# حكك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%83%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حكك

الحَكُّ: إِمْرار جِرْم على جرم صَكّاً، حَكَّ الشيء بيده وغيرها يَحُكُّه حَكّاً؛ قال الأَصمعي: دخل أَعرابي البصرة فآذاه البراغيث فأَنشأَ يقول:
ليلة حَكٍّ ليس فيها شَكُّ،
أَحُكُّ حتى ساعِدِي مُنْفَكُّ،
أَسْهَرَني الأُسَيْوِدُ الأَسَكُّ
وتَحَاكَّ الشيئَان: اصْطَكَّ جرماهما فَحَكَّ أَحدهما الآخر؛ وحَكَكْتُ الرأْس؛ وإِذا جعلت الفعل للرأْس قلت: احْتَكّ رأْسي احْتِكاكاً. وحَكَّني وأَحَكَّني واسْتَحَكَّني: دعاني إِلى حَكِّه، وكذلك سائر الأَعضاء، والاسم الحِكَّةُ والحُكاكُ. قال ابن بري: وقول الناس حَكَّني رأْسي غلط لأَن الرأْس لا يقع منه الحَكّ. واحْتَكَّ بالشيء أَي حَكّ نفسه عليه. والحِكَّة، بالكسر: الجَرَب.
والحُكاكة: ما تَحاكّ بين حجرين إِذا حُكّ أَحدهما بالآخر لدواء ونحوه. وقال اللحياني: الحُكاكة ما حُكَّ بين حجرين ثم اكتحل به من رَمَدٍ. وقال ابن دريد: الحُكاك ما حكَّ من شيء على شيء فخرجت منه حُكاكة. والحية تَحُكّ بعضَها ببعض وتَحَكَّكُ، والجِذلُ المُحَكَّك: الذي ينصب في العَطَن لتَحْتَكّ به الإِبل الجَرْبى؛ ومنه قول الحباب بن المنذر الأَنصاري يوم سقيفة بني ساعدة: أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّك وعُذَيْقُها المُرَجَّب؛ ومعناه أَنه مَثَّل نفسه بالجِذْل، وهو أَصل الشجرة، وذلك أَن الجَرِبةَ من الإِبل تَحْتَكّ إِلى الجِذل فتشتفي به، فعنى أَنه يُشْتَفى برأْيه كما تشتفي الإِبل بهذا الجِذْل الذي تَحْتَكّ إِليه؛ وقيل: هو عود ينصب للإِبل الجَرْبى لتَحْتَكّ به من الجرب؛ قال الأزهري: وفيه معنى آخر، وهو أَحب إِليّ، وهو أَنه أَراد أَنه مُنَجَّذٌ قد جَرَّب الأُمور وعرفها وجُرِّب، فوجد صُلْبَ المَكْسَر غير رِخْو ثَبْتَ الغَدَر لا يَفِرّ عن قِرْنه، وقيل: معناه أَنا دون الأَنصار جِذْلِ حكاكٍ لمن عاداهم ونواهم فبي تقرن الصَّعْبةُ، والتصغير فيه للتعظيم، ويقول الرجل لصاحبه: اجْذُلْ للقوم أَي انتصب لهم وكن مخاصما مقاتلاً. والعرب تقول: فلان جِذْلُ حِكاكٍ خشعت عنه الأُبَنُ؛ يعنون أَنه مُنَقِّح لا يرمى بشيء إِلا زَلّ عنه ونَبا. والحَكِيكُ: الكعب المَحْكوك، وهو أَيضاً الحافر النَّحِيتُ؛ وأَنشد الأَزهري هنا:
وفي كل عام لنا غزوة،
تَحُكُّ الدَّوابرَ حَكَّ السَّفَنْ
وقيل: كل خفيٍّ نحيتٍ حَكِيكٌ. والأَحَكُّ من الحوافر: كالحَكِيك، والاسم منها الحَكَكُ. وحَكِكَت الدابةُ، بإِظهار التضعيف، عن كراع: وقع في حافرها الحَكَكُ، وهو أَحد الحروف الشاذة، كلَحِحَتْ عينه وأَخواتها. وفرس حَكِيك: مُنْحَت الحوافر، والذي ورد في حديث أَبي جهل: حتى إِذا تحاكَّت الرُّكَبُ
قالوا مِنَّا نبي، والله لا أَفعل أََي تماست واصطَكَّت، يريد تساويهم في الشرف والمنزلة، وقيل: أَراد تَجاثِيَهُمْ
على الرُّكَب للتفاخر. وفي حديث عمرو بن العاص: إِذا حَكَكْتُ قُرْحةً دَمَّيْتُها أَي إِذا أَمَّمْتُ غايةً تقصيتها وبلغتُها.
