# حكل (ح-ك-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%83%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ك - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحُكْلُ: ما لا يُسْمَعُ له صَوت. ويقال: في لسانه حُكْلَةٌ، أي عجمةٌ لا يُبِين الكلامَ.
وقد أَحْكَلَ عليّ الخبَرُ أي أشكَلَ، واحْتَكَلَ، أي اشتكل.

##### Türkçe

**الحُكْلُ**: Kendisine ses işitilmeyen şey. Ve denilir: “Onun dilinde **حُكْلَةٌ** vardır”, yani konuşmayı açıklığa kavuşturmayan bir kekemelik.

Ve “**أَحْكَلَ** bana haber” (denilir); yani karışık oldu; ve “**احْتَكَلَ**”, yani “**اشتكل**”.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والكاف واللام
حكل ، حلك ، كلح ، كحل ، لحك ، لكح : مستعملات .
كحل : قال الليْث : الكُحْل : ما يُكْتَحل به . والمِكْحال : المِيلُ تُكْحلُ به العيْنُ من المُكْحُلة .
وقال ابن السكيت : ما كان على مِفْعَل ومِفْعَلة مما يُعتمَل به فهو مكسور الميم مثل مِخْرز ومِبضع ومِسلّة ومِرْدَعة ومِخلاة إلاَّ أَحْرفاً جاءتْ نوادر بضمِّ الميم والعين وهي : مُسْعُط ومُنْخُل ومُدْهُن ومُكحُلة ومُنْصُل .
وقال الليث : الكَحَل : مصدر الأكْحَل والكَحْلاء من الرجال والنساء : وهو الذي يعلُو مَنابتَ أشفاره سوادٌ خِلقة من غير كُحْل وأنشد :
كأن بها كُحْلاً وإن لم تُكَحَّلِ
والأكحلُ : عِرْقُ اليد يسمَّى أكحَلاً وفي كلِّ عضو منه شُعبة له اسم على حِدةٍ ، فإذا قُطع في اليد لم يرقأ الدَّمُ .
قال : والكَحْل : شِدة المَحْل ، يقال : أصابهم كَحْل ومَحْل .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : صَرَّحَت كَحْلُ غَير مُجْرًى ، وكَحَلَتهم السنون .
وأنشد :
قومٌ إذا صرَّحَتْ كَحْلٌ بيوتُهم
مأْوَى الضَّرِيكِ ومأْوَى كلِّ قُرضوبِ
فأجراه الشاعر لحاجته إلى إجرائه .
ثعلب عن سَلَمة عن الفراء : اكتَحَل الرجل إذا وقع في شِدة بعد رخاء .
الليث : الكُحَيْل : ضرب من القَطِران .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الكُحَيْل : الذي يُطلَى به الإبل للجرَب هو النِّفْط . قال : والقَطِران إنما هو للدَّبَر والقِرْدان .
وقال الفراء : يقال : عَيْن كَحِيل بغير هاء : مكحولة .
والكحلاء : نَبْتٌ من العُشب معروفٌ . أبو عُبيد : يقال لفلان كُحْل ولفلان سَوادٌ أي مال كثير . قال : وكان الأصمعيّ : يتأوَّلُ في سواد العراق أنه سُمي به للكثرة . وأما أنا فأحسبُه للخُضْرة .
ومن أمثال العرب القديمة قولُهم في التَّساوِي ( باءَتْ عَرَارِ بكَحْل ) وهما بقرتانِ كانتا في بني إسرائيل وقد مر تفسيرُهما .
حكل : أبو العباس عن ابن الأعرابي : في لسانه حُكْلَة : أي عُجْمة وقد أَحكَل الرجل على القَوْم إذا أَبَّرَ عليهم شرّاً . وأنشد :
أَبَوْا على الناس أبَوْا فأحْكَلوا
تأْبَي لهم أُرُومة وأوَّلُ
يبْلَى الحديدُ قبلها والجَنْدَلُ
سَلَمة عن الفراء قال : أَشْكَلت عَلَيَّ الأخبارُ وأَحْكلَت وأعْكلَتْ واحْتكلَتْ أي أشكلَتْ .
وقال ابن الأعرابيّ : حَكَل وأَحْكل وعَكل وأَعْكَل واعْتكل واحْتكَل بمعنًى واحد .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : في لسانِه حُكلَةٌ أي عُجمةٌ .
وقال شمر : الحُكلُ : العُجمُ من الطيور والبهائم . وقال رؤبة :
لو أنني أُعْطِيتُ عِلمَ الحُكْلِ
عِلْمَ سلَيمان كلامَ النَّمل
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الحاكِل : المُخمِّن .
لحك : قال الليث : اللَّحْك : شدة لأْم الشيء بالشيء . تقول : لُوحِكَت فَقار هذه الناقة . أي دُوخِل بعضُها في بعض ، والملاحَكة في البُنيان وغيره ملاءَمة . وقال الأعشى يصف ناقة :
ودَأْيَاً تَلاحَك مثل الفُؤوس لاَحَمَ فيه السَّليلُ الفَقَارا
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لَحِكَ العسلَ يلْحَكه إذا لَعِقه . وأنشد :
كأنما ألحَك فاه الرُّبا
وسمعت العرب تقول : الدابَّة تكونُ في الرمل تشبه السَّمكة البَيْضاء كأنها شَحْمة مُشربة حُمْرة فإذا أحَسَّت بإنسان دارت في مكانها وغابت . ويقال لها : بِنْت النَّقَا ويشبه بها بَنانُ العذارَى ، وتسمى الحُلَكة واللُّحَكة ، وربما قالوا لها اللُّحَكاء ويقال لها الحُلَكاء .
أبو عُبيد عن أبي عمرو قال : المُتلاحِكة : الناقة الشديدةُ الخَلْق ، والمحبوكة مِثلُها لأنها أُدْمِجَت إدماجاً .
حلك : قال الليث : الحَلَك : شدة السّوادِ كلَون الغُرابِ . تقول : إنه لأشدُّ سواداً من حَلَك الغُراب . ويقال للأسود الشديد السواد : حالكٌ وحُلْكوك ، وقد حَلَك يحلُك حُلوكا .
ابن السكت عن ابن الأعرابي : أسْوَد حالك وحانِك ومُحْلَوْلك . وأسْودُ مثلُ حَلَكِ الغُراب وحَنكِ الغراب ، وحُلْكوك ومُحْلَنْكك ، والحُلَك : دابَّة قد مرَّ تفسيرُها .
كلح : الليث : الكُلوح : بُدوّ الأسنان عند العبوس ، وقد كلَح كُلوحاً ، وأكلَحَه الأمرُ وقال الله : ( تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ ) ( المؤمنون : 104 ) .
قال أبو إسحاق : الكالحُ : الذي قد قَلَصَت شَفَتُه عن أسنانه نحو ما ترى من رؤوس الغَنم إذا بَرَزت الأسنانُ وتشمَّرَتِ الشِّفاه .
قلت : وفي بَيْضاء بني جَذِيمة ماءٌ يقال له كلح وهو شَروب عليه نَخل بَعْل قد رَسَخَتْ عروقُها في الماء .
ودَهْر كالِح وكُلاح : شديد . وقال لبيد :
وعِصْمةً في السَّنَة الكُلاح
وسَنةٌ كَلاحِ على فَعَالِ بالكسر إذا كانت مُجْدبة .
وسمِعْتُ أعرابيّاً يقول لجمل رَغُوَ قد كَشَّر عن أنيابه : ( قَبَحَ الله كلَحَته ) . يعني فَمَه
وأنيابَه .
وقال أبو زيد : تَكَلَّحَ البرْقُ تَكلُّحا وهو دوامُ برقِه واسْتِسْراره في الغَمامة البَيْضاء وهذا مثل قولهم : تَكلَّح إذا تبسَّم ، وتبسَّمَ البرْقُ مثلُه .
لكح : ابن دُريد : لَكَحَه يلكَحُه لكحاً إذا ضربَه بيدِه شَبيهٌ بالوَكْز . وأنشد :
يَلْهَزُه طَوْراً وطَوْراً يَلكَحُ
حتى تراهُ مائلاً يُرَنَّح

