# حقن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%82%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حقن

باب الحاء والقاف والنون
حقن ، حنق ، قنح ، نقح : مستعملة .
حقن : قال الليث : الحَقِينُ : لَبنٌ مَحْقونٌ في مِحْقن . قلت : الحَقِين : اللبنُ الذي قد حُقِنَ في السِّقَاء ، ويجوز أن يُقال للسِّقَاء نفسه مِحْقن ، كما يُقال له مِصْرَبٌ ومِجزَم . وكل ذلك محفوظ عن العرب . ومن أمثالهم : ( أبى الْحَقِينُ العِذْرَة ) يضرب مثلاً للرجل يَعْتَذر ولا عُذْرَ له . وقال أبو عُبيد : أَصْلُ ذلك أن رجلاً ضاف قوماً فاستسْقَاهم لَبناً وعندهم لبنٌ قد حَقَنُوه في وَطْب فاعْتَلُّوا عليه واعتذروا فقال : أبى الحَقِين العِذْرَةَ أي هذا الحَقين يُكَذِّبُكم . وقال المُفَضَّل : كُلّ ما ملأتَ شيئاً أو دَسَسْتَه فيه فقد حَقَنْتَه . ومنه سُمِّيت الْحُقْنَة . قال : وحَقَن الله دمه : حبسه في جلْده وملأَه به ، وأنشد في نعت إبل امتلأَت أَجوافُها : جُرْداً تحقَّنَت النَّجِيلَ كأنّمَا بجُلُودِهِنّ مَدَارِجُ الأَنْبَار وقال الليث : إذا اجتمع الدَّمُ في الجوف
من طَعْنة جائِفَة تقول : احتَقَنَ الدَّمُ في جوفِه . واحْتَقَنَ المريض بالحُقْنَةِ . قال وبعير مِحْقَان : وهو الذي يَحْقِنُ البول فإذا بَال أَكثر . قال : والحاقِنَتان : نُقْرَتَا التَّرْقُوَتين والجميع الحَوَاقِنُ . وقال أبو عُبيد في قول عائشة : ( تُوفِّي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بين سَحْرِي ونَحْرِي وحاقِنَتِي وذَاقِنَتي ) . قال أبو عمرو : الحَاقِنَة : النُّقرة التي بين التَّرقُوة وحَبْلِ العاتِق وهما الحاقِنَتَان . وقال أبو زيد : يقال في مَثَل : ( لأُلحِقَنَّ حَوَاقِنَك بَذَواقِنك ) . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَاقِنَة المَعِدة ، والذَّاقِنَة : الذَّقَنُ . قال : وأحقَنَ الرجل إذا جمع أَلوان اللبَن حتى تطيب . وأَحقَن بوله إذا حبَسَه . وقال ابن شُمَيل : المُحْتَقِنَ من الضُّرُوع : الواسعُ الفسيح وهو أَحْسَنُهَا قَدْراً كأنما هو قَلْتٌ مُجْتَمع مُتَصَعِّد حسَن ، وإنها لمُحْتَقِنَة الضَّرْع . وقال ابن الأعرابي : الحَلْقَةُ والْحَقْنَةُ : وَجَع يكون في البطن ، والجميع أَحْقَالٌ وَأَحْقَانٌ ، رواه أبو تُرَاب . وفي الحديث : ( لا رأي لِحاقِب ولا حاقِن ) والحاقِنُ في البوْلِ والحاقِبُ في الغَائِطِ . نقح : الليث : النَّقْحُ : تَشْذِيبُك عن العصا أُبَنَها وكذلك في كل شيء من أذى نحَّيْتَهُ عن شيء فقد نَقَحْتَه . قال : وَالمُنَقِّح للكلام : الذي يُنَقِّش عنه ويحسن النَّظر فيه ، وقد نَقَّحتُ الكلام . ورُوَي عن أبي عمرو بن العلاء أَنَّه قال في مَثَل : ( استغْنَت السُّلاَّءَة عن التَّنْقِيح ) ، وذلك أن العصا إِنَّما تُنَقَّح لتَمْلُسَ وتَخْلُق ، والسُّلاَّءة : شَوْكَةُ النَّخْلَة وهي في غاية الاستواء والمَلاَسَة فإن ذهبتَ تَقْشِرُ منها قِشْرَها خَشُنَت ، يُضرب مثلاً لمن يُريد تقويم ما هو مستقيم . وقال أبو وَجْزَةَ السَّعْدِيّ : طَوْراً وَطَوْراً يَجُوبُ العُقْرَ من نَقَحٍ كالسَّنْدِ أَكْبَادُه هِيمٌ هراكِيلُ والنقحُ : الخالصُ من الرَّمل ، والسّنْدُ : ثياب بيض ، وأكبادُ الرَّملِ : أوساطه . والهَراكيلُ : الضِّخامُ من كُثْبَانِه . أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : أنقَحَ الرجُلُ إذا قلعَ حِلية سيفِهِ في الجَدْبِ والفَقْرِ . وأَنْقَح شِعْرَه إذا نَقَّحَه وحَكَّكَه . قنح : قال الليث : القَنْحُ : اتِّخاذُك قُنَّاحَة تَشُدُّ بها عِضادة باب ونحوه تُسَمِّيه الفُرْسُ قَانَه . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِدَرْوَنْدِ البابِ النِّجافُ والنَّجْرانُ ، ولمِتْرَسِه القُنَّاحُ ، ولِعتبتِه النَّهضةُ . وفي حديث أُمِّ زرع : ( وعنده أقولُ فلا أُقَبِّح وأشرب فأَتقنَّح ) وبعضهم يرويه ( فأتَقَمَّح ) . قال ابن جَبَلة : قال شمر : سمعتُ أبا عُبيد يسأَلُ أبا عبد الله الطُّوالَ النَّحْوِي عن معنى قوله فَأَتَقَنَّحَ ؟ فقال أبو عبد الله : أظُنّها تُريد أشربُ قليلاً قَلِيلاً . قال شمر : فقلت : ليس التَّفسيرُ هكذا ، ولكن التّقَنُّح أن يشرب فوق الرِّيِّ ، وهو حَرْفٌ رُوي عن أبي زيد فأعجَبَ ذلك أبا
عُبيد ، قُلْتُ : وهو كما قال شمر ، وهو التَّقَنُّج والتَرْنُّح ، سَمِعْتُ ذلك من أعرابِ بني أسد ، وقال أبو زيد : قَنَحْتُ من الشَّرَاب أَقْنَحُ قَنْحاً إذا تكارهت على شَرْبه بعد الرِّيِّ ، وتَقَنَّحْتُ منه تَقَنُّحاً وهو الغالبُ على كلامهم . وقال أبو الصَّقر : قنِحْتُ أَقْنَح قَنَحاً . وقال غيره : قَنَحْتُ الباب قَنْحاً فهو مَقْنوحٌ : وهو أن تَنْحِتَ خشبةً ثم ترفع الباب بها . تقولُ للنَّجَّارِ : اقنَحْ باب دارِنا فيصنعُ ذلك ، وتلك الخشبة هي القُنَّاحَة وكذلك كلُّ خشبة تُدْخِلُها تحت أُخْرَى لتُحَرِّكَها . حنق : الحَنَق : شِدّة الاغتياظ . تقول : حَنِقَ يَحْنَق حَنَقاً والنعت حَنِق . قال : والإحْنَاقُ : لُزوقُ البطن بالصُّلْب وقال لَبِيد : فأحنَقَ صُلبُها وَسَنَامُها وقال أبو عُبيد : المُحْنِق : القليل اللَّحْم ، واللاَّحِق مثلُه . وقال أبو الهَيْثَمِ : المُحْنِق : الضّامِرُ ، وأنشد : قد قَالَتِ الأَنْسَاعُ للبَطْنِ الْحَق قِدْماً فَآضَتْ كالفَنِيق المُحْنِق وقال الأصمعي في قول ذي الرُّمَّةِ يَصِفُ الرِّكَابَ في السَّفَر : مَحَانِيق تُضْحي وهي عُوجٌ كَأَنَّهَا بِجَوْزِ الفَلاَ مُسْتَأْجَرَاتٌ نَوَائح قال : المَحَانِيق : الضُّمَّر . وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي قال : الحُنُق : السِّمانُ من الإبِلِ . قال : وأَحْنَق إذا سَمِنَ فجاء بشحم كثير . قلتُ : وهذا من الأَضْدَادِ . قال : وأَحْنَق الرَّجُلُ إذا حَقَدَ حِقْداً لا ينحلّ . قال : وأَحْنَق الزّرعُ فهو مُحْنِق إذا انتشر سفا سُنْبُلِهِ بعدما يُقَنْبِعُ . ورُوي عن عمرَ أنَّه قال : لا يَصلح هذا الأمرُ إلاَّ لمن لا يُحْنِق على جِرَّته . قال ابنُ الأعرابي : معناه لا يحقد على رَعيَّته : فضربه مثلا ولا يقال للرّاعي جِرَّة .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **النون**
**حقن** , **حنق** , **قنح** , **نقح** : kullanımdadır.

