# حكك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%83%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حكك

الحك: إمرار جرم على جرم صكا حك الشيء بيده وغيرها يحكه حكا، قال الأصمعي: دخل أعرابي البصرة فآذاه البراغيث فأنشأ يقول:
  ليلة حك ليس فيها شك
  أحك حتى ساعدي منفك
  أسهرني الأسيود الأسك ومنه قولهم:
  ما حك جلدك غير ظفرك
  فتول أنت جميع أمـرك كما أنشدنا غير واحد. والحك بالكسر: الشك في الدين وغيره، كالحكة عن أبي عمرو، وهو مجاز، سمي به لأنه يحك في الصدر. وحككت رأسي، وإذا جعلت الفعل للرأس قلت: احتك رأسي احتكاكا. وحكني وأحكني واستحكني أي: دعاني إلى حكه وكذلك سائر الأعضاء، كما في المحكم، وفي الأساس: وبي بثرة تحكني، أي تدعوني إلى حكها. وقال ابن بري: وقول الناس: حكني رأسي غلط، لأن الرأس لا يقع منه الحك. قلت: وإذا قلنا: أي دعاني إلى حكه فلا إشكال. والاسم الحكة، بالكسر، والحكاك كغراب. ويقال: تحاكا: إذا اصطك جرماهما فحك كل منهما الآخر. ومن المجاز: ما حك في صدري منه شيء: أي ما تخالج. وما حك في صدري كذا أي: لم ينشرح له صدري، ومنه الحديث: والإثم مما حك في صدرك وكرهت أن يطلع عليه الناس وفي الحديث وقد سئل عن الإثم فقال: ما حك في صدرك فدعه.واحتك به: إذا حك نفسه عليه كاحتكاك الأجرب بالخشبة. ومن المجاز: المحاكة: المباراة، وقد حاكه محاكة وحكاكا. والحكة، بالكسر: الجرب قال شيخنا: وهذا صريح في أن الحكة والجرب ترادفان، وإليه ميل كثير، وقال ابن حجر المكي في التحفة: الاتحاد يحمل على أصل المادة دون صورتها وكيفيتها، وأطال في الفرق بينهما، وقال الخطيب الشربيني في مغنيه: الحكة: الجرب اليابس، وفي المصباح: داء يكون بالجسد، وفي كتاب الطب: هي خلط رقيق بورقي يحدث تحت الجلد ولا يحدث منه مدة، بل شيء كالنخالة.
 والحكاك، كغراب: البورق. نقله الصاغاني. والحكاكة بهاء: ما حك بين حجرين ثم اكتحل به من رمد قاله اللحياني، وقال غيره: هو ما تحاك بين حجرين إذا حك أحدهما بالآخر لدواء ونحوه، وقال ابن دريد: الحكاك: ما حك من شيء على شيء فخرجت منه حكاكة. وفي الصحاح: هو ما يسقط من الشيء عند الحك. والحكاكات، بالفتح والتشديد: الوساوس وهو مجاز، ومنه الحديث: إياكم والحكاكات، فإنها المآثم وهي التي تحك في القلب فتشتبه على الإنسان، قال ابن الأثير: هو جمع حكاكة، وهي المؤثرة في القلوب. وقال ابن الأعرابي: الحكك، بضمتين: أصحاب الشر وهو مجاز. قال: والحكك أيضا: الملحون في طلب الحوائج، وهو أيضا مجاز.

