# حكم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%83%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حكم

الله سبحانه وتعالى أَحْكَمُ الحاكمِينَ، وهو الحَكِيمُ له الحُكْمُ، سبحانه وتعالى. قال الليث: الحَكَمُ الله تعالى. الأَزهري: من صفات الله الحَكَمُ والحَكِيمُ والحاكِمُ، ومعاني هذه الأَسماء متقارِبة، والله أعلم بما أَراد بها، وعلينا الإيمانُ بأَنها من أَسمائه. ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى الحَكَمُ والحَكِيمُ وهما بمعنى الحاكِم، وهو القاضي، فَهو فعِيلٌ بمعنى فاعَلٍ، أو هو الذي يُحْكِمُ الأَشياءَ ويتقنها، فهو فَعِيلٌ بمعنى مُفْعِلٍ، وقيل: الحَكِيمُ ذو الحِكمة، والحَكْمَةُ عبارة عن معرفة أفضل الأشياء بأفضل العلوم. ويقال لمَنْ يُحْسِنُ دقائق الصِّناعات ويُتقنها: حَكِيمٌ، والحَكِيمُ يجوز أن يكون بمعنى الحاكِمِ مثل قَدِير بمعنى قادر وعَلِيمٍ بمعنى عالِمٍ. الجوهري: الحُكْم الحِكْمَةُ من العلم، والحَكِيمُ العالِم وصاحب الحِكْمَة. وقد حَكُمَ أي صار حَكِيماً؛ قال النَّمِرُ بن تَوْلَب:
وأَبْغِض بَغِيضَكَ بُغْضاً رُوَيْداً،
إذا أنتَ حاوَلْتَ أن تَحْكُما
أي إذا حاوَلتَ أن تكون حَكيِماً. والحُكْمُ: العِلْمُ والفقه؛ قال الله تعالى: وآتيناه الحُكْمَ صَبِيّاً، أي علماف وفقهاً، هذا لِيَحْيَى بن زَكَرِيَّا؛ وكذلك قوله:
الصَّمْتُ حُكْمٌ وقليلٌ فاعِلُهْ
وفي الحديث: إنَّ من الشعر لحُكْماً أي إِن في الشعر كلاماً نافعاً يمنع من الجهل والسَّفَهِ ويَنهى عنهما، قيل: أراد بها المواعظ والأمثال التي ينتفع الناس بها. والحُكْمُ: العِلْمُ والفقه والقضاء بالعدل، وهو مصدر حَكَمَ يَحْكُمُ، ويروى: إن من الشعر لحِكْمَةً، وهو بمعنى الحُكم؛ ومنه الحديث: الخِلافةُ في قُرَيش والحُكْمُ في الأنصار؛ خَصَّهُم بالحُكْمِ لأن أكثر فقهاء الصحابة فيهم، منهم مُعاذُ ابن جَبَلٍ وأُبَيّ بن كَعْبٍ وزيد بن ثابت وغيرهم. قال الليث: بلغني أنه نهى أن يُسَمَّى الرجلُ حكِيماً
(* قوله «أن يسمى الرجل حكيماً» كذا بالأصل، والذي في عبارة الليث التي في التهذيب: حكماً بالتحريك)، قال الأزهري: وقد سَمَّى الناسُ حَكيماً وحَكَماً، قال: وما علمتُ النَّهي عن التسمية بهما صَحيحاً. ابن الأثير: وفي حديث أبي شُرَيْحٍ أنه كان يكنى أبا الحَكَمِ فقال
له النبي، صلى الله عليه وسلم: إن الله هو الحَكَمُ، وكناه بأَبي شُرَيْحٍ، وإنما كَرِه له ذلك لئلا يُشارِكَ الله في صفته؛ وقد سَمّى الأَعشى القصيدة المُحْكمَةَ حَكِيمَةً فقال:
وغَريبَةٍ، تأْتي المُلوكَ، حَكِيمَةٍ،
قد قُلْتُها ليُقالَ: من ذا قالَها؟
وفي الحديث في صفة القرآن: وهو الذِّكْرُ الحَكِيمُ أي الحاكِمُ لكم وعليكم، أو هو المُحْكَمُ الذي لا اختلاف فيه ولا اضطراب، فَعِيلٌ بمعنى مُفْعَلٍ، أُحْكِمَ فهو مُحْكَمٌ. وفي حديث ابن عباس:
قرأْت المُحْكَمَ على عَهْدِ رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ يريد المُفَصَّلَ من القرآن لأنه لم يُنْسَخْ منه شيء، وقيل: هو ما لم يكن متشابهاً لأنه أُحْكِمَ بيانُه بنفسه ولم يفتقر إلى غيره، والعرب تقول: حَكَمْتُ وأَحْكَمْتُ وحَكَّمْتُ بمعنى مَنَعْتُ ورددت، ومن هذا قيل للحاكم بين الناس حاكِمٌ، لأنه يَمْنَعُ الظالم من الظلم. وروى المنذري عن أَبي طالب أنه قال في قولهم: حَكَمَ الله بيننا؛ قال الأصمعي: أصل الحكومة رد الرجل عن الظلم، قال: ومنه سميت حَكَمَةُ اللجام لأَنها تَرُدُّ الدابة؟ ومنه قول لبيد:
أَحْكَمَ الجِنْثِيُّ من عَوْراتِها
كلَّ حِرْباءٍ، إذا أُكْرِهَ صَلّ
والجِنْثِيُّ: السيف؛ المعنى: رَدَّ السيفُ عن عَوْراتِ الدِّرْعِ وهي فُرَجُها كلَّ حِرْباءٍ، وقيل: المعنى أَحْرَزَ الجِنثيُّ وهو الزَّرَّادُ مساميرها، ومعنى الإحْكامِ حينئذ الإحْرازُ. قال ابن سيده: الحُكْمُ القَضاء، وجمعه أَحْكامٌ، لا يكَسَّر على غير ذلك، وقد حَكَمَ عليه بالأمر يَحْكُمُ حُكْماً وحُكومةً وحكم بينهم كذلك. والحُكْمُ: مصدر قولك حَكَمَ بينهم يَحْكُمُ أي قضى، وحَكَمَ له وحكم عليه. الأزهري: الحُكْمُ القضاء بالعدل؛ قال النابغة:
واحْكمْ كحكْمِ فَتَاةِ الحَيِّ، إذ نَظَرَتْ
إلى حَمامٍ سِراعٍ وارد الثَّمَدِ
(* قوله «حمام سراع» كذا هو في التهذيب بالسين المهملة وكذلك في نسخة قديمة من الصحاح، وقال شارح الديوان: ويروى أيضاً شراع بالشين المعجمة أي مجتمعة).
