# حقف (ح-ق-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Higbe kum yığını üzerindeki çöküntü, Hagebe fiil olarak devenin kum üzerine çökmesi demektir

- Harfler: ح - ق - ف
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْأَحْقَافِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90.md) | بِالْأَفْعَالِ | Kum fırtınaları yardımıyla | 1 | 1 | [46:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/ayet/46:21.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Âd
2. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Haliy : Boş arı kovanıdır
3. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
4. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
5. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · El ve kol demektir
6. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
7. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
8. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Büyük
9. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ana kapının önündeki bekçidir
10. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
11. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su yosunudur
12. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
13. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
14. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حقف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%85.md), [كثب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8.md), [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin bükülüp kavis yapması, eğrilmesi, hilal veya yay biçiminde yığılan kum tepesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da helak edilen Âd kavminin kavisli kum tepeleri ve vadileriyle kuşatılmış coğrafi yurdunu niteleme |
| Çekirdek Özet 3 | Mukavemeti ve sağlamlığı zannedilen devasa doğal ve beşeri yapıların rüzgarla biçim değiştiren kavisli kum yığınları gibi ufalanıp dağılması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir soyut yer adına indirgeyerek kökün kavislenme, bükülme, zemin güvencesizliği ve değişken yığılma hareketini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حق | Kuşatıp sabitleme, daraltma, oyma veya sınırlandırma yoluyla belirgin bir hat oluşturma ([حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md), [حقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8.md)) | ف | Kenar, açıklık, yayılma ve boşalma momenti eklenerek sabitleşmiş yapıyı uca doğru incelen, kavis çizen, yay gibi bükülen bir kum sırtına dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Çevirme, sınır çekme, koruma ve dış etkilere karşı bir hat oluşturma |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği | Toplanma, sınır noktası, yoğunlaşma ve kavisli dönme hareketi |
| ف | ağız | Açıklık, kenar, üfleme, dışa doğru yayılma ve saçılma |
| حقف | Çevrelenip toplanan kütlenin kenara doğru kavislenerek bükülmesi | Bir hatta toplanıp biriken kütlenin uç kısımlardan dışa doğru bükülerek hilal veya yay biçimli bir kavis ve sırt meydana getirmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin kavis çizerek eğrilmesi ve bükülmesi; özellikle rüzgarın yığarak hilal biçiminde kıvırdığı ve kenarları incelen kum tepesi (حِقْف), devenin zayıflıktan kavisleşen sırtı veya ceylanın uyurken yuvarlaklaşarak kıvrılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde kum sırtları ve kavisli tepeleri olan geniş çöl çukurluğunu tasvir eder: فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى / بنا بطن خبت ذي حقاف عقنقل |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şairi el-Accâc, hilalin gökte yay gibi kavislenip incelmesini bu kökle betimler: سماوة الهلال حتى احقوقفا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حقف kökü, merkezi Sami dillerinde somut morfolojik eğrilik, bükülme ve yay şeklini alma kavram alanı etrafında gelişmiştir. Kökün birincil çekirdeği olan bükülme ve kavislenme, Güney Sami ve Arap yarımadası çöl topoğrafyasında rüzgar etkisiyle oluşan kavisli kumul morfolojisini (barkan veya hilal kumulları) adlandırmada özelleşmiştir. Kökün permütasyon akrabası olan ve kafatasının kubbeli kavisini bildiren Arapça [قحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%81.md) biçimiyle kavramsal örtüşme gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu kök düzeninde belirgin bir çöl topoğrafyası terimi sınırlı olup, kökün kavis ve oyuklaşma semantiği Arap yarımadasının coğrafi şartlarında genişleyerek yerleşiklik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حقف / احقوقَف | Bir şeyin bükülüp hilal veya yay biçimini alması; kavisli kum sırtı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arap ve merkezi çöl morfolojisi | Kavisli nesneler, çukurlaşma ve bükülme kökleriyle fonetik ve anlamsal yakınlık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çöl coğrafyası topoğrafik terimleri | Rüzgarla kavislenen kumul ve kabuksu yüzey şekilleri | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حقف | Anlamlı | Kavislenme, bükülme, hilal kumulu | Birikintinin kıvrılıp yay şeklini alması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حفق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır | Kur’an’da geçmez |
| [قحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | Kafatası kemiği, kırıp sıyırma | Kafatasının kavisli üst kemiği veya kabı dibine kadar içip sıyırma | Hedef kökle kavisli kemer yapısı ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [قفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Kuru şeyi ağza atma | Ağza un veya kavut atıp kuruca yutma | Tehzib'de müsta'mel kaydedilmiştir; Kur’an’da geçmez |
| [فحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%82.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır | Kur’an’da geçmez |
| [فقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD.md) | Anlamlı | Tomurcuğun açılması, gözün belirmesi | Çiçeğin açılarak kenarlarının ayrılması | Hedef kökün dışa yayılma yönüyle uzaktan akraba; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حقف | Merkez | Kavisli kumul, eğimli yığılma | Rüzgarın etkisiyle hilal biçiminde bükülmüş, kenarları incelen kum sırtı | Dayanaksız, şekil değiştirebilir kavisli yığılma |
| [عقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%85.md) | Komşu | Kısırlık, kök kesicilik | Doğurganlığı ve faydası kesilmiş, helak edici rüzgar niteliği | Âd kavmine gelen rüzgarın yıkıcılığını bildirir |
| [كثب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8.md) | Komşu | Kum yığını | Bir araya toplanmış, yığılmış fakat kavis şartı aranmayan kum kümesi | Şekilden ziyade kütlevi toplanmayı ifade eder |
| [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Üst üste yığılma | Nesnelerin veya bulutların katman katman birbirine binmesi | Yoğunlaşma ve katmanlaşmayı vurgular |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Doğruluk, dikilme, sebat | Eğrilik ve bükülme olmaksızın dik durma, sarsılmaz zemin üzerinde kaim olma | Kavisli, akışkan ve eğri kumulun tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حقف | Kavisli kum sırtı, bükülme | Rüzgarla kıvrılmış hilal biçimli kum tepesi | Kesin |
| Latince | tumulus arenaceus, curvatura | Kum tepesi, bükülme | Yalnızca yükseltiyi ve eğriliği verir, çöl kumulunun dinamik kavisini tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | barchan, sand dune, curved ridge | Hilal kumul, kavisli kum sırtı | Coğrafi terim olarak barchan hilal biçimli kumulu eksiksiz karşılar; dune geneldir | Güçlü |
| Almanca | Sicheldüne, Sanddüne | Hilal kumulu, kum tepeciği | Sicheldüne kavisli ve hilal biçimli bükülmeyi birebir karşılar | Güçlü |
| Fransızca | barkhane, dune courbée | Kavisli kumul, barkan | Rüzgarın kavis verdiği hareketli çöl kumulu morfolojisini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford English Dictionary, Brockhaus.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْأَحْقَافِ | Âd kavminin yaşadığı kavisli kum tepeleri diyarı | Âd kavminin uyarılması ve helak sürecinin anlatıldığı tarihi-coğrafi bağlam (Ahkâf [46:21](https://lisan.digital/tr/ayet/46:21.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve kavimlerin helaki | Dünyevi güç, mimari büyüklük ve iktidara güvenen toplumların temelsiz bir kum tepesi gibi çöküşü | Kök, istikrarsız ve fani zeminlere bel bağlamanın ontolojik kırılganlığına işaret eder |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan fıkhi bir hükme medar olan ıstılahi bir kullanımı yoktur | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Ahkâf [46:21](https://lisan.digital/tr/ayet/46:21.md) tefsiri ve kıssa coğrafyası | Ahkâf'ın Umman-Yemen (Hadramut) arasındaki kavisli kum vadileri mi yoksa genel bir kum çölü mü olduğu | Kelimenin kavisli, hilal biçimli kum tepeleri manası esas alınarak coğrafi mekan tespiti yapılmıştır |
| Hadis | Tasvir ve teşbih ifadeleri | Uyuyan ceylanın bükülüp kıvrılması (حاقف) veya ıssız kumul yolları (تنائف حقاف) rivayetleri | Kök, nesnelerin hilal gibi bükülüp yuvarlaklaşması anlamında fiziksel tasvir olarak yoğunlaşır |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve istikamet | Çarpıklıktan uzak durma, eğri ve kaygan zeminleri terk etme | Uyarının mekanı ve nesnesi | İnsanın sığınak sandığı eğri ve kavisli dünyevi yapıların zayıflığını kavratma | Güçlü |
| İlmi | Jeomorfoloji ve çöl dinamikleri | Rüzgar erozyonu ve barkan (hilal kumul) teşekkülü | Fiziksel hareket mekanizması | Akışkan parçacıkların aerodinamik kuvvetle kavisli birikintiler oluşturması | Kesin |
| Siyasi | Güç sarhoşluğu ve çöküş | Temelsiz iktidar yapıları ve zevale mahkum kibir | İktidar yanılsaması | Âd kavmi gibi fiziksel güce dayanan tiranlıkların kum tepeleri üzerinde yükselen boş hayallere dönüşmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak güvenliği | Sabit olmayan, akıcı ve yığılma temelli servet | İktisadi zemin dayanıksızlığı | Üretim ve sağlam taban yerine sadece geçici birikime dayanan zenginliğin dağılması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal olmayan kavislenme (eğrilik tensörü) ve akışkanlar mekaniğinde tanecikli yığılma dinamiği | Dış kuvvet vektörlerinin etkisi altında taneciklerin stabil olmayan kavisli ve asimetrik yüzeyler meydana getirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal zemin kırılganlığı ve yanılsamalı güvenlik teorisi | Toplumların zenginlik ve coğrafi güçlerine aldanarak kurdukları nizamın, yapısal bir kriz anında kumul gibi kayarak dağılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca haritada unutulmuş, tarihi geçmişte kalmış belirsiz bir kabile arazisinin özel ismi olarak görüp geçmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حقف kökü, azametine ve sağlamlığına güvenilen uygarlıkların (Âd kavmi), hakikatte rüzgarın yön verdiği eğri, dayanıksız ve kaypak bir kum sırtı üzerinde inşa edilmiş olduğunu gösteren sembolik bir zemin metaforudur. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin evrensel mesajını sadece coğrafi bir arkeolojiye indirgemek; güç, servet ve mimari büyüklüğe güvenen çağdaş sistemlerin ontolojik kumul zeminini fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kavim helaklerini anlatırken mekan ile kavmin psikolojik ve ahlaki durumu arasındaki muazzam mutabakatı gösterir; sağlam sanılan kibir kavisli bir kumulda tükenmiştir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin kavimlerini uyardığı, geçmiş kavimlerin yıkılış sebeplerinin sergilendiği ve kozmik rüzgar azabının tasvir edildiği kıssa ayetlerinde (Ahkâf [46:21](https://lisan.digital/tr/ayet/46:21.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekanın rastgele bir isim olmadığını, bizzat kelimenin kök anlamındaki bükülme, kavislenme ve kaypak yığılma niteliğinin kavmin akıbetini haber verdiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Rüzgarın sürükleyip bükmesiyle kavis ve hilal biçimi alan, uçları incelen oynak kum sırtı ve tepesi.
- Soyut anlam: Dıştan devasa ve kuşatıcı görünen ancak içsel mukavemeti bulunmayan, rüzgarın esişine göre sürekli yön ve eğrilik değiştiren zemin kırılganlığı.
- Sistematik karşılık: Sabit bir temele ve adalete dayanmayan kibirli yapıların, fiziksel azametlerine rağmen bir kumul zayıflığında dağılmaya mahkum olması.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \kappa \cdot \nabla \Phi(v) \cdot (1 - \rho)$$
- LaTeX açıklaması:

Formülde $S(t)$ zamanla biçim değiştiren kavisli kumul yapısını ve zemin kararsızlığını; $\kappa$ geometrik eğrilik ve bükülme katsayısını; $\nabla \Phi(v)$ dış rüzgar ve kuvvet alanının akış gradyanını; $(1 - \rho)$ ise içsel bağlayıcılık ve yoğunluk eksikliğinden doğan yapısal dayanıksızlığı temsil eder. Model, yapının büyüklüğünün bir direnç oluşturmadığını, aksine akışkan dış etkenler karşısında kavislenerek çökmeye açık olduğunu matematiksel olarak gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Ahkaf 46:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/ayet/46:21.md) — بِالْأَحْقَافِ

وَاذْكُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Ad’ın kardeşini de hatırla. Hani kavmini; Allah’tan başkasına ibadet etmeyin, diyen nice uyarıcılar gelip geçmişken Ahkaf ile uyarıp; doğrusu ben, sizin için büyük günün azabından korkarım, diye korkutmuştu.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Higbe kum yığını üzerindeki çöküntü, Hagebe fiil olarak devenin kum üzerine çökmesi demektir.
(ha kaf fe) Kum yığını demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والفاء معهما
ح ق ف، ق ح ف، ف ق ح مستعملات
حقف:
الحِقْفُ: الرَّمْل ويُجْمَع على أحقاف وحُقُوف. واحقَوْقَفَ. واحقَوْقَفَ الرَّمْلُ، واحقَوْقَفَ ظَهْرُ البَعير: أي طالَ واعوَجَّ، قال العجاج:
سَماوةَ الهلال حتّى احقَوْقَفا
والأحقافُ في القرآن يقال: جَبَل مُحيطٌ بالدنيا من زَبَرْ جَدةٍ خَضراء يَلْتَهِبُ يومَ القيامة فيُحشَرُ الناسُ من كُلِّ أفق.
?قحف: القِحْفُ: العَظْم فوقَ الدِماغ من الجُمْجُمة، والجميع: القِحْفة والأَقحاف. والقَحْفُ: قَطْعُه وكَسْرُه فهو مَقْحُوف أي مَقْطُوع القِحْف، قال:
يَدَعْنَ هامَ الجُمْجُمِ المَقْـحُـوفِ		صُمِّ الصَدَى كالحَنْظَل المَنْقُوفِ
والقَحْفُ: شدَّةُ الشُرب، وقيل لامرئ القيس: قُتِلَ أبوك، وهوعلى الشَّراب، فقال:اليومَ قِحاف وغداً نِقاف، ومثلْه اليَومَ خَمْرٌ وغداً أمْرٌ. وقُحِف الإنِاءُ: شُرِبَ ما فيه. ومَطَرٌ قاحِف مثل قاعِف: إذا جاءَ مُفاجَأةً فأَقحَفَ كُلَّ شيءٍ. ويقال: سَيْلٌ قُحاف وجُحَاف وقُعاف بمعنى واحد.
?فقح: فَقَح الجُرْوُ: أي أَبصَرَ وفَتَح عَيْنَيه. والفُقّاح: من العِطْر، وقد يُجعَل في الدواء فيقال: فُقّاح الاذِخْرِ، الواحدة بالهاء وهو من الحَشيش. والفَقْحةُ: الراحة بلغة اليَمَن. والفَقْحة معروفة وهي الدُبُر بجُمعِها. والتَفَقُّح: التَفَتُّفح بالكلام.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ح ق ف**، **ق ح ف**، **ف ق ح** kullanımdadırlar.

**حقف**:
**الحِقْفُ**: kumdur ve **أحقاف** ve **حُقُوف** üzerine çoğul yapılır. Ve **احقَوْقَفَ**. Ve kum **احقَوْقَفَ**; ve devenin sırtı **احقَوْقَفَ**: yani uzadı ve eğrildi; el-‘Accâc dedi ki:
Hilâlin göğü, ta ki **احقَوْقَفا** edinceye kadar.

Ve Kur’ân’daki **الأحقاف** denilir: yeşil büyük kayalardan, dünyayı kuşatan bir dağ; kıyamet günü alevlenir de insanlar her ufuktan toplanır.

**قحف**: **القِحْفُ**: kafatasından beynin üstündeki kemiktir; hepsi: **القِحْفة** ve **الأَقحاف**. Ve **القَحْفُ**: onun kesilmesi ve kırılmasıdır; o hâlde o **مَقْحُوف**tur, yani **القِحْف**i kesilmiş; dedi ki:
Kesilmiş kafataslarının başlarını bırakırlar;
yankısı sağır, delinmiş acı kavun gibi.

Ve **القَحْفُ**: içmenin şiddetidir. Ve İmru’ul-Kays’a denildi: Baban öldürüldü; o da içki üzerindeydi; dedi ki: Bugün **قِحاف** ve yarın **نِقاف**; ve onun benzeri: bugün şarap ve yarın iş. Ve kap **قُحِف** edildi: içindekinin içildi. Ve **قاحِف** yağmur, **قاعِف** gibi: ansızın geldiğinde de her şeyi **أَقحَفَ** ettiğinde. Ve denilir: **قُحاف** ve **جُحَاف** ve **قُعاف** seli; tek bir mânâdadır.

**فقح**: Yavru köpek **فَقَح** etti: yani gördü ve iki gözünü açtı. Ve **الفُقّاح**: kokudandır; ve ilaca konulabilir de **فُقّاح الاذِخْرِ** denilir; bir tanesi **الهاء** iledir ve o ottandır. Ve **الفَقْحةُ**: Yemen diliyle rahatlıktır. Ve **الفَقْحة** bilinir; o, toplanmasıyla arka (dübür)dür. Ve **التَفَقُّح**: sözle **التَفَتُّفح** etmektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحقْفُ: المعوجُّ من الرمل، والجمع حِقافُ وأَحْقافٌ. واحْقَوْقَفَ الرملُ والهلالُ، أي اعوجَّ.

##### Türkçe

**الحقْفُ**: kumdan eğri olan; çoğulu **حِقافُ** ve **أَحْقافٌ**’dur. Ve kum ve hilâl **احْقَوْقَفَ**; yani eğrildi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والفاء
حقف ، فقح ، قحف ، قفح : مستعملة .
حقف : قال الليث : يقال : للرَّمل إذا طال واعوَجَّ : قد احقَوْقَفَ . واحْقَوقَفَ ظهرُ البعير ، ويُجمَع الحِقْفُ أحقافاً وحُقُوفاً . وقال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الحِقْفُ : الرملُ المُعَوجُّ ، ومنه قيل لِمَا اعوجَّ : مُحْقَوْقِف . وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ ) ( الأحقاف : 21 ) واحِدُها حِقْف وهو المُسْتَطِيل المُشرف . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه مَرّ هو وأصحابه وهم مُحْرِمُون بِظَبْي حاقِفٍ في ظل شجرة . قال أبو عُبيد : يعني الذي قد انحنى وتثنَّى في نومه . ولهذا قيل للرمل إذا كان منحنياً حِقْفٌ ، قال : وكانت مَنازِلُ قوم عاد بالرمال ، قال : وفي بعض التفسير في قوله : بالأحْقَافِ قال : بالأرض . والمعروف في كلام العرب الأول وأنشد :
طَيَّ اللَّيَالي زُلَفاً فَزُلَفا سمَاوَةَ الهلال حتى احْقَوْقَفا وقال الليث : الأحقاف في القرآن : جبل مُحيطٌ بالدنيا مِن زَبَرْجَدَةٍ خضراء ، تلتَهِبُ يوم القيامة فَتَحْشُرُ الناس من كلِّ أُفُق ، قلت : هذا الجبلُ الذي وصفه يقال له قَافٌ ، وأما الأحقاف فهي رمال بظاهر بلاد اليمن ، كانت عادٌ تنْزِل بها . شمر عن ابن الأعرابي : الحِقْفُ : أصلُ الرْملِ ، وأصل الجبل والحائط . قال : والظَّبْي الحَاقفُ يكون رابضاً في حِقْفٍ من الرَّمْلِ ، ويكون مُنْطَوِياً كالحِقْفِ . وقال ابن شُميْل : جَمَلٌ أَحْقَفُ : خميصٌ . قحف : قال الليث : القِحْفُ : العظم الذي فوق الدِّماغِ مِن الجُمْجُمَةِ . والجميع الأقْحافُ والقِحَفَةُ . قال : والقَحْفُ : قَطْعُ القحْف أو كَسْرُه ، ورَجُل مَقْحُوفٌ : مقطوع القِحْف ، وأنشد : يَدعْنَ هامَ الْجُمْجُمِ المَقْحُوفِ صُمَّ الصَّدَى كالحَنْظَل المنْقُوفِ قال : والقَحْفُ : شِدَّةُ الشُّرْبِ . وقال امْرُؤُ القَيْس لَمَّا نُعِي إِلَيْه أبُوه وهو يَشربُ : ( اليوْمَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ ) . وقحف الإناء : إذا شرب ما فيه . أبو عُبَيْد عن الأصمَعِيّ منْ أمثالِهم في رمْي الرّجُل صاحبَه بالمُعْضِلات أو بما يُسْكِتُه أَنْ يَقولُوا : ( رماهُ بِأَقْحَافِ رأْسِه ) . قال أبو الهيثم : القِحْفُ : العَظْمُ الذي فَوْق الدّماغ من الْجُمْجُمَة . الحَرّاني عن ابن السِّكِّيت قال : القِحْفُ : ما ضُرِبَ من الرّأسِ فَطَاح . وأنشد لِجَرِيرٍ : تَهْوِي بِذِي العَقْرِ أَقْحَافاً جَماجِمُهم كأَنَّهَا حَنْظُل الْخُطْبانِ تُنْتقَف أبو زيد عن الكِلاَبِيِّين قالوا : قِحْفُ الرّأْسِ : كلّ ما انفَلَقَ من جُمْجُمَتِه فبانَ ، ولا يُدْعَى قِحْفاً حتى يَبين ، وجَمَاعَةُ القِحْفُ أَقْحَافٌ وقَحْفَةٌ وَقُحُوفٌ ، ولا يَقُولُون لجميع الجُمْجُمَةِ قِحْفٌ إلاَّ أن تَنْكَسِرَ والجُمْجُمَة : التي فيها الدِّمَاغ . وقال غيره : ضرَبه فاقْتَحَفَ قِحْفاً من رأسِه أي أبان قطعةً من الْجُمْجُمَة ، والجُمْجُمَةُ كلُّها تُسَمَّى قِحْفاً وأقْحَافاً . وقال أبو الهيثم : القِحافُ : شِدَّةُ المَشَارَبَة بالقِحْف ، وذلك أنَّ أحدهم إذا قَتَلَ ثأره شَرِب بِقِحْفِ رأْسِه يَتَشَفى به . قلتُ : القِحْفُ عند العربِ : الفِلْقَةُ من فِلَقِ القصعة أو القدح إذا تَثَلَّمَتْ ، ورأيتُ أهلَ النَّعَم إذا جَربت إبِلُهم يجعلون الخَضْخَاضَ في قِحْف ويَطْلُونَ الأجربَ بالهِناء الذي جعلوه فيه ، وأَظُنُّهم شَبَّهُوه بِقحْف الرَّأس فسَمَّوْه به . وقال الليث : القاحِفُ من المطر كالقاعفِ إذا جاء فُجَاءَةً فاقْتَحَفَ سيلُه كل شيء . ومنه قيل : سيلٌ قُحَافٌ وقُعَافٌ وجُحَافٌ بمعنى واحد . أبو زيد : عَجَاجَةٌ قَحْفاءُ وهي التي تَقْحَفُ الشيء وتذهب به . وقال ابن الأعرابي : القُحُوفُ : المَغارِفُ . فحق : أهمله الليث : وحكي عن الفَرَّاءِ أنه
قال : العرب تقول : فُلاَنٌ يَتَفَيْحَقُ في كلامِه ويَتَفَيْهَقُ إذا تَوَسَّعَ فيه . وقال أبو عمرو : انْفَحَقَ بالكلام انْفِحَاقاً وطريق مُنْفَحِق : واسِعٌ ، وأنشد : والعِيسُ فَوْقَ لاَحِبٍ مُعَبَّد غُبْرِ الحَصَا مُنْفَحِقٍ عَجَرَّد فقح : الليث : التَّفَقُّح : التَّفَتُّحُ بالكلام قال : والجِرْوُ إذا أبصر . قيل : قد فَقَحَ يعني فَتَح عينيه . وفي الحديث : ( أن عُبيدَ الله بن جَحْش تَنَصَّر بعد إسلامه فقيل له في ذلك ، فقال : إنَّا قد فَقَّحْنَا وَصَأْصَأْتُم ) . قال أبو عُبيد : قال أبو زيد والفَرَّاء : فَقَّحَ الْجِرْوُ وجَصَّصَ إذا فَتَح عينيه ، وَصَأْصَأَ إذا لم يَفْتَحْ عينيه . وقال الليث : الفُقَّاح : من العِطْر ، وقد يُجعل في الدواء . يُقال له : فُقَّاحُ الإِذْخِرِ ، الواحدة فُقَّاحَة ، وهو من الحشيش . قلت : هو نَوْر الإِذْخِرِ إذا تَفَتَّحَ بُرْعومُه ، وكلُّ نَوْر تَفَتَّحَ فقد تَفَقَّح ، وكذلك الورد وما أشبهه من براعِيم النَّور . الليث : الفَقَحَةُ معروفة وهي الدُّبُر بجُمْعِها . قال : والفَقْحَةُ : الراحة بلغةِ أهل اليمن وجمع الفَقْحَة فِقَاح . قفح : أبو بكر عن شمر : قال : قَفَح فلان عن الشيء إذا امتنع عنه وقَفَحَتْ نفْسُه عن الطعام إذا تركه وأنشد : يَسَفُّ خُرَاطة مَكْرِ الجِنا ب حتى ترَى نفْسَه قافِحَة قال شمر : قَافِحَةٌ أي تاركة . قال : والخُراطة : ما انْخَرَط عِيدانُه وَوَرَقُه . وقال ابن دُرَيْد : قَفَحْتُ الشيءَ أَقْفَحُه إذا اسْتَفَفْتَه .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء**