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **اللام**
**حكل** ، **حلك** ، **كلح** ، **كحل** ، **لحك** ، **لكح** : kullanımdadırlar.

**كحل** : **الليْث** dedi: **الكُحْل**: onunla sürme çekilen şeydir. **المِكْحال**: **المُكْحُلة**’den gözün onunla sürmelendiği mildir.

**ابن السكيت** dedi: Üzerinde **مِفْعَل** ve **مِفْعَلة** olan, kendisiyle iş yapılan şeylerden olan her şeyin **الميم**’i kesrelidir; **مِخْرز** ve **مِبضع** ve **مِسلّة** ve **مِرْدَعة** ve **مِخلاة** gibi; ancak **الميم** ve **العين**’in dammesiyle nadir olarak gelmiş harfler müstesna; onlar: **مُسْعُط** ve **مُنْخُل** ve **مُدْهُن** ve **مُكحُلة** ve **مُنْصُل**’dür.

**الليث** dedi: **الكَحَل**: erkeklerden ve kadınlardan **الأكْحَل** ve **الكَحْلاء**’ın masdarıdır; o, kirpiklerinin bitim yerlerinin üzerinde, sürmesiz olarak yaratılıştan bir siyahlık bulunan kimsedir. Ve inşad etti:
كأن بها **كُحْلاً** وإن لم تُكَحَّلِ

Ve **الأكحلُ**: elde bir damardır; **أكحَلاً** diye adlandırılır; ve onun her uzvunda, her birinin ayrı bir adı olan bir şube vardır; elde kesilirse kan durmaz.

Dedi: Ve **الكَحْل**: **المَحْل**’in şiddetidir; “Onlara **كَحْل** ve **مَحْل** isabet etti” denir.

**أبو عُبيد** **الأصمعيّ**’den: **كَحْلُ** (gayr-i mecrâ olarak) **صَرَّحَت**; ve yıllar onları **كَحَلَت**.

Ve inşad etti:
قومٌ إذا صرَّحَتْ **كَحْلٌ** بيوتُهم
مأْوَى الضَّرِيكِ ومأْوَى كلِّ قُرضوبِ

Şair, onu icrâ etmeye olan ihtiyacı sebebiyle mecrâ yaptı.

**ثعلب** **سَلَمة**’den, o da **الفراء**’dan: Adam, bolluktan sonra bir şiddete düştüğünde **اكتَحَل** eder.

**الليث**: **الكُحَيْل**: katrandan bir türdür.

**أبو عُبيد** **الأصمعيّ**’den: **الكُحَيْل**: develere uyuz için sürülen şeydir; o **النِّفْط**’tır. Dedi: **القَطِران** ise ancak **الدَّبَر** ve **القِرْدان** içindir.

