# حكأ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D8%A3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%83%D8%A3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D8%A3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حكأ

ح ك ( وايء )
حاك ، يحوك ، ويحيك ، كاح ، حكى ، حكأ ، وكح ، كحا : مستعملة .
حوك حيك : قال الليث الحُوك بقلة ورَوَى ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَوْكُ الباذروج . قال اليزيدي ماحكّ في صدري منه شيء وما حاكَ وكلٌّ يقال :
فمن قال حكَّ قال يحُكُّ ومن قال حاك قال يحِيكُ حَيْكاً ، ويقال ما أحاك فيه السيف وما حاك كلٌّ يقال :
فمن قال أحَاكَ قال يُحِيكُ إحاكَةً ، ومن قال حاكَ قال يَحيكُ حَيْكاً وحاك الحائك يحُوك حياكَةً وحَوْكاً وحَاك في مَشْيهِ يَحِيكُ حَيَكاناً أي تبختر .
وحدثنا السعدي قال حدثنا الزعفراني عن زيد بن الحُبَاب :
قال أخبرنا معاوية بن صالح قال أخبرني عبد الرحمن بن نُغَيْر عن أبيه عن النَوَّاس بن سَمْعان الأنصاري : أنه سأل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن البِرّ والإثْم فقال :
( البِرُّ حُسْنُ الخُلُق والإثم ما حَاكَ في نفْسِك وكَرِهْتَ أن يطّلِعَ عليه الناس ) .
وقال الليث الشاعر يحوك الشعْرَ حَوْكاً والحائك يَحِيك الثوب حَيْكاً والحِياكةُ حرْفَتُه . قلت هذا غلط الحائك يحوك الثوب وجميع الحائك حَوَكَةٌ وكذلك الشاعر يَحُوكُ الكلام حَوْكاً . وأمّا حاك يَحِيكُ فمعناه التَّبَخْتُر .
وقال الليث الحَيْك النسج والحَيْكُ أَخْذُ القول في القلب ، يقال :
ما يَحِيكُ كلامُكَ في فلان ولا يَحيكُ الفأْسُ ولا القَدُومُ في هذه الشجرة .
قال والحَيَكَانُ مَشْيَةٌ يُحَركُ فيها الماشي أَلْيَتَهُ ، تقولُ رجل حَيّاكٌ وامرأة حَيّاكَةٌ تَتَحَيّكُ في مِشْيَتها . أبو عبيد عن أبي زيد : الحيكان أن يُحَرَّكَ منكبيه وجسدَه حين يمشي مع كثرة لحم .
ابن بُزُرْج قالوا حَوْكٌ وحَوَكٌ وحُوُوكةٌ ، والمعنى التسَاجات وهي الثياب بأعيانها .
أبو نصر عن الأصمعي : ما حاك سيْفُه أي ما قَطَع ، وما حَكَّ في صدري منه شيء ، أَي ما تخالَجَ في صدري منه شيء . قال وحَاكَ يحيكُ حيكاً إذا فَحَّجَ في مِشْيَتِهِ وحرّكَ منكبيه وقال المُبَرد : حَاكَ الثوبَ والشعرَ يحوكُهُ ، كِلاَهُما بالواو ، وهو يَحِيكُ في مِشْيته ، ومِشْيةٌ حَيَكَى إذا كان فيها تبختر .
كوح كيح : قال الليثُ : كاوحتُ فلاناً مكاوحَةً إذا قاتَلْتَه فَغَلَبْتَه . ورأَيتُهما يتكاوحان ، والمكاوحَةُ أَيْضاً في الْخُصُوماتِ وغيرها . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أكاح زيداً . وكوَّحه إذا غَلَبه ، وأَكاحَ زيداً إذا أَهْلَكَه .