والحاكَّةُ: السِّنّ لأَنها تُحكّ صاحبتها أَو تَحُكّ ما تأْكله، صفة غالبة. ورجل أَحَكّ: لا حاكَّة في فمه كأَنه على السلب. ويقال: ما في فيه حاكَّة أَي سِن.
والتَّحَكُّك: التَّحرّش والتعرض. و إِنه لَيَتَحكَّكُ بِك بل أَي يتعرض لشرِّك. وهو حِكُّ شَرٍّ وحِكاكُهُ أَي يُحاكُّه كثيراً.
والمُحاكَّةُ: كالمُباراة. وحَكَّ الشيءُ في صدري وأَحَكَّ واحتَكَّ: عَمِلَ، والأَول أَجود، حكاه ابن دريد جَحْداً فقال: ما حَكَّ هذا الأَمرُ في صدري ولا يقال: ما أَحاكَ.، وما أَحاكَ فيه السلاحُ: لم يعمل فيه؛ قال ابن سيده: وإِنما ذكرته هنا لأفرق بينَ حكَّ وأَحاكَ، فإِن العوام يستعملون أَحاكَ في موضع حَكَّ فيقولون: ما أَحاكَ ذلك في صدري وما حَكَّ في صدري منه شيء أَي ما تَخالَجَ. ويقال: حَكَّ في صدري واحْتَكّ، وهو ما يقع في خَلَدِك من وساوس الشيطان.
والحَكَّاكاتُ: ما يقع في قلبك من وساوس الشيطان. وفي الحديث: إِياكم والحَكَّاكات فإِنها المآثم وهي التي تَحُكّ في القلب فتشتبه على الإِنسان؛ قال ابن الأَثير: هو جمع حَكَّاكَةٍ وهي المؤثّرة في القلب. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن النواس بن سمعان سأَله عن البِرِّ والإِثم فقال: البِرُّ حُسْن الخلق والإِثم ما حَكَّ في نفسكَ وكرهت أَن يطلع الناس عليه؛ قوله ما حَكّ في نفسك إِذا لم تكن منشرح الصدر به وكان في قلبك منه شيء من الشك والريب وأَوهمك أَنه ذنب وخطيئة؛ ومنه الحديث الآخر: ما حَكَّ في صدرك وإِن أَفتاك المُفْتُون؛ قال الأَزهري: ومنه حديث عبد الله بن مسعود: الإثم حَوازُّ القلوب، يعني ما حزَّ في نفسك وحَكَّ فاجتنبه فإِنه الإِثم وإِن أَفتاك فيه الناس بغيره. قال الأَزهري: وهذا أعصح مما قيل في الحَكَّاكات إِنها الوساوس. وروى الأَزهري بسنده قال: سأَل رجل النبي، صلى الله عليه وسلم: ما الإِثْمُ؟ فقال: ما حَكَّ في صدرك فدَعْه، قال: ما الإِيمان؟ قال: إِذا ساءتْك سيئتُك وسرتْك حَسنتك فأَنت مؤمن؛ قال الأَزهري: قوله، صلى الله عليه وسلم: ما حَكَّ في صدرك أَي شككت فيه أَنه حلال أَو حرام فالاحتياط أَن تتركه. أَبو عمرو: الحِكّة الشك في الدين وغيره.
والحَكَكُ: مشية فيها تَحَرُّك شبيه بمشية المرأَة القصيرة إِذا تَحَرَّكت وهزت مَنْكِبيها.
والحَكَكُ: حجر رخْو أَبيض أَرخى من الرُّخام وأَصلب من الجصّ، واحدته حَكَكَةٌ؛ قال الجوهري: إِنما ظهر فيه التضعيف للفرق بين فَعْل وفَعَل. وقال ابن شميل: الحَكَكَةُ
أَرض ذات حجارة مثل الرخام رِخْوةٍ. وقال أَبو الدقيش: الحَكَكات هي أَرض ذات حجارة بيض كأَنها الأَقِطُ تتكسر تكسراً، وإِِنما تكون في بطن الأَرض. ويقال: جاء فلان بالحُكَيْكاتِ وبالأَحاجِي وبالأَلغاز بمعنى واحد، واحدتها حُكَيْكةٌ. ابن الأَعرابي: الحُكُكُ الملِحُّون في طلب الحوائج. والحُكُك: أَصحاب الشر. والحُكاكُ: البورَقُ.
وفي حديث ابن عمر: أَنه مر بغلمان يلعبون بالحِكَّة فأَمر بها فدُفنت؛ هي لعبة لهم يأْخذون عظماً فيَحُكُّونه حتى يَبْيَضّ ثم يرمونه بعيداً فمن أَخذه فهو الغالب.
والحُكَكاتُ: موضع معروف بالبادية؛ قال أَبو النجم:
عَرَفْتُ رَسْماً لسُعاد مائِلا،
بحيث نامِي الحُكَكاتِ عاقلا