**الفراء** dedi: **هاء** olmaksızın **عَيْن كَحِيل** denir: sürmelenmiş.

Ve **الكحلاء**: ottan bilinen bir bitkidir. **أبو عُبيد**: “Falana **كُحْل** ve falana **سَوادٌ**” denir; yani çok mal. Dedi: **الأصمعيّ**, Irak’ın **سَواد**’ı hakkında, onun çokluktan dolayı böyle adlandırıldığını te’vil ederdi. Ama ben onu yeşillik için sanıyorum.

Arapların eski darb-ı mesellerinden, eşitlikte sözleri: (**باءَتْ عَرَارِ بكَحْل**)’dür; ikisi, Benî İsrail’de bulunan iki inektir; ikisinin tefsiri geçmişti.

**حكل** : **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den: Dilinde **حُكْلَة** vardır; yani kekemelik; ve adam, kavme karşı onlara kötülükte ısrar ettiğinde **أَحكَل** eder. Ve inşad etti:
أَبَوْا على الناس أبَوْا فأحْكَلوا
تأْبَي لهم أُرُومة وأوَّلُ
يبْلَى الحديدُ قبلها والجَنْدَلُ

**سَلَمة** **الفراء**’dan dedi: Haberler bana **أَشْكَلت** ve **أَحْكلَت** ve **أعْكلَتْ** ve **احْتكلَتْ**; yani karışık oldu.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **حَكَل** ve **أَحْكل** ve **عَكل** ve **أَعْكَل** ve **اعْتكل** ve **احْتكَل** tek bir anlamdadır.

**أبو عُبيد** **الأصمعيّ**’den: Dilinde **حُكلَةٌ** vardır; yani kekemelik.

**شمر** dedi: **الحُكلُ**: kuşlardan ve hayvanlardan yabancılar (Arap olmayanlar)dır. **رؤبة** dedi:
لو أنني أُعْطِيتُ عِلمَ **الحُكْلِ**
عِلْمَ سلَيمان كلامَ النَّمل

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: **الحاكِل**: tahmin eden kimsedir.

**لحك** : **الليث** dedi: **اللَّحْك**: bir şeyin bir şeye sıkıca bitişmesinin şiddetidir. “Bu devenin omurları **لُوحِكَت**” dersin; yani bir kısmı bir kısmının içine sokuldu; ve bina ve başkasında **الملاحَكة**: uygun düşmedir. **الأعشى** bir deveyi vasfederken dedi:
ودَأْيَاً تَلاحَك مثل الفُؤوس لاَحَمَ فيه السَّليلُ الفَقَارا

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Balı yaladığında “**لَحِكَ** balı **يلْحَكه**” denir. Ve inşad etti:
كأنما ألحَك فاه الرُّبا

Ve Arapların şöyle dediğini işittim: Kumda bulunan, beyaz balığa benzeyen bir dabbe olur; sanki kızıllıkla boyanmış bir içyağı gibidir; bir insanı hissedince yerinde döner ve kaybolur. Ona **بِنْت النَّقَا** denir; ve onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir; ve **الحُلَكة** ve **اللُّحَكة** diye adlandırılır; bazen ona **اللُّحَكاء** dediler; ve ona **الحُلَكاء** denir.

**أبو عُبيد** **أبي عمرو**’dan dedi: **المُتلاحِكة**: yaratılışı güçlü devedir; ve **المحبوكة** onun gibidir; çünkü sıkıca birleştirilerek birleştirilmiştir.

**حلك** : **الليث** dedi: **الحَلَك**: karganın rengi gibi siyahlığın şiddetidir. “O, karganın **حَلَك**’ından daha şiddetli siyahtır” dersin. Ve şiddetli siyah olana **حالكٌ** ve **حُلْكوك** denir; ve **حَلَك** eder, **يحْلُك** **حُلوكا**.

**ابن السكت** **ابن الأعرابي**’den: **أسْوَد حالك** ve **حانِك** ve **مُحْلَوْلك**. Ve karganın **حَلَك**’ı ve karganın **حَنك**’ı gibi siyah; ve **حُلْكوك** ve **مُحْلَنْكك**; ve **الحُلَك**: tefsiri geçmiş olan bir dabbedir.

**كلح** : **الليث**: **الكُلوح**: kaş çatmada dişlerin görünmesidir; ve **كلَح** eder **كُلوحاً**; ve iş onu **أكلَحَه** etti. Ve Allah dedi: ( تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ ) ( المؤمنون : 104 ).

**أبو إسحاق** dedi: **الكالحُ**: dudağı dişlerinden çekilmiş olan kimsedir; koyun başlarının uçlarında dişler belirdiğinde ve dudaklar sıyrıldığında gördüğün gibi.

Dedim: Ve Benî Cezîme’nin **بَيْضاء**’sında **كلح** denilen bir su vardır; içimi kolaydır; üzerinde, kökleri suya yerleşmiş **بَعْل** hurmaları vardır.

Ve **دَهْر كالِح** ve **كُلاح**: şiddetli. **لبيد** dedi:
وعِصْمةً في السَّنَة **الكُلاح**

Ve **سَنةٌ كَلاحِ**: **فَعَالِ** vezninde kesre ile; kıtlık olduğunda.

Ve azı dişlerini göstererek böğüren bir deveye bir bedevinin şöyle dediğini işittim: ( قَبَحَ الله **كلَحَته** ). Yani ağzını ve azı dişlerini.

**أبو زيد** dedi: Şimşek **تَكَلَّحَ** eder **تَكلُّحا**; o, şimşeğinin devamı ve beyaz bulutta yerleşip kalmasıdır; bu, onların “gülümsediğinde **تَكلَّح** etti” sözleri gibidir; ve şimşeğin **تبسَّمَ** etmesi de onun gibidir.