  والحكك بالتحريك: حجر أبيض كالرخام أرخى من الرخام وأصلب من الجص، واحدته حككة، قال الجوهري: وإنما ظهر فيه التضعيف للفرق بين فعل وفعل. وقال ابن شميل: الحككة: أرض ذات حجارة مثل الرخام رخوة.
 وقال أبو الدقيش: الحككات - بضم ففتح - هي أرض ذات حجارة بيض كأنها الأقط تتكسر تكسرا، وإنما تكون في بطن الأرض. وقال ابن عباد: الحكك: مشية بتحرك كمشية القصيرة التي تحرك منكبيها ومثله في اللسان.
 قال الجوهري: والجذل المحكك، كمعظم: الذي ينصب في العطن لتحتك به الإبل الجربى، ومنه قول الحباب بن المنذر - رضي الله تعالى عنه - يوم سقيفة بني ساعدة: أنا جذيلها المحكك وعذيقها المرجب، منا أمير ومنكم أمير أي: يستشفى برأيي وتدبيري، كما تستشفى الإبل الجربى بالاحتكاك بذلك العود، وقال الأزهري: وفيه معنى آخر، وهو أحسب إلي، وهو أنه أراد أنه منجذ قد جرب الأمور وعرفها وجرب فوجد صلب المكسر غير رخو ثبتا لا يفر عن قرنه، وقيل: معناه: أنا دون الأنصار جذل حكاك لمن عاداهم وناوأهم، فبي تقرن الصعبة، والتصغير فيه للتعظيم، ويقول الرجل لصاحبه: اجذل للقوم: أي انتصب لهم وكن مخاصما مقاتلا، والعرب تقول: فلان جذل حكاك خشعت عنه الأبن، يعنون أنه منقح لا يرمى بشيء إلا زل عنه ونبا. ويقال: ما أنت من أحكاكه أي من رجاله، عن ابن عباد. والحكيك، كأمير: الكعب المحكوك. وهو أيضا الحافر المنحوت نقله الجوهري كالأحك يقال: حافر أحك وحكيك. وقيل: كل نحيت خفي حكيك. والاسم الحكك، محركة، وقد حككت الدابة، كفرح بإظهار التضعيف، عن كراع: وقع في حافرها الحكك، وهو أحد الحروف الشاذة كلححت عينه، وأخواتها. والحكيك: الفرس المنحت الحافر من أكل الأرض حتى رق، عن ابن دريد. والحاكة: السن، يقال: ما بقيت في فيه حاكة: أي سن، نقله الجوهري، سميت لأنها تحك صاحبها أو تحك ما تأكله، صفة غالبة، وتقدم في: ت ك ك عن أبي عمرو بن العلاء: تقول العرب: ما في فيه حاكة ولا تاكة، فالحاكة: الضرس، والتاكة: الناب. والأحك من الرجال: من لا حاكة، أي لا سن في فمه، كأنه على السلب. ومن المجاز: التحكك التحرش والتعرض، يقال: إنه يتحكك بك أي: يتعرض لشرك ويتحرش. ومن المجاز أيضا: إنه حك شر، وحكاكه، بكسرهما أي: يحاكه كثيرا وكذلك: حك مال وضغن. والمحاكة كالمباراة، وقد تقدم. ومن المجاز: حك في صدري، وأحك، واحتك بمعنى عمل، وهو ما يقع في خلدك من وساوس الشيطان، والأول أجود، وحكاه ابن دريد جحدا، فقال: ما حك هذا الأمر في صدري، ولا يقال: ما أحاك، وقال ابن سيده: وهي عامية.
 ومما يستدرك عليه: يقال: هذا أمر تحاكت فيه الركب، واحتكت، أي: تماست واصطكت، يراد به التساوي في المنزلة، أو التجاثي على الركب للتفاخر، وهو مجاز. وفي الحديث إذا حككت قرحة دميتها أي: إذا أصبت غاية تقصيتها وبلغتها، وهو مجاز. ويقال: جاء فلان بالحكيكات، وبالأحاجي، وبالألغاز، بمعنى واحد، واحدتها حكيكة. قال الزمخشري: ويقولون: ما أملح هذه الحكيكة: وهي الأحجية، ويقولون في المحاجاة: تحكيتك، وهو نحو تقضى البازي، أو من الحكاية. وقال أبو عمرو: الحكاك، بالضم: أصل الصليان البالي، وأنشد:
  مسحل إن أنكحت خودا ورهاه

  ذات حكاك ولدت بالدهداه
  تعارض الريح ورعيان الشاه كما في العباب، وفي حديث ابن عمر: أنه مر بغلمان يلعبون بالحكة، فأمر بها فدفنت هي لعبة لهم يأخذون عظما فيحكونه حتى يبيض، ثم يرمونه بعيدا، فمن أخذه فهو الغالب. والحككات، بضم ففتح: موضع بعينه معروف بالبادية، قال أبو النجم:
  عرفت رسما لسعاد ماثلا
  بحيث نامي الحككات عاقلا وأبو بكر الحكاك: أحد صوفية اليمن وشعرائهم، على قدم ابن الفارض، قديم الوفاة.