**حقف** ، **فقح** ، **قحف** ، **قفح** : kullanımdadır.

**حقف** : Leys dedi: Denilir: kuma, uzayıp eğrildiği zaman: “**قد احقَوْقَفَ**”. Ve devenin sırtı **احْقَوقَفَ** olur; **الحِقْفُ** “**أحقافاً**” ve “**حُقُوفاً**” diye çoğul yapılır. Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الحِقْفُ**: eğri kumdur; ondan dolayı eğrilen şeye **مُحْقَوْقِف** denildi. Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: “( عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ ) ( الأحقاف : 21 )”; onun teki **حِقْف**’tir ve o, uzamış, yüksek (müşrif) olandır. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki: O ve ashabı ihramlı iken, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti. Ebû Ubeyd dedi: Yani uykusunda eğilmiş ve bükülmüş olan. Bundan dolayı kum, eğilmiş olduğu zaman ona **حِقْفٌ** denildi. Dedi: Âd kavminin meskenleri kumlarda idi. Dedi: Bazı tefsirde “**بالأحْقَافِ**” sözü hakkında dedi: “yeryüzünde”. Arapların sözünde bilinen ise birincisidir. Ve inşad etti:

طَيَّ اللَّيَالي زُلَفاً فَزُلَفا
سمَاوَةَ الهلال حتى احْقَوْقَفا

Leys dedi: Kur’an’daki **الأحقاف**: dünyayı kuşatan, yeşil zebercedden bir dağdır; kıyamet günü alevlenir de insanları her ufuktan toplar. Dedim: Onun vasfettiği bu dağa **قَافٌ** denilir; **الأحقاف** ise Yemen beldesinin dış tarafında kumlardır; Âd orada konaklardı. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحِقْفُ**: kumun aslı; dağın ve duvarın aslı. Dedi: **الظَّبْي الحَاقفُ** kumdan bir **حِقْفٍ** içinde çökmüş olur; ve **الحِقْفِ** gibi büzülmüş olur. İbn Şümeyl dedi: **جَمَلٌ أَحْقَفُ**: zayıf (hamiys)tır.

**قحف** : Leys dedi: **القِحْفُ**: kafatasından, beynin üstündeki kemiktir. Hepsi **الأقْحافُ** ve **القِحَفَةُ**’dir. Dedi: **القَحْفُ**: **القحْف**’ı kesmek yahut kırmaktır; **رَجُل مَقْحُوفٌ**: **القِحْف**’ı kesilmiş (kimse). Ve inşad etti:

يَدعْنَ هامَ الْجُمْجُمِ المَقْحُوفِ
صُمَّ الصَّدَى كالحَنْظَل المنْقُوفِ

Dedi: **القَحْفُ**: içmenin şiddetidir. İmruü’l-Kays, babası kendisine haber verildiğinde, o içiyorken dedi: “( **اليوْمَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ** )”. Ve **قحف الإناء**: içindekini içtiği zaman. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Onların darbımesellerinden, bir adamın arkadaşını müşküllerle yahut onu susturacak şeyle vurması hakkında, demeleri: “( **رماهُ بِأَقْحَافِ رأْسِه** )”. Ebû’l-Heysem dedi: **القِحْفُ**: kafatasından beynin üstündeki kemiktir. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **القِحْفُ**: baştan vurulan şeydir de düşer. Cerîr’in şu beytini inşad etti:

تَهْوِي بِذِي العَقْرِ أَقْحَافاً جَماجِمُهم
كأَنَّهَا حَنْظُل الْخُطْبانِ تُنْتقَف

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden: Dediler: **قِحْفُ الرّأْسِ**: kafatasından yarılıp ayrılan her şeydir; görünmedikçe ona **قِحْفاً** denilmez. **القِحْفُ**’ın cemaatı: **أَقْحَافٌ** ve **قَحْفَةٌ** ve **قُحُوفٌ**’tur. Ve bütün kafatasına **قِحْفٌ** demezler; ancak kırıldığı zaman. **الجُمْجُمَة**: içinde beyin olan şeydir. Başkası dedi: Ona vurdu da başından bir **قِحْفاً** “**فاقْتَحَفَ**”; yani kafatasından bir parçayı ayırdı. Kafatasının tamamı **قِحْفاً** ve **أقْحَافاً** diye adlandırılır. Ebû’l-Heysem dedi: **القِحافُ**: **القِحْف** ile içişmenin şiddetidir; bu, onlardan birinin kan davasını öldürdüğü zaman, onunla şifa bulmak için başının **قِحْفِ**’iyle içmesidir. Dedim: Araplar yanında **القِحْفُ**: çanak yahut kadeh, kenarı kırılıp çentiklendiği zaman, onun parçalarından bir parçadır. Ve ben hayvan sahiplerini gördüm: develeri uyuzlandığı zaman, **الخَضْخَاضَ**’ı bir **قِحْف** içine koyarlar ve uyuzluya, içine koydukları kınayı sürerler; ve ben onları, başın **قحْف**’ına benzettiklerini, bu yüzden onunla adlandırdıklarını sanıyorum. Leys dedi: Yağmurdan **القاحِفُ**, **القاعفِ** gibidir; ansızın geldiği zaman, seli her şeyi **فاقْتَحَفَ** eder. Ondan dolayı denildi: **سيلٌ قُحَافٌ** ve **قُعَافٌ** ve **جُحَافٌ**; bir mânâdadır. Ebû Zeyd: **عَجَاجَةٌ قَحْفاءُ**; o, şeyi **تَقْحَفُ** eder ve onu götürür. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُحُوفُ**: kepçelerdir.

**فحق** : Leys onu ihmal etti. Ferrâ’dan hikâye edildi ki dedi: Araplar der: “Falan, sözünde **يَتَفَيْحَقُ** eder ve **يَتَفَيْهَقُ** eder”; onu genişlettiği zaman. Ebû Amr dedi: Sözle **انْفَحَقَ** eder, **انْفِحَاقاً**; ve **طريق مُنْفَحِق**: geniştir. Ve inşad etti:

والعِيسُ فَوْقَ لاَحِبٍ مُعَبَّد
غُبْرِ الحَصَا مُنْفَحِقٍ عَجَرَّد

**فقح** : Leys: **التَّفَقُّح**: sözle **التَّفَتُّحُ**tur. Dedi: Ve **الجِرْوُ** gördüğü zaman; denilir: “**قد فَقَحَ**”; yani gözlerini açtı. Hadiste: “( **أن عُبيدَ الله بن جَحْش تَنَصَّر بعد إسلامه فقيل له في ذلك ، فقال : إنَّا قد فَقَّحْنَا وَصَأْصَأْتُم** )”. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd ve Ferrâ dedi: **فَقَّحَ الْجِرْوُ** ve **جَصَّصَ**: gözlerini açtığı zaman; **وَصَأْصَأَ**: gözlerini açmadığı zaman. Leys dedi: **الفُقَّاح**: ıtrdandır; ve ilaca konulur. Ona denilir: **فُقَّاحُ الإِذْخِرِ**; teki **فُقَّاحَة**; ve o ottandır. Dedim: O, tomurcuğu açıldığı zaman **الإِذْخِرِ**’in çiçeğidir; ve açılan her çiçek **تَفَقَّحَ** etmiştir; gül ve ona benzeyen çiçek tomurcukları da böyledir. Leys: **الفَقَحَةُ** bilinir; ve o, bütünüyle **الدُّبُر**’dür. Dedi: **الفَقْحَةُ**: Yemen ehlinin dilinde avuç içidir; **الفَقْحَة**’nin çoğulu **فِقَاح**’tır.

**قفح** : Ebû Bekir, Şemmer’den: Dedi: Falan, bir şeyden **قَفَح** etti; ondan kaçındığı zaman. Ve nefsi yemekten **قَفَحَتْ**; onu terk ettiği zaman. Ve inşad etti:

