# حكي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%83%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حكي

(باب الحاء والكاف وما يثلثهما)
  (حكل) الحاء والكاف واللام أصلٌ صحيح منقاس، وهو الشيءُ لا يُبينُ. يقال إنّ الحُكْل الشيءُ الذي لا نُطْقَ لـه من الحيوان، كالنمل وغيره. قال:
لو كنتُ قد أوتِيتُ عِلْمَ الحُكْل *** علمَ سليمانٍ كلامَ النّملِ([1])  ويقال في لسانه حُكْلَةٌ، أي عُجمة. ويقال أحْكَلَ عليَّ الأمرُ، إذا امتنَعَ وأشْكَل.
  وممّا شذّ عن الباب قولهم للرجل القصير حَنْكَل([2]).
  (حكم) الحاء والكاف والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع. وأوّل ذلك الحُكْم، وهو المَنْع من الظُّلْم. وسمِّيَتْ حَكَمة الدابّة لأنها تمنعُها يقال حَكَمْت الدابةَ وأحْكَمتها. ويقال: حكَمت السَّفيهَ وأحكمتُه، إذا أخذتَ على يديه. قال جرير:
*أبَنِي حَنيفة أحْكِمُوا سُفهاءَكم *** إنّي أخاف عليكم أن أغْضَبَا([3])  والحِكمة هذا قياسُها، لأنها تمنع من الجهل. وتقول: حكَّمت فلاناً تحكيماً منعتُه عمّا يريد. وحُكِّم فلانٌ في كذا، إذا جُعل أمرُه إليه. والمحكَّم: المجرِّب المنسوب إلى الحكمة. قال طرفة:
ليت المحكَّمَ والموعوظَ صَوْتَكُما *** تحتَ التُّرَاب إذا ما الباطلُ انكشَفَا([4])  أراد بالمحكَّم الشيخَ المنسوبَ إلى الحكمة. وفي الحديث: "إنّ الجنة للمحكَّمين"([5]) وهم قومٌ حُكِّمُوا مخيَّرين بين القَتل والثّبات على الإسلام وبين الكفر، فاختارُوا الثّباتَ على الإسلام مع القتل، فسُمُّوا المحكمين.
  (حكي) الحاء والكاف وما بعدها معتلٌّ أصلٌ واحد، وفيه جنس من المهموز يقاربُ معنى المعتلّ والمهموز منه، هو إحكام الشيء بعَقْدٍ أو تقرير.
  يقال حَكَيْتُ الشيءَ أحْكيه، وذلك أن تفعلَ مثلَ فعل الأوّل. يقال في المهموز: أحْكَأْت العُقدة، إذا أحكمتَها. ويقال: أحكأتُ ظَهْرِي بإزاري، إذا شددتَه. قال عديّ:
أجْلَ أنّ الله قد فضّلكم *** فوق مَن أحكأ صُلْباً بإزارِ([6])وقال آخر:
وأحْكَأَ في كَفَّيَّ حَبْلي بِحبْلِهِ *** وأَحْكَأَ في نعلي لرجلٍ قِبَالَها([7])  (حكر) الحاء والكاف والراء أصلٌ واحد، وهو الحَبْس. والحُكْرة: حَبْسُ الطعام مَنتظراً لغَلائه، وهو الحُكْر، وأصله في كلام العرب الحَكَر، وهو الماء المجتمع، كأنّه احْتُكِر لقلَّته.
  (حكد) الحاء والكاف والدال حرفٌ من باب الإبدال. يقال للمَحْتِد المَحْكِد. وقد فسِّر في بابه.
--------------------------------------------------------
([1]) لرؤبة في ديوانه 128. ونسب في اللسان (حكل) للعجاج. وانظر الحيوان (4: 8).
([2]) في اللسان والمجمل:" الحوكل"، وهما صحيحان.
([3]) لجرير في ديوانه 50 واللسان (حكم).
([4]) ليس البيت في ديوان طرفة، وهو في المجمل واللسان (حكم). وذكروا أن المحكم؛ بكسر الكاف الذي حكم الحوادث وجربها، وبفتحها الذي حكمته وجربته: والمعنى واحد. وصوتكما، نصب لأنه أراد عاذلي كفا صوتكما.
([5]) ويروى أيضاً بكسر الكاف، أي الذين أنصفوا من أنفسهم.
([6]) يصف جارية، كما في اللسان (1: 51/2: 18/5: 74-75/ 13: 12/ 18: 208). وانظر أمالي ثعلب 240.
([7]) عجزه في المجمل.
ـ