**لكح** : **ابن دُريد**: Onu eliyle, dürtmeye benzer bir vuruşla vurduğunda “**لَكَحَه يلكَحُه لكحاً**” denir. Ve inşad etti:
يَلْهَزُه طَوْراً وطَوْراً يَلكَحُ
حتى تراهُ مائلاً يُرَنَّح

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والكاف وما يثلثهما)
  (حكل) الحاء والكاف واللام أصلٌ صحيح منقاس، وهو الشيءُ لا يُبينُ. يقال إنّ الحُكْل الشيءُ الذي لا نُطْقَ لـه من الحيوان، كالنمل وغيره. قال:
لو كنتُ قد أوتِيتُ عِلْمَ الحُكْل *** علمَ سليمانٍ كلامَ النّملِ([1])  ويقال في لسانه حُكْلَةٌ، أي عُجمة. ويقال أحْكَلَ عليَّ الأمرُ، إذا امتنَعَ وأشْكَل.
  وممّا شذّ عن الباب قولهم للرجل القصير حَنْكَل([2]).
  (حكم) الحاء والكاف والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع. وأوّل ذلك الحُكْم، وهو المَنْع من الظُّلْم. وسمِّيَتْ حَكَمة الدابّة لأنها تمنعُها يقال حَكَمْت الدابةَ وأحْكَمتها. ويقال: حكَمت السَّفيهَ وأحكمتُه، إذا أخذتَ على يديه. قال جرير:
*أبَنِي حَنيفة أحْكِمُوا سُفهاءَكم *** إنّي أخاف عليكم أن أغْضَبَا([3])  والحِكمة هذا قياسُها، لأنها تمنع من الجهل. وتقول: حكَّمت فلاناً تحكيماً منعتُه عمّا يريد. وحُكِّم فلانٌ في كذا، إذا جُعل أمرُه إليه. والمحكَّم: المجرِّب المنسوب إلى الحكمة. قال طرفة:
ليت المحكَّمَ والموعوظَ صَوْتَكُما *** تحتَ التُّرَاب إذا ما الباطلُ انكشَفَا([4])  أراد بالمحكَّم الشيخَ المنسوبَ إلى الحكمة. وفي الحديث: "إنّ الجنة للمحكَّمين"([5]) وهم قومٌ حُكِّمُوا مخيَّرين بين القَتل والثّبات على الإسلام وبين الكفر، فاختارُوا الثّباتَ على الإسلام مع القتل، فسُمُّوا المحكمين.
  (حكي) الحاء والكاف وما بعدها معتلٌّ أصلٌ واحد، وفيه جنس من المهموز يقاربُ معنى المعتلّ والمهموز منه، هو إحكام الشيء بعَقْدٍ أو تقرير.
  يقال حَكَيْتُ الشيءَ أحْكيه، وذلك أن تفعلَ مثلَ فعل الأوّل. يقال في المهموز: أحْكَأْت العُقدة، إذا أحكمتَها. ويقال: أحكأتُ ظَهْرِي بإزاري، إذا شددتَه. قال عديّ:
أجْلَ أنّ الله قد فضّلكم *** فوق مَن أحكأ صُلْباً بإزارِ([6])وقال آخر:
وأحْكَأَ في كَفَّيَّ حَبْلي بِحبْلِهِ *** وأَحْكَأَ في نعلي لرجلٍ قِبَالَها([7])  (حكر) الحاء والكاف والراء أصلٌ واحد، وهو الحَبْس. والحُكْرة: حَبْسُ الطعام مَنتظراً لغَلائه، وهو الحُكْر، وأصله في كلام العرب الحَكَر، وهو الماء المجتمع، كأنّه احْتُكِر لقلَّته.
  (حكد) الحاء والكاف والدال حرفٌ من باب الإبدال. يقال للمَحْتِد المَحْكِد. وقد فسِّر في بابه.
--------------------------------------------------------
([1]) لرؤبة في ديوانه 128. ونسب في اللسان (حكل) للعجاج. وانظر الحيوان (4: 8).
([2]) في اللسان والمجمل:" الحوكل"، وهما صحيحان.
([3]) لجرير في ديوانه 50 واللسان (حكم).
([4]) ليس البيت في ديوان طرفة، وهو في المجمل واللسان (حكم). وذكروا أن المحكم؛ بكسر الكاف الذي حكم الحوادث وجربها، وبفتحها الذي حكمته وجربته: والمعنى واحد. وصوتكما، نصب لأنه أراد عاذلي كفا صوتكما.
([5]) ويروى أيضاً بكسر الكاف، أي الذين أنصفوا من أنفسهم.
([6]) يصف جارية، كما في اللسان (1: 51/2: 18/5: 74-75/ 13: 12/ 18: 208). وانظر أمالي ثعلب 240.
([7]) عجزه في المجمل.
ـ