يَسَفُّ خُرَاطة مَكْرِ الجِنا
ب حتى ترَى نفْسَه قافِحَة

Şemmer dedi: **قَافِحَةٌ**; yani terk eden. Dedi: **الخُراطة**: çubukları ve yaprağı yontulup koparılan şeydir. İbn Düreyd dedi: Bir şeyi **قَفَحْتُ** onu **أَقْفَحُه**; onu üfleyip süpürdüğün (istafefta) zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والقاف وما يثلثهما)
  (حقل) الحاء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو الأرض وما قاربه. فالحَقْل: القَرَاح الطيِّب. ويقال: "لا يُنبت البَقْلةَ إلا الحَقْلة". وحَقِيلٌ: موضع. قال:
  * مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا([1]) *
  والمُحاقلة التي نُهِي عنها([2]): بيعُ الزّرعِ في سنبُله بحنطةٍ أو شعير.
ومن الباب قولهم: حَقِل الفرسُ، في قول بعضهم، إذا أصابَه وجَعٌ في بطْنه من أكل التراب. والأصل الأرض.
  ويقال حَوْقَل الشَّيْخ، إذا اعتمد بيديه على خَصره إذا مشى؛ وهي الحوقلة. وكأنَّ ذلك مأخوذٌ من قُربِهِ من الأرض. وأمّا قولهم للقارورة حَوقَلَة، فالأصل الحَوْجَلَة. ولعل الجيم أبدِلت قافا.
  (حقم) الحاء والقاف والميم لا أصلٌ ولا فرع. يقولون: الحَقْم طائر([3]).
  (حقن) الحاء والقاف *والنون أصلٌ واحد، وهو جَمْع الشيء. يقال لكلّ شيءٍ [جُمِعَ([4])] وشُدَّ حقين. ولذلك سُمِّي حابسُ اللبن حاقنا. ويقال اللبن الحَقِين الذي صُبَّ حليبُه على رائِبه. والحواقن: ما سفَل عن البطن. وقال قوم: الحاقنتان ما تحت الترقوَتَين.
  (حقو) الحاء والقاف والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو بعضُ أعضاء البدن. فالحَِقْو الخَصْر ومَشَدّ الإزار. ولذلك سمِّي ما استدقّ من السهم مما يلي الرّيشَ حَقواً. فأمّا الحديث "أن رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم أعطى النساء اللواتي غَسَّلْنَ ابنَتَه حَقْوَةً" فجاء في التفسير أنّه الإزار، وجمعه حِقِيّ، فهذا إنما سمِّي حِقواً لأنه يشدّ به الحَِقْو. وأما الحَقْوة فوجعٌ يصيب الإنسانَ في بطنه؛ يقال منه حُقِيَ الرّجلُ فهو مَحْقوٌّ.
  (حقب) الحاء والقاف والباء أصلٌ واحد، وهو يدلّ على الحبْس. يقال حَقِب العام، إذا احتبس مطرُه. وحَقِب البعيرُ، إذا احتبسَ بولُه.
  ومن الباب الحَقَبُ: حبلٌ يُشَدّ به الرحْلُ إلى بطْن البعير، كي لا يجتذبه التَّصدير. فأمّا الأحقبُ، وهو حِمار الوحش، فاختُلِف في معناه، فقال قوم: سمِّي بذلك لبياض حَِقْويه. وقال آخرون: لدقّة حِقوَيه. والأنثى حَقْباء. فإنْ كان هذا من الباب فلأنه مكانٌ يشد بحِقاب، وهو حبلٌ. ويقال للأنثى حَقباء. قال:
  * كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ([5]) *
  ومن الباب الحقيبة، وهي معروفة. ومنه احتقب فلانٌ الإثم، كأنه جمعَه في حقيبةٍ. واحتقَبَه من خَلفه: ارتدفَه. والمُحْقَِب: المُرْدَفِ. فأمّا الزمان فهو حِقْبة والجمع حِقَب. والحُقْبُ ثمانون عاماً، والجمع أحقاب، وذلك لما يجتمع فيه من السّنين والشّهورِ. ويقال إنَّ الحِقابَ جبلٌ. ويقال للقارَةِ الطويلة في السماء حقباء. قال:
  * قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ([6]) *
  (حقد) الحاء والقاف والدال أصلان: أحدهما الضِّغن، والآخر ألاَّ يُوجد ما يطلب.
  فالأوّل الحِقْد، ويجمع على الأحقاد. والآخَر قولُهم أحقَدَ القومُ، إذ طلبوا الذَّهَبةَ في المعدِن فلم يجدُوها.
  (حقر) الحاء والقاف والراء أصلٌ واحد، استصغارُ الشيء. يقال شيءٌ حقير، أي صغير. وأنا أحتقرهُ: أي أستصغره. فأمّا قولهم لاسم السماء "حاقورة([7])" فما أراه صحيحاً. وإن كان فلعلّه اسم مأخوذٌ كذا من غير اشتقاق.
  (حقط) الحاء والقاف والطاء ليس أصلاً، ولا أحسب الحَيْقُطانَ، وهو ذكر الدُّرَّاج، صحيحاً.
  (حقف) الحاء والقاف والفاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على مَيَل الشيء وعِوَجه: يقال احقوقَف الشيءُ، إذا مال، فهو مُحْقَوْقِفٌ وحَاقِفٌ. ومن ذلك الحديث: "أنه مرَّ بظبيٍ حاقِفٍ في ظلِّ شجرة" فهو الذي قد انحنى وتثنَّى في نَوْمِه. ولهذا قيل للرَّمل المنحني حِقْف، والجمع أحقاف. قال:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])  ويروى: "ذي قِفاف". وقال آخر:
  * سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) سبق الكلام على البيت في (برق). وصدره: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) في الأصل: "عن".
([3]) في اللسان: "ضرب من الطير يشبه الحمام. وقيل هو الحمام. يمانية".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق).
([6]) من رجز في اللسان (حقب)، وصواب روايته: "وضمها"؛ لأن قبله:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    وجاء إنشاده على الصواب في المجمل.
([7]) لم تذكر في اللسان. وفي القاموس أنها  السماء الرابعة.
([8]) لامرئ القيس، في معلقته.
([9]) للعجاج ديوانه 84 والمجمل واللسان (حقف).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)
  (**حقل**) **الحاء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da yer ve ona yakın olandır. Şu halde **الحَقْل**: iyi **القَرَاح**’tır. Ve denir: " **لا يُنبت البَقْلةَ إلا الحَقْلة** ". Ve **حَقِيلٌ**: bir yer. Dedi ki:
  * **مِن ذِي الأبارق إذْ رعَيْنَ حَقِيلا**([1]) *
  Ve kendisinden nehyedilen **المُحاقلة**([2]): ekini başağında iken buğday veya arpa ile satmaktır.
Ve babdan onların sözü: **حَقِل** at, bazılarının sözüne göre, toprağı yemekten karnında bir ağrı isabet ettiğinde. Asıl yer’dir.
  Ve denir: **حَوْقَل** ihtiyar, yürüdüğünde elleriyle beline dayandığında; o **الحوقلة**’dir. Sanki bu, onun yere yakınlığından alınmıştır. Ama onların şişeye **حَوقَلَة** demeleri ise, asıl **الحَوْجَلَة**’dir. Ve belki **الجيم** **قاف**’a ibdal edilmiştir.
  (**حقم**) **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** ne asıl ne de fer‘dir. Derler: **الحَقْم** bir kuştur([3]).
  (**حقن**) **الحاء** ve **القاف** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Her bir şey için, [toplandığında([4])] ve bağlandığında **حقين** denir. Bundan dolayı sütün tutucusuna **حاقنا** adı verilmiştir. Ve denir: **اللبن الحَقِين**; onun sütü, ekşimiş sütünün üzerine dökülmüş olandır. Ve **الحواقن**: karından aşağıda olan şeylerdir. Bir kavim dedi: **الحاقنتان** köprücük kemiklerinin altındaki şeylerdir.
  (**حقو**) **الحاء** ve **القاف** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bedenin uzuvlarından bir kısmıdır. Şu halde **الحَِقْو** bel ve izarın bağlandığı yerdir. Bundan dolayı okun, tüy tarafına yakın olan incelmiş kısmına **حَقواً** adı verilmiştir. Ama hadis: "Allah’ın Resulü صلى الله عليه وآله وسلم, kızını yıkayan kadınlara bir **حَقْوَةً** verdi" ise, tefsirde onun izar olduğu gelmiştir; çoğulu **حِقِيّ**’dir; bu ancak **حِقواً** diye adlandırılmıştır, çünkü onunla **الحَِقْو** bağlanır. Ama **الحَقْوة** ise, insanın karnına isabet eden bir ağrıdır; ondan: **حُقِيَ** adam, denir; o halde o **مَحْقوٌّ**’dur.
  (**حقب**) **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** tek bir asıldır; o da hapsetmeye delalet eder. Denir: **حَقِب** yıl, yağmuru tutulduğunda. Ve **حَقِب** deve, idrarı tutulduğunda.
  Ve babdan **الحَقَبُ**: semeri devenin karnına bağlamakla bağlanan iptir; ki **التَّصدير** onu çekip almasın. Ama **الأحقبُ**, ki o yaban eşeğidir, manasında ihtilaf edilmiştir; bir kavim dedi: **حَِقْويه**’nin beyazlığından dolayı bununla adlandırıldı. Ve başkaları dedi: **حِقوَيه**’nin inceliğinden dolayı. Dişisi **حَقْباء**’dır. Eğer bu babdansa, ip olan **حِقاب** ile bağlanan bir yerdir diye; ve dişiye **حَقباء** denir. Dedi ki:
  * **كأنّها حَقْباء بلقاءُ الزّلَقْ**([5]) *
  Ve babdan **الحقيبة**; o bilinen şeydir. Ve ondan: falan günahı **احتقب** etti; sanki onu bir **حقيبة** içinde toplamış gibidir. Ve onu arkasından **احتقَبَه**: onu terkisine aldı. Ve **المُحْقَِب**: terkisine alan. Ama zaman ise **حِقْبة**’dir; çoğulu **حِقَب**’dır. Ve **الحُقْبُ** seksen yıldır; çoğulu **أحقاب**’dır; bu, içinde yıllar ve aylar toplandığı içindir. Ve denir: **الحِقابَ** bir dağdır. Ve gökte uzun kara parçasına **حقباء** denir. Dedi ki:
  * **قد ضَمَّها والبَدَن الحِقابُ**([6]) *
  (**حقد**) **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** iki asıldır: biri kin, diğeri de aranan şeyin bulunmamasıdır.
  Birincisi **الحِقْد**’dır; **الأحقاد** üzerine cem‘ olunur. İkincisi onların sözü: kavim **أحقَدَ** etti; madende altını aradılar da onu bulamadılar.
  (**حقر**) **الحاء** ve **القاف** ve **الراء** tek bir asıldır: şeyin küçük görülmesi. Denir: **حقير** bir şey; yani küçük. Ve ben onu **أحتقرهُ**: yani onu küçük görürüm. Ama göğün ismi için onların " **حاقورة**([7]) " sözü ise, onu sahih görmüyorum. Eğer öyleyse, belki de türetmesiz olarak başka bir yerden böyle alınmış bir isimdir.
  (**حقط**) **الحاء** ve **القاف** ve **الطاء** asıl değildir; ve ben **الحَيْقُطانَ**’ı, ki o **الدُّرَّاج**’ın erkeğidir, sahih saymıyorum.
  (**حقف**) **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin meyline ve eğriliğine delalet eder: denir **احقوقَف** şey, eğildiğinde; o halde o **مُحْقَوْقِفٌ** ve **حَاقِفٌ**’tir. Ve bundan hadis: "Onun, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçtiği"dir; o, uykusunda eğilmiş ve bükülmüş olandır. Bunun için eğri kum’a **حِقْف** denildi; çoğulu **أحقاف**’tır. Dedi ki:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي **حِقافٍ** عَقَنْقَلِ([8])  Ve " **ذي قِفاف** " diye rivayet olunur. Bir başkası dedi:
  * **سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا**([9]) *
----------------------------------------------------------------------
([1]) Beyit hakkında söz daha önce (**برق**)’ta geçti. Ve onun صدر’ı: * وأفضن بعد كظومهن بحرة *
([2]) Asılda: " **عن** ".
([3]) **اللسان**’da: "Güvercine benzeyen kuştan bir tür. Ve denildi ki o güvercindir. Yemenî".
([4]) **المجمل**’den tekmile.
([5]) Beyit, divanında 104 ve **اللسان** (**حقب**، **زلق**)’ta Ru’be’nindir.
([6]) **اللسان** (**حقب**)’da bir recez’dendir; rivayetinin doğrusu: " **وضمها** "dır; çünkü ondan önce:
* قد قلت لما جدت العقاب *
    Ve **المجمل**’de doğru üzere inşad edilmiştir.
([7]) **اللسان**’da zikredilmedi. Ve **القاموس**’ta onun dördüncü gök olduğu.
([8]) İmru’ul-Kays’ındır; muallakasında.
([9]) ‘Accâc’ındır; divanı 84 ve **المجمل** ve **اللسان** (**حقف**).
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿إذ أنذر قومه بالأحقاف﴾ [الأحقاف/21]، جمع الحقف، أي: الرمل المائل، وظبي حاقف: ساكن للحقف، واحقوقف: مال حتى صار كحقف، قال:
*سماوة الهلال حتى احقوقفا*
*** (الرجز للعجاج. وهو في ديوانه ص 496؛ والمجمل 1/246)

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿إذ أنذر قومه بالأحقاف﴾ [الأحقاف/21]؛ **الأحقاف** **الحقف**’in çoğuludur; yani: eğik kum. **وظبي حاقف**: **الحقف**’e sâkin olan. **واحْقَوْقَفَ**: eğildi, ta ki **حقف** gibi oldu. Dedi ki:
*Hilâlin semâsı, ta ki **احقوقفا** edinceye kadar*
*** (Recez, el-‘Accâc’ındır. Ve o, onun Dîvân’ında s. 496’dadır; ve **المجمل** 1/246)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ق ف
نزلنا بين قفاف وأحقاف‏.‏
وفلان مأواه الحقوف لا تظله السقوف‏.‏
والحقف نقاً يعوج ويدق‏.‏
واحقوقف الرمل‏.‏
واحقوقف ظهر البعير من الهزال‏.‏
واحقوقف الهلال‏.‏
قال العجاج‏:‏ سمـاوة الهلال حتى احقوقفا ومررت بظبي حاقف وهو المنعطف في منامه‏.‏
قال الحطيئة‏:‏ تطيـر الحصـى بعـرى المنسميـن إذا الحاقفـات ألفـن الظلالا

##### Türkçe

ح ق ف
“İndik/bulunduk **قفاف** ve **أحقاف** arasında.”

Ve falanın barınağı **الحقوف**tur; onu **السقوف** gölgelemez.

Ve **الحقف**: eğrilen ve incelen bir kum yığınıdır.

Ve **احقوقف** kum.

Ve **احقوقف** devenin sırtı, zayıflıktan.

Ve **احقوقف** hilâl.

**العجاج** dedi ki:
Hilâlin yüksekliği, ta ki **احقوقفا** oluncaya kadar.

Ve uykusunda kıvrılan olan **حاقف** bir ceylana uğradım.

**الحطيئة** dedi ki:
İki **المنسميـن**in bağlarıyla çakıl taşını uçurur,
**الحاقفـات** gölgeleri buldukları zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِقْفُ من الرمل: الـمُعْوَجُّ، وجمعه أَحْقافٌ وحُقوفٌ وحِقافٌ وحِقَفةٌ؛ ومنه قيل لما اعْوَجَّ: مُحْقَوْقِفٌ. وفي حديث قُسٍّ: في تَنائِفَ حِقافٍ، وفي رواية أُخرى: حَقائِفَ؛ الحِقافُ: جمع حِقْفٍ، وهو ما اعْوَجَّ من الرمل واستطال، ويجمع على أَحْقافٍ، فأَما حَقائِفُ فجمع الجمع، أَما جمع حِقافٍ أَو أَحقافٍ، وأَما قوله تعالى: إذ أَنذر قومَه بالأَحْقافِ، فقيل: هي من الرِّمال، أَي أَنـْذَرَهم هنالك. قال الجوهري: الأَحْقافُ ديار عاد. قال تعالى: واذكر أَخا عادٍ إذ أَنذر قومَه بالأَحْقافِ؛ قال الفراء: واحدها حِقْفٌ وهو المستطيل المشرف، وفي بعض التفسير في قوله بالأَحقاف فقال بالأَرض، قال: والمعروف من كلام العرب الأَول، وقال الليث: الأَحقافُ في القرآن جبل محيط بالدنيا من زَبَرْجَدةٍ خضراء تَلْتَهِبُ يوم القيامة فتَحْشُرُ الناس من كل أُفُق؛ قال الأَزهري: هذا الجبل الذي وصفه يقال له قافٌ، وأَما الأَحْقافُ فهي رمال بظاهر بلاد اليمن كانت عاد تنزل بها. والحِقْفُ: أَصْلُ الرَّمْلِ وأَصل الجبل وأَصل الحائط. وقد احْقَوْقَفَ الرملُ إذا طالَ واعْوَجَّ. واحْقَوْقَفَ الهِلالُ: اعْوجَّ. وكلُّ ما طالَ واعْوَجَّ، فقد احْقَوْقَفَ كظهر البعير وشَخْص القَمَرِ؛ قال العجاج:
ناجٍ طَواهُ الأَيْنُ مـمّا وجَفا،
طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فزلفا،
سَماوةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا
وظبي حاقِفٌ فيه قولان: أَحدهما أَنَّ معناه صار في حِقْفٍ، والآخر أَنه رَبَضَ واحْقَوْقَفَ ظهرُه. الأزهري: الظبي الحاقِفُ يكون رابِضاً في حِقْفٍ من الرمل أَو منطوياً كالحِقْف. وقال ابن شميل: جمل أَحْقَفُ خَمِيصٌ. قال ابن سيده: وكل موضع دخل فيه فهو حِقْفٌ. ورجل حاقِفٌ إذا دخل في الموضع؛ كلُّ ذلك عن ثعلب. وفي الحديث: أَنه، صلى اللّه عليه وسلم، مرَّ هو وأَصحابه وهم مُحْرمُون بظبي حاقِفٍ في ظلّ شجرة؛ هو الذي نام وانحَنى وتَثَنّى في نومه، ولهذا قيل للرمل إذا كان مُنْحَنِياً حِقْفٌ، وكانت مَنازِلُ قوم عادٍ بالرِّمال.

