# حقق — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D9%82/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حقق

باب الحاء والقاف وما قبلهما مهمل
ح ق، ق ح مستعملان
حق:
الحقُّ نقيض الباطل. حقَّ الشيْء يَحِقُّ حَقّاً أي وَجَبَ وُجُوباً. وتقول: يُحِقُّ عليكَ أنّ تفعَلَ كذا، وأنتَ حقيقٌ على أن تفعَلَه. وحَقيقٌ فَعيلٌ في موضع مفعول.
وقول اللهِ عزَّ وجَلّ-: "حقيق على أن لا أقول" معناه مَحقوق كما تقول: واجب. وكلُّ مفعُول رُدَّ إلى فَعيل فمذكَّره ومُؤنّته بغير الهاء، وتقول للمرأة: أنتِ حقيقةٌ لذلك، وأنتِ مَحقوقةٌ أن تفظعلي ذلك، قال الأعشى:
لَمحقُوقَةٌ أنْ تَسْتَجيبي لصَوْته		وأنْ تَعلمي أنَّ المُعانَ مُوَفَّقُ
والحَقَّةُ من الحَقِّ كأنَّها أوجَبُ وأَخَصُّ. تقول: هذه حَقَّتي أي حَقّي.
قال:
وحَقَّهٌ ليست بقول التُرَّهة.
والحقيقة: ما يصيرُ إليه حقُّ الأمر ووجوبه. وبلغْتُ حقيقةَ هذا: أي يقين شأنه.
وفي الحديث: "لا يبلُغُ أحدُكُم حقيقةَ الإِيمان حتى لا يعيبَ على مُسلِمٍ بعَيْبٍ هو فيه".
وحقيقةُ الرجل: ما لَزِمَهُ الدفاعُ عنه من أهل بيته، والجميع حقائق.
وتقول: أَحَقَّ الرجُلُ إذا قال حَقّاً وادَّعَى حَقّاً فوَجَبَ له وحَقَّقَ، كقولك: صدَّق وقالَ هذا هو الحقُّ. وتقول: ما كان يَحُقُّك أن تَفْعَل كذا أي ما حَقَّ لك. والحاقَّةُ: النازلة التي حقَّتْ فلا كاذبةَ لها. وتقولُ للرجل إذا خاصَمَ في صِغار الأشياء: إنّه لنَزِقُ الحِقاقِ.
وفي الحديث: "مَتَى ما يَغْلُوا يحتَقُّوا" أي يَدَّعي كلُّ واحدٍ أنَّ الحقَّ في يَدَيْه، ويغلوا أي يُسرفوا في دينهم ويَختَصمُوا يتجادَلُوا: والحِقُّ: دونَ الجَذَع من الإِبِل بسنةٍ، وذلك حين يَسْتَحِقُّ للرُكُوب، والأُنثَى حِقَّةٌ: إذا استَحَقَّتِ الفَحْلَ، وجمعه حِقاق وحَقائِق، قال عَديّ:
لاحِقّةٌ هُنَّ ولا يَنوبُ
وقال الأعشى
أيُّ قومٍ قَوْمي إذا عَزَّتِ الخَمْ		رُ وقامتْ زِقاقُهُمْ والحِقاقُ
والرواية: قامت حِقاقُهُم والزِّقاق فمن رواه: قامت زقاقُهم والحقاق يقول: استوت في الثمن فلم يفضلُ زِقٌ حِقّاً، ولا حِقٌّ زِقّاً. ومثله:

"قامت زقاقُهم بالحِقاق فالباءُ والواوُ بمنزلة واحدة: كقولهم: قد قامَ القَفيزُ ودِرْهَم، وقام القَفيزُ بدرهم. وأنتَ بخَيرٍ يا هذا، وأنت وخَيْرٌ يا هذا، وقال:
ولا ضعافِ مُخِّهِنَّ زاهقِ		لَسْنَ بأنيابٍ ولا حَقـائقِ
وقال:
أفانينَ مكتُوبٍ لها دونَ حِقِّـهـا		إذا حَمْلُها راشَ الحِجاجَيْن بالثُّكْلِ
جَعَلَ الحِقَّ وقتاً. وجمع الحُقَّةِ من الخَشَب حُقَق، قال رؤية:
سَوَّى مَساحيهِنَّ تَقطيطَ الحُقَقْ
والحَقْحَقَةُ: سَيْرُ أوّلِ اللُيل، وقد نُهِيَ عنه، ويقال: هو إتعابُ ساعة.
وفي الحديث: "إيّاكُم والحَقْحَقةَ في الأعمال، فإنَّ أحَبَّ الأعمال إلى الله ما داومَ عليه العبد وإنْ قلَّ".
ونباتُ الحَقيق: ضرب من التَّمْر وهو الشِّيصُ.
قح:
والقُحُّ الجافي من الناس والأشياء، يقالُ للبَطِّيخة التي لم تَنْضَج: إنَّها لقُحٌّ. والفعلُ: قَحَّ يقُحُّ قُحوحةً، قال:
لا أبتغي سَيْبَ اللئيم القُـحِّ		يكادُ من نَـحْـنَـحةٍ وأَحِّ
يَحْكي سُعالَ الشَّرِقِ الأَبَحِّ
والقُحُّ: الشَّيخُ الفاني. والقُحُّ: الخالصُ من كُلِّ شَيْءٍ. والقُحْقُحُ: فوقَ القَبِّ شيئاً. والقَبُّ: العظمُ الناتئ من الظَّهْر بين الأَلْيَتْين.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve ikisinden önce olan(lar) bölümü ihmaldir (kullanılmayan).

**ح ق**، **ق ح** kullanılandır.

**حق**:
**الحقُّ** **الباطل**’in zıddıdır. **حقَّ** şey **يَحِقُّ** **حَقّاً**; yani vacip oldu, vücûb ile (kesin olarak) vacip oldu. Ve dersin ki: Sana şunu yapman gerekir; ve sen onu yapmaya **حقيقٌ**’sın. Ve **حَقيقٌ** (kalıbı) **فعيلٌ**, **مفعول** yerindedir.

Aziz ve celil Allah’ın sözü: “**حقيق على أن لا أقول**”un manası **مَحقوق**’tur; “vacip” dediğin gibi. Ve her **مفعُول** **فعيل**’e döndürüldüğünde, onun müzekkeri ve müennesi **الهاء** olmaksızın olur; ve kadına dersin ki: Sen buna **حقيقةٌ**’sın; ve sen bunu yapmaya **مَحقوقةٌ**’sın. A‘şâ dedi ki:
لَمحقُوقَةٌ أنْ تَسْتَجيبي لصَوْته		وأنْ تَعلمي أنَّ المُعانَ مُوَفَّقُ

Ve **الحَقَّةُ**, **الحَقِّ**’tandır; sanki o daha vacip ve daha hususîdir. Dersin ki: Bu benim **حَقَّتي**’mdir; yani benim **حَقّي**’m.

Dedi ki:
وحَقَّهٌ ليست بقول التُرَّهة.

Ve **الحقيقة**: işin hakkı ve vücûbu olarak kendisine varılan şeydir. Ve “Bunun **حقيقة**’sine ulaştım”: yani onun hâlinin yakînine.

Hadiste: “Sizden biriniz, kendisinde bulunan bir ayıpla bir Müslümanı ayıplamayıncaya kadar **حقيقةَ الإِيمان**’a ulaşmaz.”

Ve erkeğin **حقيقةُ**’si: ehl-i beytinden, kendisi hakkında savunmanın kendisine lâzım geldiği kimsedir; çoğulu **حقائق**’tir.