وقال أبو عمرو والتكْوِيحُ التَّغْلِيبُ وأنشد :
أعددتُه للخَصْم ذِي التَّعَدّي
كوَّحْتُه مِنْكَ بِدُونِ الْجَهْدِ
وكوَّحَ الزمَامُ البعيرَ إذا ذلَّلَه ، وقال الشاعر :
إذا رام بغياً أو مراحاً أقامَهُ
زِمَامٌ بمَثْنَاهُ خِشَاشٌ مكوحُ
بمثناه بما ثنى من طرفَهِ حَلْقَةً
شمر عن الأصمعي الكِيحُ ناحية الجبل وقال رؤبة :
عن صَلَتٍ من كيحنَا لا تَكْلِمه
وقال أبو عمرو الكِيحُ عُرْض الجبل وأَغْلَظُه قال والوادي ربما كان له كِيحٌ إذا كان في جُرُفٍ غليظ فجرفه كيحهُ ، ولا يعد الكِيحُ إلا ما كان من أصْلَب الحِجَارة وأخْشنها ، وكل سنَدٍ جبلٍ غليظٍ كِيحٌ وإنما كوْحه خُشْنته وغِلَظُه ، والجماعة الكِيحَةُ . وقال الليث أسنانٌ كيحٌ غليظة وأنشد :
ذا حَنَكٍ كِيح كحب القِلقِل
قال والكِيح صقع الجُرْف وصقْع سنَدِ الجبل .
وكح : أبو عبيد عن أبي زيد أَوْكَحَ عطيَّتَه إيكاحاً إذا قَطَعَها .
الأصمعي : حفر فَأكْدَى وأَوْكَحَ إذا بَلَغَ المكانَ الصُّلْبَ وقال المفضّل سألته فاسْتَوْكَحَ استيكاحاً أي أمسك ولم يعط .
أبو عبيد عن الأصمعي : استوكَحَتِ الفراخُ إذا غلظت وهي فراخ وُكُحٌ . وقال غيره أراد أَمْراً فَأَوْكَحَ عنه أي كفَّ عنه وتَرَكَه .
حكى : الليث الحِكاية كقولك حكَيْتُ فلاناً وحاكَيْتُه إذا فعلتَ مثلَ فعلِه سواءً وقلت مثلَ قولِه سواءً لا تجاوزُه .
سلمة عن الفرّاء : الحاكِيَةُ الشادّة يقال حكت أي شدّت قال والحائِكة المتبخترة .
حكأ : قال الليث أحكأتُ العُقْدَةَ إحْكَاء إذا شدَدْتَّها واحْتَكأَتِ العُقْدَةُ إذا اشتدّت وقال الأصمعيّ : أَحْكَأَ عُقْدَتَه إحكاءً إذا شدّها ، وأَنشد شمر :
أَجْلَ أَنَّ الله قد فَضَّلكم
فوقَ من أَحكأ صُلْباً بإزار
الصُّلْبُ هاهنا الحَسَبُ ، والإزار العِفَّةُ من المحارم .
وقال شمر هو من أحْكأتُ العُقْدَة أي أحْكَمْتُهَا . وقال أبو حاتم قال الأصمعيّ : أهل مكّة يسمون العِظَاءة الحُكَأَة . والجميع الحُكَى ، مقصور . قال أبو حاتم . وقالت أم الْهَيْثَم الحُكاءَة ممدودة مهموزة . وهو كما قالت . وفي ( النَّوادر ) . يقول له احْتَكَأَ أمْرِي لفعلت كذا ، أي لو بان لي أمري في أوّله . ابن السكيت يقال احْتَكَأ ذاك الأمْرُ في نفسي أي ثَبَتَ فلم أشُكَّ فيه ، ومنه إحْكَاء العُقْدَةِ ، ويقال سمعت أحاديث فما احتكأ في صَدْرِي منها شيءٌ .
كحا : أهمله الليث وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال كَحَا إذا فسد . قلتُ : وهو غَريبٌ .