وحكى يعقوب عن الرُّواةِ أن معنى هذا البيت:
كُنْ حَكِيماً كفتاة الحي أي إذا قلت فأَصِبْ كما أصابت هذه المرأَة، إذ نظَرَتْ إلى الحمامِ فأَحْصَتْها ولم تُخْطِئ عددها؛ قال: ويَدُلُّكَ على أن معنى احْكُمْ كُنْ حَكِيماً قولُ النَّمر بن تَوْلَب: إذا أنتَ حاوَلْتَ أن تَحْكُما
يريد إذا أَردت أن تكون حَكِيماً فكن كذا، وليس من الحُكْمِ في القضاء في شيء. والحاكِم: مُنَفّذُ الحُكْمِ، والجمع حُكّامٌ، وهو الحَكَمُ. وحاكَمَهُ إلى الحَكَمِ: دعاه. وفي الحديث: وبكَ حاكَمْتُ أي رَفَعْتُ الحُكمَ إليك ولا حُكْمَ إلا لك، وقيل: بكَ خاصمْتُ في طلب الحُكْمِ وإبطالِ من نازَعَني في الدِّين، وهي مفاعلة من الحُكْمِ.
وحَكَّمُوهُ بينهم: أمروه أن يَحكمَ. ويقال: حَكَّمْنا فلاناً فيما بيننا أي أَجَزْنا حُكْمَهُ بيننا. وحَكَّمَهُ في الأمر فاحْتَكَمَ: جاز فيه حُكْمُه، جاء فيه المطاوع على غير بابه والقياس فَتَحَكَّمَ، والاسم الأُحْكُومَةُ والحُكُومَةُ؛ قال:
ولَمِثْلُ الذي جَمَعْتَ لرَيْبِ الـدَّهْرِ يَأْبى حُكومةَ المُقْتالِ يعني لا يَنْفُذُ حُكومةُ من يَحْتَكِمُ عليك من الأَعداء، ومعناه يأْبى حُكومةَ المُحْتَكِم عليك، وهو المُقْتال، فجعل المُحْتَكِمَ المُقْتالَ، وهو المُفْتَعِلُ من القول حاجة منه إلى القافية، ويقال: هو كلام مستعمَلٌ، يقال: اقْتَلْ عليَّ أي احْتَكِمْ، ويقال: حَكَّمْتُه في مالي إذا جعلتَ إليه الحُكْمَ فيه فاحْتَكَمَ عليّ في ذلك. واحْتَكَمَ فلانٌ في مال فلان إذا جاز فيه حُكْمُهُ. والمُحاكَمَةُ: المخاصمة إلى الحاكِمِ. واحْتَكَمُوا إلى الحاكِمِ وتَحاكَمُوا بمعنى. وقولهم في المثل: في بيته يُؤْتَى الحَكَمُ؛ الحَكَمُ، بالتحريك: الحاكم؛ وأَنشد ابن بري: أَقادَتْ بَنُو مَرْوانَ قَيْساً دِماءَنا،
وفي الله، إن لم يَحْكُمُوا، حَكَمٌ عَدْلُ
والحَكَمَةُ: القضاة. والحَكَمَةُ: المستهزئون. ويقال: حَكَّمْتُ فلاناً أي أطلقت يده فيما شاء. وحاكَمْنا فلاناً إلى الله أي دعوناه إلى حُكْمِ الله. والمُحَكَّمُ: الشاري. والمُحَكَّمُ: الذي يُحَكَّمُ في نفسه. قال الجوهري: والخَوارِج يُسَمَّوْنَ المُحَكِّمَةَ لإنكارهم أمر الحَكَمَيْن وقولِهِمْ: لا حُكْم إلا لله. قال ابن سيده: وتحْكِيمُ الحَرُوريَّةِ قولهم لا حُكْمَ إلا الله ولا حَكَمَ إلا اللهُ، وكأَن هذا على السَّلْبِ لأَنهم ينفون الحُكْمَ؛ قال:
فكأَني، وما أُزَيِّنُ منها،
قَعَدِيٌّ يُزَيِّنُ التَّحْكيما
(* قوله «وما أزين» كذا في الأصل، والذي في المحكم: مما أزين). وقيل: إنما بدءُ ذلك في أمر عليّ، عليه السلام، ومعاوِيةَ. والحَكَمان: أَبو موسى الأَشعريُّ وعمرو ابن العاص. وفي الحديث: إن الجنة للمُحَكّمين، ويروى بفتح الكاف وكسرها، فالفتح هم الذين يَقَعُون في يد العدو فيُنَحيَّرُونَ بين الشِّرْك والقتل فيختارون القتل؛ قال الجوهري: هم قوم من أَصحاب الأُخْدودِ فُعِل بهم ذلك، حُكِّمُوا وخُيِّروا بين القتل والكفر، فاختاروا الثَّبات على الإسلام مع القتل، قال: وأما الكسر فهو المُنْصِفُ من نفسه؛ قال ابن الأَثير: والأَول الوجه؛ ومنه حديث كعب: إن في الجنة داراً، ووصفها ثم قال: لا يَنْزِلُها إلا نبي أو صِدِّيق أو شَهيد أو مُحَكَّمٌّ في نفسه. ومُحَكَّم اليَمامَةِ رجل قتله خالد بن الوليد يوم مُسَيْلِمَةَ. والمْحَكَّمُ، بفتح الكاف
(* قوله «والمحكم بفتح
الكاف إلخ» كذا في صحاح الجوهري، وغلطه صاحب القاموس وصوب أنه بكسر الكاف كمحدث، قال ابن الطيب محشيه: وجوز جماعة الوجهين وقالوا هو كالمجرب فانه بالكسر الذي جرب الأمور، وبالفتح الذي جربته الحوادث، وكذلك المحكم بالكسر حكم الحوادث وجربها وبالفتح حكمته وجربته، فلا غلط)، الذي في شعر طَرَفَةَ إذ يقول:
ليت المُحَكَّمَ والمَوْعُوظَ صوتَكُما
تحتَ التُّرابِ، إذا ما الباطِلُ انْكشفا
(* قوله «ليت المحكم إلخ» في التكملة ما نصه: يقول ليت أني والذي يأمرني بالحكمة يوم يكشف عني الباطل وأدع الصبا تحت التراب، ونصب صوتكما لأنه أراد عاذليّ كفّا صوتكما).