Ve dersin ki: Adam **أَحَقَّ**; hak söylediği ve bir hak iddia ettiği zaman; böylece ona vacip oldu ve **حَقَّقَ**; senin “doğruladı ve ‘işte hak budur’ dedi” demen gibi. Ve dersin ki: Senin şunu yapman sana **يَحُقُّ** olmazdı; yani sana hak olmadı. Ve **الحاقَّةُ**: vuku bulmuş musibet; öyle ki gerçekleşti, onun için yalanlayan yoktur. Ve küçük şeylerde çekişen adama dersin ki: O, **الحِقاقِ**’ın (çekişmenin) elbette atılganıdır.

Hadiste: “Ne zaman ki aşırı giderlerse **يحتَقُّوا**”; yani her biri hakkın kendi elinde olduğunu iddia eder. Ve “aşırı giderler” yani dinlerinde israf ederler; ve çekişirler: tartışırlar. Ve **الحِقُّ**: develerden **الجَذَع**’dan bir yıl aşağı olandır; bu, binmeye hak kazandığı zamandır. Dişisi **حِقَّةٌ**’dır: erkek deveye hak kazandığı zaman. Çoğulu **حِقاق** ve **حَقائِق**’tir. ‘Adiyy dedi ki:
لاحِقّةٌ هُنَّ ولا يَنوبُ

Ve A‘şâ dedi:
أيُّ قومٍ قَوْمي إذا عَزَّتِ الخَمْ		رُ وقامتْ زِقاقُهُمْ والحِقاقُ

Rivayet: “**قامت حِقاقُهُم والزِّقاق**”tır. Kim “**قامت زقاقُهم والحقاق**” diye rivayet ederse, der ki: Fiyatta eşit oldular; böylece bir **زِقّ** bir **حِقّ**’tan fazla olmadı, ne de bir **حِقّ** bir **زِقّ**’tan fazla oldu. Bunun benzeri:

“**قامت زقاقُهم بالحِقاق**”; burada **الباءُ** ile **الواوُ** bir mertebe gibidir: onların “**قد قامَ القَفيزُ ودِرْهَم**” demeleri gibi; ve “**قام القَفيزُ بدرهم**”. Ve “Sen hayırdasın, ey şu” ve “Sen ve hayır, ey şu”. Ve dedi ki:
ولا ضعافِ مُخِّهِنَّ زاهقِ		لَسْنَ بأنيابٍ ولا حَقـائقِ

Ve dedi ki:
أفانينَ مكتُوبٍ لها دونَ حِقِّـهـا		إذا حَمْلُها راشَ الحِجاجَيْن بالثُّكْلِ

**الحِقَّ**’ı bir vakit kıldı. Ve ağaçtan olan **الحُقَّة**’nin çoğulu **حُقَق**’tır. Ru’ye dedi ki:
سَوَّى مَساحيهِنَّ تَقطيطَ الحُقَقْ

Ve **الحَقْحَقَةُ**: gecenin evvelinde yürüyüştür; ondan nehiy olunmuştur; ve denilir ki: o, bir saatlik yormadır.

Hadiste: “Amellerde **الحَقْحَقةَ**’den sakının; çünkü Allah’a amellerin en sevgilisi, kulun devam ettiği şeydir, az olsa bile.”

Ve **الحَقيق**’in bitkisi: hurmanın bir türüdür; o da **الشِّيصُ**’tur.

**قح**:
Ve **القُحُّ**: insanlardan ve şeylerden kaba olan(ıdır). Olgunlaşmamış karpuza denilir: O elbette **قُحٌّ**’dur. Fiil: **قَحَّ** **يقُحُّ** **قُحوحةً**. Dedi ki:
لا أبتغي سَيْبَ اللئيم القُـحِّ		يكادُ من نَـحْـنَـحةٍ وأَحِّ
يَحْكي سُعالَ الشَّرِقِ الأَبَحِّ

Ve **القُحُّ**: fânî ihtiyardır. Ve **القُحُّ**: her şeyden hâlis olandır. Ve **القُحْقُحُ**: **القَبِّ**’in üstünde birazdır. Ve **القَبُّ**: iki kalça arasındaki sırttan çıkıntı yapan kemiktir.