### Türkçe

**الحك**: bir cismi bir cisim üzerine sürtmek; (bir şeyi) eliyle ve başkasıyla ovup sürter; onu **حكا** olarak ovar. **الأصمعي** dedi ki: Bir bedevî Basra’ya girdi; pireler ona eziyet etti; bunun üzerine söylemeye başladı:

  Bir **ليلة حك**; onda şüphe yok
  Ovarım da pazum çıkmış
  Beni uykusuz bıraktı **الأسيود الأسك**

Ve ondan (şu) sözleri:
  “Senin derini tırnağından başkası ovmaz;
  Öyleyse sen bütün işini üstlen.”
Nitekim bize birden başkası inşad etti. Ve **الحك** kesre ile: dinde ve başkasında şüphedir; Ebû Amr’dan **الحكة** gibi; ve o mecazdır; onunla adlandırıldı, çünkü göğüste sürter (kaşındırır). Ve “başımı ovdum” dersin; fiili başa (özne yapıp) kıldığında: “başım sürtündü” dersin: **احتك رأسي احتكاكا**. Ve **حكني** ve **أحكني** ve **استحكني** yani: onu ovmaya beni çağırdı; aynı şekilde diğer bütün uzuvlar; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: “Bende bir çıban var, beni kaşındırır” yani onu ovmaya beni çağırır. İbn Berrî dedi ki: İnsanların “başım beni kaşındırdı” sözü yanlıştır; çünkü baştan **الحك** vuku bulmaz. Ben dedim ki: “yani onu ovmaya beni çağırdı” dediğimizde, işkâl yoktur. İsim **الحكة**’dir, kesre ile; ve **الحكاك** **غراب** vezninde. Ve denir: **تحاكا**: iki cisimleri birbirine çarpışıp sürtündüğünde; böylece her biri ötekini ovar. Mecazdan: “Onun tarafından göğsümde bir şey sürtmedi” yani içimde bir şey kıpırdanmadı. Ve “göğsümde şu şey sürttü” yani göğsüm ona açılmadı. Ondan hadis: “Günah, göğsünde sürten (seni rahatsız eden) şeydir; ve insanların ona muttali olmasını kerih gördüğün şeydir.” Ve hadiste, günah hakkında sorulmuştu da dedi ki: “Göğsünde sürten şey ise onu bırak.” Ve **احتك به**: kendini onun üzerine sürttüğünde; uyuzlunun tahta ile sürtünmesi gibi. Mecazdan: **المحاكة**: müsabaka; ve onu **محاكة** ve **حكاكا** ile müsabakaya girişti. Ve **الحكة**, kesre ile: uyuzdur. Şeyhimiz dedi ki: Bu, **الحكة** ile uyuzun eşanlamlı olduğuna açık bir delildir; ve buna birçok kimse meyleder. İbn Hacer el-Mekkî **التحفة**’de dedi ki: Birlik, suretine ve keyfiyetine değil, maddenin aslına hamledilir; ve ikisi arasındaki farkta uzattı. Hatîb eş-Şirbînî **مغنيه**’de dedi ki: **الحكة**: kuru uyuzdur. **المصباح**’ta: bedende olan bir hastalıktır. **كتاب الطب**’ta: derinin altında meydana gelen ince bir karışımdır; ondan irin meydana gelmez; bilakis kepek gibi bir şeydir.

