# حقق — Esâsü'l-Belâğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82/sozluk/esas
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D9%82/entries/esas

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md)
- Esâsü'l-Belâğa: Zemahşerî · 12. yy

## Madde başı: حقق

ح ق ق
قال أبو زيد‏:‏ حق الله الأمر حقاً‏:‏ أثبته وأوجبه‏.‏
وحق الأمر بنفسـه حقـاً وحقوقـاً‏.‏
وقـال الكسائي‏:‏ حققت ظنه مثل حققته‏.‏
وأنشد‏:‏ فبذلت مالـك لـي وجـدت بـه وحققـت ظني ثم لم تخب وحققت الأمر وأحققته‏:‏ كنت على يقين منه‏.‏
وحققت الخبر فأنا أحقه‏:‏ وقفت على حقيقته‏.‏
ويقول الرجل لأصحابه إذا بلغهم خبر فلم يستيقنوه‏:‏ أنا أحق لكم هذا الخبر أي أعلمه لكم وأعرف حقيقته‏.‏
فإن قلت‏:‏ فما وجه قولهم‏:‏ أنت حقيق بأن تفعل وأنت محقوق به وإنك لمحقوقة بأن تفعلي وحقيقة به وحققت بأن تفعل وحق لك أن تفعل قلت‏:‏ أما حقيق فهو من حقق في التقدير كما قال سيبويه في فقير‏:‏ إنّه من فقر مقدراً وفي شديد من شدد ونظره خليق وجدير من خلق بكذا وجذر به ولا يكون فعيلاً بمعنى مفعول‏.‏
وهو محقوق لقولهم‏:‏ أنـت حقيقـة بكـذا وهـذه امـرأة حقيقـة بالحضانـة‏.‏
وأمـا حققـت بـأن تفعـل وأنـت محقـوق به فبمعنى جعلت حقيقاً به وهو من باب فعلته ففعل كقولك‏:‏ قبح وقبحه الله‏.‏
قال‏:‏ ألا قبـح الإله بني زياد وحـيّ أبيهـم قبـح الحمـار وبرد الماء وبردته وحقر وحقرته ورفع صوته ورفعه‏.‏
ويجوز أن يكون من حققت الخبر أب عرفت بذلك‏.‏
وتحقق منك أنك تفعله لشهادة أحوالك به‏.‏
وأما حق لك أن نفعل من حق الله الأمر أي جعفل حقاً لك أن تفعل وأثبت لك ذلك‏.‏
وهذا قول حق‏.‏
والله هو الحق‏.‏
وحقاً لا آتيك ولحق لأفعل وهو مشبه بالغايات وأصله لحق الله فحذف المضاف إليـه وقـدر ودعـل كالغاية‏.‏
وأحقاً أن أظلم وأفي الحق أن أغصب حقي‏.‏
ولما رأيت الحاقة مني هربت وروي الحقة‏.‏
قال رؤبة‏:‏ وحقـة ليسـت بقـول التـرة ويوم القيامة تكون حواق الأمور‏.‏
وأحق الرجل إذا قال حقاً وادعاه وهو محق غيـر مبطـل‏.‏
وأحق الله الحق‏:‏ أظهره وأثبته ‏"‏ ويحق الله الحق بكلماته وحقق قوله‏.‏
وتحققت الأمر وعرفت حقيقتـه ووقفـت علـى حقائـق الأمـور‏.‏
وأحققت عليه القضاء‏:‏ أوجبته‏.‏
وأحققت حذره وحققته إذا فعلت ما كان يحذر‏.‏
وإنه لحق عالم‏.‏
وحاققت صاحبي فحققته أحقه‏:‏ خاصمته وادعـى كـل منا الحق فغلبته‏.‏
وكانت بينهما محاقة ومداقة‏.‏
واحتقوا في الدين‏:‏ اختصموا فيه‏.‏
وفلان يسبأ الزق بالحق والزقاق بالحقاق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طعنة محتقة‏:‏ لا زيع فيها وقد احتقت طعنتك أي لم تخطيء المقتل‏.‏
وثوب محقق النسـج‏:‏ محكمـه‏.‏
وكلـام محقـق‏.‏
محكـم النظم‏.‏
ورمى فأحق الرمية إذا قتله على المكان‏.‏
وحققت العقـدة أحقهـا إذا أحكمت شدها‏.‏
وكان ذلك عند حق لقاحها أي حين ثبت أنها لاقح‏.‏
وأتت الناقـة علـى حقهـا أي علـى وقـت ضرابهـا ومعنـاه دارت السّنـة وتمـت مـدة حملهـا‏.‏
وحقتني الشمـس بلغتنـي‏.‏
ولقيتـه عنـد حاق باب المسجد وعند حق بابه أي بقربه‏.‏
وسقط على حاق القفـا وهـو وسطـه‏.‏
وفلان حامي الحقيقة وهو من حماة الحقائق أي يحمي ما لزمه الدفاع عنه من أهل بيته‏.‏
قال لبيد‏:‏ أتيـت أبـا هنـد بهند ومالكاً بأسمـاء إنّـي مـن حمـاة الحقائـق وإن فلاناً لنزق الحقاق‏:‏ لمن يخاصم في صغار الأشياء‏.‏