### Türkçe

(حاء ve **كاف** ve onların üçüncüsü olan(lar) babı)
  (**حكل**) **الحاء** ve **الكاف** ve **اللام** ölçülü, sahih bir asıldır; o da, açıklığa kavuşmayan şeydir. Denir ki: **الحُكْل** hayvandan, karınca ve başkası gibi, kendisi için konuşma olmayan şeydir. Dedi ki:
لو كنتُ قد أوتِيتُ عِلْمَ **الحُكْل** *** علمَ سليمانٍ كلامَ النّملِ([1])  Ve onun dilinde **حُكْلَةٌ** denir; yani, pelteklik. Ve denir: **أحْكَلَ** عليَّ الأمرُ, eğer imtina etti ve müşkil olduysa.
  Ve babdan şâz olan şeylerden: kısa boylu adama onların **حَنْكَل** demeleridir([2]).
  (**حكم**) **الحاء** ve **الكاف** ve **الميم** tek bir asıldır; o da men‘dir. Bunun ilki **الحُكْم**’dür; o da zulümden men‘dir. Ve binitin **حَكَمة**’si, onu men‘ ettiği için isimlendirildi; denir: **حَكَمْت** الدابةَ ve **أحْكَمتها**. Ve denir: **حكَمت** السَّفيهَ ve **أحكمتُه**, eğer onun elleri üzerine aldıysan. Cerîr dedi:
*أبَنِي حَنيفة **أحْكِمُوا** سُفهاءَكم *** إنّي أخاف عليكم أن أغْضَبَا([3])  Ve **الحِكمة** bunun kıyasıdır; çünkü cehaletten men‘ eder. Ve dersin: **حكَّمت** فلاناً **تحكيماً**; onu istediğinden men‘ ettim. Ve **حُكِّم** فلانٌ في كذا, eğer onun işi ona kılındıysa. Ve **المحكَّم**: hikmete nispet edilen, tecrübe etmiş olan. Tarafe dedi:
ليت **المحكَّمَ** والموعوظَ صَوْتَكُما *** تحتَ التُّرَاب إذا ما الباطلُ انكشَفَا([4])  **المحكَّم** ile, hikmete nispet edilen şeyhi kastetti. Ve hadiste: "إنّ الجنة للمحكَّمين"([5]) (vardır); onlar, öldürülme ile İslâm üzere sebat arasında ve küfür arasında muhayyer kılınarak **حُكِّمُوا** edilmiş bir kavimdir; öldürülme ile birlikte İslâm üzere sebatı seçtiler; böylece **المحكمين** diye adlandırıldılar.
  (**حكي**) **الحاء** ve **الكاف** ve ondan sonrası mu‘tel olan(lar) tek bir asıldır; ve onda, mu‘tel ve hemzeli olanın manasına yaklaşan, hemzeli cinsinden bir tür vardır; o, bir şeyi bir düğümle yahut bir takrirle sağlamlaştırmaktır.
  Denir: **حَكَيْتُ** الشيءَ **أحْكيه**, ve bu, ilkin fiili gibi bir fiil yapmandır. Hemzeli hakkında denir: **أحْكَأْت** العُقدة, eğer onu sağlamlaştırdıysan. Ve denir: **أحكأتُ** ظَهْرِي بإزاري, eğer onu sıktıysan. ‘Adiyy dedi:
أجْلَ أنّ الله قد فضّلكم *** فوق مَن **أحكأ** صُلْباً بإزارِ([6])وقال آخر:
و**أحْكَأَ** في كَفَّيَّ حَبْلي بِحبْلِهِ *** و**أَحْكَأَ** في نعلي لرجلٍ قِبَالَها([7])  (**حكر**) **الحاء** ve **الكاف** ve **الراء** tek bir asıldır; o da hapsetmektir. Ve **الحُكْرة**: yiyeceği, pahalanmasını bekleyerek hapsetmektir; ve o, **الحُكْر**’dür. Ve onun aslı, Arapların كلامında **الحَكَر**’dir; o, toplanmış sudur; sanki azlığından dolayı ihtikâr edilmiş gibidir.
  (**حكد**) **الحاء** ve **الكاف** ve **الدال** ibdâl babından bir harftir. **المَحْتِد** için **المَحْكِد** denir. Ve babında tefsir edilmiştir.
--------------------------------------------------------
([1]) Rü’be’nindir; divanında 128. Lisân’da (**حكل**) ‘Accâc’a nispet edildi. Ve bk. el-Hayavân (4: 8).
([2]) Lisân ve el-Mücmel’de: " **الحوكل** "; ikisi de sahihtir.
([3]) Cerîr’indir; divanında 50 ve Lisân (**حكم**).
([4]) Beyit Tarafe’nin divanında değildir; el-Mücmel ve Lisân (**حكم**)’dedir. Ve zikrettiler ki **المحكم**; **الكاف**’ın kesresiyle, hâdiseleri hükme bağlamış ve onları tecrübe etmiş olandır; ve fethasıyla, onu hükme bağladığın ve tecrübe ettiğin olandır: mana birdir. Ve **صوتكما**, nasb olmuştur; çünkü “ayıplayanlarım, sesinizi kesin”i kastetti.
([5]) **الكاف**’ın kesresiyle de rivayet olunur; yani, nefislerinden insaf edenler.
([6]) Bir câriyeyi vasfeder; Lisân’da (1: 51/2: 18/5: 74-75/ 13: 12/ 18: 208) olduğu gibi. Ve bk. Emâlî Sa‘leb 240.
([7]) Onun ikinci mısraı el-Mücmel’dedir.
ـ