**الحكاك**, **غراب** vezninde: boraks. Bunu Sâgânî nakletti. Ve **الحكاكة** (هاء ile): iki taş arasında ovulup sonra göz ağrısından dolayı onunla sürme çekilen şeydir; bunu Lihyânî söyledi. Başkası dedi ki: O, birini ötekine sürterek ilaç ve benzeri için iki taş arasında sürtülen şeydir. İbn Düreyd dedi ki: **الحكاك**: bir şeyin bir şey üzerine sürtülmesiyle ondan **حكاكة** çıkan şeydir. **الصحاح**’ta: o, sürtme esnasında şeyden düşen şeydir. Ve **الحكاكات**, fetha ve teşdîd ile: vesveselerdir; ve o mecazdır. Ondan hadis: “Sakının **الحكاكات**’tan; çünkü onlar günahlardır; ve onlar kalpte sürten (iz bırakan) şeylerdir; insana karışık görünür.” İbnü’l-Esîr dedi ki: O, **حكاكة**’nin cem‘idir; ve o, kalplerde iz bırakan şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الحكك**, iki damme ile: şer sahipleridir; ve o mecazdır. Dedi ki: **الحكك** ayrıca: ihtiyaçları istemede lahn yapan (dili bozan) kimsedir; ve o da mecazdır.

Ve **الحكك** hareke ile: mermer gibi beyaz bir taştır; mermerden daha yumuşak, alçıdan daha serttir; tekili **حككة**’dir. Cevherî dedi ki: Ancak onda teşdîd, **فعل** ile **فعل**’i ayırmak için ortaya çıktı. İbn Şümeyl dedi ki: **الحككة**: mermer gibi taşları olan yumuşak bir arazidir.
Ebû’d-Dekîş dedi ki: **الحككات** — damme sonra fetha ile — beyaz taşları olan bir arazidir; sanki kurut gibi; kırılıp parçalanır; ancak yerin karnında olur. İbn Abbâd dedi ki: **الحكك**: omuzlarını oynatan kısa boylunun yürüyüşü gibi, hareke ile bir yürüyüştür; ve bunun benzeri **اللسان**’dadır.

Cevherî dedi ki: Ve **الجذل المحكك**, **معظم** vezninde: uyuzlu develerin kendisiyle sürtünmesi için ağıla dikilen şeydir. Ondan, Hubâb b. Münzir’in — Allah Teâlâ ondan razı olsun — Benî Sâ‘ide Sakîfesi günü sözü: “Ben onun **جذيلها المحكك**’iyim ve onun **عذيقها المرجب**’iyim; bizden bir emir, sizden bir emir” yani: görüşüm ve tedbirimle şifa aranır; uyuzlu develerin o odunla sürtünerek şifa araması gibi. Ezherî dedi ki: Onda başka bir mana vardır; bana göre daha muhtemeldir: O, işlerin tecrübesini edinmiş, onları bilmiş; denemiş de kırıcı sertin katı olduğunu, yumuşak olmadığını; sağlam, boynuzundan kaçmayan (bir şey) bulmuş olduğunu kastetti. Ve denildi ki: Manası: Ben ensarın dışında, onlara düşmanlık eden ve onlara karşı duran kimseye karşı **جذل حكاك**’ım; böylece zor olan benimle boynuzlanır. Ve küçültme onda tazim içindir. Adam, arkadaşına der ki: “Kavme karşı **اجذل** ol” yani onlara karşı dikil, çekişen ve savaşan ol. Araplar der ki: “Falan **جذل حكاك**’tır; ondan **الأبن** uzak durdu” bununla, onun arıtılmış (kusursuz) olduğunu; ona bir şey atılmadıkça ondan kayıp uzaklaştığını ve sıçrayıp geçtiğini kastederler. Ve denir: “Sen onun **أحكاكه**’inden değilsin” yani adamlarından değilsin; İbn Abbâd’dan. Ve **الحكيك**, **أمير** vezninde: sürtülmüş topuktur. O ayrıca: oyulmuş nal (tırnak)tır; Cevherî nakletti; **الأحك** gibi; denir: **حافر أحك** ve **حكيك**. Ve denildi ki: her oyulmuş gizli (tırnak) **حكيك**’tir. İsim **الحكك**’tir, harekeli. Ve “bineği ovdum” dersin: **حككت الدابة**; **فرح** gibi, teşdîdi izhar ederek; Kurâ‘dan: onun tırnağında **الحكك** vuku buldu; o, **لححت عينه** ve kardeşleri gibi şâz harflerden biridir. Ve **الحكيك**: yer yemekten tırnağı incelmiş, oyulmuş at; İbn Düreyd’den. Ve **الحاكة**: diştir; denir: “Ağzında **حاكة** kalmadı” yani diş; Cevherî nakletti. Ona bu ad verildi; çünkü sahibini kaşır (sürtür) yahut yediğini kaşır; galip bir sıfattır. Ve daha önce **ت ك ك**’de Ebû Amr b. el-Alâ’dan geçti: Araplar der: “Ağzında ne **حاكة** var ne **تاكة**”; **الحاكة**: azı dişidir; **التاكة**: köpek dişidir. Ve erkeklerden **الأحك**: **حاكة**’si olmayan, yani ağzında dişi olmayan kimsedir; sanki selb üzere. Mecazdan: **التحكك** sataşma ve ilişmedir; denir: “O, seninle **يتحكك** ediyor” yani şerrine ilişiyor ve sataşıyor. Mecazdan ayrıca: “O, şer **حك**’kıdır ve onun **حكاكه**’sıdır” ikisi de kesre ile; yani onu çokça sürter (dürter); aynı şekilde: mal ve kin **حك**’kıdır. Ve **المحاكة** müsabaka gibidir; ve geçti. Mecazdan: “Göğsümde **حك** etti” ve **أحك** ve **احتك** “amel etti” manasında; o, şeytanın vesveselerinden senin hatırına düşen şeydir; birincisi daha iyidir. İbn Düreyd onu inkâr ederek nakletti; dedi ki: “Bu iş göğsümde **حك** etmedi”; “**أحاك** etmedi” denmez. İbn Sîde dedi ki: Bu avamcadır.