##### Türkçe

**الحِقْفُ** kumdan: eğri olan; onun çoğulu **أَحْقافٌ** ve **حُقوفٌ** ve **حِقافٌ** ve **حِقَفةٌ**’dir; ondan dolayı eğrildiği zaman için: **مُحْقَوْقِفٌ** denildi. **قُسٍّ** hadîsinde: “**تَنائِفَ حِقافٍ**” (vardır); başka bir rivayette: “**حَقائِفَ**”; **الحِقافُ**: **حِقْفٍ**’in çoğuludur; o, kumdan eğrilen ve uzayan şeydir; **أَحْقافٍ** üzere çoğul yapılır. **حَقائِفُ** ise çoğulun çoğuludur: ya **حِقافٍ**’ın çoğulu yahut **أَحقافٍ**’ın çoğulu. Yüce Allah’ın sözüne gelince: “kavmini **بالأَحْقافِ** ile uyardığı zaman”; “o, kumlardandır” denildi; yani onları orada uyardı. el-Cevherî dedi: **الأَحْقافُ** Âd’ın diyarlarıdır. Yüce Allah dedi: “Âd’ın kardeşini an; kavmini **بالأَحْقافِ** ile uyardığı zaman”; el-Ferrâ dedi: onun teki **حِقْفٌ**’tir; o, uzamış, yüksekçe olandır. Bazı tefsirde “**بالأَحقاف**” sözünde “**بالأَرض**” dedi. Dedi: Arapların كلامından bilinen birincisidir. el-Leys dedi: Kur’ân’daki **الأَحقافُ**, yeşil zebercedden, dünyayı kuşatan bir dağdır; kıyamet günü alevlenir de insanları her **أُفُق**’tan toplar. el-Ezherî dedi: onun vasfettiği bu dağa **قافٌ** denir; **الأَحْقافُ** ise Yemen beldelerinin dış tarafında, Âd’ın içinde konakladığı kumlardır.

**الحِقْفُ**: kumun aslı ve dağın aslı ve duvarın aslıdır. Kum, uzayıp eğrildiği zaman **احْقَوْقَفَ** olur. **احْقَوْقَفَ** hilâl: eğrildi. Uzayıp eğrilen her şey, devenin sırtı ve ayın şahsı gibi, **احْقَوْقَفَ** olmuştur; el-Accâc dedi:
ناجٍ طَواهُ الأَيْنُ مـمّا وجَفا،
طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فزلفا،
سَماوةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا

**وظبي حاقِفٌ** hakkında iki söz vardır: birincisi, manası **حِقْفٍ** içinde oldu; diğeri, çöktü ve sırtı **احْقَوْقَفَ** oldu. el-Ezherî: **الظبي الحاقِفُ**, kumdan bir **حِقْفٍ** içinde çökmüş olarak yahut **الحِقْف** gibi bükülmüş olarak olur. İbn Şümeyl dedi: **جمل أَحْقَفُ**: zayıf. İbn Sîde dedi: içine girdiği her yer **حِقْفٌ**’tir. Bir adam, yere girdiği zaman **حاقِفٌ**’tir; bunların hepsi Sa‘leb’dendir. Hadîste: onun, صلى اللّه عليه وسلم, kendisi ve ashabı ihramlı iken, bir ağacın gölgesinde **ظبي حاقِفٍ**’e uğradığı (vardır); o, uyuyan ve uykusunda eğilip bükülen kimsedir; bundan dolayı kum, eğilmiş olduğu zaman ona **حِقْفٌ** denildi; Âd kavminin menzilleri kumlardaydı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ق ف * * الحِقْفُ * المُعوج من الرمل والجمع * حِقَافٌ * و * أحْقَافٌ * وفي الحديث ﴿أنه مر بظبي * حَاقِفٍ * في ظل شجرة﴾ وهو الذي انحنى وتثنى في نومه و * الأحْقافُ * ديار عاد قال الله تعالى ﴿واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف﴾

##### Türkçe

* ح ق ف * * **الحِقْفُ** * kumdan eğri olan şeydir; çoğulu **حِقَافٌ** ve **أحْقَافٌ**’dur. Ve hadiste: ﴿onun bir ağacın gölgesinde **حَاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçtiği﴾; o, uykusunda eğilip bükülen kimsedir. Ve **الأحْقافُ**, Âd’ın diyarlarıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف**﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحقف، بالكسر: المعوج من الرمل، ج: أحقاف. وحقاف، بالكسر، وعليهما اقتصر الجوهري، وفي العباب واللسان: حقوف، وجج، أي: جمع الجمع حقائف، وحقفة، بكسر ففتح، وفي حديث قس: في تنائف حقائف أما حقائف فجمع الجمع، إما جمع أحقاف أو حقاف، كذا في اللسان، وأما حقفة فسياق العباب يقتضي أنه جمع، لا جمع الجمع، فانظره، قال امرؤ القيس:
  فلما أجزنا ساحة الحي وانتحىبنا بطن خبت ذي حقاف عقنقل وأنشد الليث:
  مثل الأفاعي اهتز بالحقوف أو هو الرمل العظيم المستدير قاله ابن عرفة، أو الكثيب منه إذا تقوس، قاله ابن دريد، أو المستطيل المشرف، قاله الفراء، أو هي رمال مستطيلة بناحية الشحر، وبه فسر قوله تعالى:  واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف  قال الجوهري: وهي ديار عاد، وقال ابن عرفة: قوم عاد كانت منازلهم في الرمال، وهي الأحقاف، وفي المعجم: وروي عن ابن عباس أنها واد بين عمان وأرض مهرة، وقال ابن إسحاق: الأحقاف: رمل فيما بين عمان إلى حضرموت، وقال قتادة: الأحقاف: رمال مشرفة على البحر بالشحر من أرض اليمن، قال ياقوت: فهذه ثلاثة أقوال غير مختلفة في المعنى.

  وقال ابن الأعرابي: الحقف: أصل الرمل، وأصل الجبل، وأصل الحائط، كما في العباب، واللسان، وقال غيره: حقف الجبل: ضبنه. وقال ابن شميل: جمل أحقف: أي خميص.
 وأما الجبل المحيط بالدنيا فإنه قاف على الصحيح، لا الأحقاف، كما ذكره الليث في العين، ونصه: الأحقاف في القرآن: جبل محيط بالدنيا، من زبرجدة خضرار، تلتهب يوم القيامة، وقد نبه على هذا الغلط الأزهري، وتبعه الصاغاني، وياقوت في الرد عليه، وكذا قول قتادة: الأحقاف: جبل بالشأم، وقد رووا ذلك، وصوبوا وما رواه قتادة، وابن إسحاق، وغيرهما، قاله ياقوت.
 وظبي حاقف: أي رابض في حقف من الرمل، قاله ابن الأعرابي، أو يكون منطويا كالحقف، قاله الأزهري، زاد الصاغاني: وقد انحنى، وفي الحديث: أنه صلى الله عليه وآله وسلم مر هو وأصحابه وهم محرمون بظبي حاقف في ظل شجرة، فقال: يا فلان، قف ههنا حتى يمر الناس، لا يربه أحد بشيء هكذا رواه أبو عبيد، وقال: هو الذي نام وانحنى، وتثنى في نومه، وقال إبراهيم الحربي، رحمه الله تعالى في غريبه: بظبي حاقف فيه سهم، فقال لأصحابه: دعوه حتى يجيء صاحبه، قال ابن عباد: هو ظبي حاقف بين الحقوف بالضم.
 قال: المحقف، كمنبر: من لا يأكل ولا يشرب، وكأنه من مقلوب قفح. واحقوقف الرمل، والظهر، والهلال: طال، واعوج، اقتصر الجوهري على الرمل والهلال، وقال فيهما: اعوج، وأنشد للعجاج:
  سماوة الهلال حتى احقوقفا وفي اللسان، وكل ما طال واعوج فقد أحقوقف، كظهر البعير، وشخص القمر، وأنشد الصاغاني في الظهر:
  قويرح عامين محقوقف                      قليل الإضاعة للخـذل

##### Türkçe

**الحقف**، kesre ile: kumdan eğri olan; çoğulu: **أحقاف**. Ve **حقاف** da, kesre ile; Cevherî ikisiyle yetindi. Ve **العباب** ile **اللسان**’da: **حقوف**; ve **جج**; yani: cem‘in cemi‘si **حقائف**; ve **حقفة**; **ف**’nin kesresi sonra fetha ile. Ve **قس** hadîsinde: “**في تنائف حقائف**”; ama **حقائف** cem‘in cemi‘sidır; ya **أحقاف**’ın yahut **حقاف**’ın cem‘idir; **اللسان**’da böyledir. Ama **حقفة**’ya gelince: **العباب**’ın siyakı onun cem‘ olduğunu, cem‘in cemi‘si olmadığını gerektirir; öyleyse ona bak. **امرؤ القيس** dedi:
  “فلما أجزنا ساحة الحي وانتحىبنا بطن خبت ذي حقاف عقنقل”
Ve **الليث** inşad etti:
  “مثل الأفاعي اهتز بالحقوف”
Yahut o, büyük, yuvarlak kumdur; bunu **ابن عرفة** söyledi. Yahut ondan, eğrildiği zaman kum tepeciğidir; bunu **ابن دريد** söyledi. Yahut uzunlamasına, yüksekçe olandır; bunu **الفراء** söyledi. Yahut o, **الشحر** tarafında uzunlamasına kumlardır; ve onunla, Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: “**واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف**”. **الجوهري** dedi: O, **عاد**’ın diyarlarıdır. Ve **ابن عرفة** dedi: **عاد** kavminin menzilleri kumlarda idi; o da **الأحقاف**’tır. Ve **المعجم**’de: **ابن عباس**’tan rivayet edildi ki o, **عمان** ile **مهرة** toprağı arasında bir vadidir. Ve **ابن إسحاق** dedi: **الأحقاف**: **عمان** ile **حضرموت** arasında bir kumdur. Ve **قتادة** dedi: **الأحقاف**: Yemen toprağından **الشحر**’da denize nazır kumlardır. **ياقوت** dedi: Bunlar, manada farklı olmayan üç sözdür.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الحقف**: kumun aslı, dağın aslı, duvarın aslı; **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve başkası dedi: **حقف الجبل**: onun yanı (yan tarafı). Ve **ابن شميل** dedi: **جمل أحقف**: yani zayıf-karınlı.
Dünyayı kuşatan dağa gelince, sahih olana göre o **قاف**’tır, **الأحقاف** değil; **الليث**’in **العين**’de zikrettiği gibi. Onun nassı: Kur’an’daki **الأحقاف**: dünyayı kuşatan bir dağdır; yeşilli zümrütten; kıyamet günü alevlenir. **الأزهري** bu yanlışa dikkat çekti; onu **الصاغاني** ve ona reddiyede **ياقوت** izledi. Keza **قتادة**’nın sözü: **الأحقاف**: Şam’da bir dağdır; bunu rivayet etmişlerdir; ve **قتادة**’nın, **ابن إسحاق**’ın ve başkalarının rivayet ettiğini doğru saymışlardır; bunu **ياقوت** söyledi.
Ve **ظبي حاقف**: yani kumdan bir **حقف** içinde çökmüş; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Yahut **الحقف** gibi dürülmüş olur; bunu **الأزهري** söyledi. **الصاغاني** artırdı: ve eğilmiştir. Ve hadîste: onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) kendisi ve ashabı ihramlı iken, bir ağacın gölgesinde **ظبي حاقف**’e uğradığı; şöyle dediği: “Ey falan, burada dur; insanlar geçinceye kadar; hiç kimse onu bir şeyle ürkütmesin.” Bunu **أبو عبيد** böyle rivayet etti; ve dedi: o, uyuyan ve eğilen, uykusunda iki büklüm olan kimsedir. Ve **إبراهيم الحربي** (Allah ona rahmet etsin) **غريبه**’inde: “içinde ok bulunan bir **ظبي حاقف** ile”; ashabına dedi: “Onu bırakın, sahibi gelinceye kadar.” **ابن عباد** dedi: o, damme ile **الحقوف** arasında bir **ظبي حاقف**’tir.
Dedi: **المحقف**، **منبر** gibi: yemeyen ve içmeyen; sanki **قفح**’ın maklûbundandır. Ve **احقوقف** kum, sırt ve hilâl: uzadı ve eğrildi; **الجوهري** kum ve hilâl ile yetindi; ve ikisi hakkında dedi: eğrildi. Ve **العجاج**’dan inşad etti:
  “سماوة الهلال حتى احقوقفا”
Ve **اللسان**’da: her ne uzar ve eğrilirse, muhakkak **أحقوقف** olmuştur; deve sırtı gibi ve ayın şahsı gibi. Ve **الصاغاني** sırt hakkında inşad etti:
  “قويرح عامين محقوقف                      قليل الإضاعة للخـذل”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَقَفَ
1 حَقَفَ حقف , aor. حَقُفَ , inf.n. حُقُوفٌ, It (a thing) was, or became, curved, bent, or winding. (Msb.) حُقُوفٌ also signifies A gazelle's being in the condition denoted by [the part. n.] حَاقِفٌ in the phrase ظَبْىٌ حَاقِفٌ, which see below. (Ibn- 'Abbلd, K.)