**حقن** : Leys dedi: **الحَقِينُ**: bir **مِحْقن** içinde mahkûn (doldurulmuş) süttür. Dedim: **الحَقِين**: kırbaya enjekte edilmiş (doldurulmuş) süttür; ve kırbanın kendisine de **مِحْقن** denilmesi caizdir; nitekim ona **مِصْرَبٌ** ve **مِجزَم** denilir. Bütün bunlar Araplardan mahfuzdur. Onların mesellerindendir: ( **أبى الْحَقِينُ العِذْرَة** ) özrü olmayan hâlde özür beyan eden adam hakkında mesel olarak vurulur. Ebû Ubeyd dedi: Bunun aslı şudur: Bir adam bir kavme misafir oldu da onlardan süt istedi; yanlarında bir **وَطْب** içinde **حَقَنُوه** ettikleri (doldurdukları) süt vardı; ona karşı mazeret uydurdular ve özür dilediler; o da dedi ki: **أبى الحَقِين العِذْرَةَ**; yani bu **الحَقين** sizi yalanlıyor. Müfaddal dedi: Her ne zaman bir şeyi doldursan yahut onu içine soksan, onu **حَقَنْتَه** etmiş olursun. Bundan dolayı **الْحُقْنَة** isimlendirilmiştir. Dedi: Allah onun kanını **حَقَن** etti: onu derisinde hapsetti ve onu onunla doldurdu. Ve içleri dolmuş develerin vasfında şu beyit okunmuştur:
جُرْداً تحقَّنَت النَّجِيلَ كأنّمَا
بجُلُودِهِنّ مَدَارِجُ الأَنْبَار

