَة** demeleri ise, asıl **الحَوْجَلَة**’dir. Belki **الجيم** **قاف** olarak değiştirilmiştir.
  (**حقم**) **الحاء** ve **القاف** ve **الميم**: ne asıl ne de fer‘. Derler: **الحَقْم** bir kuştur([3]).
  (**حقن**) **الحاء** ve **القاف** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Her şey için, [toplandığında([4])] ve bağlandığında **حقين** denilir. Bundan dolayı sütün hapsedicisine **حاقنا** adı verilmiştir. Ve denilir: **الحَقِين** süt; onun sütü, ekşimişinin üzerine dökülmüş olandır. Ve **الحواقن**: karından aşağıda olan şeylerdir. Bir kavim dedi: **الحاقنتان** iki köprücük kemiğinin altındakilerdir.
  (**حقو**) **الحاء** ve **القاف** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bedenin uzuvlarından bir kısmıdır. Şu halde **الحَِقْو** beldir ve izarın bağlandığı yerdir. Bundan dolayı okun, tüy tarafına bitişik olan incelmiş kısmına **حَقواً** adı verilmiştir. Ama hadis: “Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وآله وسلم, kızını yıkayan kadınlara bir **حَقْوَةً** verdi” ise, tefsirde onun izar olduğu gelmiştir; çoğulu **حِقِيّ**’dir; bu ancak **حِقواً** diye adlandırıldı; çünkü onunla **الحَِقْو** bağlanır. Ama **الحَقْوة** insana karnında isabet eden bir ağrıdır; ondan: adam **حُقِيَ** oldu; o halde o **مَحْقوٌّ**dur, denilir.
  (**حقب**) **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** tek bir asıldır; o da hapsetmeye delalet eder. Denilir: yıl **حَقِب** etti; yağmuru hapsolduğunda. Ve deve **حَقِب** etti; idrarı hapsolduğunda.
  Ve bâbdan **الحَقَبُ**: semeri devenin karnına bağlamakla bağlanan iptir; ki **التَّصدير** onu çekip götürmesin. Ama **الأحقبُ** ki o yaban eşeğidir, manasında ihtilaf edildi; bir kavim dedi: iki **حَِقْو**’sunun beyazlığından dolayı bununla adlandırıldı. Başkaları dedi: iki **حِقو**’sunun inceliğinden dolayı. Dişisi **حَقْباء**’dır. Şayet bu bâbdan ise, ancak o, **حِقاب** ile bağlanan bir yerdir; o da bir iptir. Ve dişiye **حَقباء** denilir. Dedi ki:
  * **كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ**([5]) *
  Ve bâbdan **الحقيبة**; o bilinir. Ve ondan: falan günahı **احتقب** etti; sanki onu bir **حقيبة** içinde toplamış gibidir. Ve onu arkasından **احتقَبَه**: onu terkisine aldı. Ve **المُحْقَِب**: **المُرْدَفِ**’tir. Ama zaman ise **حِقْبة**’dir; çoğulu **حِقَب**’dır. Ve **الحُقْبُ** seksen yıldır; çoğulu **أحقاب**’dır; bu, içinde yıllar ve aylar toplanmasından dolayıdır. Ve denilir: **الحِقابَ** bir dağdır. Ve gökte uzun **القارَة**’ye **حقباء** denilir. Dedi ki:
  * **قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ**([6]) *
  (**حقد**) **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** iki asıldır: biri kin; diğeri, istenen şeyin bulunmamasıdır.
  Birincisi **الحِقْد**’dır; **الأحقاد** üzere çoğul yapılır. İkincisi onların sözü: kavim **أحقَدَ** etti; yani madende altını aradılar da onu bulamadılar.
  (**حقر**) **الحاء** ve **القاف** ve **الراء** tek bir asıldır: şeyin küçük görülmesi. Denilir: **حقير** bir şey; yani küçük. Ve ben onu **أحتقرهُ**: yani onu küçük görürüm. Ama göğün ismine “**حاقورة**([7])” demeleri ise, onu sahih görmüyorum. Eğer öyle ise, belki de türetmesiz olarak başka bir yerden böyle alınmış bir isimdir.
  (**حقط**) **الحاء** ve **القاف** ve **الطاء** asıl değildir; ve ben **الحَيْقُطانَ**’ı—ki o **الدُّرَّاج**’ın erkeğidir—sahih saymıyorum.
  (**حقف**) **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin meyline ve eğriliğine delalet eder: denilir: şey **احقوقَف** etti; meylettiğinde; o halde o **مُحْقَوْقِفٌ** ve **حَاقِفٌ**’tir. Ve bundan hadis: “O, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti”; o, uykusunda eğilmiş ve bükülmüş olandır. Bunun için eğri kum’a **حِقْف** denildi; çoğulu **أحقاف**’tır. Dedi ki:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])  Ve “**ذي قِفاف**” diye rivayet olunur. Bir başkası dedi:
  * **سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا**([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) Bu beyit hakkında söz (برق)’ta geçti. Ve onun صدر’ı: * **وأفضن بعد كظومهن بحرة** *
([2]) Asılda: “**عن**”.
([3]) Lisân’da: “Güvercine benzeyen kuştan bir tür. Ve denildi: o güvercindir. Yemenî.”
([4]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([5]) Beyit, dîvânında 104’te Ru’be’nindir ve **اللسان** (حقب، زلق).
([6]) **اللسان** (حقب)’da bir recez’dendir; ve rivayetinin doğrusu: “**وضمها**”dır; çünkü ondan önce:
* **قد قلت لما جدت العقاب** *
    Ve **المجمل**’de doğru üzere inşâd edilmiştir.
([7]) **اللسان**’da zikredilmedi. Ve **القاموس**’ta onun dördüncü gök olduğu (zikredilmiştir).
([8]) İmru’ul-Kays’ındır, muallakasında.
([9]) ‘Accâc’ındır; dîvânı 84 ve **المجمل** ve **اللسان** (حقف).
ـ