##### Türkçe

(حâ ve كâf ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
  (حكل) **الحاء** ve **الكاف** ve **اللام** sahih, kıyaslı bir asıldır; o, açıklık göstermeyen şeydir. Denir ki: **الحُكْل** hayvandan, karınca ve başkası gibi, kendisi için konuşma olmayan şeydir. Dedi ki:
لو كنتُ قد أوتِيتُ عِلْمَ **الحُكْل** *** علمَ سليمانٍ كلامَ النّملِ([1])
Ve onun dilinde **حُكْلَةٌ** denir; yani kapalılık. Ve denir: **أحْكَلَ** bana iş, engellendiği ve müşkil olduğu zaman.
  Ve bâbdan şâz olan şeylerden: kısa adama onların **حَنْكَل** demeleridir([2]).
  (حكم) **الحاء** ve **الكاف** ve **الميم** tek bir asıldır; o da men‘dir. Bunun ilki **الحُكْم**dür; o, zulümden men‘dir. Ve binek hayvanının **حَكَمة**si diye adlandırıldı; çünkü onu men‘ eder. Denir: **حَكَمْت** binek hayvanını ve **أحْكَمتها**. Ve denir: **حكَمت** sefihi ve **أحكمتُه**; elleri üzerine aldığın zaman. Cerîr dedi ki:
*أبَنِي حَنيفة **أحْكِمُوا** سُفهاءَكم *** إنّي أخاف عليكم أن أغْضَبَا([3])
Ve **الحِكمة** bunun kıyasıdır; çünkü cehaletten men‘ eder. Ve dersin: **حكَّمت** falanı **تحكيماً**; onu istediğinden men‘ ettim. Ve falan **حُكِّم** filân şeyde; işi ona kılındığı zaman. Ve **المحكَّم**: hikmete nisbet edilen, tecrübeli (kimse)dir. Tarafe dedi ki:
ليت **المحكَّمَ** والموعوظَ صَوْتَكُما *** تحتَ التُّرَاب إذا ما الباطلُ انكشَفَا([4])
**المحكَّم** ile hikmete nisbet edilen şeyhi kastetti. Ve hadiste: "إنّ الجنة للمحكَّمين"([5]); onlar, öldürülme ile İslâm üzere sebat arasında ve küfür arasında muhayyer kılınmış, sonra öldürülme ile birlikte İslâm üzere sebatı seçmiş bir kavimdir; böylece **المحكمين** diye adlandırıldılar.
  (حكي) **الحاء** ve **الكاف** ve ondan sonrası illetli (harfli)dir; tek bir asıldır. Ve onda, illetli ve hemzeli olanın mânâsına yaklaşan, hemzeli cinsinden bir tür vardır: bir şeyi bir bağ ile yahut sağlamlaştırma ile ihkâm etmektir.
  Denir: **حَكَيْتُ** şeyi, **أحْكيه**; bu, ilkin fiili gibi bir fiil yapmandır. Hemzeli olanda denir: **أحْكَأْت** düğümü; onu sağlamlaştırdığın zaman. Ve denir: **أحكأتُ** sırtımı izârımla; onu sıktığın zaman. Adiyy dedi ki:
أجْلَ أنّ الله قد فضّلكم *** فوق مَن أحكأ صُلْباً بإزارِ([6])
Ve bir başkası dedi ki:
وأحْكَأَ في كَفَّيَّ حَبْلي بِحبْلِهِ *** وأَحْكَأَ في نعلي لرجلٍ قِبَالَها([7])
  (حكر) **الحاء** ve **الكاف** ve **الراء** tek bir asıldır; o da hapsetmedir. Ve **الحُكْرة**: yiyeceği pahalanmasını bekleyerek hapsetmektir; o, **الحُكْر**dür. Ve onun aslı, Arapların كلامında **الحَكَر**dir; o, toplanmış sudur; sanki azlığından dolayı ihtikâr edilmiş gibidir.
  (حكد) **الحاء** ve **الكاف** ve **الدال** ibdâl bâbından bir harftir. **المَحْتِد**e **المَحْكِد** denir. Ve kendi bâbında tefsir edilmiştir.
--------------------------------------------------------
([1]) Rü’be’nindir; dîvânında 128. Lisân’da (حكل) A‘câc’a nisbet edildi. Ve el-Hayavân’a bak (4: 8).
([2]) Lisân ve el-Mücmel’de: " **الحوكل** "; ikisi de sahihtir.
([3]) Cerîr’indir; dîvânında 50 ve Lisân (حكم).
([4]) Beyit Tarafe’nin dîvânında değildir; el-Mücmel ve Lisân’da (حكم) vardır. Ve zikrettiler ki **المحكم**; **الكاف**ın kesresiyle, hâdiseleri hükme bağlayan ve onları tecrübe eden; ve fethasıyla, onu hükme bağladığın ve onu tecrübe ettiğin: mânâ birdir. Ve **صوتكما** mansûbdur; çünkü “ayıplayanlarım, sesinizi kesin”i kastetti.
([5]) **الكاف**ın kesresiyle de rivayet edilir; yani kendilerinden insaf edenler.
([6]) Bir câriyeyi vasfeder; Lisân’da olduğu gibi (1: 51/2: 18/5: 74-75/ 13: 12/ 18: 208). Ve Sa‘leb’in Emâlî’sine bak 240.
([7]) Onun ikinci mısraı el-Mücmel’dedir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ك ل
في لسانه حكلة أي عجمة‏.‏
وتكلم كلام الحكل وأصب وهو ما لا يسمـع لـه صـوت كالـذر ونحوه‏.‏
قال العثماني‏:‏ ويفهـم قـول الحكل لو أن ذرة تساود أخرى لم يفتـه سوادهـا وأشكل عليّ وأحكل‏.‏