Leys dedi: Eğer karın deşen bir yaradan dolayı kan karın boşluğunda toplanırsa şöyle dersin: **احتَقَنَ الدَّمُ** onun karnında. Ve hasta **احْتَقَنَ** (lavman) **بالحُقْنَةِ** ile. Dedi: **مِحْقَان** deve: o, idrarı tutandır; idrar yaptığında daha çok yapar. Dedi: **الحاقِنَتان**: iki köprücük kemiğinin iki çukuru; çoğulu **الحَوَاقِنُ**dur. Ebû Ubeyd, Âişe’nin sözü hakkında: ( Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **بين سَحْرِي ونَحْرِي وحاقِنَتِي وذَاقِنَتي** arasında vefat etti ). Ebû Amr dedi: **الحَاقِنَة**: köprücük kemiği ile omuz bağı arasındaki çukurdur; ikisi **الحاقِنَتَان**dır. Ebû Zeyd dedi: Meselde şöyle denir: ( **لأُلحِقَنَّ حَوَاقِنَك بَذَواقِنك** ). Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَاقِنَة** mide, **الذَّاقِنَة** ise çenedir (**الذَّقَنُ**). Dedi: Adam, sütün renklerini toplayıp (karıştırıp) hoşlaşıncaya kadar bir araya getirirse **أحقَنَ** eder. Ve idrarını tutarsa **أَحقَن** eder. İbn Şümeyl dedi: Memelerden **المُحْتَقِنَ**: geniş, ferah olandır; onların kıymetçe en iyisidir; sanki o, toplanmış, yükselmiş, güzel bir **قَلْتٌ** gibidir; ve o, meme bakımından mutlaka **مُحْتَقِنَة**dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَلْقَةُ** ve **الْحَقْنَةُ**: karında olan bir ağrıdır; çoğulu **أَحْقَالٌ** ve **أَحْقَانٌ**dur; Ebû Türâb rivayet etti. Hadiste: ( **لا رأي لِحاقِب ولا حاقِن** ) vardır; **الحاقِنُ** idrarda (sıkışan), **الحاقِبُ** ise dışkıda (sıkışan)dır.

**نقح** : Leys: **النَّقْحُ**: değneğin pürüzlerini ondan budaman; aynı şekilde her şeyde, bir şeyden eziyet (zarar) olanı uzaklaştırırsan onu **نَقَحْتَه** etmiş olursun. Dedi: Söz için **المُنَقِّح**: ondan (kusuru) ayıklayan ve onda bakışı güzelleştirendir; ve ben sözü **نَقَّحتُ**. Ebû Amr b. el-Alâ’dan rivayet edildiğine göre meselde şöyle demiştir: ( **استغْنَت السُّلاَّءَة عن التَّنْقِيح** ); bu, değneğin ancak pürüzsüzleşsin ve eskisin diye **تُنَقَّح** edilmesindendir; **السُّلاَّءة**: hurma ağacının dikenidir; o, düzgünlük ve pürüzsüzlüğün nihayetindedir; eğer onun kabuğunu soymaya gidersen pürüzlenir; doğrultmak istediği şey zaten doğru olan kimseye mesel olarak vurulur. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
طَوْراً وَطَوْراً يَجُوبُ العُقْرَ من نَقَحٍ
كالسَّنْدِ أَكْبَادُه هِيمٌ هراكِيلُ

**النقحُ**: kumun hâlis (saf) olanı; **السّنْدُ**: beyaz elbiseler; **أكبادُ الرَّملِ**: onun ortalarıdır. **الهَراكيلُ**: onun kum tepelerinin iri olanlarıdır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam, kıtlık ve fakirlikte kılıcının süsünü söküp çıkarırsa **أنقَحَ** eder. Ve şiirini **أَنْقَح** eder: onu **نَقَّحَه** ve onu ovup sürttü (ayıkladı) ise.

