# حقق — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D9%82/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: حقق

الحَقُّ: خلاف الباطل. والحَقُّ: واحد الحُقوقِ. والحَقَّةُ أخصّ منه. يقال: هذه حَقَّتي، أي حَقّي. والحَقَّةُ أيضاً: حَقيقَةُ الأمر. يقال: لَمَّا عرف الحَقَّةَ منِّي هرب. وقولهم: لَحَقُّ لا آتيك، هو يمينٌ للعرب يرفعونها بغير تنوين إذا جاءت بعد اللام، وإذا أزالوا عنها اللام قالوا: حقَّا لا آتيك. وقولهم: كان ذاك عند حَقِّ لقاحها وحِقِّ لقاحها أيضاً بالكسر، أي حين ثَبَتَ ذلك فيها. والحُقَّةُ بالضم معروفة، والجمع حُقٌّ وحُقَقٌ وحِقاقٌ. والحِقُّ بالكسر: ما كان من الإبل ابن ثلاثِ سنين وقد دخل في الرابعة، والأنثى حِقَّةٌ وحِقٌّ أيضاً. وجمع الحِقاقِ حُقُقٌ. ومنه قول المُسَيِّبِ بن عَلَس:
قد نالني منهم علـى عَـدَمٍمثل الفَسيلِ صِغارُهَا الحُقُقُ
وربما جُمِع على حَقائِقَ. وسقط فلانٌ على حاقِّ رأسه، أي وسط رأسه. وجئته في حاقِّ الشتاء، أي في وسطه. والحَاقَّةُ: القيامةُ، سمِّيتْ بذلك لأنَّ فيها حَواقّ الأمور. وحاقَّهُ، أي خاصَمَه وادَّعى كلُّ واحدٍ منهما الحَقَّ، فإذا غلبه قيل: حَقَّهُ. ويقال للجل إذا خصم في صغار الأشياء: إنَّه لَنزِقُ الحِقاقِ. ويقال: ماله فيه حَقٌّ ولا حِقَاقٌ، أي خصومةٌ. والتَحاقُّ: التخاصمُ. والاحْتِقاقُ: الاختصامُ. وتقول: احْتَقَّ فلانٌ وفلانٌ، ولا يقال للواحد، كما لا يقال اختصم للواحد دون الآخر. واحْتَقَّ الفرسُ، أي ضمُر. وطعنةٌ مُحْتَقَّة، أي لا زَيْغَ فيها وقد نَفَذَتْ. ويقال رمى فلانٌ الصيدَ فاحْتَقَّ بعضاً وشَرمَّمَ بعضاً، أي قتل بعضاً وأفلت بعضٌ جريحاً. ومنه قول الشاعر:
من بين مُحَتَقٍّ لها ومُشَرَّمِ
وحَقَقْتُ حِذْرَه أحُقُّهُ حَقَّاً، وأَحْقَقْتُهُ أيضاً، إذا فعلتَ ما كان يحذَره. ويقال أيضاً: حَقَقْتُ الرجل، وأَحْقَقْتُهُ، إذا أَثْبَتَّهُ، حكاه أبو عبيد. قال: وحَقَقْتُ الأمر وأَحْقَقْتُهُ أيضاً، إذا تَحَقَّقْتُهُ وصرت منه على يقين. ويقال حُقَّ لك أن تفعل هذا، وحُقِقْتَ أن تفعل هذا، بمعنىً. وحُقَّ له أن يفعل كذا، وهو حَقيقٌ أن يفعل كذا، وهو حَقيقٌ به، ومَحْقوقٌ به، أي خليقٌ له، والجمع أَحِقَّاءُ ومَحْقوقونَ.
وحَقَّ الشيءُ يَحِقُّ بالكسر، أي وجب. وأَحْقَقْتُ الشيء، أي أوجبته. واسْتَحْقَقْتُهُ، أي استوجبته.
وتَحَقَّقَ عنده الخبر، أي صحَّ. وحَقَّقَتُ قولَه وظنَّه تَحْقيقاً، أي صدَّقت. وكلامٌ مُحَقَّقٌ، أي رصينٌ. قال الراجز:
دعْ ذا وحبِّرْ مَنْطِقاً مُحَقَّقاً
وثوبٌ مُحَقَّقٌ، إذا كان محكَمَ النَسج. والحَقيقَةُ: خلاف المجاز. والحَقيقةُ: ما يَحُِقُّ على الرجل أن يحميّه. وفلانٌ حامي الحَقيقَةِ. ويقال: الحَقيقَةُ: الرايةُ. قال عامر بن الطُفَيل:
أنا الفارسُ الحَامِي حَقيقَةَ جَعْفَرِ
والأَحَقُّ من الخيل: الذي لا يَعْرَقُ.