### Türkçe

ح ق ق
Ebû Zeyd dedi: **حق الله الأمر حقاً**: onu sabit kıldı ve onu gerekli kıldı.
Ve iş, bizzat kendisiyle **حقـاً** ve **حقوقـاً** hak oldu.
Kisâî dedi: **حققت ظنه** tıpkı **حققته** gibi.
Ve inşâd etti:
فبذلت مالـك لـي وجـدت بـه وحققـت ظني ثم لم تخب
Ve **حققت الأمر** ve **أحققته**: onda yakîn üzere oldum.
Ve **حققت الخبر فأنا أحقه**: onun hakikatine vâkıf oldum.
Ve adam, kendilerine bir haber ulaşıp da onu yakîn etmediklerinde, arkadaşlarına der ki: **أنا أحق لكم هذا الخبر**; yani onu size bildiririm ve onun hakikatini bilirim.
Eğer dedin ki: Onların “**أنت حقيق بأن تفعل** ve **أنت محقوق به** ve ‘şüphesiz sen **لمحقوقة بأن تفعلي**’ ve **حقيقة به** ve **حققت بأن تفعل** ve **حق لك أن تفعل**” sözlerinin yönü nedir? Dedim ki: **حقيق** ise, takdirde **حقق**’tan(dır); nitekim Sîbeveyh **فقير** hakkında: “O, takdirce **فقر**’dandır” dediği gibi; ve **شديد**’de **شدد**’den(dir); ve onun benzeri **خليق** ve **جدير**: “şununla **خلق**”tan ve onunla **جذر**’den(dir); ve **فعيل** “**مفعول**” mânâsında olmaz.
Ve o, **محقوق**tur; onların “**أنـت حقيقـة بكـذا** ve ‘bu kadın **حقيقـة بالحضانـة**’” sözlerinden dolayı.
أما **حققت بأن تفعل** ve **أنت محقوق به** ise, “onu onunla **حقيقاً** kıldım” mânâsınadır; ve bu, “**فعلته ففعل**” باب’ındandır; senin “**قبح وقبحه الله**” demen gibi.
Dedi:
ألا قبـح الإله بني زياد وحـيّ أبيهـم قبـح الحمـار
Ve **برد الماء** ve **بردته**; ve **حقر** ve **حقرته**; ve “sesini yükseltti” ve “onu yükseltti”.
Ve **حققت الخبر**’dan olması da câizdir; yani bununla bildim.
Ve hâllerinin ona şehâdetiyle, senden, onu yapacağını **تحقق** etti.
Ve أما “**حق لك أن نفعل**” ise, **حق الله الأمر**’dan(dır); yani “sana onu yapman için bir hak kıldı ve bunu sana sabit kıldı.”
Ve bu, hak bir sözdür.
Ve Allah, O **الحق**’tır.
Ve **حقاً لا آتيك** ve **لحق لأفعل**; ve bu, gâye(ler)e benzetilmiştir; aslı **لحق الله**’dır; sonra muzâfun ileyh hazfedildi, takdir edildi ve gâye gibi kılındı.
Ve **أحقاً أن أظلم** ve **أفي الحق أن أغصب حقي**.
Ve “Benden **الحاقة**’yı gördüğümde kaçtım”; ve **الحقة** diye de rivayet edildi.
Ru’be dedi:
وحقـة ليسـت بقـول التـرة
Ve kıyâmet günü, işler(in) **حواق**’ı olur.
Ve adam **أحق** eder; hak söylediğinde ve onu iddia ettiğinde; ve o, bâtıl olmayan **محق**’tır.
Ve **أحق الله الحق**: onu ortaya çıkardı ve onu sabit kıldı: “**ويحق الله الحق بكلماته**”; ve O’nun sözünü **حقق** etti.
Ve işi **تحققت** ettim; onun hakikatini bildim; ve işlerin hakikatlerine vâkıf oldum.
Ve onun üzerine hükmü **أحققت** ettim: onu gerekli kıldım.
Ve onun sakınmasını **أحققت** ettim ve **حققته**: sakındığı şeyi yaptığında.
Ve şüphesiz o, hak bir âlimdir.
Ve arkadaşımı **حاققت** ettim; onu **حققته أحقه**: onunla çekiştim; ve her birimiz hakkı iddia etti; ben de onu yendim.
Ve ikisi arasında **محاقة** ve **مداقة** vardı.
Ve dinde **احتقوا**: onda çekiştiler.
Ve falan, tulumu **بالحق** ile ve tulumları **بالحقاق** ile sıvar.
Ve mecazdan: **طعنة محتقة**: onda sapma yoktur; ve “senin saplaman **احتقت**” yani öldürme yerini ıskalamadı.
Ve **ثوب محقق النسـج**: dokuması sağlam olan.
Ve **كلام محقق**:
**محكم النظم**.
Ve attı; sonra atışı **أحق** etti; onu yerinde öldürdüğünde.
Ve düğümü **حققت** ederim, onu **أحقها**: bağını sağlamlaştırdığımda.
Ve bu, onun gebeliğinin **حق**’ı sırasında idi; yani onun gebe olduğu sabit olduğunda.
Ve deve, kendi **حق**’ı üzere geldi; yani çiftleşme vakti üzere; mânâsı: yıl döndü ve gebeliğinin müddeti tamam oldu.
Ve güneş bana **حقتني**: bana ulaştı.
Ve onunla, mescid kapısının **حاق**’ı yanında ve kapısının **حق**’ı yanında karşılaştım; yani ona yakın.
Ve ensenin **حاق**’ı üzerine düştü; o, onun ortasıdır.
Ve falan, **حامي الحقيقة**’dır; ve o, **حماة الحقائق**’tandır; yani ehl-i beytinden, savunması kendisine lâzım gelen şeyi korur.
Lebîd dedi:
أتيـت أبـا هنـد بهند ومالكاً بأسمـاء إنّـي مـن حمـاة الحقائـق
Ve şüphesiz falan, **نزق الحقاق**’tır: küçük şeylerde çekişen kimse(dır).