احقوقف
12 احقوقف احقوقف , said of sand, and of the هِلَال [or moon when, being near the sun, it shows a narrow rim of light], (S, K,) and of the back, (K,) or of anything, such as the back of a camel, (L,) It was curved, bent, or winding, (S, L, K,) and long. (L, K.)

حِقْفٌ
حِقْفٌ حقف A curving, or winding, tract of sand: (S, Mgh, Msb, K:) pl. [of pauc.] أَحْقَافٌ (S, Msb, K) and [of mult.] حِقَافٌ (S, K) and حُقُوفٌ, (O, L, K,) and pl. pl. حَقَائِفُ and حِقَفَةٌ, (K,) the former of these two being pl. of أَحْقَافٌ or of حِقَافٌ, (L, TA,) but the latter of them, accord. to the O, is a pl., not a pl. pl. : (TA:) or a heap, or hill, of sand, that has assumed a bowed form: (IDrd, TA:) or a curving, or winding, thin tract of sand: (Har p. 51:) or a great, round tract of sand: (Ibn-' Arafeh, K:) or an oblong, elevated tract of sand: (Fr, K:) or الأَحْقَافُ applies [particularly] to certain oblong tracts of sand in the region of Esh-Shihr: (K, * TA:) accord. to J, [in the S,] to the country of 'ءd. (TA.) ― -b2- Also The lower, or lowest, part of a tract of sand, and of a mountain, and of a wall. (O, L, K.)

حَاقِفٌ
حَاقِفٌ حاقف A gazelle [lying] bent together, or curled, (A 'Obeyd, S, Mgh, Msb, K,) like a حِقْف of sand, (Az, Sgh, K,) in his sleep, (A'Obeyd, S, K,) or in consequence of a wound &c.: (Msb:) or lying upon his breast on a حِقْف of sand: (IAar, K:) or, as some say, upon, or at, the lower, or lowest, part of a حِقْف. (Mgh.)

أَحْقَفُ
أَحْقَفُ ذ A camel lank in the belly. (ISh, K.)

##### Türkçe

**حَقَفَ**
1 **حَقَفَ** **حقف**, muzâri‘ı **حَقُفَ**, mastarı **حُقُوفٌ**, (bir şey) eğri, bükülmüş veya kıvrımlı oldu yahut oldu. (Msb.) **حُقُوفٌ** ayrıca, aşağıda bakılacak olan **ظَبْىٌ حَاقِفٌ** ibaresinde [ism-i fâil] **حَاقِفٌ** ile ifade edilen hâlde bir ceylanın bulunmasını da ifade eder. (İbn- ‘Abbâd, K.)

**احقوقف**
12 **احقوقف** **احقوقف**, kuma hakkında, ve **هِلَال** hakkında [yahut güneşe yakın iken ışığın dar bir kenarını gösterdiği vakitte ay hakkında], (S, K,) ve sırt hakkında, (K,) yahut devenin sırtı gibi herhangi bir şey hakkında, (L,) eğri, bükülmüş veya kıvrımlı idi, (S, L, K,) ve uzun idi. (L, K.)

**حِقْفٌ**
**حِقْفٌ** **حقف**: eğri, yahut kıvrımlı, bir kum şeridi: (S, Mgh, Msb, K:) cem‘ [kıllet] **أَحْقَافٌ** (S, Msb, K) ve [kesret] **حِقَافٌ** (S, K) ve **حُقُوفٌ**, (O, L, K,) ve cem‘u’l-cem‘ **حَقَائِفُ** ve **حِقَفَةٌ**, (K,) bu ikisinden birincisi **أَحْقَافٌ**’ın yahut **حِقَافٌ**’ın cem‘idir, (L, TA,) fakat ikincisi ise, O’ya göre, cem‘dir, cem‘u’l-cem‘ değildir: (TA:) yahut yay biçimini almış bir kum yığını, yahut tepesi: (IDrd, TA:) yahut eğri, yahut kıvrımlı, ince bir kum şeridi: (Har s. 51:) yahut büyük, yuvarlak bir kum şeridi: (İbn-‘Arafah, K:) yahut uzunlamasına, yükseltili bir kum şeridi: (Fr, K:) yahut **الأَحْقَافُ** [özellikle] Eş-Şihr bölgesindeki belirli uzunlamasına kum şeritlerine uygulanır: (K, * TA:) J’ye göre, [S’de,] ‘Âd’ın ülkesine. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir kum şeridinin, bir dağın ve bir duvarın alt, yahut en alt, kısmı. (O, L, K.)

**حَاقِفٌ**
**حَاقِفٌ** **حاقف**: uykusunda, (A ‘Obeyd, S, K,) yahut bir yara vb. sebebiyle: (Msb:) bir **حِقْفٌ** kum gibi, (Az, Sgh, K,) büzülmüş yahut kıvrılmış halde [yatan] bir ceylan, (A ‘Obeyd, S, Mgh, Msb, K,) yahut bir **حِقْفٌ** kum üzerinde göğsü üzerine yatan: (IAar, K:) yahut bazılarına göre, bir **حِقْفٌ**’ün alt, yahut en alt, kısmı üzerinde, yahut onun alt, yahut en alt, kısmında. (Mgh.)

**أَحْقَفُ**
**أَحْقَفُ** ذ: karnı sarkık (zayıf) bir deve. (ISh, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَقَفَ
حَقَفَ U ( n. ac. حُقُوْف 27 ),
a.  Was curved, bent, winding.

حِقْف
حِقْف 2 , ( pl. حِقَفَة 7t ,  حِقَاْف 23 ,  حُقُوْف 27 ,  أَحْقَاْف 38 ,  حَقَاْئِفُ 46 ),
a.  Narrow winding sandhill.

##### Türkçe

حَقَفَ
حَقَفَ U ( mastar-ı aslî: **حُقُوْف** 27 ),
a. Eğri oldu, büküldü, dolambaçlı oldu.

حِقْف
حِقْف 2, (çoğulu: **حِقَفَة** 7t, **حِقَاْف** 23, **حُقُوْف** 27, **أَحْقَاْف** 38, **حَقَاْئِفُ** 46),
a. Dar, dolambaçlı kum tepeciği.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حقف
حَقَفَ - يَحْقِفُ - حِقْف - أَحْقَاف
حَقَفَ - يَحْقِفُ + الشيء: يعوج ويميل ويتثنى بشكل طولاني: يتشكل ويتوضع على شكل خط طويل متعرج
حِقْف: على وزن "فـِعـْل" اسم فعل من " حَقَفَ - يَحْقِفُ ": وهو كذلك مايكون بفعل " حَقَفَ - يَحْقِفُ ": الشيء البارز والذي يتوضع على شكل خط طويل متعرج
أَحْقَاف: جمع " حِقْف": وهو الكثيب من الرمل المائل،
والأحقاف اسم ديار عاد قوم هود وهي تقع اليوم في سلطنة عُمان: ويبدو أنها سميت بذلك لوفرة الأحقاف الرملية فيها .
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة والتقدم بانحناء واعوجاج وتلوي"، وهي:
حَاتَ - يَحُوْتُ، ثَعَبَ - يَثْعَبُ، رَاغَ - يَرُوْغُ، حَقَفَ - يَحْقِفُ، نَانَ - يَنُونُ، عَوِجَ - يَعْوَجُ (عاجَ - يَعُوجُ)