هو الشيخ المُجَرّبُ المنسوب إلى الحِكْمة. والحِكْمَةُ: العدل. ورجل حَكِيمٌ: عدل حكيم. وأَحْكَمَ الأَمر: أتقنه، وأَحْكَمَتْه التجاربُ على المَثَل، وهو من ذلك. ويقال للرجل إذا كان حكيماً: قد أَحْكَمَتْه التجارِبُ. والحكيم: المتقن للأُمور، واستعمل ثعلب هذا في فرج المرأَة فقال: المكَثَّفَة من النساء المحكمة الفرج، وهذا طريف جدّاً.
الأزهري: وحَكَمَ الرجلُ يَحْكُمُ حُكْماً إذا بلغ النهاية في معناه مدحاً لازماً؛ وقال مرقش:
يأْتي الشَّبابُ الأَقْوَرينَ، ولا
تَغْبِطْ أَخاك أن يُقالَ حَكَمْ
أي بلغ النهاية في معناه.
أبو عدنان: اسْتَحْكَمَ الرجلُ إذا تناهى عما يضره في دِينه أو دُنْياه؛ قال ذو الرمة:
لمُسْتَحْكِمٌ جَزْل المُرُوءَةِ مؤمِنٌ
من القوم، لا يَهْوى الكلام اللَّواغِيا
وأَحْكَمْتُ الشيء فاسْتَحْكَمَ: صار مُحْكَماً. واحْتَكَمَ الأمرُ واسْتَحْكَمَ: وثُقَ. الأَزهري: وقوله تعالى: كتاب أُحْكِمَتْ آياته فُصِّلَتْ من لَدُنْ حَكيم خبير؛ فإن التفسير جاء: أُحْكِمَتْ آياته بالأمر والنهي والحلالِ والحرامِ ثم فُصِّلَتْ بالوعد والوعيد، قال: والمعنى، والله أعلم، أن آياته أُحْكِمَتْ وفُصِّلَتْ بجميع ما يحتاج إليه من الدلالة على توحيد الله وتثبيت نبوة الأنبياء وشرائع الإسلام، والدليل على ذلك قول الله عز وجل: ما فرَّطنا في الكتاب من شيء؛ وقال بعضهم في قول الله تعالى: الر تلك آيات الكتاب الحَكِيم؛ إنه فَعِيل بمعنى مُفْعَلٍ، واستدل بقوله عز وجل: الر كتاب أُحْكِمَتْ آياته؛ قال الأزهري: وهذا إن شاء الله كما قِيل، والقرآنُ يوضح بعضُه بعضاً، قال: وإنما جوزنا ذلك وصوبناه لأَن حَكَمْت يكون بمعنى أَحْكَمْتُ فَرُدَّ إلى الأصل، والله أعلم. وحَكَمَ الشيء وأَحْكَمَهُ، كلاهما: منعه من الفساد. قال الأزهري: وروينا عن إبراهيم النخعي أنه قال: حَكِّم اليَتيم كما تُحكِّمُ ولدك أي امنعه من الفساد وأصلحه كما تصلح ولدك وكما تمنعه من الفساد، قال: وكل من منعته من شيء فقد حَكَّمْتَه وأحْكَمْتَهُ، قال: ونرى أن حَكَمَة الدابة سميت بهذا المعنى لأنها تمنع الدابة من كثير من الجَهْل. وروى شمرٌ عن أبي سعيد الضّرير أنه قال في قول النخعي: حَكِّمِ اليَتيم كما تُحكِّمُ ولدك؛ معناه حَكِّمْهُ في ماله ومِلْكِه إذا صلح كما تُحكِّمُ ولدك في مِلْكِه، ولا يكون حَكَّمَ بمعنى أَحْكَمَ لأنهما ضدان؛ قال الأَزهري: وقول أبي سعيد الضرير ليس بالمرضي. ابن الأَعرابي: حَكَمَ فلانٌ عن الأمر والشيء أي رجع، وأَحْكَمْتُه أنا أي رَجَعْتُه، وأَحْكَمه هو عنه رَجَعَهُ؛ قال جرير: أَبَني حنيفةَ، أَحْكِمُوا سُفَهاءَكم،
إني أَخافُ عليكمُ أَن أَغْضَبا
أي رُدُّوهم وكُفُّوهُمْ وامنعوهم من التعرّض لي. قال الأَزهري: جعل ابن الأعرابي حَكَمَ لازماً كما ترى، كما يقال رَجَعْتُه فرَجَع ونَقَصْتُه فنَقَص، قال: وما سمعت حَكَمَ بمعنى رَجَعَ لغير ابن الأَعرابي، قال: وهو الثقة المأْمون. وحَكَمَ الرجلَ وحَكَّمَه وأَحْكَمَهُ: منعه مما يريد. وفي حديث ابن عباس: كان الرجل يَرِثُ امرأَةً ذاتَ قاربة فيَعْضُلُها حتى تموتَ أو تَرُدَّ إليه صداقها، فأَحْكَمَ الله عن ذلك ونهى عنه أي مَنَعَ منه. يقال: أَحْكَمْتُ فلاناً أي منعته، وبه سُمِّيَ الحاكمُ لأنه يمنع الظالم، وقيل: هو من حَكَمْتُ الفَرسَ وأَحْكَمْتُه وحَكَّمْتُه إذا قَدَعْتَهُ وكَفَفْتَه. وحَكَمْتُ السَّفِيه وأَحْكَمْتُه إذا أَخذت على يده؛ ومنه قول جرير:
أَبَني حنيفة، أحْكِمُوا سُفهاءكم
وحَكَمَةُ اللجام: ما أَحاط بحَنَكَي الدابة، وفي الصحاح: بالحَنَك، وفيها العِذاران، سميت بذلك لأنها تمنعه من الجري الشديد، مشتق من ذلك، وجمعه حَكَمٌ. وفي الحديث: وأَنا آخذ بحَكَمَة فرسه أي بلجامه. وفي الحديث: ما من آدميّ إلا وفي رأْسه حَكَمَةٌ، وفي رواية: في رأْس كل عبد حَكَمَةٌ إذا هَمَّ بسيئةٍ، فإن شاء الله تعالى أن يَقْدَعَه بها قَدَعَه؛ والحَكَمَةُ: حديدة في اللجام تكون على أنف الفرس وحَنَكِهِ تمنعه عن مخالفة راكبه، ولما كانت الحَكَمَة تأْخذ بفم الدابة وكان الحَنَكُ متَّصلاً بارأْس جعلها تمنع من هي في رأْسه كما تمنع الحَكَمَةُ الدابة. وحَكَمَ الفرسَ حَكْماً وأَحْكَمَهُ بالحَكَمَةِ: جعل للجامه حَكَمَةً، وكانت العرب تتخذها من القِدِّ والأَبَقِ لأن قصدهم الشجاعةُ لا الزينة؛ قال زهير: القائد الخَيْلَ مَنْكوباً دوائرُها،
قد أُحْكِمَتْ حَكَمات القِدِّ والأَبَقا
يريد: قد أُحْكِمَتْ بحَكَماتِ القِدِّ وبحَكَماتِ الأَبَقِ، فحذف الحَكَمات وأَقامَ الأَبَقَ مكانها؛ ويروى:
مَحْكومَةً حَكَماتِ القِدِّ والأبَقا
على اللغتين جميعاً؛ قال أبو الحسن: عَدَّى قد أُحْكِمَتْ لأن فيه معنى قُلِّدَتْ وقُلِّدَتْ متعدّية إلى مفعولين. الأزهري: وفرس مَحْكومةٌ في رأْسها حَكَمَةٌ؛ وأنشد:
مَحْكومة حَكَمات القِدِّ والأبقا
وقد رواه غيره: قد أُحْكِمَتْ، قال: وهذا يدل على جواز حَكَمْتُ الفرس وأَحْكَمْتُه بمعنى واحد. ابن شميل: الحَكَمَةُ حَلْقَةٌ تكون في فم الفرس. وحَكََمَةُ الإنسان: مقدم وجهه. ورفع الله حَكَمَتَةُ أي رأْسه وشأْنه. وفي حديث عمر: إن العبد إذا تواضع رفع اللهُ حَكَمَتَهُ أي قدره ومنزلته. يقال: له عندنا حَكَمَةٌ أي قدر، وفلان عالي الحَكَمَةِ، وقيل: الحَكَمَةُ من الإنسان أسفل وجهه، مستعار من موضع حَكَمَةِ اللجام، ورَفْعُها كناية عن الإعزاز لأَن من صفة الذَّليل تنكيسَ رأْسه. وحَكَمة الضائنة: ذَقَنُها.
الأزهري: وفي الحديث: في أَرْش الجِراحات الحُكومَةُ؛ ومعنى الحُكومة في أَرش الجراحات التي ليس فيها دِيَةٌ معلومة: أن يُجْرَحَ الإنسانُ في موضع في بَدَنه يُبْقِي شَيْنَهُ ولا يُبْطِلُ العُضْوَ، فيَقْتاس الحاكم أَرْشَهُ بأن يقول: هذا المَجْروح لو كان عبداً غير مَشينٍ هذا الشَّيْنَ بهذه الجِراحة كانت قيمتُه ألفَ دِرْهمٍ، وهو مع هذا الشين قيمتُه تِسْعُمائة درهم فقد نقصه الشَّيْنُ عُشْرَ قيمته، فيجب على الجارح عُشْرُ دِيَتِه في الحُرِّ لأن المجروح حُرٌّ، وهذا وما أَشبهه بمعنى الحكومة التي يستعملها الفقهاء في أَرش الجراحات، فاعْلَمْه.
وقد سَمَّوْا حَكَماً وحُكَيْماً وحَكِيماً وحَكّاماً وحُكْمان. وحَكَمٌ: أبو حَيٍّ من اليمن. وفي الحديث: شَفاعَتي لأهل الكبائر من أُمتي حتى حَكَم وحاءَ؛ وهما قبيلتان جافِيتان من وراء رمل يَبرين.