### Türkçe

ح ك ( **وايء** )
**حاك** , **يحوك** , **ويحيك** , **كاح** , **حكى** , **حكأ** , **وكح** , **كحا** : kullanımdadır.

**حوك حيك** : el-Leys dedi: **الحُوك** bir ottur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **الحَوْكُ** **الباذروج**’dur. el-Yezîdî dedi: Ondan göğsümde hiçbir şey **ماحكّ** etmedi ve hiçbir şey **ما حاكَ** etmedi; her ikisi de söylenir:
Kim **حكَّ** derse **يحُكُّ** der; kim **حاك** derse **يحِيكُ** **حَيْكاً** der. Ve denir: Kılıç onda hiçbir şey **ما أحاك** etmedi ve hiçbir şey **ما حاك** etmedi; her ikisi de söylenir:
Kim **أحَاكَ** derse **يُحِيكُ** **إحاكَةً** der; kim **حاكَ** derse **يَحيكُ** **حَيْكاً** der. Ve dokumacı **حاك** **يحُوك** **حياكَةً** ve **حَوْكاً** (dokur). Ve yürüyüşünde **حَاك** eder, **يَحِيكُ** **حَيَكاناً**; yani salınarak yürür.

Bize es-Sa‘dî haber verdi, dedi: ez-Za‘ferânî bize Zeyd b. el-Hubâb’dan (rivayetle) haber verdi:
Dedi: Muâviye b. Sâlih bize haber verdi, dedi: Abdurrahman b. Nuğayr bana babasından, o da en-Nevvâs b. Sem‘ân el-Ensârî’den haber verdi: Şüphesiz o, Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **البِرّ** ve **الإثْم** hakkında sordu; o da dedi ki:
( **البِرُّ** güzel ahlâktır; günah ise, nefsinde **ما حَاكَ** eden ve insanların ona muttali olmasını kerih gördüğün şeydir ).

el-Leys dedi: Şair şiiri **يحوك** **حَوْكاً** (dokur); dokumacı elbiseyi **يَحِيك** **حَيْكاً** (dokur); **الحِياكةُ** onun mesleğidir. Dedim: Bu yanlıştır; dokumacı elbiseyi **يحوك** (dokur) ve dokumacıların tümü **حَوَكَةٌ**’dir; aynı şekilde şair de sözü **يَحُوكُ** **حَوْكاً** (dokur). Ama **حاك يَحِيكُ**’in manası salınarak yürümektir.

el-Leys dedi: **الحَيْك** dokumadır; **الحَيْكُ** sözün kalpte yer etmesidir; denir:
Senin sözün falan kimse hakkında **ما يَحِيكُ** etmez; ve bu ağaçta ne balta **يَحيكُ** eder ne de keser.

Dedi: **الحَيَكَانُ** öyle bir yürüyüştür ki yürüyen onda kalçasını hareket ettirir; “**رجل حَيّاكٌ**” ve “**امرأة حَيّاكَةٌ**” dersin; yürüyüşünde **تَتَحَيّكُ** eder. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الحيكان**; çok etlilikle birlikte yürürken omuzlarını ve bedenini hareket ettirmendir.

İbn Buzurc dedi: **حَوْكٌ** ve **حَوَكٌ** ve **حُوُوكةٌ** dediler; mana **التسَاجات**’tır; o da elbiselerin bizzat kendileridir.

Ebû Nasr, el-Asma‘î’den: “Kılıcı **ما حاك** etti” yani kesmedi. “Ondan göğsümde hiçbir şey **ما حَكَّ** etmedi” yani göğsümde ondan hiçbir şey çalkalanmadı. Dedi: **حَاكَ يحيكُ حيكاً**; yürüyüşünde bacaklarını açarak yürüdüğünde ve omuzlarını hareket ettirdiğinde (denir). el-Muberrad dedi: Elbiseyi ve şiiri **حَاكَ** eder, onu **يحوكُهُ**; ikisi de vav iledir. Ve o, yürüyüşünde **يَحِيكُ** eder; ve içinde salınma olan yürüyüşe **مِشْيةٌ حَيَكَى** (denir).

**كوح كيح** : el-Leys dedi: Bir kimseyle **كاوحتُ** onu **مكاوحَةً** (ile) yaptım; onu savaştığımda ve ona galip geldiğimde (denir). Ve ikisini **يتكاوحان** ederken gördüm. **المكاوحَةُ** ayrıca çekişmelerde ve başkalarında da (kullanılır). Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Zeyd’i **أكاح** etti.” Ve onu **كوَّحه** etti; ona galip geldiğinde. Ve Zeyd’i **أَكاحَ** etti; onu helâk ettiğinde.