الأحقاف
 	﴿واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف وقد خلت النذر من بين يديه ومن خلفه ألا تعبدوا إلا الله إني أخاف عليكم عذاب يوم عظيم(21)﴾ الأحقاف
مختار الصحاح
● [حقف] ح ق ف: الحِقْفُ المُعوج من الرمل والجمع حِقَافٌ و أحْقَافٌ وفي الحديث ﴿أنه مر بظبي حَاقِفٍ في ظل شجرة﴾ وهو الذي انحنى وتثنى في نومه و الأحْقافُ ديار عاد قال الله تعالى ﴿واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف﴾
معجم الفرائد القرآنية
ح  ق  ف
" الأحْقَافِ " في قوله تعالى :" وَاذْكُرْ أَخَا عـَادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالأَحْقـَافِ وَقَدْ خَلَتِ النـُّذُرُ مِنْ بَيْـنِ يـَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ اللَّهَ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْـكُمْ عَذَابَ يَـوْمٍ عَظِيـمٍ "(21) الأحقاف .
الأحقاف : جمح حِقْفٍ، وهو الكثيب من الرمل المائل، وقال الهروي ما عظم واستدار، والأحقاف اسم ديار عاد قوم هود وهي تقع اليوم في سلطنة عُمان .
الراغب
حقف
- قوله تعالى: }إذ أنذر قومه بالأحقاف{ [الأحقاف/21]، جمع الحقف، أي: الرمل المائل، وظبي حاقف: ساكن للحقف، واحقوقف: مال حتى صار كحقف، قال:
-                119 - سماوة الهلال حتى احقوقفا *** (الرجز للعجاج. وهو في ديوانه ص 496؛ والمجمل 1/246)
ملخص اللسان
1.     الحِقْفُ من الرمل: الـمُعْوَجُّ،
2.     الحِقافُ: وهو مااعْوَجَّ من الرمل واستطال،
3.     الأَحْقافُ ديار عاد.
4.     واذكر أَخا عادٍ إذ أَنذر قومَه بالأَحْقافِ: وهو المستطيل المشرف،
5.     بالأَحقاف بالأَرض،
6.     الأَحقافُ في القرآن جبل محيط بالدنيا من زَبَرْجَدةٍ خضراء   تَلْتَهِبُ يوم القيامة فتَحْشُرُ الناس من كل أُفُق؛
7.     والحِقْفُ: أَصْلُ الرَّمْلِ وأَصل الجبل وأَصل الحائط.
8.     وقد احْقَوْقَفَ الرملُ إذا طالَ واعْوَجَّ.
9.     واحْقَوْقَفَ الهِلالُ: اعْوجَّ.
10.                        : الظبي الحاقِفُ يكون رابِضاً في حِقْفٍ من الرمل أَو منطوياً كالحِقْف.
11.                        جمل أَحْقَفُ خَمِيصٌ.
12.                       ظبي حاقِفٍ في ظلّ شجرة؛ هو الذي نام وانحَنى وتَثَنّى في نومه،
لسان العرب
● - حقف: الحِقْفُ من الرمل: الـمُعْوَجُّ، وجمعه أَحْقافٌ وحُقوفٌ وحِقافٌ   وحِقَفةٌ؛ ومنه قيل لما اعْوَجَّ: مُحْقَوْقِفٌ. وفي حديث قُسٍّ: في   تَنائِفَ حِقافٍ، وفي رواية أُخرى: حَقائِفَ؛ الحِقافُ: جمع حِقْفٍ، وهو ما   اعْوَجَّ من الرمل واستطال، ويجمع على أَحْقافٍ، فأَما حَقائِفُ فجمع   الجمع، أَما جمع حِقافٍ أَو أَحقافٍ، وأَما قوله تعالى: إذ أَنذر قومَه   بالأَحْقافِ، فقيل: هي من الرِّمال، أَي أَنـْذَرَهم هنالك. قال الجوهري:   الأَحْقافُ ديار عاد. قال تعالى: واذكر أَخا عادٍ إذ أَنذر قومَه   بالأَحْقافِ؛ قال الفراء: واحدها حِقْفٌ وهو المستطيل المشرف، وفي بعض التفسير في   قوله بالأَحقاف فقال بالأَرض، قال: والمعروف من كلام العرب الأَول، وقال   الليث: الأَحقافُ في القرآن جبل محيط بالدنيا من زَبَرْجَدةٍ خضراء   تَلْتَهِبُ يوم القيامة فتَحْشُرُ الناس من كل أُفُق؛ قال الأَزهري: هذا الجبل   الذي وصفه يقال له قافٌ، وأَما الأَحْقافُ فهي رمال بظاهر بلاد اليمن كانت   عاد تنزل بها. والحِقْفُ: أَصْلُ الرَّمْلِ وأَصل الجبل وأَصل الحائط.   وقد احْقَوْقَفَ الرملُ إذا طالَ واعْوَجَّ. واحْقَوْقَفَ الهِلالُ:   اعْوجَّ. وكلُّ ما طالَ واعْوَجَّ، فقد احْقَوْقَفَ كظهر البعير وشَخْص   القَمَرِ؛ قال العجاج:   ناجٍ طَواهُ الأَيْنُ مـمّا وجَفا،   طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فزلفا،   سَماوةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا   وظبي حاقِفٌ فيه قولان: أَحدهما أَنَّ معناه صار في حِقْفٍ، والآخر أَنه   رَبَضَ واحْقَوْقَفَ ظهرُه. الأزهري: الظبي الحاقِفُ يكون رابِضاً في   حِقْفٍ من الرمل أَو منطوياً كالحِقْف. وقال ابن شميل: جمل أَحْقَفُ   خَمِيصٌ. قال ابن سيده: وكل موضع دخل فيه فهو حِقْفٌ. ورجل حاقِفٌ إذا دخل في   الموضع؛ كلُّ ذلك عن ثعلب. وفي الحديث: أَنه، صلى اللّه عليه وسلم، مرَّ   هو وأَصحابه وهم مُحْرمُون بظبي حاقِفٍ في ظلّ شجرة؛ هو الذي نام وانحَنى   وتَثَنّى في نومه، ولهذا قيل للرمل إذا كان مُنْحَنِياً حِقْفٌ، وكانت   مَنازِلُ قوم عادٍ بالرِّمال.
مقاييس اللغة:
(حقف) الحاء والقاف والفاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على مَيَل الشيء وعِوَجه: يقال احقوقَف الشيءُ، إذا مال، فهو مُحْقَوْقِفٌ وحَاقِفٌ. ومن ذلك الحديث: "أنه مرَّ بظبيٍ حاقِفٍ في ظلِّ شجرة" فهو الذي قد انحنى وتثنَّى في نَوْمِه. ولهذا قيل للرَّمل المنحني حِقْف، والجمع أحقاف. قال:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])
ويروى: "ذي قِفاف". وقال آخر:
* سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا([9]) *
القاموس المحيط:
الحِقْفُ، بالكسرِ المُعْوَجُّ من الرَّمْلِ، ج أحْقافٌ وحِقافٌ وحُقوفٌ، وجج حَقائِفُ وحِقَفَةٌ، أو الرَّمْلُ العَظيمُ المُسْتَديرُ، أو المُسْتَطيلُ المُشْرِفُ، أو هي رِمالٌ مُسْتَطيلَةٌ بِناحِيَةِ الشِحْرِ، وأصْلُ الرَّمْلِ، وأصْلُ الجَبَلِ، وأصْلُ الحائِطِ. وجَمَلٌ أحْقَفُ خَميصٌ. والجَبَلُ المُحيطُ بالدُّنيا قاف، لاَ الأَحْقافُ كما ذَكَرَهُ الليْثُ. وظَبْيٌ حاقِفٌ رابِضٌ في حِقْفٍ من الرَّمْلِ، أو يكونُ مُنْطَوِياً،
كالحِقْفِ، وقَدِ انْحَنَى وتَثَنَّى في نَوْمِهِ، وهو بَيِّنُ الحُقُوفِ. وكمِنْبَرٍ: من لا يَأْكُلُ ولا يَشْرَب.
واحْقَوْقَفَ الرَّمْلُ، والظَّهْرُ، والهِلالُ: طالَ واعْوَجَّ.
تاج العروس:
ح ق ف
الْحِقْفُ بِالْكَسْرِ : الْمُعَوجُّ مِن الرَّمْل ج : أَحْقَافٌ . وحِقافٌ بالكَسْرِ وعليهما اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ وفي العُبَابِ واللِّسَانِ : حُقُوفٌ وجج أَي : جَمْعُ الجَمْعِ حَقَائِفُ وحِقَفَةٌ بكَسْرٍ ففَتْحٍ وفي حديثِ قُسٍّ : في تَنَائِفَ حَقَائِفَ أَمَّا حَقائِفُ فجَمْعُ الجَمْعِ إِمَّا جَمْعُ أَحْقَافٍ أَو حِقَافٍ كذا في اللِّسَانِ وأَمَّا حِقَفَةٌ فسِيَاقُ العُبَابِ يَقْتَضِي أَنَّه جَمْعٌ لا جَمْعُ الجَمْعِ فَانْظُرْه قال امْرُؤُ القَيْسِ :
" فلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وانْتَحَىبِنَا بَطْنَ خَبْتٍ ذِي حِقَافٍ عَقَنْقَلِ وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
" مِثْل الأَفَاعِي اهْتَزَّ بالحُقُوفِ أَو هو الرَّمْلُ العَظِيمُ الْمُسْتَديرُ قالَهُ ابنُ عَرَفَةَ أَو الكَثِيبُ منه إِذا تَقَوَّسَ قالَه ابنُ دُرَيْدٍ أَو الْمُسْتَطِيلُ الْمُشْرِفُ قَالَهُ الفَرّاءُ أَو هي رِمَالٌ مُسْتَطِيلَةٌ بِنَاحِيَةِ الشِّحْرِ وبه فُسِّرَ قَوْلُهُ تَعالَى : " وَاذْكُرْ أَخَا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالأَحْقَافِ " قال الجَوْهَرِيُّ : وهي دِيارُ عَادٍ وقال ابنُ عَرَفَةَ : قَوْمُ عَادٍ كانتْ مَنَازِلُهم في الرِّمالِ وهي الأَحْقَافُ وفي المُعْجَمِ : ورُوِيَ عن ابنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا وَادٍ بيْن عُمَانَ وأَرْضِ مُهْرَةَ وقال ابنُ إِسْحَاقَ : الأَحْقَافُ : رَمْلٌ فيما بيْنَ عُمَانَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ وقال قَتَادَةُ : الأَحْقَافُ : رِمَالٌ مُشْرِفَةٌ علَى البَحْرِ بالشِّحْرِ من أَرْضِ اليَمَنِ قال ياقُوتِ : فهذه ثلاثةُ أَقْوَالٍ غيرُ مُخْتَلِفَةٍ في المعنَى
وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الحِقْفُ : أَصْلُ الرَّمْلِ وأَصْلُ الْجَبَلِ وأَصْلُ الْحَائِطِ كما في العُبَابِ واللِّسَانِ وقال غيرُهُ : حِقْفُ الجَبَلِ : ضِبْنُهُ . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : جَمَلٌ أَحْقَفُ : أَي خَمِيصٌ
وأَمَّا الجَبَلُ الْمُحِيطُ بِالدُّنْيَا فإِنَّهُ قَافُ علَى الصَحِيحِ لا الأَحْقَافُ كَمَا ذَكَرَهُ اللَّيْثُ في العَيْنِ ونَصُّه : الأَحْقَافُ في القُرْآنِ : جَبَلٌ مُحِيطٌ بالدُّنْيَا مِن زَبَرْجَدَةٍ خَضْرارَ تَلْتَهِبُ يومَ القِيَامَةِ وقد نَبَّهَ علَى هذا الغَلَطِ الأَزْهَرِيُّ وتَبِعَهُ الصَّاغَانِيُّ وياقوتُ في الرَّدِّ عليه وكذا قَوْلُ قَتَادَةَ : الأَحْقَافُ : جَبَلٌ بالشَّأْمِ وقد رَوَوْا ذلك وصَوَّبُوا وما رَوَاهُ قَتَادَةُ وابنُ إِسْحَاقَ وغيرُهما قاله ياقوتُ
وظَبْيٌ حَاقِفٌ : أَي رَابِضٌ في حِقْفٍ من الرَّمْلِ قَالَهُ ابنُ الأَعْرَابِيِّ أَو يَكُونُ مُنْطَوِياً كالْحِقْفِ قَالَهُ الأَزْهَرِيُّ زَادَ الصَّاغَانِيُّ : وقد انْحَنَى وفي الحديثِ : أَنَّه صلى الله عليه وآله وسلم مَرَّ هُوَ وأَصْحَابُه وهم مُحْرِمُونَ بظَبْيٍ حَاقِفٍ في ظِلِّ شَجَرَةٍ فقالَ : يا فلانُ قِفْ ههُنَا حتَّى يَمُرَّ النَّاسُ لا يَرِبْهُ أَحَدٌ بِشَيْءٍ هكذا رَوَاه أَبو عُبَيْدٍ وقال : هو الذي نَامَ وانْحَنَى وتَثَنَّى في نَوْمِهِ وقال إِبراهِيمُ الحَرْبِيُّ رَحِمَه اللهُ تعالى في غَرِيبِهِ : بِظَبْيٍ حَاقِفٍ فيه سَهْمٌ فقالَ لأَصْحَابِه : دَعُوهُ حتى يَجيءَ صَاحِبُهُ قال ابنُ عَبَّادٍ : هو ظَبْيٌ حَاقِفٌ بَيِّنُ الْحُقُوفِ بالضَّمِّ
قال : المِحْقَفُ كَمِنْبَرٍ : مَن لا يَأْكُلُ ولا يَشْرَبُ وكأَنَّهُ مِن مَقْلُوبِ قَفَحَ . واحْقَوْقَفَ الرَّمْلُ والظَّهْرُ والْهِلاَلُ : طَالَ واعْوَجَّ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ عَلَى الرَّمْلِ والهِلالِ وقال فيهما : اعْوَجَّ وأَنْشَدَ للعَجَّاجِ :
" سَمَاوَةَ الْهِلاَلِ حَتَّى احْقَوْقَفَا وفي اللِّسَانِ وكلُّ ما طَالَ واعْوَجَّ فقد أحْقَوْقَفَ كظَهْرِ البَعِيرِ وشَخْصِ القَمَرِ وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ في الظَّهْرِ :
قُوَيْرِحُ عَامَيْنِ مُحْقَوْقِفٌ ... قَلِيلُ الإِضاعَةِ للخُذَّلِ

##### Türkçe

**حقف**
**حَقَفَ - يَحْقِفُ - حِقْف - أَحْقَاف**
**حَقَفَ - يَحْقِفُ** + şey: uzunlamasına bir biçimde eğrilir, meyleder ve kıvrılıp bükülür: uzun, kıvrımlı bir çizgi şeklinde oluşur ve yerleşir.
**حِقْف**: “فـِعـْل” vezninde, **حَقَفَ - يَحْقِفُ**’ten fiil ismidir: yine **حَقَفَ - يَحْقِفُ** fiiliyle olan şeydir: uzun, kıvrımlı bir çizgi şeklinde yerleşen çıkıntılı şey.
**أَحْقَاف**: **حِقْف**’in çoğuludur: meyilli kum tepeciğidir,
ve **الأحقاف** Hûd kavmi Âd’ın diyarlarının adıdır; bugün Umman Sultanlığı’nda bulunur: görünüşe göre, orada kum **الأحقاف**’larının çokluğundan dolayı böyle adlandırılmıştır.
Ve lafız, “eğrilme, bükülme ve dolanmayla hareket ve ilerleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَاتَ - يَحُوْتُ**، **ثَعَبَ - يَثْعَبُ**، **رَاغَ - يَرُوْغُ**، **حَقَفَ - يَحْقِفُ**، **نَانَ - يَنُونُ**، **عَوِجَ - يَعْوَجُ** (**عاجَ - يَعُوجُ**)

**الأحقاف**
﴿Ve Âd’ın kardeşini an; kavmini **بالأحقاف**’ta uyardığı vakit; onun önünden ve arkasından uyarıcılar geçmişti: “Allah’tan başkasına ibadet etmeyin; ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkarım.” (21)﴾ **الأحقاف**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**حقف**] ح ق ف: **الحِقْفُ** kumdan eğri olandır; çoğulu **حِقَافٌ** ve **أحْقَافٌ**’tır. Hadiste: ﴿“O, bir ağacın gölgesinde **حَاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti”﴾ ve o, uykusunda eğilip bükülen kimsedir. Ve **الأحْقافُ** Âd’ın diyarlarıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿“Ve Âd’ın kardeşini an; kavmini **بالأحقاف**’ta uyardığı vakit”﴾.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi
ح  ق  ف
“**الأحْقَافِ**” Allah Teâlâ’nın şu sözünde: “**وَاذْكُرْ أَخَا عـَادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالأَحْقـَافِ وَقَدْ خَلَتِ النـُّذُرُ مِنْ بَيْـنِ يـَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ اللَّهَ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْـكُمْ عَذَابَ يَـوْمٍ عَظِيـمٍ**” (21) **الأحقاف**.
**الأحقاف**: **حِقْفٍ**’in çoğuludur; o, meyilli kum tepeciğidir. Heravî dedi: büyüyüp yuvarlaklaşan. Ve **الأحقاف** Hûd kavmi Âd’ın diyarlarının adıdır; bugün Umman Sultanlığı’nda bulunur.