### Türkçe

Allah, yüce ve üstün olan, **أَحْكَمُ الحاكمِينَ**’dir; O, **الحَكِيمُ**’dir; hüküm O’nundur, yüce ve üstün olan. Leys dedi: **الحَكَمُ** Allah Teâlâ’dır. Ezherî: Allah’ın sıfatlarındandır: **الحَكَمُ** ve **الحَكِيمُ** ve **الحاكِمُ**; bu isimlerin mânaları birbirine yakındır; Allah, onlarla neyi murad ettiğini daha iyi bilir; bize düşen, onların O’nun isimlerinden olduğuna iman etmektir. İbnü’l-Esîr: Allah Teâlâ’nın isimlerindendir: **الحَكَمُ** ve **الحَكِيمُ**; ikisi de **الحاكِم** mânasındadır; o da **القاضي**’dir; böylece o, **فَعِيلٌ** vezninde olup **فاعَلٍ** mânasınadır; yahut o, eşyayı **يُحْكِمُ** eder ve onu sağlam yapar; böylece o, **فَعِيلٌ** vezninde olup **مُفْعِلٍ** mânasınadır. Ve denildi: **الحَكِيمُ** hikmet sahibidir; **الحِكْمَةُ** ise, en iyi şeyleri en iyi ilimlerle bilmekten ibarettir. İnce sanatların inceliklerini iyi yapan ve onları sağlam yapan kimseye: **حَكِيمٌ** denir. **الحَكِيمُ**’in, **قَدِير**’in **قادر** mânasında ve **عَلِيمٍ**’in **عالِمٍ** mânasında olması gibi, **الحاكِمِ** mânasında olması caizdir. Cevherî: **الحُكْم** ilimden olan **الحِكْمَةُ**’dir; **الحَكِيمُ** ise âlim ve hikmet sahibidir. Ve **حَكُمَ** yani **حَكِيماً** oldu; en-Nemir b. Tevleb dedi ki:
وأَبْغِض بَغِيضَكَ بُغْضاً رُوَيْداً،
إذا أنتَ حاوَلْتَ أن تَحْكُما
Yani: **حَكيِماً** olmaya çalıştığında. **الحُكْمُ**: ilim ve fıkıhtır; Allah Teâlâ dedi ki: **وآتيناه الحُكْمَ صَبِيّاً**; yani ilim ve fıkıh; bu, Zekeriyyâ’nın oğlu Yahyâ içindir. Yine O’nun sözü:
الصَّمْتُ حُكْمٌ وقليلٌ فاعِلُهْ
Hadiste: “Şiirin bir kısmı mutlaka **حُكْماً**dır” yani şiirde, cehaletten ve sefihlikten alıkoyan ve ikisini yasaklayan faydalı söz vardır; denildi: bununla, insanların faydalandığı öğütleri ve darbımeselleri murad etti. **الحُكْمُ**: ilim ve fıkıh ve adaletle hüküm vermektir; o, **حَكَمَ يَحْكُمُ**’un masdarıdır. Ve rivayet olunur: “Şiirin bir kısmı mutlaka **حِكْمَةً**dir”; o, **الحُكم** mânasındadır. Ondandır hadîs: “Hilâfet Kureyş’te, **الحُكْمُ** Ensâr’dadır”; onları **الحُكْم** ile tahsis etti; çünkü sahâbenin fakihlerinin çoğu onların içindedir; onlardandır: Muâz b. Cebel, Übey b. Ka‘b, Zeyd b. Sâbit ve başkaları. Leys dedi: Bana ulaştı ki, erkeğin **حكِيماً** diye adlandırılmasını yasakladı.
(* “أن يسمى الرجل حكيماً” sözü: asılda böyledir; **التهذيب**’deki Leys ibaresinde olan ise: harekeli olarak **حكماً**dır.) Ezherî dedi: İnsanlar **حَكيماً** ve **حَكَماً** diye adlandırmıştır; dedi: Onlarla adlandırmayı yasaklamanın sahih olduğunu bilmedim. İbnü’l-Esîr: Ebû Şureyh hadîsinde: o, Ebû’l-**حَكَمِ** künyesiyle künyelenirdi; bunun üzerine Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi ki: “Allah, O, **الحَكَمُ**’dir”; onu Ebû Şureyh diye künyelendirdi; bunu ona ancak, Allah’ı sıfatında ortak etmesin diye kerih gördü. A‘şâ, sağlam yapılmış kasideyi **حَكِيمَةً** diye adlandırdı; şöyle dedi:
وغَريبَةٍ، تأْتي المُلوكَ، حَكِيمَةٍ،
قد قُلْتُها ليُقالَ: من ذا قالَها؟
Kur’ân’ın sıfatı hakkında hadiste: “O, **الذِّكْرُ الحَكِيمُ**’dir” yani size ve aleyhinize hükmeden; yahut o, içinde ihtilaf ve ıztırap olmayan **المُحْكَمُ**’dır; **فَعِيلٌ** vezninde olup **مُفْعَلٍ** mânasınadır; **أُحْكِمَ** oldu, o da **مُحْكَمٌ**’dır. İbn Abbâs hadîsinde: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, zamanında **المُحْكَمَ**’ı okudum”; **المُفَصَّلَ**’ı murad eder; çünkü ondan hiçbir şey neshedilmemiştir. Ve denildi: o, müteşâbih olmayan şeydir; çünkü beyanı kendi nefsiyle **أُحْكِمَ** edilmiştir ve başkasına muhtaç olmamıştır. Araplar der ki: **حَكَمْتُ** ve **أَحْكَمْتُ** ve **حَكَّمْتُ**; mânası: “men ettim ve geri çevirdim.” Bundan dolayı, insanlar arasında hâkime **حاكِمٌ** denildi; çünkü o, zalimi zulümden men eder. Münzirî, Ebû Tâlib’den rivayet etti: onların “**حَكَمَ الله بيننا**” sözünde; Asmaî dedi: **الحكومة**’nın aslı, adamı zulümden geri çevirmektir; dedi: bundan dolayı, gemin **حَكَمَةُ**’sine bu ad verildi; çünkü o, binek hayvanını geri çevirir. Ondandır Lebîd’in sözü:
أَحْكَمَ الجِنْثِيُّ من عَوْراتِها
كلَّ حِرْباءٍ، إذا أُكْرِهَ صَلّ
**الجِنْثِيُّ**: kılıçtır. Mâna: kılıç, zırhın **عَوْراتِ**’ından, yani gediklerinden, her bir **حِرْباءٍ**’ı geri çevirdi. Ve denildi: mâna, **الجِنثيُّ**’nin—o da zırhçı olan—çivilerini sağlamca muhafaza etmesidir; o vakit **الإحْكامِ**’ın mânası **الإحْرازُ**’dır. İbn Sîde dedi: **الحُكْمُ** kazadır; çoğulu **أَحْكامٌ**’dır; bundan başkasına kırılmaz. Ve **حَكَمَ** ona iş hakkında hükmetti: **يَحْكُمُ حُكْماً** ve **حُكومةً**; ve aralarında hükmetti, yine böyledir. **الحُكْمُ**: “**حَكَمَ** aralarında **يَحْكُمُ**” sözünün masdarıdır; yani hükmetti; ve onun lehine hükmetti ve onun aleyhine hükmetti. Ezherî: **الحُكْمُ** adaletle kazadır; Nâbiga dedi ki:
واحْكمْ كحكْمِ فَتَاةِ الحَيِّ، إذ نَظَرَتْ
إلى حَمامٍ سِراعٍ وارد الثَّمَدِ
(* “حمام سراع” sözü: **التهذيب**’de sin ile böyledir; ve **الصحاح**’ın eski bir nüshasında da böyledir. Dîvân şârihi dedi: şın ile **شراع** diye de rivayet olunur; yani toplanmış.) Yakub, râvilerden nakletti ki bu beytin mânası: “Mahallenin kızının yaptığı gibi **حَكِيماً** ol”; yani söylediğinde isabet et; bu kadın isabet ettiği gibi; zira güvercinlere baktı da onları saydı ve sayılarını şaşırmadı. Dedi: “**واحْكُمْ**”ün mânasının “**كُنْ حَكِيماً**” olduğuna, en-Nemir b. Tevleb’in sözü delâlet eder:
إذا أنتَ حاوَلْتَ أن تَحْكُما
Yani: **حَكِيماً** olmak istediğinde, şöyle ol; bu, kazada **الحُكْم**’den hiçbir şey değildir. **الحاكِم**: hükmü icra edendir; çoğulu **حُكّامٌ**’dır; o, **الحَكَمُ**’dir. Onu **الحَكَمِ**’e **حاكَمَهُ**: onu çağırdı. Hadiste: “Ve seninle **حاكَمْتُ**” yani hükmü sana yükselttim; hüküm ancak senindir. Ve denildi: “Seninle, hükmü talep etmekte ve dinde benimle çekişeni iptal etmekte çekiştim”; bu, **الحُكْم**’den olan **مفاعلة**’dır.