### Türkçe

**الحَقُّ**: bâtılın zıddı. Ve **الحَقُّ**: **الحُقوقِ**’un biridir. Ve **الحَقَّةُ** ondan daha özeldir. Denir: “bu **حَقَّتي**’mdir”, yani **حَقّي**. Ve **الحَقَّةُ** ayrıca: işin **حَقيقَةُ**’sidir. Denir: “benden **الحَقَّةَ**’yı bilince kaçtı.” Ve onların sözü: “**لَحَقُّ** لا آتيك”, Araplar için bir yemindir; **اللام**’dan sonra geldiğinde onu tenvinsiz olarak ref ederler; ondan **اللام**’ı giderdiklerinde “**حقَّا** لا آتيك” derler. Ve onların sözü: “o, onun devesinin sağımının **حَقِّ**’ı yanında idi; ve onun devesinin sağımının **حِقِّ**’ı da (kesre ile)”, yani o, onda sabit olduğu vakit. Ve **الحُقَّةُ** (damme ile) bilinen (şey)dir; çoğulu **حُقٌّ** ve **حُقَقٌ** ve **حِقاقٌ**’dır. Ve **الحِقُّ** (kesre ile): develerden üç yaşının oğlu olup dördüncüye girmiş olandır; dişisi **حِقَّةٌ**’dır ve ayrıca **حِقٌّ**’dur. Ve **الحِقاقِ**’ın çoğulu **حُقُقٌ**’tur. Ondandır: **المُسَيِّبِ بن عَلَس**’ın sözü:
قد نالني منهم علـى عَـدَمٍمثل الفَسيلِ صِغارُهَا الحُقُقُ
Ve bazen **حَقائِقَ** üzerine cem olunur. Ve falan kimse başının **حاقِّ**’ı üzerine düştü; yani başının ortası. Ve ona kışın **حاقِّ**’ında geldim; yani onun ortasında. Ve **الحَاقَّةُ**: kıyamettir; bununla adlandırıldı; çünkü onda işlerin **حَواقّ**’ı vardır. Ve **حاقَّهُ**, yani onunla çekişti ve her biri **الحَقَّ**’ı iddia etti; onu yenerse “onu **حَقَّهُ**” denir. Ve küçük şeylerde çekişen adama denir: “o, **الحِقاقِ**’ın elbette atılganıdır.” Ve denir: “onda onun için ne **حَقٌّ** vardır ne **حِقَاقٌ**”; yani çekişme. Ve **التَحاقُّ**: çekişmedir. Ve **الاحْتِقاقُ**: çekişmedir. Ve dersin: “falan ve falan **احْتَقَّ**”; tek kişi için denmez; nitekim birine diğerinden ayrı olarak “اختصم” denmediği gibi. Ve **احْتَقَّ** at; yani zayıfladı. Ve **مُحْتَقَّة** bir mızrak darbesi: yani onda sapma yoktur ve nüfuz etmiştir. Ve denir: falan avı attı da bir kısmı **فاحْتَقَّ** oldu ve bir kısmı **شَرمَّمَ** oldu; yani bir kısmını öldürdü ve bir kısmı yaralı olarak kurtuldu. Ondandır şairin sözü:
من بين مُحَتَقٍّ لها ومُشَرَّمِ
Ve “onun sakındığını **حَقَقْتُ**; onu **أحُقُّهُ حَقَّاً**; ve onu ayrıca **أَحْقَقْتُهُ**”, eğer onun sakındığı şeyi yaptıysan. Ve ayrıca denir: “adamı **حَقَقْتُ** ve onu **أَحْقَقْتُهُ**”, eğer onu sabitlediysen; bunu Ebû Ubeyd rivayet etti. Dedi ki: “işi **حَقَقْتُ** ve onu ayrıca **أَحْقَقْتُهُ**”, eğer onu **تَحَقَّقْتُ** ettiysen ve ondan yakîn üzere olduysan. Ve denir: “bunu yapman sana **حُقَّ** oldu” ve “bunu yapmana **حُقِقْتَ**”; bir mânâ ile. Ve “ona şunu yapması **حُقَّ** oldu”; ve o, şunu yapmaya **حَقيقٌ**’dır; ve o, onunla **حَقيقٌ**’dır; ve onunla **مَحْقوقٌ**’dur; yani ona lâyıktır; çoğulu **أَحِقَّاءُ** ve **مَحْقوقونَ**’dur.

Ve şey **حَقَّ** eder; **يَحِقُّ** (kesre ile); yani vacip oldu. Ve şeyi **أَحْقَقْتُ**; yani onu vacip kıldım. Ve onu **اسْتَحْقَقْتُهُ**; yani onu hak ettim (vacip kıldırdım).

Ve haber onun yanında **تَحَقَّقَ** etti; yani sahih oldu. Ve onun sözünü ve zannını **حَقَّقَتُ**; **تَحْقيقاً**; yani tasdik ettim. Ve **مُحَقَّقٌ** söz: yani sağlam. Raciz dedi ki:
دعْ ذا وحبِّرْ مَنْطِقاً مُحَقَّقاً
Ve **مُحَقَّقٌ** elbise: eğer dokuması sağlam ise. Ve **الحَقيقَةُ**: mecazın zıddı. Ve **الحَقيقةُ**: erkeğin onu koruması **يَحُِقُّ** olan şeydir. Ve falan, **الحَقيقَةِ**’nin koruyucusudur. Ve denir: **الحَقيقَةُ**: sancaktır. Âmir b. et-Tufeyl dedi ki:
أنا الفارسُ الحَامِي حَقيقَةَ جَعْفَرِ
Ve atlardan **الأَحَقُّ**: terlemeyen olandır.