### Türkçe

**الحَكُّ**: bir cismi bir cisim üzerine, çarpma suretiyle sürtüp geçirmektir; bir şeyi eliyle ve başkasıyla **حَكَّ** eder, onu **يَحُكُّه** **حَكّاً** (sürtme); **الأَصمعي** dedi: Bir bedevî Basra’ya girdi de onu pireler incitti; bunun üzerine söylemeye başladı:

Bir **حَكّ** gecesi, içinde **شَكّ** yok,
**أَحُكُّ** ederim, ta ki pazum **مُنْفَكُّ** oluncaya dek,
Beni uykusuz bıraktı **الأُسَيْوِدُ الأَسَكُّ**

Ve iki şey **تَحَاكَّ** etti: iki cisimleri çarpıştı da biri ötekini **حَكَّ** etti; ve ben başı **حَكَكْتُ**; fiili başa nispet ettiğinde şöyle dersin: başım **احْتَكّ** etti, **احْتِكاكاً** (sürtünme).

Ve **حَكَّني** ve **أَحَكَّني** ve **اسْتَحَكَّني**: onu **حَكّ** etmeye beni çağırdı; diğer bütün uzuvlar da böyledir; isim **الحِكَّةُ** ve **الحُكاكُ**tur. İbn Berrî dedi: İnsanların “başım **حَكَّني**” sözü yanlıştır; çünkü baştan **الحَكّ** vuku bulmaz. Ve bir şeyle **احْتَكَّ** etti, yani kendisini onun üzerine **حَكّ** etti.

Ve **الحِكَّة** (kesre ile): uyuzdur.

Ve **الحُكاكة**: birini ötekiyle ilaç ve benzeri için **حُكّ** ettiklerinde iki taş arasında **تَحاكّ** eden şeydir.

Ve **اللحياني** dedi: **الحُكاكة**, iki taş arasında **حُكّ** edilen, sonra göz iltihabından (**رَمَد**) dolayı onunla sürme çekilen şeydir.