Onu aralarında **حَكَّمُوهُ**: ona hükmetmesini emrettiler. Ve denir: “Aramızda falanı **حَكَّمْنا**” yani onun hükmünü aramızda geçerli kıldık. Ve onu işte **حَكَّمَهُ** de o da **فاحْتَكَمَ**: onda hükmü geçti. Burada mutâva‘, babı dışında gelmiştir; kıyas **فَتَحَكَّمَ**’dır. İsim: **الأُحْكُومَةُ** ve **الحُكُومَةُ**’dır. Şöyle dedi:
ولَمِثْلُ الذي جَمَعْتَ لرَيْبِ الـدَّهْرِ يَأْبى حُكومةَ المُقْتالِ
Yani: düşmanlardan, senin aleyhine **يَحْتَكِمُ** edenin **حُكومةُ**’si geçmez. Mânası: senin aleyhine **المُحْتَكِم**’in **حُكومةَ**’sini reddeder; o da **المُقْتال**’dır. Böylece **المُحْتَكِم**’i **المُقْتال** yaptı; o, kafiye ihtiyacından dolayı, **القول**’den olan **المُفْتَعِلُ**’dir. Ve denilir: bu, kullanılan bir sözdür; “**اقْتَلْ عليَّ**” yani “**احْتَكِمْ**” denir. Ve denilir: “Malımda onu **حَكَّمْتُ**” yani onda hükmü ona bıraktım; o da bu hususta benim aleyhime **فاحْتَكَمَ** etti. Falan, falanın malında **احْتَكَمَ** ettiğinde, onda hükmü geçti. **المُحاكَمَةُ**: hâkime doğru çekişmedir. Hâkime **احْتَكَمُوا** ve **تَحاكَمُوا** aynı mânadadır. Ve darbımeselde onların sözü: “Evinde **يُؤْتَى الحَكَمُ**”; **الحَكَمُ**—harekeli olarak—hâkimdir. İbn Berrî şu beyti okudu:
أَقادَتْ بَنُو مَرْوانَ قَيْساً دِماءَنا،
وفي الله، إن لم يَحْكُمُوا، حَكَمٌ عَدْلُ
**الحَكَمَةُ**: kadılardır. **الحَكَمَةُ**: alay edenlerdir. Ve denilir: “Falanı **حَكَّمْتُ**” yani dilediği şeyde elini serbest bıraktım. “Falanı Allah’a **حاكَمْنا**” yani onu Allah’ın hükmüne çağırdık. **المُحَكَّمُ**: **الشاري**’dir. **المُحَكَّمُ**: kendi nefsi hakkında hükme başvurulan kimsedir. Cevherî dedi: **الخَوارِج**’e, **الحَكَمَيْن** işini inkâr etmeleri ve “**لا حُكْم إلا لله**” demeleri sebebiyle **المُحَكِّمَةَ** denir. İbn Sîde dedi: **الحَرُوريَّةِ**’nin **تحْكِيمُ**’i, onların “**لا حُكْمَ إلا الله ولا حَكَمَ إلا اللهُ**” sözüdür; sanki bu, selb üzerinedir; çünkü onlar hükmü nefyederler. Şöyle dedi:
فكأَني، وما أُزَيِّنُ منها،
قَعَدِيٌّ يُزَيِّنُ التَّحْكيما
(* “وما أزين” sözü: asılda böyledir; **المحكم**’de olan ise: “مما أزين”.) Ve denildi: bunun başlangıcı ancak Ali—aleyhi’s-selâm—ve Muâviye işinde oldu. **الحَكَمان**: Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ve Amr b. el-Âs’tır. Hadiste: “Cennet **للمُحَكّمين**’indir”; kâfın fethiyle ve kesriyle rivayet olunur. Fetih: düşmanın eline düşen, sonra şirk ile öldürülme arasında muhayyer bırakılan, öldürülmeyi seçen kimselerdir. Cevherî dedi: onlar, **أَصحاب الأُخْدودِ**’dan bir kavimdir; onlara bu yapıldı; **حُكِّمُوا** edildiler ve öldürülme ile küfür arasında muhayyer kılındılar; öldürülmeyle birlikte İslâm üzere sebatı seçtiler. Dedi: Kesr ise, kendi nefsinden insaf edendir. İbnü’l-Esîr: birincisi vechdir. Ondandır Ka‘b hadîsi: “Cennette bir ev vardır” ve onu vasfetti; sonra dedi: “Ona ancak bir peygamber veya bir sıddîk veya bir şehid veya kendi nefsinde **مُحَكَّمٌّ** olan iner.” **مُحَكَّم اليَمامَةِ**: Hâlid b. Velîd’in Müseylime günü öldürdüğü bir adamdır. **المْحَكَّمُ**—kâfın fethiyle—
(* “والمحكم بفتح الكاف إلخ” sözü: Cevherî’nin **صحاح**’ında böyledir; **القاموس** sahibi onu hatalı saydı ve kâfın kesriyle, **محدث** gibi, doğru olduğunu söyledi. İbnü’t-Tayyib, hâşiyesinde dedi: Bir cemaat iki vechi de caiz gördü ve dediler ki o, **المجرب** gibidir; zira kesr ile, işleri tecrübe eden; fetih ile, hadiselerin tecrübe ettiği kimsedir. Yine **المحكم** de böyledir: kesr ile, hadiselerin hükmettiği ve tecrübe ettiği; fetih ile, onun hükmettiği ve tecrübe ettiği; böylece hata yoktur.) Tarafe’nin şiirinde olan, şöyle dediği yerdedir:
ليت المُحَكَّمَ والمَوْعُوظَ صوتَكُما
تحتَ التُّرابِ، إذا ما الباطِلُ انْكشفا
(* “ليت المحكم إلخ” sözü: **التكملة**’de metin şöyledir: “Diyor ki: batıl benden açığa çıkarıldığı gün, hikmetle bana emreden ben ve o kimse, seslerinizi toprağın altına koyun; **صوتكما**’yı nasbetti; çünkü ‘beni ayıplayanlarım: sesinizi kesin’ murad etti.”) O, hikmete nisbet edilen tecrübeli ihtiyardır. **الحِكْمَةُ**: adalettir. **حَكِيمٌ** adam: adil, hikmetli. **أَحْكَمَ الأَمر**: onu sağlam yaptı. “Tecrübeler onu mesel üzere **أَحْكَمَتْه**” de böyledir; bu, ondandır. Adam hikmetli olduğunda ona: “Tecrübeler onu **أَحْكَمَتْه**” denir. **الحكيم**: işleri sağlam yapan kimsedir. Sa‘leb bunu kadının ferci hakkında kullandı; dedi ki: kadınlardan **المكَثَّفَة** olan, ferci sağlam olan **المحكمة**’dir; bu, pek tuhaftır.