##### Türkçe

ح ك ل
Onun dilinde **حكلة**; yani pelteklik (a‘ceme).‏
Ve **كلام الحكل** konuştu ve **أصب**; ve o, kendisi için ses işitilmeyen şeydir; **الذر** ve benzeri gibi.‏
**العثماني** dedi: Ve **قول الحكل** anlaşılır: “Eğer bir **ذرة** başka bir **ذرة** ile karalaşsa, onun karalığını kaçırmazdı”; ve bana müşkil geldi ve **أحكل**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحُكْلة كالعُجْمة لا يُبين صاحبُها الكلام. والحُكْلة
والحَكِيلة: اللُّثْغة. ابن الأَعرابي: في لسانه حُكْلة أَي عُجْمة لا يُبين الكلام. والحُكْلُ العُجْم من الطيور والبهائم؛ قال رؤبة: لو أَنَّني أُعْطِيتُ عِلْم الحُكْل،
عِلْمَ سليمان كلامَ النَّمْل
هكذا أَورده الجوهري والأَزهري، ونسبه الأَزهري لرؤبة؛ قال ابن بري: الرجز للعجاج، وصوابه: أَو كنت، وقبله:
فقُلْتُ: لو عُمِّرْتُ عُمْرَ الحِسْل،
وقد أَتاه زَمَنُ الفِطَحْل،
والصَّخْرُ مُبْتَلٌّ كطِين الوَحْل،
أَو كنت قد أُوتِيتُ علْمَ الحُكْل،
كنتُ رَهِينَ هَرَمٍ أَو قَتْل
قال ابن سيده: والحُكْل من الحيوان ما لا يُسْمع له صوت كالذَّرّ والنَّمْل؛ قال:
ويَفْهَم قول الحُكْل، لو أَنَّ ذَرَّةً
تُساوِدُ أُخْرَى، لم يَفُتْه سِوادُها
وكلامُ الحُكْل: كلامٌ لا يُفْهَم؛ حكاه ثعلب.
وحَكَل عليه الأَمرُ وأَحْكَل واحْتَكَل: التَبَس واشتبه كعَكَل. وأَحْكَل على القوم إِذا أَبَرَّ عليهم شرًّا؛ وأَنشد:
أَبَوْا على الناس أَبَوْا فأَحكلوا،
تأْبى لهم أُرُومة وأَوَّلُ،
يَبْلى الحَدِيدُ قبلها والجَنْدَل
الفراء: أَشْكَلَتْ عليّ الأَخبار وأَحْكَلَت وأَعلكت واحْتَكَلت أَي أَشكلت. وقال ابن الأَعرابي: حَكَل وأَحْكَل وأَعْكَل واعْتَكَل بمعنى واحد. والحَكَل في الفرس: امِّساحُ نَساه ورَخاوة كعبه. والحَوْكل: القَصير، وقيل البخيل؛ قال ابن دريد: ولا أُحِقُّه. والحاكِل: المُخَمِّن.

##### Türkçe

**الحُكْلة** **كالعُجْمة**: sahibinin konuşmayı açıklığa kavuşturmadığı (belli etmediği). Ve **الحُكْلة**
ve **الحَكِيلة**: **اللُّثْغة** (pelteklik). İbnü’l-A‘râbî: “Onun dilinde **حُكْلة** vardır”; yani **عُجْمة** (kekemelik/yabancılık) ki
konuşmayı açıklığa kavuşturmaz. Ve **الحُكْلُ**: kuşlardan ve dört ayaklılardan **العُجْم** (sesini belli etmeyenler); Rü’be dedi ki:
لو أَنَّني أُعْطِيتُ عِلْم الحُكْل،
عِلْمَ سليمان كلامَ النَّمْل
Cevherî ve Ezherî onu böyle rivayet ettiler; Ezherî onu Rü’be’ye nisbet etti; İbn Berrî dedi ki:
Recez el-‘Accâc’ındır; doğrusu: “**أَو كنت**”tir; ve ondan önce:
فقُلْتُ: لو عُمِّرْتُ عُمْرَ الحِسْل،
وقد أَتاه زَمَنُ الفِطَحْل،
والصَّخْرُ مُبْتَلٌّ كطِين الوَحْل،
أَو كنت قد أُوتِيتُ علْمَ الحُكْل،
كنتُ رَهِينَ هَرَمٍ أَو قَتْل
İbn Sîde dedi ki: Hayvandan **الحُكْل**: **كالذَّرّ**
ve **النَّمْل** gibi kendisine ses işitilmeyen şeydir; dedi ki:
ويَفْهَم قول الحُكْل، لو أَنَّ ذَرَّةً
تُساوِدُ أُخْرَى، لم يَفُتْه سِوادُها
Ve **كلامُ الحُكْل**: anlaşılmayan bir konuşmadır; Sa‘leb onu nakletti.
Ve **حَكَل** عليه **الأَمرُ** ve **أَحْكَل** ve **احْتَكَل**: **كعَكَل** gibi karıştı ve şüpheli oldu.
Ve **أَحْكَل** على **القوم**: onlara bir şer (kötülük) isabet ettirdiği zaman; ve inşad etti:
أَبَوْا على الناس أَبَوْا فأَحكلوا،
تأْبى لهم أُرُومة وأَوَّلُ،
يَبْلى الحَدِيدُ قبلها والجَنْدَل
Ferrâ: “**أَشْكَلَتْ** عليّ **الأَخبار** ve **أَحْكَلَت** ve **أَعلكت** ve **احْتَكَلت**”; yani
**أَشكلت** (bana müşkil oldu). Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **حَكَل** ve **أَحْكَل** ve **أَعْكَل** ve **اعْتَكَل** bir
mânâdadır. Ve atta **الحَكَل**: **نَساه**’ının (arka uyluğunun) silinmesi ve **كعبه**’inin gevşekliğidir. Ve **الحَوْكل**: kısa boylu;
ve “cimri” denilmiştir; İbn Düreyd dedi ki: “Onu kesin olarak doğru saymam.” Ve **الحاكِل**: tahmin eden (zanla ölçen)dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحكل، بالضم من الحيوان: ما لا يسمع صوته كالذر والنمل. وقيل: العجم من الطيور والبهائم. قال الليث: الحكل في رجز رؤبة: اسم لسليمان عليه الصلاة والسلام وهو قوله:
  لو أنني أوتيت علم الحكـل
  علمت منه مستسر الدخـل
  علم سليمان كلام النـمـل
  ما رد أروى أبدا عن عذلي