Ve İbn Düreyd dedi: **الحُكاك**, bir şeyin bir şey üzerine **حكَّ** edilmesiyle ondan **حُكاكة** çıkmasıdır. Ve yılan, bir kısmını bir kısmına **تَحُكّ** eder ve **تَحَكَّكُ** eder; ve **الجِذلُ المُحَكَّك**: uyuzlu develerin onunla **تَحْتَكّ** etmesi için ağılda dikilen şeydir; bundan, Benî Sâide sakîfesi günü Ensârî Hubâb b. Münzir’in sözü: “Ben onun **جُذَيْلُها المُحَكَّك**’iyim ve onun **عُذَيْقُها المُرَجَّب**’iyim”; manası: kendisini **الجِذْل** ile temsil etti; o da ağacın köküdür; çünkü develerden uyuzlu olan, onunla şifa bulmak için **الجِذل**e **تَحْتَكّ** eder; böylece, develerin kendisine **تَحْتَكّ** ettiği bu **الجِذْل** ile şifa bulması gibi, kendi görüşüyle şifa bulunacağını kastetti; ve denildi ki: uyuzdan dolayı uyuzlu develerin onunla **تَحْتَكّ** etmesi için dikilen bir daldır; **الأزهري** dedi: Onda başka bir mana daha vardır ve o bana daha sevimlidir: o, kendisinin sağlamlaştırılmış, işleri denemiş ve bilmiş, denenmiş de kırılma yerinde sert, gevşek olmayan, ihanette sabit, rakibinden kaçmayan biri olduğunu kastetti; ve denildi ki: manası, Ensâr’ın altında, onlara düşmanlık eden ve onlara kasteden kimseye karşı bir **جِذْلِ حكاكٍ**ım; böylece zorluklar benimle boyun eğer; küçültme onda yüceltme içindir; ve adam, arkadaşına: “kavme karşı **اجْذُلْ** et” der; yani onlara karşı dikil ve çekişen, savaşan ol. Araplar der ki: “Falan, kendisinden ayıplar boyun eğip uzaklaştığı bir **جِذْلُ حِكاكٍ**tır”; bununla, onun arıtılmış olduğu, kendisine bir şey atılmadığı halde ondan kayıp gittiği ve sektiği kastedilir.

Ve **الحَكِيكُ**: sürtülmüş topuktur; o aynı zamanda yontulmuş naldır; **الأزهري** burada şu beyti şahit getirdi:

Ve her yıl bizim için bir gazve vardır,
**تَحُكُّ** eder arka ayakları, geminin sürtmesi gibi **حَكَّ السَّفَنْ**

Ve denildi ki: her yontulmuş gizli (tırnak) **حَكِيكٌ**tir. Ve nallardan **الأَحَكُّ**: **الحَكِيك** gibidir; onun ismi **الحَكَكُ**tur. Ve binek hayvanı **حَكِكَت** (şeddeyi izhar ederek), Kurâ‘dan naklen: nalına **الحَكَكُ** düştü; o, **لَحِحَتْ** gözü ve benzerleri gibi, şâz harflerden biridir. Ve **حَكِيك** at: nalları yontulmuş (aşınmış) olandır. Ve Ebû Cehil hadîsinde gelen: “ta ki dizler **تحاكَّت** olunca”; “bizden bir peygamber” dediler; “vallahi yapmam”; yani birbirine değdi ve çarpıştı; onların şeref ve mertebede eşitliğini kasteder; ve denildi ki: övünmek için dizler üzerine çökmelerini kastetti. Ve Amr b. Âs hadîsinde: “Bir yarayı **حَكَكْتُ** ettiğimde onu kanattım”; yani bir gayeyi hedeflediğimde onu sonuna kadar takip ettim ve ona ulaştım.

Ve **الحاكَّةُ**: diştir; çünkü sahibini **تُحكّ** eder yahut yediğini **تَحُكّ** eder; baskın bir sıfattır. Ve **أَحَكّ** adam: ağzında **حاكَّة** yoktur; sanki olumsuzluk üzere. Ve denilir: ağzında **حاكَّة** yok; yani diş.

Ve **التَّحَكُّك**: sataşma ve ilişmedir. Ve o, seninle **لَيَتَحكَّكُ** eder; yani senin şerrine ilişir. Ve o, **حِكُّ شَرٍّ** ve onun **حِكاكُهُ**dur; yani onunla çokça **يُحاكُّه** eder.

Ve **المُحاكَّةُ**: **المُباراة** gibidir. Ve bir şey göğsümde **حَكَّ** etti ve **أَحَكَّ** ve **احتَكَّ**: işledi (tesir etti); birincisi daha iyidir; İbn Düreyd bunu **جَحْداً** olarak rivayet etti ve dedi: “Bu iş göğsümde **حَكَّ** etmedi”; “**ما أَحاكَ**” denilmez. Ve “onda silah **أَحاكَ** etmedi”: onda işlemedi; İbn Sîde dedi: Bunu burada ancak **حَكَّ** ile **أَحاكَ** arasında ayırayım diye zikrettim; çünkü avam, **حَكَّ** yerinde **أَحاكَ** kullanır da “bu göğsümde **ما أَحاكَ** etti” derler; “göğsümde ondan bir şey **حَكَّ** etmedi” yani **تَخالَجَ** etmedi. Ve denilir: göğsümde **حَكَّ** etti ve **احْتَكّ** etti; bu, şeytanın vesveselerinden senin zihnine düşen şeydir.