Ona zeyl olarak: denir: “Bu, dizlerin birbirine sürtündüğü bir iştir” **تحاكت فيه الركب** ve **احتكت**; yani birbirine değdi ve çarpıştı; bununla mertebede eşitlik, yahut övünmek için dizler üzerine çöküş kastedilir; ve o mecazdır. Hadiste: “Bir yarayı kaşırsan onu kanatırsın” **إذا حككت قرحة دميتها** yani bir gayeye isabet ettiğinde onu sonuna kadar götürdün ve ona ulaştın; ve o mecazdır. Ve denir: “Falan **الحكيكات** ile geldi; ve **الأحاجي** ile; ve **الألغاز** ile” tek bir mana ile; tekili **حكيكة**’dir. Zemahşerî dedi ki: Ve derler: “Bu **الحكيكة** ne kadar tuzlu!”; o, bilmece (muamma)dır. Ve **المحاجاة**’da derler: “Sana **تحكيتك**”; ve o, **تقضى البازي** gibidir; yahut **الحكاية**’dendir. Ebû Amr dedi ki: **الحكاك**, damme ile: eskimiş **الصليان**’ın köküdür. Ve inşad etti:

  **مسحل**; eğer bir genç kızı nikâhlarsan, gevşek
  **ذات حكاك**; **بالدهداه**’da doğurdu
  Rüzgâra ve koyun çobanlarına karşı koyar

**العباب**’da olduğu gibi. Ve İbn Ömer hadîsinde: O, çocuklara uğradı; **الحكة** ile oynuyorlardı; onu emretti de gömüldü. O, onların bir oyunudur: bir kemik alırlar, onu ovarlar da beyazlatırlar; sonra onu uzağa atarlar; kim onu alırsa o galiptir. Ve **الحككات**, damme sonra fetha ile: çölde bilinen, belirli bir yerin adıdır. Ebû’n-Necm dedi ki:

  Suâd’ın bir izini, ayakta duran, bildim
  **الحككات**’ın uyuyanı akıllı (olduğu) yerde

Ve Ebû Bekir **الحكاك**: Yemen’in sûfîlerinden ve şairlerindendir; İbnü’l-Fârız’ın tabakası üzere; vefatı eski.