  الحكل في الفرس: امساح نساه، ورخاوة في كعبيه كذا في المحكم، إلا أنه مضبوط: الحكل، بالتحريك. الحكلة بهاء: العجمة في الكلام يقال: في لسانه حكلة: أي عجمة لا يبين بها الكلام. وحكل علي الخبر: أشكل وكذلك احتكل: إذا التبس واشتبه كأحكل، قاله الزجاج، وكذلك: عكل وأعكل. قال ابن عباد: حكل الرمح حكلا: أقامه على إحدى رجليه. حكل بالعصا حكلا: ضرب هذلية، قال بعض هذيل: لئن أظفرني الله بك لأحكلنك بالعصا حكلا: أي لأضربنك بها. والحوكل: القصير، يقال: البخيل. الحوكلة بهاء: ضرب من المشي عن ابن عباد. واحتكل عليه الأمر: اشتكل والتبس واشتبه. احتكل: تعلم العجمية بعد العربية قاله الفراء. قال ابن الأعرابي: الحاكل: المخمن نقله الأزهري. وأحكل عليهم: أثار عليهم شرا ونص المحكم: وأحكل عليهم شرا: أبر، قال:
  أبوا علي الناس أبوا فأحكلوا
  تأبى لهم أرومة وأول
  يبلى الحديد قبلها والجندل والتحكل: اللجاج بالجهل عن ابن عباد.
 ومما يستدرك عليه: حكلت في المشي: تثاقلت وتباطأت، نقله الصاغاني. والحكيلة، كسفينة: اللثغة. وقال الحافظ: الحكلئي، بالضم: لقب العجاج لقوله:
  لو كنت قد أوتيت علم الحكل وعبد الله بن حكل الأزدي: تابعي شامي، روى عنه خالد بن معدان.

##### Türkçe

**الحكل**، (ötre ile) hayvandan: sesi işitilmeyen şey; **كالذر والنمل**. Ve denildi: kuşlar ve dört ayaklı hayvanlardan acemler. **قال الليث**: **الحكل** Rü’be’nin recezinde: Süleyman’a—ona salât ve selâm olsun—bir isimdir; ve o, onun sözüdür:
  Eğer bana **الحكـل** ilmi verilmiş olsaydı
  Ondan gizli olan içeri girişi bilirdim
  Süleyman **النـمـل**’in sözünü bildi
  Ervâ, kınamamdan ebediyen geri dönmedi

**الحكل** atta: testislerinin silinmesi; ve iki topuğunda gevşeklik; **كذا في المحكم**; ancak o, ضبط edilmiştir: **الحكل** (harekeleme ile). **الحكلة** (هاء ile): sözde acemlik; denilir: dilinde **حكلة** vardır; yani onunla söz açıklanmaz bir acemlik. Ve **حكل علي الخبر**: müşkil oldu; ve كذلك **احتكل**: karışıp kapandığı ve şüpheli olduğu zaman; **كأحكل**; onu **الزجاج** söyledi; ve كذلك: **عكل** ve **أعكل**. **قال ابن عباد**: **حكل الرمح حكلا**: onu iki ayağından birinin üzerine dikti. **حكل بالعصا حكلا**: Hüzeylî bir vuruştur; Hüzeyl’den bazıları dedi: Allah beni sana muzaffer kılarsa, seni değnekle **حكلا** ile mutlaka **لأحكلنك**: yani onunla mutlaka döverim. Ve **الحوكل**: kısa boylu; denilir: cimri. **الحوكلة** (هاء ile): yürüyüşten bir tür; İbn Abbâd’dan. Ve **احتكل عليه الأمر**: şekillendi; karışıp kapandı ve şüpheli oldu. **احتكل**: Arapçadan sonra Acemceyi öğrendi; onu **الفراء** söyledi. **قال ابن الأعرابي**: **الحاكل**: tahmin eden; onu Ezherî nakletti. Ve **أحكل عليهم**: onların üzerine bir şer çıkardı; ve **نص المحكم**: **وأحكل عليهم شرا**: iyilik etti; dedi ki:
  İnsanlar bana karşı direndiler, direndiler de **فأحكلوا**
  Onlara bir kök ve bir asıl karşı koyar
  Ondan önce demir ve kaya aşınır; ve **التحكل**: İbn Abbâd’dan, cehaletle inatçılık.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **حكلت في المشي**: ağırlaştım ve yavaşladım; onu Sâgânî nakletti. Ve **الحكيلة**، **كسفينة**: pelteklik. Ve Hâfız dedi: **الحكلئي**، (ötre ile): A‘câc’ın lakabıdır; onun sözü sebebiyle:
  Eğer **الحكل** ilmi verilmiş olsaydı
Ve Ezd’den **عبد الله بن حكل**: Şamlı tâbiî; ondan Hâlid b. Ma‘dân rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَكَلَ
1 حَكَلَ حكل : see what next follows.

احكل عَلَىَّ الخَبَرُ
4 احكل عَلَىَّ الخَبَرُ احكل علي الخبر The information was dubious, confused, or vague, to me; (Zj, S, K;) as also ↓ حَكَلَ, (K,) and ↓ احتكل: (S, * K, * TA:) and احكل الأَمْرُ (Msb) and ↓ احتكل The affair, or case, was dubious, or confused, (Msb, TA,) عَلَيْهِ to him. (TA.)