Ebû Amr dedi: **التكْوِيحُ** galip gelmedir. Ve şu beyti okudu:
أعددتُه للخَصْم ذِي التَّعَدّي
كوَّحْتُه مِنْكَ بِدُونِ الْجَهْدِ

Ve yular deveyi **كوَّحَ** etti; onu boyun eğdirdiğinde. Şair dedi:
إذا رام بغياً أو مراحاً أقامَهُ
زِمَامٌ بمَثْنَاهُ خِشَاشٌ مكوحُ
**بمثناه**: ucundan halka olarak ikiye kıvırdığı şey ile.

Şemmer, el-Asma‘î’den: **الكِيحُ** dağın yanıdır. Ve Ru’be dedi:
عن صَلَتٍ من كيحنَا لا تَكْلِمه

Ebû Amr dedi: **الكِيحُ** dağın enidir ve en kalın yeridir. Dedi: Vadi bazen **كِيحٌ**’e sahip olur; kalın bir yar içinde olduğunda, onun **كيحهُ** onu yarar. Ve **الكِيحُ** ancak taşların en serti ve en pürüzlüsü olan şey sayılır. Ve kalın bir dağın her dayanağı **كِيحٌ**’tir; onun **كوْحه**’u ancak pürüzlülüğü ve kalınlığıdır. Topluluğu **الكِيحَةُ**’dır. el-Leys dedi: **أسنانٌ كيحٌ**; kalın (dişler). Ve şu beyti okudu:
ذا حَنَكٍ كِيح كحب القِلقِل
Dedi: **الكِيح** yarın yüzü ve dağın dayanağının yüzüdür.

**وكح** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Bağışını **أَوْكَحَ** etti, **إيكاحاً**; onu kestiğinde.

el-Asma‘î: Kazdı da **فَأكْدَى** etti ve **أَوْكَحَ** etti; sert yere ulaştığında. el-Mufaddal dedi: Ona sordum da **فاسْتَوْكَحَ** etti, **استيكاحاً**; yani tuttu ve vermedi.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Civcivler **استوكَحَتِ**; kalınlaştıklarında; ve onlar **فراخ وُكُحٌ**’dur. Başkası dedi: Bir iş istedi de ondan **فَأَوْكَحَ** etti; yani ondan vazgeçti ve onu bıraktı.

**حكى** : el-Leys: **الحِكاية**; senin “Falancayı **حكَيْتُ** ettim ve onunla **حاكَيْتُه** ettim” demen gibidir; onun yaptığı gibi yaptığında, onun söylediği gibi söylediğinde; onu aşmazsın.

Seleme, el-Ferrâ’dan: **الحاكِيَةُ** sıkı bağlayandır; “**حكت**” denir; yani sıktı. Dedi: **الحائِكة** salınarak yürüyen (kadın)dır.

**حكأ** : el-Leys dedi: Düğümü **أحكأتُ** ettim, **إحْكَاء**; onu sıktığımda. Ve düğüm **احْتَكأَتِ**; sıkılaştığında. el-Asma‘î dedi: Düğümünü **أَحْكَأَ** etti, **إحكاءً**; onu sıktığında. Ve Şemmer şu beyti okudu:
أَجْلَ أَنَّ الله قد فَضَّلكم
فوقَ من أَحكأ صُلْباً بإزار
**الصُّلْبُ** burada soydur; **الإزار** mahremlerden iffettir.

Şemmer dedi: Bu, “düğümü **أحْكأتُ** ettim”dendir; yani onu sağlamlaştırdım. Ebû Hâtim dedi: el-Asma‘î dedi ki: Mekke ehli kertenkeleyi **الحُكَأَة** diye adlandırır. Hepsi **الحُكَى**’dır; kısaltılmıştır. Ebû Hâtim dedi. Ümmü’l-Heysem dedi: **الحُكاءَة** uzatılmış, hemzeli (dir). Ve onun dediği gibidir. Ve **النَّوادر**’de: Ona “İşim **احْتَكَأَ** olsaydı, şöyle yapardım” der; yani işim başında bana belli olsaydı. İbnü’s-Sikkît: “O iş nefsimde **احْتَكَأ** etti” denir; yani sabit oldu da onda şüphe etmedim. Ve bundan **إحْكَاء** düğümün (sıkılması)dır. Ve denir: Hadisler işittim de onlardan göğsümde hiçbir şey **ما احتكأ** etmedi.

**كحا** : el-Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **كَحَا**; bozulduğunda (denir). Dedim: Ve o gariptir.