**قنح** : Leys dedi: **القَنْحُ**: kapı pervazını ve benzerini onunla bağlayacağın bir **قُنَّاحَة** edinmendir; Farslar ona **قَانَه** adını verir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kapının **دَرْوَنْد**’ine **النِّجافُ** ve **النَّجْرانُ** denir; onun sürgüsüne **القُنَّاحُ**; eşiğine **النَّهضةُ**. Ümmü Zer‘ hadîsinde: ( Yanında konuşurum da çirkinlenmem; içerim de **فأَتقنَّح** ederim ) ve bazısı onu ( **فأتَقَمَّح** ) diye rivayet eder. İbn Cebele dedi: Şemmer dedi: Ebû Ubeyd’in, “**فَأَتَقَنَّحَ**” sözünün manası hakkında Ebû Abdullah et-Tuvâl en-Nahvî’ye sorduğunu işittim; Ebû Abdullah dedi: Zannederim “az az içerim” demek istiyor. Şemmer dedi: Ben dedim: Tefsir böyle değildir; fakat **التّقَنُّح** doyumun üstüne içmektir; bu, Ebû Zeyd’den rivayet edilmiş bir **حَرْفٌ**tur; bu, Ebû Ubeyd’i hoşnut etti. Dedim: O, Şemmer’in dediği gibidir; o, **التَّقَنُّج** ve **التَرْنُّح**tır; bunu Benî Esed bedevilerinden işittim. Ebû Zeyd dedi: İçkiden **قَنَحْتُ** ederim, **أَقْنَحُ** **قَنْحاً**: doyduktan sonra onu içmeye kendimi zorlayıp tiksinerek (içersem); ve ondan **تَقَنَّحْتُ** ederim **تَقَنُّحاً**; bu, onların sözünde galip olandır. Ebû’s-Sakr dedi: **قنِحْتُ** **أَقْنَح** **قَنَحاً**. Başkası dedi: Kapıyı **قَنَحْتُ** **قَنْحاً**; o da **مَقْنوحٌ**dur: o, bir tahtayı yontman, sonra kapıyı onunla kaldırmandır. Marangoza dersin: Evimizin kapısını **اقنَحْ** et; o da bunu yapar; o tahta **القُنَّاحَة**dır; ve bir tahtayı diğerinin altına sokup onu hareket ettirdiğin her tahta da böyledir.

**حنق** : **الحَنَق**: öfkenin şiddetidir. Dersin: **حَنِقَ** **يَحْنَق** **حَنَقاً**; sıfat **حَنِق**tir. Dedi: **الإحْنَاقُ**: karnın sırta yapışmasıdır. Lebîd dedi:
فأحنَقَ صُلبُها وَسَنَامُها

Ebû Ubeyd dedi: **المُحْنِق**: eti az olandır; **اللاَّحِق** da onun gibidir. Ebû’l-Heysem dedi: **المُحْنِق**: zayıf, cılız olandır; ve şu beyiti okudu:
قد قَالَتِ الأَنْسَاعُ للبَطْنِ الْحَق
قِدْماً فَآضَتْ كالفَنِيق المُحْنِق

Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin seferde binekleri vasfeden sözü hakkında dedi:
مَحَانِيق تُضْحي وهي عُوجٌ كَأَنَّهَا
بِجَوْزِ الفَلاَ مُسْتَأْجَرَاتٌ نَوَائح

Dedi: **المَحَانِيق**: zayıf olanlardır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الحُنُق**: develerin semiz olanlarıdır. Dedi: Semirirse **أَحْنَق** eder; böylece çok yağ ile gelir. Dedim: Bu, zıt anlamlılardandır (**الأَضْدَادِ**). Dedi: Adam, çözülmeyen bir kinle kin tutarsa **أَحْنَق** eder. Dedi: Ekin, başağının püskülünü, **يُقَنْبِعُ** ettikten sonra yayarsa, o **مُحْنِق** olarak **أَحْنَق** eder. Ömer’den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Bu iş, ancak **يُحْنِق** etmeyen kimse için düzelir, onun **جِرَّته**’sine karşı. İbnü’l-A‘râbî dedi: Manası: raiyyetine kin tutmaz; onu mesel olarak vurdu; ve çobana **جِرَّة** denilmez.