Ezherî: Adam, mânasında—lâzım bir övgü olarak—son sınıra ulaştığında **حَكَمَ الرجلُ يَحْكُمُ حُكْماً** denir. Merkaş dedi ki:
يأْتي الشَّبابُ الأَقْوَرينَ، ولا
تَغْبِطْ أَخاك أن يُقالَ حَكَمْ
Yani: mânasında son sınıra ulaştı.

Ebû Adnân: Adam, dininde veya dünyasında kendisine zarar verenden uzaklaşmada son sınıra ulaştığında **اسْتَحْكَمَ الرجلُ** denir. Zü’r-Rumme dedi ki:
لمُسْتَحْكِمٌ جَزْل المُرُوءَةِ مؤمِنٌ
من القوم، لا يَهْوى الكلام اللَّواغِيا
Ve “Şeyi **أَحْكَمْتُ** de o da **فاسْتَحْكَمَ**”: **مُحْكَماً** oldu. İş **احْتَكَمَ** etti ve **اسْتَحْكَمَ**: sağlamlaştı. Ezherî: Allah Teâlâ’nın sözü: **كتاب أُحْكِمَتْ آياته فُصِّلَتْ من لَدُنْ حَكيم خبير**; tefsir şöyle geldi: âyetleri emir ve nehiy ve helâl ve haram ile **أُحْكِمَتْ** edildi; sonra vaad ve vaid ile **فُصِّلَتْ** edildi. Dedi: mânası—Allah daha iyi bilir—şudur: âyetleri, Allah’ın birliğine delâlet ve peygamberlerin nübüvvetini sabitleme ve İslâm şeriatları için ihtiyaç duyulan bütün şeylerle **أُحْكِمَتْ** ve **فُصِّلَتْ** edildi. Bunun delili, Allah عز وجل’in sözü: **ما فرَّطنا في الكتاب من شيء**’dir. Bazıları, Allah Teâlâ’nın sözü: **الر تلك آيات الكتاب الحَكِيم** hakkında dedi ki: o, **فَعِيل** olup **مُفْعَلٍ** mânasınadır; Allah عز وجل’in sözüyle istidlâl etti: **الر كتاب أُحْكِمَتْ آياته**. Ezherî dedi: Bu, inşallah, denildiği gibidir; Kur’ân’ın bir kısmı bir kısmını açıklar. Dedi: Bunu ancak, **حَكَمْت**’in **أَحْكَمْتُ** mânasında olabilmesi sebebiyle caiz gördük ve doğru saydık; böylece asla döndürüldü; Allah daha iyi bilir. **حَكَمَ** şey ve **أَحْكَمَهُ**: ikisi de, onu bozulmadan men etti. Ezherî dedi: İbrâhîm en-Nehaî’den rivayet ettik ki dedi: “Yetimi, çocuğunu **تُحكِّمُ** ettiğin gibi **حَكِّم** et”; yani onu bozulmadan men et ve onu ıslah et; çocuğunu ıslah ettiğin gibi ve onu bozulmadan men ettiğin gibi. Dedi: Bir kimseyi bir şeyden men ettiğinde, onu **حَكَّمْتَه** ve **أحْكَمْتَهُ** etmiş olursun. Dedi: Binek hayvanının **حَكَمَة**’sinin bu mânadan dolayı böyle adlandırıldığını görürüz; çünkü o, binek hayvanını cehaletin çoğundan men eder. Şemr, Ebû Saîd ed-Darîr’den rivayet etti ki, Nehaî’nin “Yetimi, çocuğunu **تُحكِّمُ** ettiğin gibi **حَكِّمِ** et” sözü hakkında dedi: mânası, yetim salâh bulduğunda, onu malında ve mülkünde **حَكِّمْهُ** et; çocuğunu mülkünde **تُحكِّمُ** ettiğin gibi. Ve **حَكَّمَ**’ın **أَحْكَمَ** mânasında olması olmaz; çünkü ikisi zıttır. Ezherî dedi: Ebû Saîd ed-Darîr’in sözü razı olunan değildir. İbnü’l-A‘râbî: Falan, işten ve şeyden **حَكَمَ** etti; yani döndü. Ben onu **أَحْكَمْتُه**; yani onu döndürdüm. O, onu ondan **أَحْكَمه**: onu döndürdü. Cerîr dedi ki:
أَبَني حنيفةَ، أَحْكِمُوا سُفَهاءَكم،
إني أَخافُ عليكمُ أَن أَغْضَبا
Yani: onları geri çevirin, onları engelleyin ve bana ilişmekten men edin. Ezherî dedi: İbnü’l-A‘râbî, gördüğün gibi, **حَكَمَ**’ı lâzım yaptı; “Onu döndürdüm de o döndü; onu eksilttim de o eksildi” denildiği gibi. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’den başkası için **حَكَمَ**’ı “döndü” mânasında işitmedim. Dedi: O, güvenilir emindir. Adamı **حَكَمَ** etti ve onu **حَكَّمَه** ve **أَحْكَمَهُ**: onu istediği şeyden men etti. İbn Abbâs hadîsinde: Adam, yakınlığı olan bir kadına mirasçı olurdu da onu, ölünceye kadar yahut mehirini kendisine geri verinceye kadar, sıkıştırırdı; Allah bunu **فأَحْكَمَ** etti ve ondan nehyetti; yani ondan men etti. “Falanı **أَحْكَمْتُ**” denir; yani onu men ettim. Bununla hâkime ad verildi; çünkü o, zalimi men eder. Ve denildi: bu, “Atı **حَكَمْتُ** ve **أَحْكَمْتُه** ve **حَكَّمْتُه**”ten gelir; onu gemledim ve onu engelledim. Sefihi **حَكَمْتُ** ve **أَحْكَمْتُه**: elini tuttum. Ondandır Cerîr’in sözü:
أَبَني حنيفة، أحْكِمُوا سُفهاءكم
**حَكَمَةُ اللجام**: binek hayvanının iki çenesini kuşatan şeydir; **الصحاح**’ta: çeneyi; ve onda **العِذاران** vardır. Şiddetli koşmaktan onu men ettiği için böyle adlandırıldı; bundan türemiştir. Çoğulu **حَكَمٌ**’dır. Hadiste: “Ben onun atının **حَكَمَة**’sinden tutuyorum”; yani yularından. Hadiste: “Hiçbir Âdemoğlu yoktur ki başında bir **حَكَمَةٌ** olmasın.” Bir rivayette: “Her kulun başında bir **حَكَمَةٌ** vardır; kötülük kastettiğinde, Allah Teâlâ dilerse onunla onu **يَقْدَعَه** eder.” **الحَكَمَةُ**: gemde, atın burnu ve çenesi üzerinde olan bir demirdir; onu binicisine muhalefetten men eder. **الحَكَمَة** binek hayvanının ağzını tuttuğu ve çene başa bitişik olduğu için, başında olanı men eder kılındı; **الحَكَمَةُ**’nin binek hayvanını men ettiği gibi. Atı **حَكَمَ** etti: **حَكْماً**; ve onu **أَحْكَمَهُ**: **بالحَكَمَةِ**; yani yularına **حَكَمَةً** yaptı. Araplar onu **القِدِّ** ve **الأَبَقِ**’ten yaparlardı; çünkü maksatları süs değil, yiğitliktir. Züheyr dedi ki:
القائد الخَيْلَ مَنْكوباً دوائرُها،
قد أُحْكِمَتْ حَكَمات القِدِّ والأَبَقا
Muradı: **حَكَماتِ القِدِّ** ile ve **حَكَماتِ الأَبَقِ** ile **أُحْكِمَتْ** edilmiştir; böylece **الحَكَمات**’ı hazfetti ve onun yerine **الأَبَقَ**’ı ikame etti. Ve rivayet olunur:
مَحْكومَةً حَكَماتِ القِدِّ والأبَقا
İki lugat üzere de. Ebû’l-Hasen dedi: “**قد أُحْكِمَتْ**”i müteaddî kıldı; çünkü onda “**قُلِّدَتْ**” mânası vardır; **قُلِّدَتْ** iki mef‘ûle müteaddîdir. Ezherî: Başında **حَكَمَةٌ** olan ata **مَحْكومةٌ** denir. Şu beyti okudu:
مَحْكومة حَكَمات القِدِّ والأبقا
Başkası onu “**قد أُحْكِمَتْ**” diye rivayet etti. Dedi: Bu, “Atı **حَكَمْتُ** ve **أَحْكَمْتُه**”in bir mânada olmasının caizliğine delâlet eder. İbn Şümeyl: **الحَكَمَةُ** atın ağzında olan bir halkadır. **حَكََمَةُ الإنسان**: yüzünün ön kısmıdır. “Allah onun **حَكَمَتَةُ**’sini yükseltti” yani başını ve şanını. Ömer hadîsinde: “Kul tevazu gösterdiğinde Allah onun **حَكَمَتَهُ**’sini yükseltir”; yani kadrini ve menzilesini. “Bizim yanımızda onun bir **حَكَمَةٌ**’si vardır” denir; yani bir değer. “Falan, **عالي الحَكَمَةِ**’dir.” Ve denildi: insandan **الحَكَمَةُ**, yüzünün alt kısmıdır; gemin **حَكَمَة**’sinin yerinden ödünçtür. Onun yükseltilmesi, izzetlendirmeye kinayedir; çünkü zelilin sıfatındandır başını eğmek. **حَكَمة الضائنة**: çenesidir.

Ezherî: Hadiste: “Yaraların diyet bedelinde **الحُكومَةُ** vardır.” Diyeti bilinen olmayan yaraların bedelinde **الحُكومة**’nın mânası: insanın bedeninde bir yerde yaralanmasıdır; bu, onda bir ayıp bırakır fakat uzvu iptal etmez. Hâkim, onun bedelini şöyle kıyas eder: “Bu yaralı, bu ayıp olmaksızın bir köle olsaydı değeri bin dirhem olurdu; bu ayıpla birlikte değeri dokuz yüz dirhemdir; böylece ayıp, değerinin onda birini eksiltti; o hâlde hür olan bu yaralının diyetinin onda biri, yaralayana vacip olur.” Bu ve benzerleri, fukahanın yaraların bedelinde kullandığı **الحكومة** mânasındadır; onu bil.

Ve **حَكَماً** ve **حُكَيْماً** ve **حَكِيماً** ve **حَكّاماً** ve **حُكْمان** diye adlandırdılar. **حَكَمٌ**: Yemen’den bir kabilenin babasıdır. Hadiste: “Şefaatim, ümmetimden büyük günah sahipleri içindir; ta ki **حَكَم** ve **حاءَ**’a kadar”; ikisi, Yebrîn kumunun ötesinde, kaba iki kabiledir.