احتكل
8 احتكل احتكل : see 4, in two places. ― -b2- Also He learned a foreign language after Arabic. (Fr, K.)

حُكْلٌ
حُكْلٌ حكل , [app. a pl., of which the sing. is not used; as though its sing. were أَحْكَلُ; like خُرْسٌ, pl. of أَخْرَسُ;] of animals, (TA,) Having no voice, or sound, to be heard; (S, K, TA;) like the ذَرّ [or young ones of ants], (K,) and نَمْل [or ants in general]: or the mute of birds and beasts. (TA.) -A2- الحُكْلُ is also [said to be] a name of Solomon: (K:) so, accord. to Lth, in the rejez of Ru-beh, where he says,
لَوْ أَنَّنِى أُتِيتُ عِلْمَ الحُكْلِ
[Were I gifted with the knowledge of Solomon]. (TA.)

حُكْلَةٌ
حُكْلَةٌ حكله حكلة A barbarousness, or vitiousness, in speech or utterance; or an impediment therein; (S, Msb, K;) so that one does not speak distinctly. (S.) You say, فِى لِسَانِهِ حُكْلَةٌ [In his speech, or utterance, is a barbarousness, &c.]. (S.)

حُكَلَةٌ
حُكَلَةٌ حكله حكلة : see حُلَكَةٌ.

حَكِيلَةٌ
حَكِيلَةٌ حكيله حكيلة A mispronunciation; or a word mispronounced; syn. لُثْغَةٌ. (TA.)

##### Türkçe

حَكَلَ
1 **حَكَلَ** **حكل**: aşağıda gelen şeye bak.

**احكل عَلَىَّ الخَبَرُ**
4 **احكل عَلَىَّ الخَبَرُ** **احكل علي الخبر**: Haber bana göre şüpheli, karışık veya muğlak oldu; (Zj, S, K;) ve ayrıca ↓ **حَكَلَ**, (K,) ve ↓ **احتكل**: (S, * K, * TA:) ve **احكل الأَمْرُ** (Msb) ve ↓ **احتكل**: İş, yahut hâl, ona göre şüpheli yahut karışık oldu. (Msb, TA,) **عَلَيْهِ** ona. (TA.)

**احتكل**
8 **احتكل** **احتكل**: 4’e, iki yerde, bak. ― -b2- Ayrıca: Arapçadan sonra yabancı bir dili öğrendi. (Fr, K.)

**حُكْلٌ**
**حُكْلٌ** **حكل**, [görünüşe göre bir çoğuldur; bunun tekili kullanılmaz; sanki onun tekili **أَحْكَلُ** imiş gibi; **خُرْسٌ** gibi, **أَخْرَسُ**’un çoğulu;] hayvanlardan, (TA,) işitilecek bir sesi yahut sedası olmayan; (S, K, TA;) **ذَرّ** [yahut karıncaların yavruları] gibi, (K,) ve **نَمْل** [yahut genel olarak karıncalar]: yahut kuşların ve yırtıcı hayvanların dilsizi. (TA.) -A2- **الحُكْلُ** ayrıca [denildiğine göre] Süleyman’ın bir adıdır: (K:) böylece, Lth’ye göre, Ru-beh’in recezinde; orada şöyle der:
لَوْ أَنَّنِى أُتِيتُ عِلْمَ الحُكْلِ
[Süleyman’ın ilmiyle bana ihsan edilseydi]. (TA.)

**حُكْلَةٌ**
**حُكْلَةٌ** **حكله** **حكلة**: Konuşmada yahut söyleyişte bir yabancılık yahut bozukluk; yahut onda bir engel; (S, Msb, K;) öyle ki kişi açık seçik konuşmaz. (S.) Şöyle dersin: **فِى لِسَانِهِ حُكْلَةٌ** [Onun konuşmasında yahut söyleyişinde bir yabancılık, vb. vardır]. (S.)

**حُكَلَةٌ**
**حُكَلَةٌ** **حكله** **حكلة**: **حُلَكَةٌ**’ye bak.

**حَكِيلَةٌ**
**حَكِيلَةٌ** **حكيله** **حكيلة**: Bir yanlış telaffuz; yahut yanlış telaffuz edilmiş bir kelime; eşanlamlısı **لُثْغَةٌ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَكَلَ
حَكَلَ U ( n. ac. حَكْل 1 )
a.  [ 'Ala ], Was doubtful, obscure, confused to.

أَحْكَلَ
أَحْكَلَ IV ,
a.  see I .

اِحْتَكَلَ
اِحْتَكَلَ VIII ,
a.  see I .

b.  [ Ila ], Was obliged to.

حُكْل
حُكْل 3 ,
a.  Mute, dumb ( insects & c. ).

حُكْلَة
حُكْلَة 3t ,
a.  Impediment, stuttering.

b.  Urgent natural necessity.

##### Türkçe

**حَكَلَ**
**حَكَلَ** U (mastar-ı aslî: **حَكْل** 1)
a. [ 'Ala ], -e karşı şüpheli idi, kapalı idi, karışık idi.

**أَحْكَلَ**
**أَحْكَلَ** IV,
a. I’e bak.

**اِحْتَكَلَ**
**اِحْتَكَلَ** VIII,
a. I’e bak.

b. [ Ila ], -e mecbur oldu.

**حُكْل**
**حُكْل** 3,
a. Dilsiz, lâl (böcekler vb.).

**حُكْلَة**
**حُكْلَة** 3t,
a. Engel, kekemelik.

b. Acil tabiî zaruret.