Râgıb
**حقف**
- Allah Teâlâ’nın sözü: }**إذ أنذر قومه بالأحقاف**{ [**الأحقاف/21**]، **الحقف**’in çoğuludur; yani: meyilli kum. Ve **ظبي حاقف**: **الحقف**’in sakini. Ve **احقوقف**: meyletti; ta ki **حقف** gibi oldu. Dedi ki:
-                119 - **سماوة الهلال حتى احقوقفا** *** (A‘câc’ın recezi. Divanında s. 496; ve el-Mücmel 1/246)

Lisân özeti
1. **الحِقْفُ** kumdan: eğri olan,
2. **الحِقافُ**: kumdan eğrilen ve uzayan şeydir,
3. **الأَحْقافُ** Âd’ın diyarlarıdır.
4. “Ve Âd’ın kardeşini an; kavmini **بالأَحْقافِ**’ta uyardığı vakit”: o, uzamış yüksek olandır,
5. **بالأَحقاف** yerde,
6. Kur’ân’daki **الأَحقافُ**: yeşil zebercedden, dünyayı kuşatan bir dağdır; kıyamet günü alevlenir de insanları her ufuktan toplar;
7. ve **الحِقْفُ**: kumun aslı, dağın aslı ve duvarın aslıdır.
8. Kum **احْقَوْقَفَ** olmuştur; uzayıp eğrildiği zaman.
9. Ve hilâl **احْقَوْقَفَ**: eğrildi.
10. : **الظبي الحاقِفُ** kumdan bir **حِقْفٍ** içinde çökmüş olur yahut **الحِقْف** gibi büzülmüş olur.
11. **جمل أَحْقَفُ خَمِيصٌ**.
12. “Bir ağacın gölgesinde **ظبي حاقِفٍ**”; o, uyudu ve uykusunda eğilip büküldü.

Lisânü’l-‘Arab
● - **حقف**: **الحِقْفُ** kumdan: eğri olan; çoğulu **أَحْقافٌ** ve **حُقوفٌ** ve **حِقافٌ** ve **حِقَفةٌ**’dir; ondan, eğrilen şeye **مُحْقَوْقِفٌ** denildi. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: **تَنائِفَ حِقافٍ** içinde; başka bir rivayette: **حَقائِفَ**; **الحِقافُ**: **حِقْفٍ**’in çoğuludur; o, kumdan eğrilen ve uzayan şeydir; ve **أَحْقافٍ** üzerine çoğul yapılır. **حَقائِفُ** ise çoğulun çoğuludur: ya **حِقافٍ**’ın yahut **أَحقافٍ**’ın çoğuludur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “kavmini **بالأَحْقافِ**’ta uyardığı vakit”; denildi ki: o, kumlardandır; yani onları orada uyardı. Cevherî dedi: **الأَحْقافُ** Âd’ın diyarlarıdır. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve Âd’ın kardeşini an; kavmini **بالأَحْقافِ**’ta uyardığı vakit”; Ferrâ dedi: onun teki **حِقْفٌ**’tir ve o, uzamış yüksek olandır. Bazı tefsirde “**بالأَحقاف**” hakkında “yerde” dedi. Dedi ki: Arapların sözünden bilinen birincisidir. Leys dedi: Kur’ân’daki **الأَحقافُ**: yeşil zebercedden, dünyayı kuşatan bir dağdır; kıyamet günü alevlenir de insanları her ufuktan toplar. Ezherî dedi: onun vasfettiği bu dağa **قافٌ** denir; **الأَحقافُ** ise Yemen beldelerinin dış tarafında, Âd’ın konakladığı kumlardır. Ve **الحِقْفُ**: kumun aslı, dağın aslı ve duvarın aslıdır. Kum **احْقَوْقَفَ** olmuştur; uzayıp eğrildiği zaman. Ve hilâl **احْقَوْقَفَ**: eğrildi. Ve her ne uzayıp eğrilirse, deve sırtı ve ayın şahsı gibi, **احْقَوْقَفَ** olmuştur. A‘câc dedi ki:
ناجٍ طَواهُ الأَيْنُ مـمّا وجَفا،
طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فزلفا،
سَماوةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا
Ve **ظبي حاقِفٌ** hakkında iki söz vardır: birincisi, manası bir **حِقْفٍ** içine girdi; ikincisi, çöktü ve sırtı **احْقَوْقَفَ** oldu. Ezherî: **الظبي الحاقِفُ** kumdan bir **حِقْفٍ** içinde çökmüş olur yahut **الحِقْف** gibi büzülmüş olur. İbn Şümeyl dedi: **جمل أَحْقَفُ خَمِيصٌ**. İbn Sîde dedi: içine girilen her yer **حِقْفٌ**’tir. Ve bir adam **حاقِفٌ**’tir; yere girdiği zaman; bunların hepsi Sa‘leb’den. Hadiste: o, sallallahu aleyhi ve sellem, o ve ashabı ihramlı iken, bir ağacın gölgesinde **ظبي حاقِفٍ**’in yanından geçti; o, uyudu ve uykusunda eğilip büküldü; bunun için, eğri olan kuma **حِقْفٌ** denildi; ve Âd kavminin menzilleri kumlarda idi.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**حقف**) **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** tek bir asıldır; ve o, şeyin meyline ve eğriliğine delâlet eder: denir ki **احقوقَف** şey; meylettiği zaman; o hâlde o **مُحْقَوْقِفٌ** ve **حَاقِفٌ**’tir. Bundan da hadistir: “O, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti”; o, uykusunda eğilip bükülmüş olandır. Bunun için, eğri kuma **حِقْف** denildi; çoğulu **أحقاف**. Dedi ki:
فلما أجزْنَا ساحةَ الحيِّ وانتحى *** بنا بَطْنُ خبتٍ ذي حِقافٍ عَقَنْقَلِ([8])
Şöyle de rivayet edilir: “**ذي قِفاف**”. Ve bir başkası dedi ki:
* **سَمَاوةَ الهِلالِ حَتى احقوقَفا**([9]) *

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الحِقْفُ** (kesre ile) kumdan eğri olan; çoğulu **أحْقافٌ** ve **حِقافٌ** ve **حُقوفٌ**; ve çoğulun çoğulu **حَقائِفُ** ve **حِقَفَةٌ**; yahut büyük yuvarlak kum; yahut uzamış yüksek olan; yahut **الشِحْرِ** tarafında uzamış kumlardır; ve kumun aslı, dağın aslı, duvarın aslı. Ve **جَمَلٌ أحْقَفُ خَميصٌ**. Dünyayı kuşatan dağ **قاف**’tır; Leys’in zikrettiği gibi **الأَحْقافُ** değildir. Ve **ظَبْيٌ حاقِفٌ** kumdan bir **حِقْفٍ** içinde çökmüş; yahut **الحِقْف** gibi büzülmüş olur; ve uykusunda eğilip bükülmüştür; ve o, **الحُقُوفِ** (zamme ile) bakımından açıktır. Ve “**كَمِنْبَرٍ**” gibi: yemeyen ve içmeyen.
Ve kum, sırt ve hilâl **احْقَوْقَفَ**: uzadı ve eğrildi.

Tâcü’l-‘Arûs:
ح ق ف
**الْحِقْفُ** (kesre ile): kumdan eğri olan; çoğulu: **أَحْقَافٌ**. Ve **حِقافٌ** (kesre ile); Cevherî bunlarla yetindi. Ve **العُبَابِ** ve **اللِّسَانِ**’da: **حُقُوفٌ**; ve çoğulun çoğulu, yani: çoğulun çoğulu: **حَقَائِفُ** ve **حِقَفَةٌ** (kesre sonra fetha ile). Ve **قُسٍّ** hadîsinde: **في تَنَائِفَ حَقَائِفَ**. **حَقائِفُ** ise çoğulun çoğuludur: ya **أَحْقَافٍ**’ın yahut **حِقَافٍ**’ın çoğuludur; **اللِّسَانِ**’da böyledir. **حِقَفَةٌ** ise, **العُبَابِ**’ın siyakı onun çoğulun çoğulu değil, bir çoğul olduğunu gerektirir; öyleyse ona bak. İmru’ul-Kays dedi ki:
" فلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وانْتَحَىبِنَا بَطْنَ خَبْتٍ ذِي حِقَافٍ عَقَنْقَلِ
Ve Leys şu beyti okudu:
" مِثْل الأَفَاعِي اهْتَزَّ بالحُقُوفِ
yahut o, büyük yuvarlak kumdur; İbn ‘Arafa söyledi. Yahut ondan, kemerleştiği zaman kum tepeciğidir; İbn Düreyd söyledi. Yahut uzamış yüksek olandır; Ferrâ söyledi. Yahut **الشِّحْرِ** tarafında uzamış kumlardır; ve onunla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: " **وَاذْكُرْ أَخَا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالأَحْقَافِ** " Cevherî dedi: o, Âd’ın diyarlarıdır. İbn ‘Arafa dedi: Âd kavminin menzilleri kumlarda idi; o da **الأَحْقَافُ**’tır. Ve **المُعْجَمِ**’de: İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki o, Umman ile **مُهْرَةَ** toprağı arasında bir vadidir. İbn İshâk dedi: **الأَحْقَافُ**: Umman’dan Hadramut’a kadar olan arasındaki kumdur. Katâde dedi: **الأَحْقَافُ**: Yemen toprağından **الشِّحْرِ**’de deniz üzerine yüksek kumlardır. Yâkût dedi: bunlar, manada ihtilaflı olmayan üç sözdür.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحِقْفُ**: kumun aslı, dağın aslı ve duvarın aslıdır; **العُبَابِ** ve **اللِّسَانِ**’da olduğu gibi. Başkası dedi: dağın **حِقْفُ**’u: onun yanı (ضِبْنُهُ)’dur. İbn Şümeyl dedi: **جَمَلٌ أَحْقَفُ**: yani **خَمِيصٌ**.
Dünyayı kuşatan dağ ise, sahih olana göre **قَافُ**’tır; Leys’in **العَيْنِ**’de zikrettiği gibi **الأَحْقَافُ** değildir. Onun nassı: Kur’ân’daki **الأَحْقَافُ**: yeşil zebercedden, dünyayı kuşatan bir dağdır; kıyamet günü alevlenir. Ezherî bu yanlışa dikkat çekti; Sâgânî ve Yâkût da ona reddiyede tâbi oldu. Keza Katâde’nin sözü: **الأَحْقَافُ**: Şam’da bir dağdır; bunu rivayet ettiler ve doğruladılar; Katâde’nin ve İbn İshâk’ın ve başkalarının rivayet ettiğini ise; Yâkût söyledi.
Ve **ظَبْيٌ حَاقِفٌ**: yani kumdan bir **حِقْفٍ** içinde çökmüş; İbnü’l-A‘râbî söyledi. Yahut **الحِقْفِ** gibi büzülmüş olur; Ezherî söyledi. Sâgânî ekledi: ve eğilmiştir. Hadiste: o, صلى الله عليه وآله وسلم, o ve ashabı ihramlı iken, bir ağacın gölgesinde **ظَبْيٍ حَاقِفٍ**’in yanından geçti; dedi ki: “Ey falan, burada dur; insanlar geçinceye kadar; kimse onu bir şeyle ürkütmesin.” Ebû ‘Ubeyd böyle rivayet etti ve dedi ki: o, uyuyan ve uykusunda eğilip bükülen kimsedir. İbrâhîm el-Harbî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, **غَرِيبِهِ**’inde dedi ki: içinde bir ok bulunan **ظَبْيٍ حَاقِفٍ**; ashabına dedi ki: “Onu bırakın; sahibi gelinceye kadar.” İbn ‘Abbâd dedi: o, **حَاقِفٌ** bir ceylandır; **الْحُقُوفِ** (zamme ile) bakımından açıktır.
Dedi ki: **المِحْقَفُ** “**كَمِنْبَرٍ**” gibi: yemeyen ve içmeyen kimse; sanki **قَفَحَ**’ın ters çevrilmişindendir. Ve kum, sırt ve hilâl **احْقَوْقَفَ**: uzadı ve eğrildi. Cevherî kum ve hilâl ile yetindi; ikisi hakkında: eğrildi, dedi. Ve A‘câc’tan şu beyti okudu:
" **سَمَاوَةَ الْهِلاَلِ حَتَّى احْقَوْقَفَا**
Ve **اللِّسَانِ**’da: her ne uzayıp eğrilirse, deve sırtı ve ayın şahsı gibi, **أحْقَوْقَفَ** olmuştur. Sâgânî sırt hakkında şu beyti okudu:
قُوَيْرِحُ عَامَيْنِ مُحْقَوْقِفٌ ... قَلِيلُ الإِضاعَةِ للخُذَّلِ