Ve **الحَكَّاكاتُ**: şeytanın vesveselerinden kalbine düşen şeylerdir. Hadîste: “**الحَكَّاكات**’tan sakının; çünkü onlar günahlardır; onlar kalpte **تَحُكّ** eder de insana karışık gelir”; İbnü’l-Esîr dedi: Bu, **حَكَّاكَةٍ**ın cem‘idir; o da kalpte tesir eden şeydir. Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet edildi: **النواس بن سمعان** ona iyilik ve günah hakkında sordu; şöyle dedi: “İyilik, güzel ahlaktır; günah ise, nefsinde **حَكَّ** eden ve insanların ona muttali olmasını kerih gördüğün şeydir”; “nefsinde **ما حَكّ** etti” sözü: onunla göğsün açılmadığında ve kalbinde ondan şüphe ve tereddütten bir şey bulunduğunda ve sana onun günah ve hata olduğunu vehmettirdiğinde. Ve ondan diğer hadîs: “Göğsünde **ما حَكَّ** eden şey (günahtır), müftüler sana fetva verse bile”; **الأزهري** dedi: Ve ondan, Abdullah b. Mes‘ûd hadîsi: “Günah, kalplerin **حَوازُّ**udur”; yani nefsinde kesip geçen ve **حَكَّ** eden şeydir; ondan sakın; çünkü o günahtır, insanlar sana onun hakkında başkasıyla fetva verse bile. **الأزهري** dedi: Bu, **الحَكَّاكات** hakkında “onlar vesveselerdir” denilenden daha sağlamdır. **الأزهري** isnadıyla rivayet etti, dedi: Bir adam Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, sordu: “Günah nedir?” dedi: “Göğsünde **ما حَكَّ** eden şeydir; onu bırak.” dedi: “İman nedir?” dedi: “Kötülüğün seni kötüleştirir, iyiliğin seni sevindirirse sen müminsin.” **الأزهري** dedi: Onun, sallallahu aleyhi ve sellem, “Göğsünde **ما حَكَّ** eden” sözü: onun helal mi haram mı olduğunda şüphe ettiğinde; ihtiyat, onu terk etmendir. Ebû Amr: **الحِكّة** din ve başkasında şüphedir.

Ve **الحَكَكُ**: kısa kadının yürüyüşüne benzer bir hareketlenme bulunan yürüyüştür; hareket edip iki omzunu salladığında.

Ve **الحَكَكُ**: yumuşak bir beyaz taştır; mermerden daha yumuşak, alçıdan daha serttir; onun teki **حَكَكَةٌ**dur; **الجوهري** dedi: Şedde ancak **فَعْل** ile **فَعَل** arasında ayırım için onda ortaya çıktı. İbn Şümeyl dedi: **الحَكَكَةُ** yumuşak, mermer gibi taşları olan bir arazidir. Ebû’d-Dakîş dedi: **الحَكَكات** beyaz taşları olan bir arazidir; sanki **الأَقِطُ** gibi kırılıp parçalanır; ancak yerin karnında olur. Ve denilir: Falan **الحُكَيْكاتِ** ile, **الأَحاجِي** ile, **الأَلغاز** ile geldi; mana birdir; onun teki **حُكَيْكةٌ**dir. İbnü’l-A‘râbî: **الحُكُكُ** ihtiyaçları istemede ısrarcı olanlardır. Ve **الحُكُك**: şer sahipleridir. Ve **الحُكاكُ**: borak (boraks)tır.

İbn Ömer hadîsinde: O, çocukların **الحِكَّة** ile oynadıklarının yanından geçti de onu emretti, gömüldü; o, onların bir oyunudur: bir kemik alırlar, onu **يَحُكُّونه** ederler, ta ki beyazlasın; sonra onu uzağa atarlar; kim onu alırsa o galiptir.

Ve **الحُكَكاتُ**: çölde bilinen bir yerdir; Ebû’n-Necm dedi:

Su‘âd’ın eğilmiş bir izini tanıdım,
**نامِي الحُكَكاتِ**’ın bulunduğu yerde, akıllı olarak.
